Έρευνα-κείμενο: Νίκος Μορφονιός, Ιωάννα Λουλούδη (MIIR)  

Έρευνα και ανάπτυξη γραφημάτων: Θανάσης Τρομπούκης (iMΕdDLab)*

Το MIIR (Mediterranean Institute for Investigative Reporting) και το iMΕdD (incubator for Media Education and Development) ανέλαβαν να συλλέξουν και να επεξεργαστούν τα ειδικότερα στοιχεία που αφορούν την Ελλάδα για τη χωρητικότητα, τον συνωστισμό, τα κρούσματα, τους θανάτους, την πρόσβαση στην υγεία και τον εμβολιασμό, παράλληλα με τις συνεντεύξεις φυλακισμένων, ειδικών επιστημόνων, θεσμικών παραγόντων στο πλαίσιο της πανευρωπαϊκής έρευνας. Τα συμπεράσματα για τις ελληνικές φυλακές;

Διπλάσια διασπορά του ιού στις φυλακές σε σχέση με την υπόλοιπη κοινωνία, με συνέπεια μέχρι σήμερα να εκτιμάται ότι έχει νοσήσει το ⅓ των φυλακισμένων, κελιά με στοιβαγμένους κρατούμενους σε ελάχιστα τετραγωνικά μέτρα, αυτοσχέδιοι θάλαμοι νοσηλείας χωρίς κανέναν διαχωρισμό ασθενών, χώροι καραντίνας με συνωστισμό όπου διαβιούν υγιής πληθυσμός δίπλα σε ύποπτα κρούσματα, ανεπαρκής πρόσβαση σε υγειονομική περίθαλψη και προστατευτικά μέσα, περιστολή δικαιωμάτων με περικοπή επισκεπτηρίων, δραστηριοτήτων και στέρηση αγαθών.

Ειδικότερα για τα στοιχεία που αφορούν τα κρούσματα, τους θανάτους και τον εμβολιασμό από την έναρξη της πανδημίας ώς τον Φεβρουάριο του 2022, οι πηγές από τις οποίες αντλήθηκαν στοιχεία είναι η αρμόδια για τις φυλακές Γενική Γραμματεία Αντεγκληματικής Πολιτικής, τα πρακτικά της Ειδικής Μόνιμης Επιτροπής Σωφρονιστικού Συστήματος και Λοιπών Δομών Εγκλεισμού Κρατουμένων καθώς και η «Αναφορά για τον κορονοϊό της Γενικής Γραμματείας Αντεγκληματικής Πολιτικής» που κατέθεσε στη Βουλή στις 12 Νοεμβρίου 2020 ο υφυπουργός Προστασίας του Πολίτη, Λευτέρης Οικονόμου.

Για τον ίδιο αυτό λόγο εξάλλου η συγκριτική ανάλυση δεδομένων που πραγματοποιήσαμε αποκαλύπτει μια σοκαριστική πραγματικότητα: η Ελλάδα συγκαταλέγεται στις ευρωπαϊκές χώρες που είχαν μεγαλύτερη διασπορά του ιού εντός των φυλακών συγκριτικά με τη διασπορά στον γενικό πληθυσμό. Εως τις 2 Ιουλίου 2021, 16 μήνες μετά την έναρξη της πανδημίας, εκτιμάται ότι το 7,9% των κρατουμένων συνολικά νόσησε με τον ιό, ενώ αντίστοιχα το 4,1% του γενικού πληθυσμού της Ελλάδας μολύνθηκε με τον ιό. Αυτό σημαίνει ότι η διασπορά εντός των φυλακών ήταν 1,9 φορές μεγαλύτερη, σχεδόν διπλάσια απ’ ό,τι εκτός φυλακών. Το ίδιο ισχύει για τις Βόρεια Ιρλανδία, Ιταλία, Αγγλία και Ουαλία, Σλοβενία, Βέλγιο και Καταλονία. Αντίθετα, εντός των φυλακών υπήρξε μικρότερη διασπορά της νόσου (συγκριτικά με τον γενικό πληθυσμό) σε Ουγγαρία, Αυστρία, Ισπανία (εκτός Καταλονίας), Ιρλανδία, Ελβετία, Αλβανία, Γερμανία και Σκοτία.

Στις φυλακές της Πάτρας, της Λάρισας και της Θεσσαλονίκης καταγράφηκαν και τα περισσότερα κρούσματα σε απόλυτους αριθμούς (208, 200, 106 αντίστοιχα).

Φυλακές Κορυδαλλού. Πηγή: Δίκτυο Αλληλεγγύης Κρατουμένων

Λιγότερα από 4 τ.μ. προσωπικού χώρου σε 25 από τις 34 φυλακές

Ο χώρος των 4 τ.μ. είναι σημαντικός, όχι μόνο για τις περιόδους της πανδημίας, αλλά και γενικότερα, διότι ο κάθε άνθρωπος ακόμα και μέσα στη φυλακή πρέπει να έχει ένα μίνιμουμ ιδιωτικότητας, ώστε να μπορεί να ζει όσο πιο καλά γίνεται.

«Στις φυλακές Λάρισας τα κελιά είναι θάλαμοι 8 και 10 ατόμων, οπότε αν κάποιος νοσήσει, είναι πολύ λογικό σε έναν πολύ μικρό χώρο 15 τετραγωνικών μέτρων που είναι οι θάλαμοι να νοσήσουν πιθανόν όλοι» περιγράφει την ασφυκτική κατάσταση στα κελιά ο Σταθόπουλος.

Σύμφωνα με την ανάλυση των δεδομένων, μέχρι την 1η Ιουλίου 2021 σε 25 από τις 34 φυλακές της χώρας για κάθε κρατούμενο αντιστοιχεί ζωτικός χώρος κάτω από 4 τ.μ., μέγεθος που οι συστάσεις της Ευρωπαϊκής Επιτροπής για την Πρόληψη των Βασανιστηρίων (CPT) του Συμβουλίου της Ευρώπης έχουν ορίσει ως κατ’ ελάχιστον χώρο ανά κρατούμενο στον θάλαμό του. Αναλυτικότερα, στο ειδικό κατάστημα κράτησης νέων Βόλου σε κάθε κρατούμενο αντιστοιχεί περίπου 1,9 τ.μ. ζωτικού, προσωπικού χώρου, στην Τρίπολη 2,1 τ.μ., στην Κω 2,3 τ.μ.., ενώ ακολουθούν οι φυλακές Κομοτηνής με 2,3 τ.μ., Ιωαννίνων με 2,4 τ.μ., Χαλκίδας και Ναυπλίου με 2,7 τ.μ.

«Κάθε φυλακισμένος, σύμφωνα με τις προτάσεις της Ευρωπαϊκής Επιτροπής για την Πρόληψη των Βασανιστηρίων και της Απάνθρωπης ή Ταπεινωτικής Μεταχείρισης ή Τιμωρίας (CPT), θα πρέπει να έχει κατ’ ελάχιστον ζωτικό χώρο τεσσάρων τετραγωνικών μέτρων σε θάλαμο και έξι τετραγωνικά μέτρα στο κελί του» μας εξηγεί ο Γιάννης Πέτσας, δρ Σωφρονιστικής Πολιτικής. Σύμφωνα με τις οδηγίες της CPT, κάθε κελί θα πρέπει να είναι κατ’ ελάχιστον 6 τ.μ. εάν φιλοξενεί έναν κρατούμενο, ενώ για κάθε επιπλέον κρατούμενο στο εμβαδόν του κελιού θα πρέπει να προστίθενται 4 τ.μ. «Αυτός ο χώρος είναι σημαντικός», επισημαίνει ο κ. Πέτσας, «όχι μόνο για τις περιόδους της πανδημίας, που είναι ούτως ή άλλως πολύ μικρός και δεν προστατεύει από τη διασπορά του ιού, αλλά και γενικότερα, διότι ο κάθε άνθρωπος ακόμα και μέσα στη φυλακή πρέπει να έχει ένα μίνιμουμ ιδιωτικότητας, ώστε να μπορεί να ζει όσο πιο καλά γίνεται. Οταν δεν έχεις αυτόν τον χώρο και είσαι κάθε ώρα και στιγμή ορατός στους υπολοίπους, τότε παραβιάζονται στοιχειώδη ανθρώπινα δικαιώματα» σημειώνει.

Η πραγματικότητα είναι ότι τα τετραγωνικά μέτρα που αντιστοιχούν σε κάθε κρατούμενο στη φυλακή είναι ακόμη λιγότερα από το αποτέλεσμα της ανάλυσης δεδομένων μας, για την οποία χρησιμοποιήθηκε ο διάμεσος αριθμός κρατουμένων που κρατούνταν ανά μήνα σε συσχέτιση με το συνολικό εμβαδόν κάθε καταστήματος. Τον ακριβή αριθμό των κελιών δεν τον γνωρίζει ούτε η ίδια η Γενική Γραμματεία Αντεγκληματικής Πολιτικής. Οταν απευθύναμε το ερώτημα για το πόσα ακριβώς είναι τα κελιά στις φυλακές της χώρας, τι εμβαδόν έχουν και πόσοι κρατούμενοι διαμένουν σε αυτά, η απάντηση της ΓΓΑΠ ήταν ότι «πήραμε το συνολικό εμβαδόν ανά κατάστημα κράτησης και το διαιρέσαμε με τα 16 τ.μ. που θα πρέπει να είναι κάθε κελί (σ.σ. 4 κρατουμένων), δεδομένου ότι κάθε κρατούμενος θα πρέπει να έχει 4 τ.μ. (βάσει των προδιαγραφών τής CPT). Σας ενημερώνουμε ότι στο ερωτηματολόγιο SPACEI (σ.σ. πρόκειται για την ετήσια έκθεση με στατιστικά στοιχεία για τις φυλακές του Συμβουλίου της Ευρώπης) έχουμε στείλει για τις 31/1/2020 σαν συνολικό αριθμό κελιών (σ.σ. στη χώρα) 2.747 και είχαμε γράψει το εξής σχόλιο: Ο αριθμός των κελιών υπολογίστηκε με βάση τα ελάχιστα πρότυπα της CPT για την επιφάνεια ανά τρόφιμο 4 τ.μ». Με άλλα λόγια, τα 2.747 κελιά δεν αντιστοιχούν σε πραγματικά δεδομένα, αλλά στο ιδανικό και ιδεατό σενάριο ότι κάθε κρατούμενος πρέπει να έχει ζωτικό χώρο 4 τ.μ. (σ.σ. που δεν έχει)!

Φυλακές Λάρισας. Πηγή: Δίκτυο Αλληλεγγύης Κρατουμένων 

Ο συνωστισμός καθιστά τις φυλακές υγειονομικές βόμβες

Στα συγκριτικά στοιχεία από 32 χώρες που συλλέχθηκαν στο πλαίσιο της έρευνας η Ελλάδα εμφανίζεται στην 7η θέση στις συνθήκες συνωστισμού στην Ευρώπη. Με βάση τα ειδικότερα στοιχεία για την πληρότητα στις ελληνικές φυλακές προκύπτει ότι η μέση πληρότητα με βάση τη συγκριτική ανάλυση πραγματικού πληθυσμού κρατουμένων και θέσεων σε κάθε ίδρυμα, κατά το διάστημα από 1/1/2020 έως και την 1/1/2022, ξεπερνά στα 25 από τα 34 ιδρύματα κατά πολύ το 100%.

Το ακόμη πιο οξύμωρο στην περίπτωση της Ελλάδας βέβαια είναι πως από την ανάλυση δεδομένων φαίνεται ότι κατά τη διάρκεια της πανδημίας η πληρότητα των ελληνικών φυλακών όχι μόνο δεν μειώθηκε, αλλά αντιθέτως αυξήθηκε! Συγκεκριμένα, ενώ την 1η Ιανουαρίου 2020 (πριν από την πανδημία) η πληρότητα ήταν 110%, τον Απρίλιο του 2020 άγγιξε το 112.9% ενώ έως και τον Μάιο του 2021 κινήθηκε σε ποσοστά άνω του 110% με τον τον Ιούλιο του 2020 να φτάνει το 113,1%.

Μάλιστα, σύμφωνα με τα δεδομένα, την 1/1/2022 στο ειδικό κατάστημα νέων Βόλου η πληρότητα αγγίζει το 201,9%, στην Κομοτηνή το 188,3%, στην Τρίπολη το 181,1%, στην Κέρκυρα το 173,9%, στα Ιωάννινα το 154,5% κι ακολουθούν οι φυλακές Χαλκίδας (154,3%), Πάτρας (148,9%), Ναυπλίου (147,6%) και Κω (144,6%).

Αυτό που περιγράφει η ειδική σύμβουλος του ΠΟΥ αντιστοιχεί και στην περίπτωση των ελληνικών φυλακών. Οι κατά γενική ομολογία κακές συνθήκες διαβίωσης, η ανεπαρκής πρόσβαση στην περίθαλψη σε συνδυασμό με τη μη ενίσχυση του ιατρικού προσωπικού και την έλλειψη ουσιαστικών υγειονομικών μέτρων αντιμετώπισης της νόσου από τις διοικήσεις των φυλακών και τη Γενική Γραμματεία Αντεγκληματικής Πολιτικής επιδεινώνουν το πρόβλημα της διασποράς της ιού.

Φυλακής Χαλκίδας. Πηγή: Δίκτυο Αλληλεγγύης Κρατουμένων

Κρατούμενοι σε ρόλο γιατρού

Ο Βασίλης Δημάκης είναι κρατούμενος στη Δ’ πτέρυγα των φυλακών Κορυδαλλού και, όπως περιγράφει, στην αρχή της πανδημίας «τα μόνα μέτρα ήταν κάτι χλωρίνες, καθυστερημένα κιόλας, και μετά από κάποιους μήνες κάτι μάσκες. Αντισηπτικά και μάσκες δεν υπήρχαν στην αρχή, σπάνια, μας έφεραν και μετά το πρώτο εξάμηνο μάσκες κάποιοι φορείς απέξω που τα συγκέντρωσαν και μας τα έφεραν».

Σχετικά με την επάρκεια του ιατρικού και νοσηλευτικού προσωπικού σε όλη τη διάρκεια της πανδημίας, ο Δημάκης αναφέρει πως «δεν είναι εξειδικευμένο. Τα ίδια που υπήρχαν εδώ, τα ίδια συνέχισαν να είναι, δεν αναβαθμίστηκε το προσωπικό. Οι κρατούμενοι έβγαζαν το φίδι από την τρύπα, καθώς με τον ευεργετικό υπολογισμό ημερών, τα γνωστά μεροκάματα, δούλευαν για παράδειγμα στο φαρμακείο. Επίσης δεν υπάρχει μόνιμος γιατρός εδώ, έρχεται μόνο το πρωί. Και το απόγευμα υπάρχουν κάποιοι νοσηλευτές που τους έχει βάλει η διοίκηση να κάνουν καμιά ένεση, να μετρήσουν καμιά ένδειξη. Δεν μένει γιατρός το βράδυ, 2.000 άτομα που είμαστε εδώ δεν εξυπηρετούμαστε. Αν γίνει κάτι, υπάρχουν οι λεγόμενοι υπάλληλοι που δουλεύουν τραυματιοφορείς, παίρνουν τον άνθρωπο, αν προλάβει και τη γλιτώσει, και τον πάνε στο νοσοκομείο», σημειώνει.

Την ίδια εικόνα βεβαιώνει και ο Σταθόπουλος. Οπως και στις φυλακές Κορυδαλλού, στο κατάστημα της Λάρισας «δεν είναι εξειδικευμένο το προσωπικό. Είναι κάποιοι νοσηλευτές, οι οποίοι είναι λίγοι σε αριθμό, μόλις 8. Γιατροί δεν υπήρχαν! Υπήρχε ένας κρατούμενος, ο οποίος ήταν γιατρός και ήταν μέσα για οικονομικούς λόγους, που είχε αναλάβει να τσεκάρει τους κρατούμενους που είχαν νοσήσει. Με αποτέλεσμα, όπως ήταν λογικό γιατί ερχόταν σε επαφή με όλους, αυτός να νοσήσει και να νοσήσει πιο βαριά απ’ όλους. Μεταφέρθηκε σε νοσοκομείο με βαρύ ιικό φορτίο και μπήκε σε θάλαμο ΜΑΦ, αυξημένης φροντίδας».

«Βάζουν τους νοσούντες όλους μαζί και ό,τι γίνει…»

Η ανεπάρκεια πρόληψης και αντιμετώπισης της Covid-19 δεν συνίσταται όμως μόνο στις ελλείψεις υγειονομικού προσωπικού και προστατευτικών μέσων. Η όλη διαχείριση των κρουσμάτων και περίθαλψης των νοσούντων μοιάζει περισσότερο με ένα σύστημα που θεμελιώνεται στην προχειρότητα και την τυχαιότητα.

«Οποιος αρρωστήσει με Covid», περιγράφει ο Σταθόπουλος, «μεταφέρεται σε άλλους ειδικούς θαλάμους, οι οποίοι έχουν άλλους νοσούντες από διάφορες πτέρυγες. Εφτιαξαν πρόχειρα κάποιους ειδικούς χώρους, οι οποίοι πριν ήταν θάλαμοι κρατουμένων, και απλά στρίμωξαν τους κρατούμενους αυτούς σε άλλους θαλάμους. Οποιος νοσεί λοιπόν κλείνεται 14 μέρες σε έναν θάλαμο μαζί με όλους τους άλλους ασθενείς με Covid, πράγμα που σημαίνει ότι αν κάποιος έχει βαρύ ιικό φορτίο αυτομάτως μπορεί να μεταφερθεί σε όλους τους υπόλοιπους και να νοσήσουν όλοι πολύ βαριά. Οπότε η αντιμετώπιση είναι ότι βάζουμε όλους τους νοσούντες μαζί και ό,τι γίνει».

Την ίδια αντιμετώπιση περιγράφει και ο Δημάκης στον Κορυδαλλό. «Οι νοσούντες είναι σε έναν χώρο χωρίς καμία απολύμανση, χωρίς καμιά φροντίδα για 14 μέρες. Μπαίνει κόσμος όλοι μαζί, με ιικό φορτίο βαρύ, και συναγελάζονται όλοι μαζί». Αναφορικά με τον χώρο νοσηλείας ο Δημάκης επισημαίνει ότι «δυστυχώς η Γ’ πτέρυγα στις γυναικείες φυλακές Κορυδαλλού, που είχε υποσχεθεί η κ. Νικολάου (σ.σ. τέως γ.γ. Αντεγκληματικής Πολιτικής), δεν έχει ανοίξει, δεν έχει φιλοξενήσει ούτε ένα άτομο ποτέ! Υπήρξε η κατάλληλη -υποτίθεται- μετατροπή της σε πτέρυγα για τους ασθενείς με κορονοϊό. Ωστόσο αυτή η πτέρυγα δεν χρησιμοποιήθηκε ποτέ από κανέναν με κορονοϊό! Και έχουν έναν χώρο στην εκκλησία, που στεγάζεται εδώ στον Κορυδαλλό, όπου όταν όποιος έχει κορονοϊό τον πάνε εκεί. Κι αν είναι και θρήσκος, κάνει και τον σταυρό του…».

Το ίδιο συμβαίνει και με τον χώρο καραντίνας, στον οποίο παραμένουν υποχρεωτικά ώς και 14 μέρες όσοι εισέρχονται στη φυλακή (νεοεισερχόμενοι κρατούμενοι, από μεταγωγές κ.λπ.). «Εχουν στη Δ’ πτέρυγα 3-4 κελιά, τα λεγόμενα “πειθαρχεία/κελιά απομόνωσης”, όπου συνωστίζονται από 15 άτομα και στα οποία όταν έρχεται κάποιος απέξω μένει μέρες στην καραντίνα και μετά μπαίνει στη φυλακή εδώ. Είναι όλοι μαζί, δεν τηρείται κανένα πρωτόκολλο. Βάζανε το ύποπτο κρούσμα και το έβαζαν εκεί μέσα, που ήταν όλοι μαζί οι κρατούμενοι. Στον ίδιο χώρο μπορεί να βρεθούν, δηλαδή, υγιείς και ύποπτα κρούσματα, δεν υπάρχει κανένας διαχωρισμός» καταλήγει ο Δημάκης.

Γιατί η ελληνική κυβέρνηση δεν προχώρησε στην αποσυμφόρηση

Ενα από τα κεντρικά στρατηγικά μέτρα που έλαβαν αρκετές ευρωπαϊκές κυβερνήσεις, όπως απέδειξε η έρευνα, για την αντιμετώπιση του κορονοϊού στις φυλακές ήταν η αποσυμφόρησή τους. Η Ελλάδα ωστόσο δεν προχώρησε ποτέ σε αυτό το μέτρο. Κατά τη διάρκεια του πρώτου κύματος πολλές χώρες σε όλη την Ευρώπη απελευθέρωσαν ανθρώπους σε πρωτοφανή αριθμό προκειμένου να μειώσουν την πίεση στις φυλακές. «Είναι αυτό που τους έλεγαν οι ειδικοί να κάνουν εδώ και χρόνια, αλλά ήταν πολύ επίφοβο σε πολιτικό επίπεδο» υπογραμμίζει η Catherine Heard, διευθύντρια του Παγκόσμιου Ερευνητικού Προγράμματος Φυλακών. «Πιστεύω ότι η Covid έδωσε σε πολλές χώρες μια δικαιολογία για να μειώσουν ήσυχα τον αριθμό των κρατουμένων τους».

Η Heard υπολόγισε ότι ο πληθυσμός των φυλακισμένων μπορεί να έχει μειωθεί έως και κατά μισό εκατομμύριο ανθρώπους παγκοσμίως μεταξύ Μαρτίου 2020 και Ιουνίου 2021. Χώρες όπως η Σλοβενία, το Βέλγιο, η Γαλλία και η Ιταλία, οι οποίες λειτουργούσαν όλες εξ αρχής υπεράνω της χωρητικότητας, μείωσαν τους έγκλειστους πληθυσμούς τους έως και 25%, μειώνοντάς τους σε ή κάτω από την επίσημη χωρητικότητα. «Ενα μάθημα που θα έχουν πάρει οι χώρες είναι ότι έχουν μειώσει τον αριθμό των φυλακισμένων τους χωρίς να πέσει ο ουρανός να τους πλακώσει» λέει η Heard. Με την πανδημία να προσφέρει έναν λόγο δημόσιας υγείας για τη μείωση του πληθυσμού των φυλακών, υπογραμμίζει ότι είναι ζωτικής σημασίας οι χώρες να διατηρήσουν τώρα αυτή την τάση.

Η ελληνική κυβέρνηση πάντως δεν έλαβε ποτέ αυτό το μάθημα, καθώς δεν προχώρησε στη μείωση των κρατουμένων προκειμένου να αποκλιμακωθούν οι συνθήκες Covid στις φυλακές. Τον λόγο που συνέβη αυτό μάλλον τον περιγράφει αυθόρμητα ο Δημάκης. «Η κ. Νικολάου και η κυβέρνηση δεν μπορούσαν να διαχειριστούν το αφήγημα της αποσυμφόρησης» σημειώνει ο Δημάκης. «Γιατί το θεωρούσε τραγικό να κάνει έναν ιδιότυπο νόμο Παρασκευόπουλου στην ουσία. Η κριτική στον νόμο Παρασκευόπουλου ήταν βασική προεκλογική σημαία της Ν.Δ., μαζί με την ατζέντα της “εγκληματικότητας” και την κατατρομοκράτηση γύρω από το θέμα. Σε περίπτωση που θα έκαναν κάτι παρόμοιο και θα εφάρμοζαν έναν νόμο Παρασκευόπουλου στην ουσία, και πιο βελτιωμένο μάλιστα, θα είχαν θέμα γιατί ο κεντρικός κορμός της Δεξιάς δεν θα άφηνε και δεν άφησε να γίνει κάτι τέτοιο, να βγουν όλοι οι “εγκληματίες” έξω».

Από την πλευρά πάντως της Γενικής Γραμματείας Αντεγκληματικής Πολιτικής, όταν θέσαμε το ερώτημα για τις ενέργειες που έλαβαν σχετικά με τη διαχείριση του υπερπληθυσμού των φυλακών, μας απάντησαν ότι «αναφορικά με τη μείωση του αριθμού των υποδίκων ή άλλους τρόπους αποσυμφόρησης με μειώσεις ποινών κ.λπ., αυτές είναι ενέργειες που αφορούν το υπ. Δικαιοσύνης και τις αρμόδιες αρχές. Η Γενική Γραμματεία προχώρησε σε μαζικές μεταγωγές από Καταστήματα Κράτησης με υπερπληθυσμό σε άλλες που είχαν θέσεις. Π.χ. πάνω από 1.000 βαρυποινίτες μετήχθησαν εκτάκτως από τις φυλακές υποδίκων Κορυδαλλού σε άλλες στην περιφέρεια. Ετσι ο Κορυδαλλός μετατράπηκε σε φυλακή αποκλειστικά για υπόδικους» υποστήριξαν, επισημαίνοντας παράλληλα πως στους σχεδιασμούς της Γενικής Γραμματείας είναι η κατασκευή και λειτουργία έξι νέων φυλακών.

Ωστόσο υπήρξε και μια συγκεκριμένη νομοθετική ενέργεια του υπ. Δικαιοσύνης, η οποία φαίνεται να επιβάρυνε τις συνθήκες υπερπληθυσμού βάζοντας φρένο σε μεταγωγές κρατουμένων. Πρόκειται για τον νόμο 4670/2020 που επέφερε αλλαγές στη διαδικασία χορήγησης αδειών και περιόρισε ασφυκτικά τις προϋποθέσεις που επιτρέπουν τη μεταγωγή ενός κρατούμενου τόσο στις αγροτικές φυλακές όσο και στην Κεντρική Αποθήκη Υλικού Φυλακών. Μερίδα του Τύπου χαρακτήρισε τον νόμο «φωτογραφικό» προκειμένου να μην επιτραπεί στον Δημήτρη Κουφοντίνα να παραμείνει στις Αγροτικές Φυλακές Κασσαβέτειας Βόλου. Ο νόμος όμως είχε και μία παράπλευρη συνέπεια. Εν μέσω πανδημίας άφησε τις αγροτικές φυλακές άδειες και τα υπόλοιπα καταστήματα κράτησης υπερπλήρη. Το Ειδικό Αγροτικό Κατάστημα Κράτησης Κασσαβέτειας τον Ιανουάριο του 2022 είχε πληρότητα 31,8%, στην Αγιά Χανίων 30,3%, στην Κασσάνδρα Χαλκιδικής 28,2% και στην Τίρυνθα Αργολίδας 13,9%. Την ίδια στιγμή στην πλειονότητα των καταστημάτων κράτησης της χώρας οι κρατούμενοι ήταν στοιβαγμένοι ο ένας πάνω στον άλλον…

Στο πλαίσιο της έρευνας απευθύναμε αίτημα για συνέντευξη στη γενική γραμματέα Αντεγκληματικής Πολιτικής, Σοφία Νικολάου, όταν ακόμη βρισκόταν στη θέση αυτή. Η κ. Νικολάου ωστόσο αρνήθηκε να μας την παραχωρήσει.

Μόλις 410 εμβολιασμοί σε ένα εξάμηνο

Το πρόβλημα της διασποράς στις φυλακές επιτάθηκε περισσότερο εξαιτίας της καθυστέρησης του προγράμματος μαζικού εμβολιασμού των φυλακισμένων, αφού, σύμφωνα με την επίσημη ανακοίνωση της Γενικής Γραμματείας Αντεγκληματικής Πολιτικής, αυτός ξεκίνησε αργοπορημένα την 1η Ιουλίου 2021, αν και πρόκειται για ευάλωτο πληθυσμό που διαβιοί σε κλειστές, άρα διπλά επικίνδυνες, δομές. Με βάση τα πρακτικά της Ειδικής Μόνιμης Επιτροπής Σωφρονιστικού Συστήματος και λοιπών Δομών Εγκλεισμού Κρατούμενων της 10ης Ιουνίου 2021, είχαν ολοκληρώσει τον εμβολιασμό μόλις 388 κρατούμενοι (επί συνόλου 11.031, ποσοστό 3,5%) και 504 υπάλληλοι! Το ίδιο διάστημα την α’ δόση είχαν κάνει μόλις 22 κρατούμενοι. Σύνολο δηλαδή 410 εμβολιασμοί κρατουμένων, στη συντριπτική πλειονότητά τους με το μονοδοσικό της Johnson. Υστερα από ένα εξάμηνο, στις 18 Νοεμβρίου 2021, ο αριθμός των εμβολιασμένων είχε φτάσει σε 6.600 στους κρατούμενους (σε σύνολο 11.182 τότε) και σε 2.653 στους υπαλλήλους όλων των κλάδων.

Η ίδια επιβαρυντική καθυστέρηση σημειώθηκε και στη διενέργεια διαγνωστικών τεστ αντιγόνων στις φυλακές, καθώς, σύμφωνα με τον υφυπουργό Προστασίας του Πολίτη Λ. Οικονόμου στη Βουλή, μέχρι τις 9/3/21 είχαν γίνει μόλις 21.000 τεστ σε κρατούμενους και 10.400 τεστ σε σωφρονιστικούς στο σύνολο των καταστημάτων κράτησης. Mέσα σε έναν χρόνο δηλαδή από την έναρξη της πανδημίας, κατά μέσο όρο κάθε κρατούμενος είχε κάνει μόλις 1,85 rapid test. Το επόμενο τρίμηνο, μέχρι τον Ιούνιο του 2021, τα τεστ διπλασιάστηκαν μεν (66.093 εκ των οποίων 38.638 σε κρατουμένους και 27.455 σε υπαλλήλους), παρέμειναν όμως λιγότερα των αναγκών, ενώ η έλλειψη ουσιαστικών υγειονομικών μέτρων στις ασφυκτικά γεμάτες φυλακές δεν μπόρεσαν να αποτρέψουν την ευρεία διάδοση.

*Συμπληρωματικό ρεπορτάζ: Κέλλυ Κική (iMEdDLab)

*Διαβάστε στο δεύτερο μέρος της έρευνας περισσότερα ευρήματα για τα μέτρα και τους περιορισμούς εντός των φυλακών, τον εμβολιασμό, τη θνητότητα, καθώς και ειδικότερα στοιχεία για κρούσματα/διασπορά ανα σωφρονιστικό κατάστημα και για το 4ο κύμα της πανδημίας.

Ο Βαγγέλης Σταθόπουλος, ο οποίος βρίσκεται στις ελληνικές φυλακές Λάρισας, είναι ένας από τους περισσότερο από μισό εκατομμύριο ανθρώπους που βρίσκονται στις Ευρωπαϊκές φυλακές εν μέσω της πανδημίας του COVID-19. Και, όπως σε τόσες άλλες, έτσι και στη φυλακή όπου κρατείται το έδαφος είναι ιδανικό για την αναπαραγωγή των ιών:  υπερπλήρεις φυλακές, με ασφυκτικές συνθήκες διαβίωσης και συχνά κακές συνθήκες υγιεινής.

«Όταν κόλλησα κορωνοϊό  τον περασμένο Δεκέμβριο, περίπου οι μισοί από τους κρατούμενους ήταν επίσης άρρωστοι», λέει ο Σταθόπουλος. «Μας έβαλαν σε μια πτέρυγα με 60 άτομα, σε ένα χώρο περίπου 110 τετραγωνικών μέτρων (1.200 τετραγωνικά πόδια). Ήταν θέμα τύχης αν  θα αρρωστούσες σοβαρά ή ήπια».

Κατά τη διάρκεια της πανδημίας, έχουμε συνηθίσει στους σχολαστικά ενημερωμένους πίνακες ελέγχου COVID-19 και παρακολουθούμε στενά τις συνθήκες  και τις περιπτώσεις που μπορεί να είναι πιο πιθανό η εμφάνιση κρουσμάτων, όπως οι οίκοι φροντίδας ηλικιωμένων. Ωστόσο, ελάχιστα στοιχεία έχουν δημοσιοποιηθεί σχετικά με την εξάπλωση του κορωνοϊού σε εγκαταστάσεις καρκινοπαθών.

Σε συνεργασία με 11 δημοσιογραφικές ομάδες του  Ευρωπαϊκού Δικτύου Δημοσιογραφίας Δεδομένων, η DW έχει συλλέξει δεδομένα από 32 χώρες που δείχνουν πόσα κρούσματα και θάνατοι αναφέρθηκαν στις φυλακές, πώς προχώρησαν οι εμβολιασμοί και ποια μέτρα ελήφθησαν για τον περιορισμό της εξάπλωσης του ιού.

«Πολλές φυλακές είναι υπερπλήρεις, χωρίς δυνατότητα τήρησης μέτρων σωματικής απόστασης», λέει η Φιλίπα Άλβες ντα Κόστα, σύμβουλος δημόσιας υγείας για το Πρόγραμμα Υγείας στις Φυλακές του Παγκόσμιου Οργανισμού Υγείας. «Έτσι, όταν ο ιός μεταφέρεται, μεταδίδεται πολύ πιο εύκολα».

Οι κρατούμενοι είναι ευάλωτοι

Η ντα Κόστα λέει ότι ο κίνδυνος στις φυλακές είναι παρόμοιος με αυτόν που αντιμετωπίζουν οι άνθρωποι που ζουν σε συγκεντρωτικές εγκαταστάσεις στέγασης, όπως οίκους ευγηρίας και καταφύγια.

Πολλοί κρατοὐμενοι έχουν πολλούς παράγοντες που τους θέτουν σε αυξημένο κίνδυνο για σοβαρή νόσο COVID-19, συμπεριλαμβανομένων καταστάσεων όπως ο HIV και ιστορικών καπνίσματος ή άλλων ναρκωτικών. Η περιθωριοποίηση, η φτώχεια και η ανεπαρκής πρόσβαση στην υγειονομική περίθαλψη συχνά επιβαρύνουν αυτούς τους πληθυσμούς ακόμη και πριν από τη φυλάκιση, και οι συνθήκες στις φυλακές συχνά επιδεινώνουν αυτούς τους παράγοντες, σύμφωνα με τον ΠΟΥ. «Στις φυλακές θεωρούμε τους ανθρώπους στα 50 τους ηλικιωμένους, παρόλο που στα πλαίσια μίας κοινότητας  δεν θα ήταν», λέει η ντα Κόστα.

Τα κρούσματα του COVID στις φυλακές μας επηρεάζουν όλους

Τα κρούσματα στις φυλακές επηρεάζουν όχι μόνο τους κρατούμενους ή εργάζονται εκεί, αλλά και τις γύρω κοινότητες. «Δεν είναι ένα εντελώς κλειστό περιβάλλον», λέει η ντα Κόστα. «Κόσμος μπαινοβγαίνει κάθε μέρα. Όχι μόνο το προσωπικό, αλλά και άλλοι, όπως  οι δικηγόροι και οι ίδιοι οι κρατούμενοι. Έτσι, εάν δεν προστατεύεις  τις φυλακές, δεν προστατεύεις την κοινότητα».

Στις Ηνωμένες Πολιτείες, όπου ο κορωνοϊός σάρωσε γρήγορα τις φυλακές το 2020, πολλές μελέτες περιπτώσεων δείχνουν πώς τα κρούσματα στις φυλακές εξαπλώθηκαν στις γύρω κοινότητες. Μια σύγκριση σε εθνικό επίπεδο διαπίστωσε ότι τα κρούσματα COVID-19 αυξήθηκαν πιο γρήγορα σε κομητείες με περισσότερους κρατούμενους και συνέδεσε το σύνολο των φυλακισμένων της χώρας με περισσότερες από μισό εκατομμύριο επιπλέον περιπτώσεις COVID-19 εντός και εκτός φυλακών.

Τα ποσοστά μόλυνσης στις φυλακές ακολουθούν τα ποσοστά του γενικού πληθυσμού

Τα δεδομένα που συλλέχθηκαν για αυτήν την έρευνα δείχνουν τώρα ότι, εκ πρώτης όψεως, αυτά τα μέτρα φαίνεται ότι βοήθησαν να αποφευχθούν τα χειρότερα: οι φυλακές, συνολικά, δεν έχουν μετατραπεί σε δραπέτη σημεία για τον COVID. Σύμφωνα με τα διαθέσιμα στοιχεία, σε πολλές χώρες τα ποσοστά μόλυνσης στις φυλακές φαίνεται να είναι περίπου τα ίδια με αυτά του γενικού πληθυσμού.

Όπου τα ποσοστά μόλυνσης ήταν υψηλά στον γενικό πληθυσμό, έτειναν επίσης να είναι υψηλά και στις φυλακές. Αυτό ισχύει, για παράδειγμα, σε χώρες όπως η Σλοβενία, η Εσθονία και το Βέλγιο, όπου περισσότερα από ένα στα 10 άτομα έχουν ήδη βγει θετικά στον κορωνοϊό. Σε χώρες όπως η Κροατία και η Ελλάδα, οι κρατούμενοι μολύνονται σε πολύ υψηλότερο ποσοστό από οτι στον γενικό πληθυσμό. Όμως, σε πολλές χώρες, τα αναφερόμενα κρούσματα στις φυλακές παρέμειναν κάτω από το επίπεδο του γενικού πληθυσμού, σύμφωνα με τα πιο πρόσφατα διαθέσιμα στοιχεία — ακόμη και στην Ουγγαρία και τη Γαλλία, χώρες με διαβόητα υπερπλήρεις  φυλακές.

Ακόμη και σε χώρες με χαμηλότερα ποσοστά μόλυνσης, οι  φυλακές μπορεί  να είναι τοποθεσίες σοβαρών κρουσμάτων. Μόλις πρόσφατα, περισσότερα από 50 άτομα βρέθηκαν θετικά στη φυλακή Béziers στη Γαλλία, η οποία επί του παρόντος περιορίζει 638 άτομα σε έναν χώρο που έχει κατασκευαστεί για 389.

Τα κρούσματα και οι θάνατοι ενδέχεται να μην καταγράφονται

Οι επίσημοι αριθμοί μπορεί να μην λένε πάντα την όλη την αλήθεια. Οι περισσότερες διοικήσεις φυλακών δεν συλλέγουν δεδομένα συστηματικά, λέει ο Adriano Martufi, ο οποίος ερευνά τις συνθήκες των φυλακών στην Ευρώπη στο Πανεπιστήμιο του Leiden. «Η αίσθηση μου είναι ότι υπάρχει σίγουρα πρόβλημα στις καταγραφές, ότι δηλαδή καταγράφονται λιγότερα κρούσματα», λέει ο Martufi.

Οι φυλακές της Λάρισας στην Ελλάδα, για παράδειγμα, είχαν αναφέρει επίσημα μόνο 200 περιπτώσεις έως τον Ιούλιο του 2021. Ο Σταθόπουλος λέει ότι έχει μετρήσει πολύ περισσότερες. «Από τον Δεκέμβριο του 2020 έως τώρα, πιστεύω ότι είχαμε περισσότερα από 500 κρούσματα», λέει.

Η λάθος καταγραφή μπορεί να μην είναι απαραίτητα σκόπιμη — θα μπορούσε να είναι αποτέλεσμα οργανωτικών προκλήσεων. «Οι υπηρεσίες υγείας στις φυλακές είναι υποστελεχωμένες και ανεπαρκώς εξοπλισμένες», λέει ο Martufi. «Δεν είμαι καν σίγουρος αν έχουν την τεχνική ικανότητα να συλλέξουν και να χειριστούν τέτοια δεδομένα».

Οι χαμηλοί αριθμοί κρουσμάτων έχουν τεράστιο κόστος

Ακόμη και αν ληφθούν υπόψη οι αριθμοί των κρουσμάτων , οι περιορισμοί που επιβάλλονται για τον περιορισμό της εξάπλωσης του κορονοϊού έχουν συχνά τις δικές τους «παρενέργειες». «Η τραγωδία που φοβόμασταν δεν συνέβη, αλλά μόνο χάρη στις τεράστιες θυσίες του πληθυσμού των φυλακών, οι οποίες είναι : το τέλος άλλων δραστηριοτήτων, το τέλος της διδασκαλίας το τέλος στη λίγη δουλειά που υπάρχει στη φυλακή και ούτω καθεξής», λέει ο Dominique Simonnot,  επικεφαλής του ανεξάρτητου δημόσιου φορέα της Γαλλίας για την επίβλεψη των συνθηκών σε μέρη όπου οι άνθρωποι στερούνται την ελευθερία. «Σε κοινωνικούς όρους  το κόστος είναι υπερβολικό».

Τους τελευταίους 18 μήνες, πολλές φυλακές έχουν κλείσει πολύ περισσότερο από το συνηθισμένο. Μια φυλακή στη Μάλτα κρατούσε νέο-αφιχθέντες σε ένα κελί με μόνο ένα στρώμα δαπέδου και μια ανοιχτή τουαλέτα 23 ώρες την ημέρα για δύο εβδομάδες, σε συνθήκες που η Ευρωπαϊκή Επιτροπή για την Πρόληψη των Βασανιστηρίων είχε ήδη καταδικάσει από το 2013.

Οι περιορισμοί της καραντίνα ενέχουν σοβαρούς κινδύνους για την υγεία

Οι κανόνες του Νέλσον Μαντέλα του ΟΗΕ, ή (όπως αλλιώς είναι γνωστοί) οι Τυποποιημένοι Ελάχιστοι Κανόνες για τη Μεταχείριση των Κρατουμένων, ορίζουν ότι η απομόνωση θα πρέπει να χρησιμοποιείται μόνο ως έσχατη λύση, για όσο το δυνατόν μικρότερο χρονικό διάστημα και ποτέ για περισσότερες από 15 ημέρες. Όμως, κατά τη διάρκεια της πανδημίας, η απομόνωση των κρατουμένων έχει γίνει ένα τυπικό μέτρο σε πολλές χώρες.

Στην Ιρλανδία,  έγκλειστοι 70 ετών και άνω ή με χρόνιες ασθένειες τοποθετήθηκαν αυτόματα σε απομόνωση μεταξύ Απριλίου και Ιουνίου 2020, οι κρατούμενοι σε τέτοια απομόνωση ανέφεραν ότι αισθάνονταν κατάθλιψη και είχαν αυτοκτονικές τάσεις. Σε ορισμένες εγκαταστάσεις στη Γερμανία, οι προφυλακισμένοι απομονώνονταν για 14 ημέρες μετά από κάθε ακροαματική διαδικασία.

Στη Γαλλία, η απομόνωση δύο εβδομάδων ήταν υποχρεωτική μετά από οποιαδήποτε άδεια, οικογενειακή επίσκεψη ή εξωτερική ιατρική περίθαλψη, λέει ο Dominique Simonnot, επικεφαλής επιθεωρητής των φυλακών της χώρας. «Ως αποτέλεσμα, κάποιοι αρνούνται αυτές τις μετακινήσεις με όλους τους κινδύνους που αυτό συνεπάγεται για την υγεία τους». Ακόμη και οι άνθρωποι που δεν βρίσκονταν σε καραντίνα συχνά περιορίζονταν στα κελιά τους για μεγάλα τμήματα της ημέρας και τους άφηναν πολύ λίγα να κάνουν για να περάσει η ώρα.

Στην Ουγγαρία, ο Vass, «είχαμε δυόμισι ώρες σωματικής επαφής με αγαπημένα πρόσωπα δύο φορές το μήνα πριν από την πανδημία – η έλλειψη αυτής της δυνατότητας  προκάλεσε πολύ σοβαρά ψυχικά προβλήματα». Η φυλακή τελικά δημιούργησε επιλογές βιντεοκλήσεων για να επιτρέψει τουλάχιστον τις εικονικές επισκέψεις. «Αυτό το έκανε πιο εύκολο», λέει.

Οι περισσότερες χώρες εισήγαγαν μέτρα για εικονικές επισκέψεις, αν και οι χαμηλές ταχύτητες σύνδεσης και οι περιορισμοί χρήσης εξακολουθούν να δημιουργούν προβλήματα. «Έγινε ένα τεράστιο άλμα προς τα εμπρός σε πολλές φυλακές σε όλη την Ευρώπη για την ανάπτυξη συστημάτων τηλεδιάσκεψης», λέει ο Martufi. «Αυτό ήταν απολύτως αδιανόητο σε πολλά κράτη μέλη πριν από την πανδημία. Άρα ήταν μια θετική εξέλιξη».

Ο Martufi λέει ότι ένας πιθανός κίνδυνος είναι ότι οι φυλακές θα μπορούσαν να επιχειρήσουν να χρησιμοποιήσουν βιντεοκλήσεις ως αντικατάσταση των προσωπικών επισκέψεων, μακροπρόθεσμα. “Έχουμε ενδείξεις ότι ορισμένες διοικήσεις φυλακών είπαν: “Λοιπόν, τώρα έχετε Skype, μπορείτε να ζήσετε με αυτό – δεν υπάρχει πραγματική ανάγκη να σας επιτρέπεται να συναντήσετε την οικογένειά σας ή τους δικηγόρους σας από κοντά”, λέει ο Martufi. «Δεν γνωρίζουμε ακόμη πόσο συστημική είναι αυτή η αλλαγή, αλλά ο κίνδυνος είναι ότι μπορεί να παραμείνει μαζί μας ακόμα και μετά το τέλος της πανδημίας».

Πέρα από τις βιντεοκλήσεις, η Catherine Heard δεν βλέπει να καταβάλλεται μεγάλη προσπάθεια για τον μετριασμό των επιπτώσεων των περιορισμών. «Δεν μπορώ να σκεφτώ κάτι πραγματικά σημαντικό που έγινε», λέει. «Υπήρξε μια τεράστια χαμένη ευκαιρία, για παράδειγμα, να παρέχουμε υλικό ανάγνωσης, ηχογραφημένες πληροφορίες ή πρόσβαση σε διαδικτυακά μαθήματα. Υπήρχαν πολλά πράγματα που θα μπορούσαν να είχαν γίνει, θα έπρεπε να είχαν γίνει, αλλά δεν έγιναν».

Η Ολλανδία ήταν μια από τις χώρες που κατάφεραν να επανεκκινήσουν τις δραστηριότητες των φυλακών σχετικά γρήγορα μέσω μέτρων όπως προγράμματα εκ περιτροπής ή μικρότερες, σταθερές ομάδες, λέει ο Heard. Αλλά οι περισσότερες χώρες δεν εφάρμοσαν τέτοια μέτρα.

Τα δομικά προβλήματα επιδείνωσαν την κατάσταση

Όπως σε πολλούς άλλους τομείς της κοινωνίας, η κατάσταση έχει επιδεινωθεί από δομικά προβλήματα που υπήρχαν πολύ πριν από την πανδημία.

«Ορισμένοι από τους πιο αυστηρούς και παρατεταμένους περιορισμούς παρατηρήθηκαν στις χώρες με το χειρότερο ποσοστό υπερπληθυσμού των φυλακών», λέει η Heard. Η έλλειψη χώρου καθιστά αδύνατη την εφαρμογή των μέτρων αποστασιοποίησης και τα εναλλακτικά μέτρα εμποδίζονται από την έλλειψη προσωπικού. «Εάν δεν υπάρχει προσωπικό για να μετακινεί τους ανθρώπους στη φυλακή», λέει, «δεν υπάρχει άλλη επιλογή από το να τους κρατούν κλεισμένους στα κελιά τους το μεγαλύτερο μέρος της ημέρας και της νύχτας».

Ερευνητές, ΜΚΟ και φυλακισμένοι αναφέρουν επανειλημμένα τον υπερπληθυσμό ως κλειδί για το πρόβλημα. Μία στις τρεις ευρωπαϊκές χώρες λειτουργεί τις φυλακές της με πάνω από την επίσημη δυναμικότητα.

Σε πολλές  φυλακές, η κατάσταση του υπερπληθυσμού είναι πολύ χειρότερη από ότι υποδηλώνει ο μέσος όρος της χώρας. «Είμαι σε ένα κελί που προορίζεται για πέντε άτομα — τώρα είμαστε οκτώ. Είναι αδύνατο να διατηρήσουμε απόσταση», είπε ένα άτομο σε απεργία πείνας σε ένα κροατικό ειδησεογραφικό πρακτορείο κατά την έναρξη της πανδημίας τον Μάρτιο του 2020. «Δεν μπορούμε να δούμε τις γυναίκες και τα παιδιά μας και, Θεός φυλάξοι, ίσως κάποιοι από εμάς να μην τους  δούμε ποτέ πάλι. Πρακτικά νιώθουμε σαν θανατοποινίτες, που περιμένουμε τον κορωνοϊό να μπει στη φυλακή».

Γάλλος επικεφαλής επιθεωρητής φυλακών Dominique Simonnot: «Φανταστείτε τρεις ανθρώπους στριμωγμένους 10 ώρες την ημέρα σε ένα κελί 9 τετραγωνικών μέτρων, το οποίο είναι μόνο 4,5 τετραγωνικά μέτρα με την κουκέτα, το τραπέζι και την τουαλέτα».

Κατά τη διάρκεια του πρώτου κύματος, πολλές χώρες σε όλη την Ευρώπη απελευθέρωσαν ανθρώπους σε πρωτοφανή αριθμό προκειμένου να μειώσουν  την πίεση στις φυλακές. «Είναι αυτό που τους έλεγαν οι ειδικοί να κάνουν εδώ και χρόνια, αλλά ήταν πολύ επίφοβο σε  πολιτικό επίπεδο», λέει η Heard. «Πιστεύω ότι ο COVID έδωσε σε πολλές χώρες μια δικαιολογία για να μειώσουν ήσυχα τον αριθμό των κρατουμένων τους».

Η Heard υπολόγισε ότι ο πληθυσμός των φυλακισμένων μπορεί να έχει μειωθεί έως και κατά μισό εκατομμύριο ανθρώπους παγκοσμίως μεταξύ Μαρτίου 2020 και Ιουνίου 2021. Χώρες όπως η Σλοβενία, το Βέλγιο, η Γαλλία και η Ιταλία, οι οποίες λειτουργούσαν όλες εξαρχής υπεράνω της χωρητικότητας, μειώσαν τους έγκλειστους πληθυσμούς τους έως και 25%, μειώνοντάς τους σε ή κάτω από την επίσημη χωρητικότητα.

«Ένα μάθημα που θα έχουν πάρει οι χώρες είναι ότι έχουν μειώσει τον αριθμό των φυλακισμένων τους χωρίς να πέσει ο ουρανός να τους πλακώσει», λέει η Heard. Με την πανδημία να προσφέρει έναν λόγο δημόσιας υγείας για τη μείωση του πληθυσμού των φυλακών, λέει ότι είναι ζωτικής σημασίας οι χώρες να διατηρήσουν τώρα αυτή την τάση.

Αλλά δεν έχουν όλοι εμβολιαστεί  ακόμα. Ένας μεγάλος λόγος για την καθυστέρηση είναι το γεγονός ότι, ακόμη και με τον υψηλό κίνδυνο για τους κρατούμενους, το προσωπικό και τον γενικό πληθυσμό, οι περισσότερες ευρωπαϊκές χώρες δεν συμπεριέλαβαν τους κρατούμενους ως ομάδα προτεραιότητας στα σχέδια εμβολιασμού τους. Πολλές χώρες δεν τους ανέφεραν καθόλου.

Στη Γερμανία, για παράδειγμα, τα άτομα σε κοινοτικές ρυθμίσεις διαβίωσης, όπως οίκοι φροντίδας ηλικιωμένων, είχαν ρητά προτεραιότητα, αλλά οι κρατούμενοι εξακολουθούσαν να εμβολιάζονται παράλληλα με τον υπόλοιπο πληθυσμό.

«Υπήρξαν σταθερές ενδείξεις από ανεξάρτητες υπερεθνικές οργανώσεις ότι οι κρατούμενοι πρέπει να έχουν προτεραιότητα», λέει ο Martufi. «Είναι ένα καλό παράδειγμα της απόλυτης ασυμφωνίας μεταξύ των ενδείξεων πολιτικής από τη μια πλευρά και της πραγματικότητας επί της ουσίας».

Πολλοί το αποδίδουν σε έλλειψη πολιτικής βούλησης. Σε ορισμένες περιπτώσεις, λέει ο Martufi, η πολιτική παρεμπόδισε ακόμη και ενεργά την έγκαιρη πρόσβαση στον εμβολιασμό. «Στο Βέλγιο, η προτεραιότητα των κρατουμένων έγινε πολιτική συζήτηση», λέει, «και, ως αποτέλεσμα, οι κρατούμενοι απλώς έμειναν έξω από την εκστρατεία εμβολιασμού μέχρι το τέλος». Στην Ιταλία από την άλλη πλευρά, λέει, η απόφαση να δοθεί προτεραιότητα στους κρατούμενους  ήταν μια διοικητική απόφαση, που ελήφθη χωρίς πολλή δημόσια συζήτηση.

Αυτό σημαίνει ότι η έναρξη των εμβολιασμών στις φυλακές καθυστέρησε σημαντικά, με ορισμένες χώρες να μην μοιράζουν ούτε ένα εμβόλιο στις φυλακές πριν από τον Ιούνιο, ενώ άλλες ανέφεραν ότι άρχισαν ήδη από τα τέλη Μαρτίου.

Αντιμέτωποι με τον δεύτερο πανδημικό χειμώνα

Με τους εμβολιασμούς στις φυλακές να φτάνουν τελικά στο επίπεδο του γενικού πληθυσμού σε πολλές χώρες και τις λοιμώξεις σε χαμηλά επίπεδα κατά τη διάρκεια του καλοκαιριού, οι κρατούμενοι πήραν μια ανάσα καθώς οι επισκέψεις και οι δραστηριότητες ξεκίνησαν ξανά υπό τις απαραίτητες συνθήκες υγιεινής.

Όμως, με τον χειμώνα και το επόμενο κύμα να φθάνει στις περισσότερες ευρωπαϊκές χώρες, η πανδημία δεν έχει τελειώσει για κανέναν, και σίγουρα  όχι  για τους ανθρώπους στις φυλακές. «Δεν θα ξαναπάρουμε σύντομα την παλιά μας ζωή, τα προνόμια μας», λέει ο Csaba Vass στην Ουγγαρία. Στην Ιταλία, τα εβδομαδιαία στοιχεία δείχνουν ότι τα ενεργά κρούσματα μεταξύ του προσωπικού και των κρατουμένων αυξάνονται. Και το Υπουργείο Δικαιοσύνης της Κροατίας επιβεβαίωσε πρόσφατα ότι περισσότερο από το 20% των φυλακισμένων έχουν μολυνθεί από τον κορωνοϊό – δηλαδή περίπου 1,5 φορές το ποσοστό του γενικού πληθυσμού.

Μαθήματα για το μέλλον

Οι ειδικοί λένε ότι οι χώρες πρέπει να μειώσουν δραστικά τον πληθυσμό των φυλακών τους προκειμένου να προετοιμαστούν καλύτερα για τέτοιες καταστάσεις στο μέλλον. «Δεν μπορούμε να αντιμετωπίσουμε άλλη μια κρίση υγείας με αυτούς τους αριθμούς κρατουμένων σε όλη την Ευρώπη», λέει ο Martufi. «Αυτό πρέπει να μειωθεί».

Αλλά οι παρατηρητές βλέπουν επίσης λόγους αισιοδοξίας. «Ο COVID θα έπρεπε να είναι μια αφύπνιση για να επενδύσουμε σε καλύτερες συνθήκες στις φυλακές και να μειώσουμε τη χρήση της επιβολής της φυλάκισης», λέει η Catherine Heard.

Για να ακουστεί αυτό το σήμα αφύπνισης, το δημόσιο συμφέρον και η πολιτική βούληση είναι ζωτικής σημασίας. «Ήρθε η ώρα να επανεξετάσουμε την αντίληψή μας για τους κρατούμενους ως πολίτες δεύτερης κατηγορίας», λέει ο Martufi. «Δεν μπορούμε να επιτρέψουμε σε κανέναν να μείνει πίσω. Θα είναι χειρότερα για όλους».

Αυτό το άρθρο επιμελήθηκαν οι Milan Gagnon, Gianna-Carina Grün και Peter Hille.

Το έργο είναι μια συνεργασία στο πλαίσιο του Ευρωπαϊκού Δικτύου Δημοσιογραφίας Δεδομένων

Υπεύθυνος έργου: Deutsche Welle

Συνεργάτες: Alternatives Economiques, Civio, El Confidencial, EURologus, Il Sole24Ore, iMEdD, MIIR, OBC Transeuropa, Openpolis, Pod črto, VoxEurop

Το ερευνητικό πρότζεκτ διενεργήθηκε σε συνεργασία με το Ευρωπαϊκό Δίκτυο Δημοσιογραφίας Δεδομένων.

Η δημοσιογραφική έρευνα πραγματοποιήθηκε από το  Μεσογειακό Ινστιτούτο Ερευνητικής Δημοσιογραφίας (MIIR) στο πλαίσιο του έργου  «Ενίσχυση της διαφάνειας και λογοδοσίας στη χρηματοδότηση της πρόληψης και της καταστολής των δασικών πυρκαγιών με τη συμβολή της κοινωνίας των πολιτών» που υλοποιείται στο πλαίσιο του προγράμματος Activecitizensfund, με φορέα υλοποίησης το WWF Ελλάς και εταίρο το Μεσογειακό Ινστιτούτο Ερευνητικής Δημοσιογραφίας (MIIR)

Πέρα από τον αοριστολογικό χαρακτήρα της διατύπωσης, αν για τους τομείς όπως η εθνική άμυνα ή η εξωτερική πολιτική, όπου εφαρμόζεται η πρακτική διάθεσης απόρρητων κονδυλίων που δεν μπορούν να υπαχθούν σε έλεγχο, η επίκληση των λόγων εθνικής ασφάλειας αποτελεί συνήθη αιτιολόγηση για τη διαβάθμιση της πληροφορίας, απορίας άξιο είναι ποια ακριβώς «εθνικά συμφέροντα» διασφαλίζονται από την απόκρυψη των κονδυλίων που διατίθενται στην αντιμετώπιση πυρκαγιών, σεισμών, πλημμυρών και προσφάτως στην αντιμετώπιση της υγειονομικής κρίσης.  

Με βάση το παραπάνω, η ομάδα του MIIR απευθύνθηκε στο καθ’ ύλην αρμόδιο νεοσύστατο Υπουργείο Κλιματικής Κρίσης και Πολιτικής Προστασίας υπό τον κ. Χρήστο Στυλιανίδη, προκειμένου να ρωτήσει ποιος ο λόγος να θεσπιστούν απόρρητα κονδύλια σε έναν τομέα, όπως η πολιτική προστασία, σε τι ποσό ανέρχονται και ποια είναι η «εθνική ανάγκη» που καθιστά επιτακτική τη θεσμοθέτηση απόρρητων κονδυλίων. 

Στην απάντηση του προς το MIIR, το υπουργείο δεν απαντά για το ύψος των κονδυλίων, ενώ παραδέχεται επί της ουσίας το ζήτημα αδιαφάνειας στη συγκεκριμένη περίπτωση, με παραπομπή στην αιτιολογική έκθεση του άρθρου 53 του νομοσχεδίου που καθιέρωσε τα απόρρητα κονδύλια, αλλά και με αναφορά στον πρώην Γενικό Γραμματέα Πολιτικής Προστασίας (και μετέπειτα  υφυπουργό Προστασίας του Πολίτη και Διαχείρισης Κρίσεων) Ν. Χαρδαλιά, επί ηγεσίας του οποίου θεσμοθετήθηκαν αυτά στη ΓΓΠΠ.

Όμως, όπως αβίαστα προκύπτει και συμβαίνει εξάλλου και με το κείμενο της  αιτιολογικής έκθεσης,  δεν τεκμηριώνεται ποιοι είναι οι λόγοι, και ειδικότερα ποια είναι τα επικαλούμενα ζητήματα ασφαλείας που καθιστούν απαραίτητη την ύπαρξη απορρήτων δαπανών. 

Ειδικά για το τελευταίο αυτό σημείο, το υπουργείο επισυνάπτει και την απάντηση που είχε δώσει από το βήμα της Βουλής κατά τη συζήτηση του συγκεκριμένου νομοσχεδίου τον Γενάρη του 2020 ο τότε Γενικός Γραμματέας Ν. Χαρδαλιάς, στην οποία είχε συνδέσει με αόριστο και συγκεχυμένο τρόπο τα απόρρητα κονδύλια με τις ανάγκες λειτουργίας του Ευρωπαϊκού Αριθμού Έκτακτης Ανάγκης 112 (σημειωτέον, το ίδιο είχε πράξει και ο τότε υπουργός Προστασίας του Πολίτη Μιχ. Χρυσοχοϊδης). 

«Το 112 είναι μια υπηρεσία πολύ λεπτή και το οποίο περνάει μέσα από τα δίκτυα τηλεπικοινωνιών του ελληνικού κράτους. Ταυτόχρονα, δημιουργεί μια βάση δεδομένων, η οποία είναι σε εθνικό επίπεδο. Αντιλαμβάνεστε, σε θέματα κυβερνασφάλειας, πόσο σημαντικό είναι να μην υπάρχει τρωτότητα στα ζητήματα αυτά; Πόσο ολέθριο θα είναι για τη χώρα μας να χακαριστεί ένα σύστημα τέτοιο και να φύγει λάθος εντολή, τη λάθος στιγμή, σε σχέση με κάποια πράγματα» είχε σημειώσει στην τοποθέτησή του στη Βουλή ο Ν. Χαρδαλιάς. Επίσης, στην ίδια ομιλία είχε τονίσει πάλι με συγκεχυμένη διασύνδεση πως απαιτούνται ειδικές δαπάνες, καθώς «την ίδια ώρα, καλείται η Γενική Γραμματεία να εκπονήσει επιτέλους, εθνικά σχέδια διαχείρισης κρίσεων, που αφορά στις κρίσιμες υποδομές μας. Τα τελευταία σχέδια είχαν γίνει το 1991. Ταυτόχρονα, καλείται να δημιουργήσει σχέδια διαχείρισης κρίσεων, που αφορά στην συνέχιση της κυβερνησιμότητας. Σε μια μεγάλη φυσική καταστροφή, σε ένα σεισμό, τι κάνει ο Πρωθυπουργός; Τι κάνουν τα μέλη της Κυβέρνησης; Τι κάνουν τα μέλη του Κοινοβουλίου; Αυτά είναι σχέδια, τα οποία έχουν μελετηθεί σε περίοδο πολέμου, αλλά όχι σε επίπεδο φυσικών καταστροφών».

Ωστόσο, όπως εύλογα προκύπτει, αν η διάθεση των απόρρητων κονδυλίων αφορά στην λειτουργία του Ευρωπαϊκού Αριθμού Έκτακτης Ανάγκης 112, θα έπρεπε καταρχήν να αναφέρεται ρητά στην αιτιολογική έκθεση (πράγμα που δεν γίνεται), και δεύτερον, η πρόσβαση στην πληροφορία για το κόστος του 112 δεν συνεπάγεται και πρόσβαση στα ίδια τα προσωπικά δεδομένα ή τη βάση δεδομένων που αυτό διαχειρίζεται. Επίσης η ανάλυση του κόστους για τα σχέδια διαχείρισης κρίσεων ή «κυβερνησιμότητας» σε περίπτωση     φυσικών καταστροφών δεν συνεπάγεται και την πρόσβαση στα ίδια τα σχέδια…

Επίσης η αντίδραση της ΓΓΠΠ σε έγγραφα αιτήματα πληροφοριών του WWF Ελλάς που σχετίζονται με τον σχεδιασμό και τη χρηματοδότηση δράσεων για την πρόληψη και την αντιμετώπιση δασικών πυρκαγιών δεν ενισχύει τη λογοδοσία. Δεν δίδεται καμιά λεπτομερής ανάλυση των κριτηρίων με τα οποία αποφασίζεται η κατανομή πόρων στους ΟΤΑ.  Ούτε όμως στοιχεία για το τι ακριβώς περιλαμβάνει η συμφωνία χρηματοδότησης μεταξύ της Πολιτικής Προστασίας και της Ευρωπαϊκής Τράπεζας Επενδύσεων (ΕΤΕπ) και συγκεκριμένες πληροφορίες του προγράμματος «Ασπίδα» και ειδικά στο μέρος που σχετίζεται με τα θέματα πρόληψης και καταστολής δασικών πυρκαγιών.

Η αξιολόγηση της αποτελεσματικότητας του συστήματος δασοπυροπροστασίας περνά και μέσα από τη χρηστή αξιοποίηση των οικονομικών πόρων και την υπεύθυνη ανάλυση και αιτιολόγηση των πεπραγμένων. Η απροθυμία αιτιολόγησης αποφάσεων δημιουργεί θεμελιώδες πρόβλημα στο σχεδιασμό και την αξιολόγηση του συστήματος δασοπυροπροστασίας, δημιουργεί ένα πέπλο αδιαφάνειας και έλλειψης λογοδοσίας.

Ο νέος υπουργός Κλιματικής Κρίσης και Πολιτικής Προστασίας, Χρήστος Στυλιανίδης, δήλωσε πρόσφατα ότι η Ελλάδα θα προχωρήσει και στην αξιοποίηση κονδυλίων του ευρωπαϊκού προγράμματος rescEU, προκειμένου να ενισχύσει την καταστολή των δασικών πυρκαγιών με τη χρήση νέων εναέριων μέσων. 

Η ανάγκη για μεγαλύτερη διαφάνεια στη δασοπυροπροστασία είναι ουσιώδης τόσο για την απόδοση ευθυνών όταν τα πράγματα δεν πηγαίνουν καλά όσο και για την ορθή διαχείριση και την αποφυγή της κατασπατάλησης των πόρων του ελληνικού Δημοσίου. Είναι και ο μόνος τρόπος το ελληνικό κράτος να εγγυηθεί εντέλει την αποτελεσματική συνδρομή των διαθέσιμων μέσων στη καταστολή των δασικών πυρκαγιών και να μπορέσει να εξασφαλίσει πόρους για την πρωταρχικής σημασίας πρόληψη.

Η κατάσταση είναι χειρότερη για τα ζευγάρια ομοφυλόφιλων γυναικών: 24 χώρες απαγορεύουν εξ ολοκλήρου την πρόσβασή τους στην υποβοηθούμενη αναπαραγωγή. Για την ΛΟΑΤΚΙ κοινότητα, η απόκτηση παιδιών μέσω τεχνολογίας υποβοηθούμενης αναπαραγωγής δεν είναι εύκολος δρόμος στην Ευρώπη. «Οι χώρες  όπου είναι πιο δύσκολο για τα άτομα της ΛΟΑΤΚΙ κοινότητας να βρουν δουλειά ή να βγουν έξω ή να παντρευτούν ή να αποκτήσουν νομική αναγνώριση φύλου είναι επίσης οι χώρες όπου είναι πιο δύσκολο να έχουν πρόσβαση και στις τεχνολογίες υποβοηθούμενης αναπαραγωγής», λέει ο Cianan Russell, από ILGA Europe, μια ομοσπονδία ευρωπαϊκών ομάδων για τα δικαιώματα των λεσβιών, γκέι, αμφιφυλόφιλων, τρανς και ιντερσεξ ατόμων.  Η Ουγγαρία και η Πολωνία είναι οι χώρες όπου η κατάσταση είναι η χειρότερη, αλλά το πρόβλημα είναι ευρέως διαδεδομένο και στην υπόλοιπη Ευρώπη, δηλώνει. Ακόμη και όταν τα άτομα της ΛΟΑΤΚΙ κοινότητας μπορούν να λάβουν αναπαραγωγική βοήθεια νόμιμα, η πραγματικότητα μερικές φορές τους  φέρνει αντιμέτωπους με «διακρίσεις, παρενόχληση ή ακόμα και βία», λέει ο Russell. Εκείνοι που αντιμετωπίζουν τα περισσότερα προβλήματα είναι οι τρανς και οι ιντερσεξ, προσθέτει.

Οι άνθρωποι που αντιμετωπίζουν αυτές τις μορφές διακρίσεων παλεύουν με δύσκολες εναλλακτικές λύσεις. Στην περίπτωση της ΛΟΑΤΚΙ κοινότητας οι εναλλακτικές είναι τρεις λέει ο Russell. Η πρώτη εναλλακτική είναι η παραποίηση της ταυτότητας τους, όπως για παράδειγμα τα ζευγάρια ομοφυλόφιλων γυναικών που λένε ψέματα λέγοντας ότι μόνο μία από τις δύο  αναζητά  υποβοηθούμενη αναπαραγωγή  ως ανύπαντρη γυναίκα, εάν αυτό επιτρέπεται από το νόμο, ή μη-δυαδικά άτομα ή τρανς άνδρες που λένε ότι είναι γυναίκες. Η δεύτερη εναλλακτική είναι η διέλευση των συνόρων για την αναζήτηση πρόσβασης στην υποβοηθούμενη αναπαραγωγή σε άλλη χώρα. Το τρίτο είναι η προσπάθεια σύλληψης με φίλους ή έμπιστους ανθρώπους ακόμα κι αν δεν τους ελκύουν.

Αν και αυτό δεν είναι συνηθισμένο, είναι ένας δρόμος που μπορεί να ακολουθήσουν πολλοί άνθρωποι που θέλουν να κάνουν παιδιά εάν τα εμπόδια φαίνονται ανυπέρβλητα. Στην περίπτωση των ανύπαντρων γυναικών, η Izaskun Gamen, εκπρόσωπος της ένωσης Single Mothers By Choice (MSPE), λέει ότι, κατά τη διάρκεια της πολύχρονης προσπάθειας της να αποκτήσει παιδιά, κάποιοι της πρότειναν να μείνει έγκυος από έναν άγνωστο μετά από ένα one night stand και να μην του πει τίποτα. Όπως λέει, αυτό της φαίνεται αδιανόητο: «Πώς το εξηγείς στο παιδί σου αργότερα; Πώς εξηγείται  ότι αυτός ή αυτή γεννήθηκε από μια εξαπάτηση;»

Μεγαλύτερες και μεγαλύτερες μητέρες

Το μόνο νομικό εμπόδιο για τα ετεροφυλόφιλα ζευγάρια, στις περισσότερες περιπτώσεις, είναι η ηλικία. Οι γυναίκες που αναζητούν την  υποβοηθούμενη αναπαραγωγή είναι κατά μέσο όρο μεγαλύτερες από ότι στο παρελθόν. Την τελευταία δεκαετία, ο μέσος όρος ηλικίας των μητέρων κατά τη γέννηση του πρώτου τους παιδιού, είτε είναι φυσικά είτε υποβοηθούμενα, έχει αυξηθεί στο μεγαλύτερο μέρος της Ευρώπης. Στην Ισπανία και την Ιρλανδία ο μέσος όρος ηλικίας ήταν άνω των 32 ετών το 2019.

Αυτός είναι ο μέσος όρος, πράγμα που σημαίνει ότι πολλές γυναίκες αναζητούν  πρόσβαση στην υποβοηθούμενη αναπαραγωγή  αργότερα, όταν, λόγω της ηλικίας τους, η φυσική σύλληψη γίνεται πιο δύσκολη. Οι περισσότερες χώρες θέτουν το νόμιμο ανώτατο όριο για την υποβοηθούμενη αναπαραγωγή περίπου στα 50 χρόνια. Αυτή είναι η μέγιστη ηλικία στην Ελλάδα, για παράδειγμα, αλλά ως λύση  στις καθυστερήσεις στη θεραπεία που σχετίζονται με την πανδημία του COVID-19, η κυβέρνηση παρέτεινε την ηλικία στα 52 έτη έως τις 30 Ιουνίου 2023.

Η Juana Crespo, διευθύντρια μιας  κλινικής γονιμότητας στην Ισπανία, ειδικευμένη σε δύσκολες περιπτώσεις, λέει ότι το κύριο πρόβλημα για τους ασθενείς της είναι η μεγαλύτερη ηλικία: «Γερνάμε και, όταν το αναπαραγωγικό μας σύστημα γερνάει, ολόκληρη η ορχήστρα γερνάει». Το αποκαλεί «νέα ασθένεια»: «Η ιστορία της καθυστερημένης μητρότητας είναι άγραφη».

Αν και οι ηλικίες των γυναικών αποτελούν  συχνό παράγοντα αναπαραγωγικών δυσκολιών, ο Carlos Calhaz-Jorge, γιατρός γονιμότητας και ερευνητής στο Universidade de Lisboa στην Πορτογαλία και πρόεδρος της Ευρωπαϊκής Εταιρείας Ανθρώπινης Αναπαραγωγής και Εμβρυολογίας (ESHRE), λέει ότι τα μισά προβλήματα των ζευγαριών που αναζητούν υποβοηθούμενη αναπαραγωγή προέρχονται από την πλευρά του άνδρα συντρόφου.

Ωστόσο, η ηλικία δεν αποτελεί παράγοντα νομικού αποκλεισμού για τους άνδρες και, γενικά, δεν υπάρχουν όρια στις ευρωπαϊκές χώρες. Μόνο τρεις από τις 43 χώρες έχουν ανώτατα όρια ηλικιών για τους άνδρες: Γαλλία, 59 ετών, Φινλανδία, 60 ετών; και Ελβετία, 56 ετών, αν και σε αυτές τις δύο τελευταίες περιπτώσεις είναι συστάσεις, όχι νομικές απαγορεύσεις. Μάλιστα, στην Ελβετία η σύσταση είναι ότι ο πατέρας μπορεί να είναι ζωντανός μέχρι το παιδί να κλείσει τα 18, μια σύσταση περισσότερο κοινωνιολογική παρά ιατρική.

Το πιο συνηθισμένο εμπόδιο: έλλειψη οικονομικών πόρων

Μόλις ξεπεραστούν τα νομικά εμπόδια, τα οικονομικά «σηκώνουν κεφάλι». Σύμφωνα με τον Calhaz-Jorge, «το πρόβλημα για το μεγαλύτερο μέρος του πληθυσμού είναι η έλλειψη δημόσιας χρηματοδότησης. Ακόμη και σε χώρες όπου τα ετεροφυλόφιλα ζευγάρια επιτρέπεται να προβούν σε υποβοηθούμενη αναπαραγωγή, η ικανότητα τους να το κάνουν, εξαρτάται πολύ από τη οικονομική στήριξη που λαμβάνουν από το κράτος». Μια άλλη διάκριση, που προστίθεται στις προηγούμενες, είναι η οικονομική: δεν καλύπτουν όλες οι χώρες αυτές τις τεχνικές (η Ιρλανδία και η Ελβετία δεν τις καλύπτουν) και όσες το κάνουν μερικές φορές πληρώνουν μόνο μέρος του κόστους  ή οι λίστες αναμονής είναι τεράστιες, σε  ένα θέμα όπου κάθε καθυστέρηση λειτουργεί εναντίον τους..

Στην πραγματικότητα, υπάρχουν μεγάλες διαφορές μεταξύ των ευρωπαϊκών χωρών. Υπάρχουν ακόμη και διαφορές μεταξύ περιοχών της ίδιας χώρας, όπως στο Ηνωμένο Βασίλειο, την Ιταλία και την Ισπανία. Στην Ισπανία, για παράδειγμα, οι ανύπαντρες γυναίκες μπορούν να έχουν πρόσβαση σε τεχνητή γονιμοποίηση στη Ναβάρα, αλλά όχι σε εξωσωματική γονιμοποίηση, ακόμη κι αν έχουν ιατρικά προβλήματα που τις εμποδίζουν να μείνουν έγκυες μέσω γονιμοποίησης. Οι άλλες περιοχές της Ισπανίας το επιτρέπουν, παρόλα αυτά. Η Γερμανία, εν τω μεταξύ, δεν καλύπτει την εξωσωματική γονιμοποίηση για λεσβίες και ανύπαντρες γυναίκες.

Τα όρια ηλικίας, που ήδη αποτελούν σημαντικό νομικό εμπόδιο για όσους αναζητούν ιδιωτική πρόσβαση στην υποβοηθούμενη αναπαραγωγή, είναι χαμηλότερα για τα άτομα που αναζητούν υποβοηθούμενη αναπαραγωγή μέσω των εθνικών υπηρεσιών υγείας. Για άλλη μια φορά, στην περίπτωση των ετεροφυλόφιλων ζευγαριών, πολύ λίγες χώρες θέτουν ανώτατο όριο στην ηλικία των ανδρών. Η Πορτογαλία τα ορίζει όρια στα 60 χρόνια και η Αυστρία στα 49. Για τις γυναίκες τα όρια είναι: από 38 στη Λετονία έως 46 στην Ιταλία ή 48 στη Μάλτα, έως το πιο κοινό όριο στην Ευρώπη που είναι τα 40.

Σε άλλες χώρες, η δημόσια χρηματοδοτούμενη υποβοηθούμενη αναπαραγωγή έχει πρόσθετους φραγμούς, όπως το να μην υπερβαίνεται ένα ορισμένο βάρος (στη Σερβία, τη Ρουμανία και ορισμένες ισπανικές περιοχές) ή το να μην υπάρχουν άλλα παιδιά, όπως στη Δανία, τη Μάλτα, την Πορτογαλία, τη Ρουμανία, την Ισπανία, τη Σουηδία και την Τουρκία. .

Ένα άλλο από τα πιο συνηθισμένα όρια είναι η κάλυψη μόνο ενός μέγιστου αριθμού προσπαθειών. Λίγες χώρες είναι σαφείς σχετικά με τη γονιμοποίηση  μέσω της εισαγωγής σπέρματος με σωληνίσκο ή δεν θέτουν όρια αν το κάνουν, συνήθως είναι έξι ή τρεις κύκλοι. Οι χώρες είναι γενικά πιο ξεκάθαρες σχετικά με την εξωσωματική γονιμοποίηση: σχεδόν όλες περιορίζουν τον αριθμό των χρηματοδοτούμενων προσπαθειών. Το Βέλγιο, η Σλοβενία, η Γαλλία και η Ιταλία χρηματοδοτούν έξι προσπάθειες. 15 άλλες χώρες χρηματοδοτούν τρεις προσπάθειες. Η Ρουμανία, η Μολδαβία και το Καζακστάν χρηματοδοτούν μόνο μία. Εκεί, είτε μένεις έγκυος με την πρώτη φορά, είτε αν θέλεις να συνεχίσεις να προσπαθείς πρέπει να το πληρώσεις από την τσέπη σου.

Η Irene Cuevas, διευθύντρια του εμβρυολογικού εργαστηρίου του δημόσιου Γενικού Νοσοκομείου της Βαλένθια (Ισπανία), λέει ότι μετά από έναν ορισμένο αριθμό προσπαθειών η πιθανότητα επιτυχίας μειώνεται πολύ. «Έχουμε πολύ περιορισμένους πόρους και πρέπει να προσπαθήσουμε να τους βελτιστοποιήσουμε με κάποιο τρόπο. Είναι ένας πολύ λογικός αριθμός», υποστηρίζει.

Έπειτα, υπάρχουν οι «συν-πληρωμές», που σημαίνει ότι η πρόσβαση στην θεραπεία δεν είναι  εντελώς δωρεάν. Η πιο συνηθισμένη περίπτωση  είναι για τα φάρμακα και είναι σημαντική. Κάθε γύρος ορμονικής θεραπείας για εξωσωματική γονιμοποίηση στην Ισπανία, για παράδειγμα, μπορεί να κοστίσει πάνω από χίλια ευρώ.

Υπάρχουν και οι μεγάλες λίστες αναμονής. Η Cuevas τους αποκαλεί «το θεμελιώδες πρόβλημα». [[Cuál es la espera media en España?]] Η μεγάλη αναμονή είναι επίσης συνηθισμένη, για παράδειγμα, στην Ουγγαρία. Κάποια περίοδο η Ουγγαρία δεν επέτρεπε δότες σπέρματος που δεν ήταν Ούγγροι. Ακόμη και αφού αφαίρεσαν αυτό το εμπόδιο, τα πράγματα δεν βελτιώθηκαν, λέει ο Sandor. Το περασμένο καλοκαίρι, η Ουγγαρία εθνικοποίησε όλες τις κλινικές γονιμότητας. «Όλοι γνωρίζουν ότι αυτό σημαίνει ότι θα υπάρχουν λίστες αναμονής 5 έως 10 ετών για όσους δεν έχουν χρήματα», λέει ο Sándor.

Ο Calhaz-Jorge λέει ότι αυτό δεν είναι μόνο ένα πρόβλημα δικαιωμάτων: «Θα ήθελα να έχω περισσότερη υποστήριξη στη χώρα μου, την Πορτογαλία, επειδή υπάρχουν πολύ μεγάλες λίστες αναμονής και όπως και στην υπόλοιπη Ευρώπη, η γονιμότητά μας μειώνεται. Περισσότερη υποστήριξη θα μπορούσε να βοηθήσει στην επιβράδυνση της μείωσης της γονιμότητας. Έχουμε πρόθεση να παρέχουμε αναπαραγωγική βοήθεια σε έως και 5% όλων των μωρών που γεννιούνται στην Πορτογαλία. Αυτό είναι ρεαλιστικό, αλλά για αυτό χρειαζόμαστε περισσότερα χρήματα».

Η Ισπανία είναι η χώρα της Ευρώπης, μαζί με την Ελλάδα, στην οποία γεννιούνται περισσότερα παιδιά χάρη στις διαδικασίες υποβοηθούμενης αναπαραγωγής, φτάνοντας το 7,9% του συνολικού αριθμού των παιδιών που γεννήθηκαν το 2017. Στην Ιταλία, το Ηνωμένο Βασίλειο και την Πορτογαλία, το ποσοστό είναι περίπου 3 %.

Μπροστά σε όλες αυτές τις δυσκολίες, είναι δυνατός ένας κοινός ευρωπαϊκός κανονισμός που να εγγυάται ίση πρόσβαση σε όλους;  Ο Russell, εκπρόσωπος της ΛΟΑΤΚΙ κοινότητας , λέει ότι αυτό θα ήταν δύσκολο. Οι ευρωπαϊκές χώρες, και όχι η ΕΕ, έχουν δικαιοδοσία για αυτό το θέμα, επομένως η μόνη εναλλακτική λύση όσον αφορά την υπεράσπιση των δικαιωμάτων της ΛΟΑΤΚΙ κοινότητας είναι τα δικαστήρια.

Ο Calhaz-Jorge, πρόεδρος της ESHRE, λέει: «Είμαι πεπεισμένος ότι δεν είναι δυνατόν να υπάρχουν παρόμοιοι κανόνες. Εάν σε μια χώρα δεν είναι νόμιμη η πρόσβαση στην υποβοηθούμενη αναπαραγωγή για τις ανύπαντρες γυναίκες, τι είδους ρύθμιση θα έχουν εάν πάνε στο εξωτερικό; Οι πολιτικές απόψεις και οι πολιτισμικές ευαισθησίες είναι πολύ διαφορετικές». Πράγματι.

«Η γυναίκα του Καίσαρα δεν αρκεί να είναι τίμια, πρέπει και να φαίνεται τίμια». Πόσο όμως το καταφέρνουμε αυτό στη χώρα μας σε σύγκριση με άλλες χώρες όσον αφορά το κόστος πρόληψης και καταστολής δασικών πυρκαγιών;

Tο Mεσογειακό Ινστιτούτο Ερευνητικής Δημοσιογραφίας (MIIR) προσπαθεί να απαντήσει το παραπάνω ερώτημα  ερευνώντας την καταγραφή των πόρων που δαπανά η χώρα για την πρόληψη αλλά και την καταστολή δασικών πυρκαγιών, και η οποία υλοποιείται με το WWF Ελλάς στο πλαίσιο του προγράμματος Active Citizens Fund των EEA Grants.

Θα περίμενε κανείς ότι μετά από μεγάλες καταστροφές όπως το 2007 και το 2018 αλλά και τις φετινές, θα άλλαζε συνολικά ο τρόπος με τον οποίο διαχειριζόμαστε τις δασικές πυρκαγιές και κυρίως ο τρόπος με τον οποίο δίνουμε σαφή εικόνα για τις αποφάσεις και τον τρόπο λήψης τους. Και τα οικονομικά στοιχεία παίζουν τεράστιο ρόλο σε αυτό. Η αποτελεσματική κατανομή και η διαθεσιμότητα των πόρων θα πρέπει επίσης να συμβαδίζει με το ολοένα αυξανόμενο πρόβλημα των δασικών πυρκαγιών, και ειδικά λόγω των προκλήσεων που προσθέτει η κλιματική αλλαγή. Καθώς οι κυβερνήσεις δεν έχουν απεριόριστους πόρους για τις δασικές πυρκαγιές θα πρέπει να εφαρμόσουν ένα σύστημα που θα πετύχει το μεγαλύτερο δυνατό αποτέλεσμα με το μικρότερο δυνατό κόστος. H ισορροπία μεταξύ κόστους και οφέλους αποδεικνύει την αποτελεσματικότητα των δράσεων της διοίκησης και δημιουργεί ένα αίσθημα στους πολίτες ότι τα χρήματα τους δεν πάνε σε ένα βαρέλι δίχως πάτο.

Η υποχρέωση τήρησης αρχείου συμβάντων  πυρκαγιών και των εκτάσεων τους από το Πυροσβεστικό Σώμα βάσει του ν.4305/2014  είναι μόνο ένα ελάχιστο προαπαιτούμενο για τη διαμόρφωση και τη χρηματοδότηση των πολιτικών που εστιάζουν στην πρόληψη και την καταστολή τους, καθώς γίνεται ορατό το εύρος και η περιοδικότητα του φαινομένου. Η απλή παρουσίαση αποτελεσμάτων περιστατικών και καμένων εκτάσεων από μόνη της δεν αρκεί για να μετρήσουμε την αποτελεσματικότητα ενός συστήματος.

Πολλά μοντέλα υπολογισμού του μελλοντικού κόστους πρόληψης και αντιμετώπισης δασικών πυρκαγιών, όπως και το ελληνικό, βασίζονται κατά κύριο λόγο στα ιστορικά δεδομένα των πυρκαγιών και του κόστους την τελευταία δεκαετία ή την τελευταία χρονιά και δεν συμβαδίζουν με μελλοντικά σενάρια σχετικά με την επίδραση της κλιματικής αλλαγής και της αλλαγής συμπεριφοράς των δασικών πυρκαγιών.

Στην Ελλάδα σήμερα, το συνολικό κόστος καταστολής (από όλα τα χρηματοδοτικά εργαλεία και φορείς) για το 2020 υπολογίζεται στα 169.000.000 ευρώ,  ενώ της πρόληψης μόνο στα 72.000.000 ευρώ, τα οποία κατά κύριο λόγο αφορούν το κόστος της εμπλοκής του Πυροσβεστικού Σώματος και των Ενόπλων Δυνάμεων. Το αυξημένο κόστος της καταστολής σε σχέση με την πρόληψη, αποτελεί ένα πρώτο προβληματικό σημείο της οικονομικής διαχείρισης της δασοπυροπροστασίας. Όπως έχουμε ξαναγράψει, στρεβλά κριτήρια χρηματοδότησης έχουν ως αποτέλεσμα να δίνονται μεγαλύτερες οικονομικές ενισχύσεις  για τη δασοπυροπροστασία σε δήμους που δεν έχουν στην επικράτειά τους μεγάλες δασικές εκτάσεις, εις βάρος άλλων που αντιμετωπίζουν αυξημένη επικινδυνότητα για καταστροφικές πυρκαγιές.

Απαραίτητη προϋπόθεση για την κατανόηση της αποτελεσματικότητας των υπαρχουσών στρατηγικών αντιμετώπισης των πυρκαγιών είναι η διαφάνεια. Έτσι επιχειρήσαμε να συγκρίνουμε πρακτικές διαχείρισης των οικονομικών των πυρκαγιών, χωρών που φέρουν ομοιότητες με την Ελλάδα και αντιμετωπίζουν παρόμοια προβλήματα.

Στην Ελλάδα, η νομοθεσία (ειδικά μετά την ενσωμάτωση της Οδηγίας 2013/37) ενθαρρύνει τη διαφάνεια προβλέποντας τη δημοσίευση εγγράφων, πληροφοριών και δεδομένων σχετικά με τις δημόσιες πολιτικές. Δεν διευκρινίζεται ωστόσο το είδος των πληροφοριών που είναι κάθε φορά κρίσιμες για έναν τομέα. Έτσι, ενώ σε πολλές περιπτώσεις οι φορείς συμμορφώνονται τυπικά με τις κείμενες διατάξεις, το είδος της πληροφορίας που παρέχεται δεν επαρκεί για την κατανόηση της ενδεχόμενης κακής διαχείρισης των πόρων που δαπανώνται για την πρόληψη και καταστολή των δασικών πυρκαγιών. Τα οικονομικά στοιχεία δεν είναι σε πολλές περιπτώσεις δημόσια διαθέσιμα και η απόκτηση τους είναι από δύσκολη ως και αδύνατη ακόμα και με συγκεκριμένα αιτήματα πληροφοριών. Την απουσία αυτών των δεδομένων διαπιστώνει άλλωστε και η Έκθεση Goldhammer (που ολοκληρώθηκε μετά την καταστροφική πυρκαγιά στο Μάτι το 2018) όπως χαρακτηριστικά αναφέρει: «Δεν έχει υπάρξει μια ολοκληρωμένη μελέτη -με βάση το υπάρχον σύστημα- που να καθορίζει το ελάχιστο, το ιδανικό και το μέγιστο επίπεδο προϋπολογισμού, που αξιοποιούμενος κατάλληλα θα μπορεί να επιτύχει ένα καθορισμένο επίπεδο αποτελέσματος (π.χ. ετήσια μέση καιγόμενη έκταση). Σε συνέχεια της ανωτέρω έλλειψης, οι διατιθέμενες πιστώσεις για τη διαχείριση των πυρκαγιών δασών και υπαίθρου ορίζονται ως προς το συνολικό ύψος και κατανέμονται χωρίς σαφή αντικειμενικά κριτήρια, με βάση υποκειμενικές προσεγγίσεις/αντιλήψεις πολιτικών στελεχών, συγκυρίες όπως πολιτικές πιέσεις για προσλήψεις με κοινωνικά κριτήρια, πίεση προερχόμενη από καταστροφές, συσχετισμοί δυνάμεων και επιρροής φορέων, οικονομική δυσπραγία του κράτους, κ.λπ.»

Από τις χώρες του δείγματος προκύπτει ότι η Ελλάδα δεν είναι η μόνη χώρα με έλλειψη στοχευμένης πληροφόρησης του κοινού. Εθνική αναφορά σχετικά με τα οικονομικά της δασοπυροπροστασίας και δασοπυρόσβεσης δημοσιεύουν μόνο η Ισπανία και η Τουρκία, ενώ στατιστικά των πυρκαγιών και κάποια γενικά οικονομικά στοιχεία είναι διαθέσιμα για ορισμένες χώρες μέσω του Ευρωπαϊκού Πληροφοριακού συστήματος για τις δασικές πυρκαγιές (EFFIS). Μόνο η Τουρκία και σε περιορισμένο βαθμό η Γαλλία προχωρούν και σε περαιτέρω ανάλυση της σχέσης κόστους-οφέλους σχετικά με τον τρόπο που δαπανώνται οι διατιθέμενοι πόροι, ενώ η Βουλγαρία, η Ισπανία και η Κύπρος έχουν νομική υποχρέωση να το πράττουν, άρα προφανώς παραβαίνουν την ίδια τη νομοθεσία τους.

Από την έρευνα προκύπτει επίσης ότι τα υπό εξέταση κράτη έχουν διαφορετικές νομοθετικές προσεγγίσεις όσον αφορά την υποχρέωση σε διαφάνεια και λογοδοσία σχετικά με τα ζητήματα των δασικών πυρκαγιών. Γενικό συμπέρασμα είναι πως η (κακή) πρακτική προκύπτει από το νομοθετικό κενό. Για τις περισσότερες υπό εξέταση χώρες, το νομικό κενό για τη διαφάνεια και τη λογοδοσία αποτελεί τη βάση για τη μη εδραίωση καλών πρακτικών.

Η σημασία της πρόληψης

Η ανάγκη για καλές πρακτικές διαφάνειας και λογοδοσίας δεν υπογραμμίζεται μόνο για να ικανοποιηθεί το αίτημα των πολιτών να γνωρίζουν πού πηγαίνουν τα χρήματά τους -για να το πούμε με απλά λόγια. Η δημοσίευση στοιχείων που αφορούν κυρίως τις στρατηγικές πρόληψης και καταστολής και τη χρηματοδότηση των σχετιζόμενων ενεργειών είναι το πρώτο βήμα για να καταλάβουμε τι πηγαίνει προοδευτικά λάθος με τις πυρκαγιές.

Το ΜΙΙR αναζήτησε πληροφορίες για τις μεθόδους πρόληψης και καταστολής σε χώρες που έχουν κοινά στοιχεία με την Ελλάδα, παρόμοιες περιβαλλοντικές συνθήκες ή αντιμετωπίζουν υψηλό κίνδυνο πυρκαγιάς για άλλους λόγους. Χώρες όπως η Κροατία, το Ισραήλ, η Χιλή και η Νότιος Αφρική έρχονται ολοένα και περισσότερο αντιμέτωπες με καταστροφικές πυρκαγιές για τα οικοσυστήματά τους αλλά για και την ανθρώπινη διαβίωση και δραστηριότητα στις ζώνες μίξης δασών και οικισμών (Wildland Urban Interface).

Στα δημόσια διαθέσιμα στοιχεία για τις χώρες αυτές γίνεται φανερή η έλλειψη επάρκειας δεδομένων για τη χάραξη αποτελεσματικότερων στρατηγικών πρόληψης (Ισραήλ), ο συνεπακόλουθος μικρός βαθμός ενημέρωσης και ευαισθητοποίησης των τοπικών κοινωνιών (Χιλή) και η ανάγκη για μελέτη και εδραίωση πρόσθετων πρακτικών πρόληψης, όπως η χρήση προδιαγεγραμμένου πυρός (Νότιος Αφρική).

Η συχνότητα και η σφοδρότητα των πυρκαγιών πλέον, δεν δημιουργούν περιθώρια για περισυλλογή και ανασύνταξη, κάνοντας επιτακτική την ανάγκη να μπορούμε όλοι να έχουμε πρόσβαση σε μία αναλυτική εθνική αναφορά για τα οικονομικά των δασικών πυρκαγιών. H συνολική οικονομοτεχνική ανάλυση των αναγκών πρόληψης και καταστολής, η τεκμηρίωση τους και η αιτιολόγηση τους σε βάθος χρόνου είναι ο μόνος δρόμος για την ορθολογική κατανομή των πόρων και βασικός πυλώνας για την βελτίωση τους συστήματος δασοπυροπροστασίας.

Το έργο με τίτλο «Ενίσχυση της διαφάνειας και λογοδοσίας στη χρηματοδότηση της πρόληψης και της καταστολής των δασικών πυρκαγιών με τη συμβολή της κοινωνίας των πολιτών» υλοποιείται στο πλαίσιο του προγράμματος Active citizens fund, με φορέα υλοποίησης το WWF Ελλάς και εταίρο το Μεσογειακό Ινστιτούτο Ερευνητικής Δημοσιογραφίας (MIIR).

Το πρόγραμμα Active citizens fund, ύψους € 12εκ, χρηματοδοτείται από την Ισλανδία, το Λιχτενστάιν και τη Νορβηγία και είναι μέρος του χρηματοδοτικού μηχανισμού του Ευρωπαϊκού Οικονομικού Χώρου (ΕΟΧ) περιόδου 2014 – 2021. Στοχεύει στην ενδυνάμωση και την ενίσχυση της βιωσιμότητας της κοινωνίας των πολιτών και στην ανάδειξη του ρόλου της στην προαγωγή των δημοκρατικών διαδικασιών, στην ενίσχυση της συμμετοχής των πολιτών στα κοινά και στην προάσπιση των ανθρωπίνων δικαιωμάτων. Τη διαχείριση της επιχορήγησης του προγράμματος Active citizens fund για την Ελλάδα έχουν αναλάβει από κοινού το Ίδρυμα Μποδοσάκη και το SolidarityNow.

Δεν είναι, δυστυχώς, ένα σπάνιο καιρικό φαινόμενο για την Ελλάδα ο πολυήμερος καύσωνας της τελευταίας περιόδου. Οπως καταγράφει το Εθνικό Αστεροσκοπείο Αθηνών από το 1981 μέχρι σήμερα, συνολικά 10 καύσωνες με τα ίδια χαρακτηριστικά, δηλαδή τις υψηλές θερμοκρασίες και τη μεγάλη διάρκεια, έχουν χτυπήσει τη χώρα.

Η δημοσιογραφική ομάδα του MIIR, σε συνεργασία με το Ευρωπαϊκό Δίκτυο Δημοσιογραφίας Δεδομένων (EDJNET) επεξεργάστηκε κλιματικά δεδομένα του European Centre for Medium – Range Weather Forecasts, συγκρίνοντας τη μέση θερμοκρασία σε όλους τους δήμους της χώρας για τη δεκαετία του 1960 και για τη δεκαετία 2009 – 2018, που αποτυπώνουν με απτό τρόπο τα αποτελέσματα της κλιματικής αλλαγής.

Τα αρχικά δεδομένα έχουν ληφθεί από την υπηρεσία Copernicus, που προσφέρεται από την Ευρωπαϊκή Επιτροπή και αναπτύσσεται από το Ευρωπαϊκό Κέντρο Μεσοπρόθεσμων Μετεωρολογικών Προβλέψεων (ECMWF). Αποτελούνται από μια σύνθεση διαφόρων κλιματολογικών μεταβλητών και περιέχουν επίσης δεδομένα σχετικά με τη θερμοκρασία που μετράται στα 2 μέτρα από το επίπεδο του εδάφους. Πρόκειται για μια πολύ πλούσια βάση στοιχείων, καθώς αποτελείται από σχεδόν 97 δισεκατομμύρια σημεία δεδομένων: 1.142.761 χωρικά κύτταρα, το καθένα με 4 μετρήσεις θερμοκρασίας που καλύπτουν χρονικό διάστημα 58 ετών (από 01/01/1961 έως 31/12/2018). Το αποτέλεσμα, αν και μοιάζει γνωστό, δεν παύει να είναι ιδιαιτέρως ανησυχητικό.

Στο 60% των ευρωπαϊκών δήμων, η μέση θερμοκρασία έχει αυξηθεί 1-2 βαθμούς Κελσίου τα τελευταία 50 χρόνια (διάμεσος 1,68°C αύξηση). Σε πάνω από 35.000 ευρωπαϊκούς δήμους (το 1/3 των δήμων της ηπείρου), η μέση θερμοκρασία έχει αυξηθεί πάνω από 2°C. Μόλις 73 γεωγραφικές ευρωπαϊκές περιφέρειες σε ένα σύνολο 102.445 καταγράφουν έστω μια μικρή μείωση της θερμοκρασίας την ίδια περίοδο.

Στην Ελλάδα, από τις 20 πόλεις με τον μεγαλύτερο πληθυσμό, τη μεγαλύτερη αύξηση θερμοκρασίας έχουν κατά σειρά: Tα Χανιά (+2,26°C), η Λαμία (+1,94 °C), τα Τρίκαλα (+1,84 °C), η Αθήνα (+1,73°C), οι Σέρρες (+1,52 °C) και η Θεσσαλονίκη (+1,48 °C). Σε όλη τη χώρα, τις μεγαλύτερες αυξήσεις έχουν ο δήμος Τυμπακίου (+2,81°C) στον νομό Ηρακλείου, το παραθαλάσσιο χωριό Καμηλάρι στη νότια Κρήτη (+2,71 °C) και το χωριό Πιτσίδια (+2,71 °C), στον νομό Ηρακλείου και αυτό.

Μπορεί μια αύξηση π.χ. της τάξης του 1,5 βαθμού, όπως συμβαίνει στη Θεσσαλονίκη και στην Κατερίνη, να φαντάζει μικρή, όμως στην πραγματικότητα πρόκειται για δραματική αλλαγή. Για παράδειγμα, κάτι τέτοιο έχει ως αποτέλεσμα 20 ημέρες με θερμοκρασία νύχτας άνω των 30 βαθμών, αντί για 5.

Αν στα επόμενα χρόνια υπάρξει μια νέα αύξηση 1,5 βαθμού Κελσίου (ιδανικό σενάριο), αυτό θα συνεπάγεται τα εξής: Οι δασικές εκτάσεις που θα καίγονται ετησίως θα αυξηθούν κατά 41%, οι ακραίοι καύσωνες που κανονικά εμφανίζονται μία φορά στα είκοσι χρόνια, θα αυξηθούν κατά 173%, οι ραγδαίες βροχοπτώσεις θα αυξηθούν κατά 10%.

Αν αυξηθεί η θερμοκρασία κατά 2 βαθμούς, τότε οι δασικές εκτάσεις που θα καίγονται ετησίως θα αυξηθούν κατά 62%, οι ακραίοι καύσωνες κατά 478% και οι ραγδαίες βροχοπτώσεις κατά 21%. Οι περιοχές της Μεσογείου και της Μ. Ανατολής θα έχουν μείωση κατά 9% στα αποθέματα νερού (στο σενάριο του 1,5 βαθμού αύξησης) και 17% στους 2 βαθμούς.

«Τα τελευταία 40 χρόνια, ο αριθμός των καυσώνων έχει τουλάχιστον διπλασιαστεί ή τριπλασιαστεί. Ομως δεν είναι μόνο η θερμοκρασία. Εχουμε παράλληλα λιώσιμο των πάγων, άρα αύξηση του ύψους της θάλασσας, παρουσιάζεται αύξηση σε περιοχές που έχουμε μεγάλες χρονοσειρές στην εμφάνιση των κυκλώνων (π.χ. Ατλαντικός)», εξηγεί ο Νίκος Μιχαλόπουλος, διευθυντής του Ινστιτούτου Ερευνών Περιβάλλοντος και Βιώσιμης Ανάπτυξης του Εθνικού Αστεροσκοπείου Αθηνών. Οπως υπογραμμίζει ο ίδιος, «στην Ελλάδα τα δεδομένα δείχνουν μία μείωση στις βροχοπτώσεις. Μία από τις περιοχές που θα πληγεί ιδιαίτερα θα είναι η Κρήτη. Το ανατολικό τμήμα της Ελλάδας θα έχει πολύ σοβαρές επιπτώσεις. Αυξημένη ξηρασία, αυξημένη πιθανότητα πυρκαγιών. Αυτά ήδη φαίνονται. Τις επόμενες δύο δεκαετίες, αν δεν λάβουμε μέτρα, υπάρχει κίνδυνος η θερμοκρασία να φτάσει έως και 3,5 βαθμούς πάνω, το οποίο θα είναι πραγματική καταστροφή. Ο,τι σήμερα είναι ημέρες καύσωνα, στο τέλος του αιώνα θα είναι οι πιο δροσερές μέρες».

Αναπαραγωγή σύμφωνα με τους κανόνες που διέπουν το CC BY 4.0

Η λήξη της φετινής αντιπυρικής περιόδου βρίσκει τη χώρα μας με 1,5 εκατ. στρ. καμένων εκτάσεων, τον δεύτερο χειρότερο απολογισμό των τελευταίων 20 ετών. Αντίστοιχα, το 2021 υπήρξε το θερμότερο καλοκαίρι των τελευταίων 30 χρόνων στην Ευρώπη, σύμφωνα με τον ευρωπαϊκό οργανισμό Copernicus. Με την κλιματική κρίση να επιδρά καθοριστικά πλέον στην αύξηση της έντασης των πυρκαγιών στη Μεσόγειο, διαπιστώνουμε ότι οι μεγαπυρκαγιές ήρθαν για να μείνουν. Για ακόμα μια χρονιά, αποδείχθηκε ότι ο μηχανισμός καταστολής, έχει συγκεκριμένα όρια που μόλις τα ξεπεράσει, καταρρέει. Στο πλαίσιο αυτό, και με αφορμή τη θλιβερή, σε καμένες εκτάσεις, τελευταία αντιπυρική περίοδο, είναι επιτακτική ανάγκη να ληφθούν άμεσα πολιτικές αποφάσεις, προκειμένου να δοθεί προτεραιότητα στην πρόληψη, η οποία θα υποβοηθήσει την καταστολή.

Η κλιματική κρίση, ωστόσο, δεν αποτελεί, τη μόνη εξήγηση για όλα τα δεινά των πυρκαγιών. Όταν το 2021 οι συλλήψεις και τα βεβαιωθέντα πρόστιμα για πυρκαγιές από αμέλεια ήταν 258, ενώ από πρόθεση μόνο 29, είναι σαφές ότι είμαστε αντιμέτωποι και με ένα ζήτημα κοινωνικό. Επίσης, η απουσία δασικής διαχείρισηςσε συνδυασμό με την έλλειψη των απαραίτητων πόρων προς αυτή την κατεύθυνση είναι, αντίστοιχα, θέμα κυβερνητικών αποφάσεων.

Τα βασικά αίτια των ενάρξεων των πυρκαγιών παραμένουν αμιγώς ανθρωπογενή, και αυτός είναι ένας ακόμα λόγος που είναι απαραίτητες οι γενναίες πολιτικές και οικονομικές αποφάσεις για επένδυση στην πρόληψη.

Μεταξύ 2016-2020, το 84% των πόρων πάνε στην καταστολή και μόνο το 16% στην πρόληψη

Για να γίνει η πρόληψη πράξη, δεν χρειάζονται μόνο πόροι αλλά και η κατανομή τους στους αρμόδιους φορείς και υπηρεσίες με όρους διαφάνειας και λογοδοσίας. Τα στοιχεία της έρευνας που διεξάγει το WWF Ελλάς με εταίρο το Μεσογειακό Ινστιτούτο Ερευνητικής Δημοσιογραφίας (MIIR), στο πλαίσιο του προγράμματος Active citizens fund των EEA Grants είναι χαρακτηριστικά:

• Για την περίοδο 2016-2020 τo 84% των πόρων κατευθύνθηκε στην καταστολή και μόλις το 16% στην πρόληψη, δηλαδή 771.213.375€, έναντι 149.343.062 €.
  Την ίδια ώρα, η Δασική Υπηρεσία που καλείται να φέρει εις πέρας το κύριο βάρος της πρόληψης, μέσω της δασικής διαχείρισης, αντιμετωπίζει τα τελευταία 20 χρόνια, μειώσεις προσωπικού της τάξεως του 53% και μειώσεις πόρων της τάξεως του 80%.

• Απουσία ελέγχου για την αξιοποίηση των διαθέσιμων κονδυλίων από τους ΟΤΑ, αλλά και διάθεση κονδυλίων με ασαφή ή ανεπαρκή κριτήρια. Επιπλέον, παντελής απουσία τοπικών αντιπυρικών σχεδίων που θα τεκμηρίωναν με επιστημονικό τρόπο τις ανάγκες.
  Σημαντικοί πόροι παραμένουν αδιάθετοι ή δεν μπορούν να χρησιμοποιηθούν εξαιτίας αδυναμίας ή αδιαφορίας των δικαιούχων. Χαρακτηριστικό παράδειγμα τα 30 εκατ. ευρώ του Υπομέτρου 4.3.3 του Προγράμματος Αγροτικής Ανάπτυξης 2014-2020 που τελικά δεν θα απορροφήσουν οι Περιφέρειες για διάνοιξη και βελτίωση δασικών οδών.

• Εμμονή στην καταστολή σε επιχειρησιακό, αλλά και χρηματοοικονομικό επίπεδο για τα επόμενα χρόνια. Συγκεκριμένα, περίπου 1,8 δισ. ευρώ σχεδιάζεται να διατεθούν μέσω του Ταμείου Ανάκαμψης, της Ευρωπαϊκής Τράπεζας Επενδύσεων και του νέου ΕΣΠΑ 2021-2027 για τις ανάγκες της Πολιτικής Προστασίας με έμφαση στην καταστολή, χωρίς να υπάρχει αντίστοιχη μελέτη κόστους-οφέλους, οικονομικός απολογισμός των προηγουμένων ετών και μελέτες τεκμηρίωσης της σκοπιμότητας και των αναμενόμενων αποτελεσμάτων των προτεινόμενων δαπανών στη μείωση των δασικών πυρκαγιών.

• Ανεπίτρεπτες καθυστερήσεις στη διάθεση ακόμα και των λιγοστών πόρων που αποδίδονται για την πρόληψη των δασικών πυρκαγιών. Είναι χαρακτηριστικό ότι οι ετήσιοι και άρα επαναλαμβανόμενοι πόροι προς Δήμους και Δασαρχεία αποδίδονται πάντα μόλις λίγες μέρες πριν την εκάστοτε αντιπυρική περίοδο με αποτέλεσμα οι αρμόδιοι να μην μπορούν να ολοκληρώσουν εγκαίρως τις διαδικασίες αξιοποίησης τους.

• Κενά στη διαφάνεια και τη λογοδοσία σχετικά με τους πόρους της Γενικής Γραμματείας Πολιτικής Προστασίας. Ο ν. 4662/2020 (άρθρο 53) θεσμοθετεί συνθήκες «άβατου» για τον κοινωνικό έλεγχο του ύψους και της διαχείρισης πόρων που κατευθύνονται στην πρόληψη και την καταστολή των φυσικών καταστροφών. Η επίκληση των λόγων εθνικής ασφάλειας αποτελεί συνήθης αιτιολόγηση για τη διαβάθμιση της πληροφορίας αλλά είναι απορίας άξιο ποια ακριβώς «εθνικά συμφέροντα» διασφαλίζονται από την απόκρυψη των κονδυλίων που διατίθενται στην αντιμετώπιση πυρκαγιών, σεισμών, πλημμυρών κ.λπ.

Με στόχο την πρόληψη

Μόλις 166 μέρες απομένουν μέχρι την επόμενη αντιπυρική περίοδο. Εάν δεν θέλουμε να γίνουμε πάλι μάρτυρες καμένων εκτάσεων, ζώων και περιουσιών και αν δεν θέλουμε ξανά να απειληθούν ανθρώπινες ζωές, θα πρέπει η πρόληψη των δασικών πυρκαγιών να γίνει άμεσα πράξη, μέσα από τα παρακάτω βήματα:

1. Ενίσχυση των αρμόδιων φορέων με προσωπικό, μέσα και πόρους, για αποτελεσματικότερη δασική διαχείριση.
2. Ολοκληρωμένη ανάλυση των αιτιών των πυρκαγιών σε τοπικό επίπεδο και προσαρμογή του αντιπυρικού σχεδιασμού στο πρόβλημα, ώστε να αποφεύγεται η αποσπασματικότητα στην κατανομή των πόρων και να επιτυγχάνεται η όσο το δυνατόν μεγαλύτερη αποδοτικότητα των πόρων που διατίθενται στη δασοπυροπροστασία.
3. Αντιμετώπιση των νομοθετικών κενών (π.χ. δασικοί χάρτες) με σκοπό την αποτροπή αλλαγών χρήσης γης.
4. Σύνταξη κοινών σχεδίων αντιπυρικής προστασίας μεταξύ των συναρμόδιων φορέων σε τοπικό επίπεδο που να τεκμηριώνουν τις ανάγκες πρόληψης, ώστε ακόμα και αυτοί οι λιγοστοί πόροι που προορίζονται για την πρόληψη να αξιοποιούνται σωστά.
5. Οικονομοτεχνική μελέτη κόστους-οφέλους για την πρόληψη, την καταστολή και την αποκατάσταση και ετήσιος οικονομικός απολογισμός. Η βελτίωση της διαφάνειας θα οδηγήσει σε καλύτερη αξιοποίηση των πόρων και επομένως σε καλύτερα αποτελέσματα στη δασοπυροπροστασία και στη θωράκιση της κοινωνίας απέναντι στις δασικές πυρκαγιές.
6. Πλήρης διαφάνεια και λογοδοσία σε όλα τα επίπεδα αποφάσεων και τεκμηρίωσης αναγκών, ώστε οι πολίτες να ξέρουν πού πάει κάθε ευρώ που πληρώνουν και πώς αυτό πιάνει τόπο.Οι δράσεις Πολιτικής Προστασίας θα πρέπει να είναι απολύτως διαφανείς και να υφίστανται λογοδοσία σε κάθε στάδιο. Άλλωστε η αποστολή του Εθνικού Συστήματος Πολιτικής Προστασίας έγκειται στη διαχείριση φυσικών ή τεχνολογικών καταστροφών εν καιρώ ειρήνης και δεν αφορά ζητήματα εθνικής ασφάλειας, που ενδεχομένως να αιτιολογούσαν τη διαβάθμιση της σχετικής πληροφορίας.
7. Συστηματική ενημέρωση και ευαισθητοποίηση των πολιτών.

«Για ακόμα μια χρονιά είδαμε να ξεπερνούνται τα όρια του μηχανισμού καταστολής, παρόλο που τα εναέρια μέσα κατάσβεσης ήταν περισσότερα από κάθε άλλη φορά. Η διεθνής εμπειρία έχει δείξει ότι το να επενδύσουμε σε ακόμα περισσότερα μέσα καταστολής δεν θα φέρει ουσιαστικά αποτελέσματα στην αντιμετώπιση των μεγαπυρκαγιών. Η καταστολή πρέπει να υποστηριχθεί από ένα σοβαρό και μακροχρόνιο σχεδιασμό πρόληψης, ως τη μόνη ικανή απάντηση απέναντι στα χαρακτηριστικά των μεγαπυρκαγιών που θα γίνουν όλο και εντονότερα εξαιτίας της κλιματικής αλλαγής», τονίζει η Παναγιώτα Μαραγκού, επικεφαλής περιβαλλοντικού προγράμματος του WWF Ελλάς.

Είναι Χριστούγεννα στη Βράτσα της Βουλγαρίας, εν μέσω της τελευταίας δεκαετίας του εικοστού αιώνα. Η Λίνα πρέπει να φορέσει το ροζ φόρεμα με τη δαντέλα που είναι ο φόβος κι ο τρόμος της. Η χρονιά δεν κάνει τη διαφορά: μιας και δεν υπάρχει άλλο, η Λίνα φοράει το ίδιο ροζ φόρεμα κάθε Χριστούγεννα στη Βράτσα.

Σε κάποιο γκέι μπαρ στο Γκάζι, χρόνια αργότερα, δεν είναι πια καθόλου αναγκασμένη να ικανοποιεί την επικρατούσα αντίληψη περί θηλυκότητας. Στην αυγή της πρώτης δεκαετίας της ενήλικης ζωής της κι ενώ η ελληνική οικονομία τραντάζεται, εκείνη -μια εποχική εργαζόμενη όπως τόσοι άλλοι- βγάζει όλο το βράδυ με ένα Gordon’s Space και «τρώει την πίστα με το κουτάλι». Με το σχεδόν ξυρισμένο, όμορφο κεφάλι της γνέφει καταφατικά στη μπαργούμαν που θέλει κάτι να της πει.

Δεν την φλερτάρει, αλλά δεν μπορεί παρά να έχει παρατηρήσει πόσο ωραίο κορίτσι είναι η Λίνα. Ίσως κιόλας ξέρει ότι έχει ανάγκη από καμιά αρπαχτή. Έτσι, της προτείνει να βγάλει μερικά εύκολα χρήματα δίνοντας τα ωάριά της.

Η Λίνα δεν το ακούει πρώτη φορά: στον κύκλο των λεσβιών φίλων η πρακτική μοιάζει να είναι αρκετά διαδεδομένη. Είναι είτε αυτό, είτε να γίνεις συνοδός πολυτελείας, της είχε πει κάποια που φαινόταν να ξέρει ορισμένα πράγματα για εναλλακτικές πηγές εισοδήματος.

Οι δωρήτριες ωαρίων στην Ελλάδα αποτελούν συχνά νέες γυναίκες σε οικονομική ανάγκη, που δελεάζονται από την προσφορά χρημάτων. Εικόνα: Sanja Pantic / BIRN

Θα δώσει ωάρια πρώτη φορά στα 23 της. Μέχρι τα 30 θα υποβληθεί 5 φορές σε ωοληψία, δωρίζοντας έναντι αμοιβής, την οποία ο νόμος, πολύ βολικά, ονομάζει αποζημίωση, έναν άγνωστο σε εκείνη αριθμό ωαρίων. «Δεν θυμίζει γέννα. Δεν αισθάνεσαι κάτι, πέρα από το ότι θα εκραγούν οι ωοθήκες σου», λέει στο BIRN.

H εμπειρία της Βιολέτας, επίσης δότριας, ήταν λίγο πιο σύνθετη. Μετά τον δεύτερο κύκλο δωρεάς, η κοιλιά της γέμισε με υγρό. Μία σπάνια και δυνητικά απειλητική για τη ζωή επιπλοκή, που οφείλεται στο σύνδρομο υπερδιέγερσης ωοθηκών. «Το υγρό είχε φτάσει ως τους πνεύμονες. Δεν μπορούσα να αναπνεύσω, έπρεπε να είμαι όρθια για να κοιμηθώ κι έβηχα λες και κάπνιζα 10 πακέτα την ημέρα».

Τα ονόματα της Λίνας και της Βιολέτας δεν είναι πραγματικά. Και οι δύο μίλησαν στο BIRN υπό την προϋπόθεση ανωνυμίας. Τα κίνητρά τους για τη δωρεά ήταν αποκλειστικά οικονομικά, αψηφώντας τη νομική υποχρέωση του ορισμού της δωρεάς γενετικών κυττάρων ως «αλτρουϊστικής πράξης».

Τα ραντεβού τους με τη Μονάδα κανονίστηκαν από μία «ντίλερ», όπως οι ίδιες αποκαλούν τη μεσίτρια των ωαρίων τους. Η συμφωνία είναι πως η ντίλερ κρατάει προμήθεια 200 ευρώ από την αμοιβή κάθε δότριας, ενώ λαμβάνει το ίδιο ποσό από τις Μονάδες για κάθε κοπέλα που τους στέλνει.

Η χρήση αμοιβόμενων μεσαζόντων θέτει σε αμφισβήτηση το ακέραιο του εγχώριου κλάδου της υποβοηθούμενης αναπαραγωγής. Παρότι η νομοθεσία απαγορεύει ρητά τη μεσιτεία, φαίνεται πως είναι μια διαδεδομένη πρακτική: γέννημα μιας αγοράς όπου η ζήτηση για ξένα αυγά υπερβαίνει τη προσφορά.

Το ΒΙRN συνομίλησε με μία ντίλερ ωαρίων και  παρένθετων μητέρων, στο διαμέρισμά της, στα δυτικά προάστια της Αθήνας. Η συνάντηση βασίστηκε στην υπόθεση ότι η δημοσιογράφος ήταν υποψήφια δότρια. Η ντίλερ  της συστήθηκε ως «εκπρόσωπος γιατρών».

«Έχεις 500 ενεργά ωάρια σε όλη σου τη ζωή. Μέχρι τα 38 πόσα παιδιά θα κάνεις, εξήγησέ μου. Έστω ότι κάνεις 9 -τα υπόλοιπα ωάρια τα πετάς έτσι, ενώ μπορείς να τα δώσεις και να βοηθήσεις ανθρώπους», θα πει η ντίλερ στο BIRN.

Τέσσερις δεκαετίες μετά τη γέννηση του πρώτου μωρού μέσω εξωσωματικής, οι εξελίξεις στην επιστήμη της ιατρικώς υποβοηθούμενης αναπαραγωγής κάνουν την απόκτηση απογόνων δυνατή για εκατομμύρια ανθρώπους που αντιμετωπίζουν προβλήματα γονιμότητας.

Η εξωσωματική αρχίζει να εφαρμόζεται στην Ελλάδα στα τέλη της δεκαετίας του 1980 ενώ ταυτόχρονα σχεδόν, το 1987, γεννιέται και το πρώτο παιδί από δανεικό ωάριο. Η πρακτική ξεκίνησε με λιγότερη μυστικοπάθεια από όση τη χαρακτηρίζει σήμερα: στις απαρχές της μεθόδου, τα ωάρια μπορούσαν να προέλθουν από επώνυμες δότριες, όπως συγγενείς της μέλλουσας μητέρας.

Η συντηρητική Ορθόδοξη Εκκλησία είχε κι αυτή ένα μικρό ρόλο στη διαμόρφωση του πλαισίου της υποβοηθούμενης αναπαραγωγής. Στις αρχές του 2000 διαφωνεί με την ετερόλογη γονιμοποίηση (τη χρήση δανεικού γενετικού υλικού) και διαπραγματεύεται σθεναρά με το τότε υπουργείο Δικαιοσύνης κατά την προπαρασκευή του νόμου, αλλά τελικά συναινεί στην αναγκαιότητα των υπόλοιπων μεθόδων, υπό το πρίσμα του δημογραφικού ζητήματος.

Το 2005, ο νόμος για την υποβοηθούμενη αναπαραγωγή ορίζει πλέον με σαφήνεια μία ευρεία γκάμα επιλογών. Πολλές από τις μεθόδους που εφαρμόζονται στην Ελλάδα και συμβάλλουν στο συγκριτικό της πλεονέκτημα, όπως η παρένθετη μητρότητα, η δωρεά ωαρίων και εμβρύων, ο προεμφυτευτικός έλεγχος, η πρόσβαση στην εξωσωματική γυναικών χωρίς σύντροφο, κ.α., είναι είτε απαγορευμένες αλλού, είτε απαγορευτικά ακριβές.

Αρχή, το ήμισυ του παντός

Στην αναδυόμενη, παγκόσμια αγορά αναπαραγωγικών τεχνολογιών, η χώρα πρωταγωνιστεί χάρη στην επιστημονική αριστεία των ειδικών, τον υπερσύγχρονο εξοπλισμό των Μονάδων, το χαμηλό, συγκριτικά με άλλες χώρες, κόστος και το φιλελεύθερο νομικό πλαίσιο. Στις καλογυαλισμένες διαφημιστικές μπροσούρες του διαδικτύου, μετατρέπεται σε μεσογειακό παράδεισο της υποβοηθούμενης αναπαραγωγής, όπου θεραπείες και διακοπές συνδυάζονται σε ένα δελεαστικό τουριστικό πακέτο. Η τελευταία δεκαετία βρήκε την εθνική αγορά να ακολουθεί κατά πόδας τον Ευρωπαίο γίγαντα του κλάδου, την Ισπανία και να τερματίζει ανάμεσα στους επίλεκτους ευρωπαϊκούς προορισμούς, σημειώνοντας συνεχώς ανοδική πορεία.

Την ίδια περίοδο, οι κλινικές λειτουργούσαν χωρίς ουσιαστικό έλεγχο. Η Εθνική Αρχή Ιατρικώς Υποβοηθούμενης Αναπαραγωγής (ΕΑΙΥΑ), ο αποκλειστικός εποπτικός φορέας των ομώνυμων διαδικασιών, που δημιουργήθηκε το 2006 με διευρυμένες αρμοδιότητες, υπήρξε διαχρονικά υποστελεχωμένος, ενώ από το 2008 έως το 2014 ήταν ουσιαστικά ανύπαρκτος. Θα καταργηθεί αιφνιδίως τον Οκτώβριο του 2020, για να επανεκκινήσει τη λειτουργία του την περασμένη άνοιξη, με διαφορετική σύνθεση και νομική υπόσταση.

«Οι Μονάδες είναι καλά μαθημένες στην αναρχία», λέει η καθηγήτρια Νομικής, Κατερίνα Φουντεδάκη, αναπληρώτρια πρόεδρος της Αρχής από το 2018 έως το 2020. Η πρώτη θητεία επιστημόνων που στελέχωσαν την Αρχή λήγει το 2008, με την αίσθηση της ελλιπούς στήριξης από την πολιτεία. «Δεν υπήρχε καρέκλα να καθίσουμε. Συνεδριάζαμε μία στη βιβλιοθήκη του Υπουργείου Υγείας, μία στο ισόγειο, όπου μας βρίσκανε 5 καρέκλες για να καθίσουμε. Δεν υπήρχε γραμματεία, τα πρακτικά τα κρατούσαμε μόνοι μας», λέει στο ΒIRN ο καθηγητής Βασίλης Ταρλατζής, πρωτοπόρος της εξωσωματικής στην Ελλάδα και πρώτος αναπληρωτής πρόεδρος της Αρχής, από το 2006 έως το 2008 -οπότε και ο φορέας περιέρχεται σε απραγία. «Έκτοτε το τοπίο παρέμεινε στο χάος χωρίς κανέναν έλεγχο», επισημαίνει η Φουντεδάκη, για τα χρόνια που ακολούθησαν.

Αν και η Αρχή είναι ο μόνος αρμόδιος ρυθμιστής της υποβοηθούμενης αναπαραγωγής στην Ελλάδα, οι ευθύνες για την υποβάθμισή της αποδίδονται, από τους γνωρίζοντες, στο κράτος. «Πράγματα που δείχνουν έναν ερασιτεχνισμό εκ μέρους της πολιτείας», εξηγεί ο Βασίλης Ταρλατζής. «Γιατί εφόσον αντιλαμβάνεσαι ότι είναι σοβαρά (τα ζητήματα της υποβοηθούμενης) θα πρέπει να επενδύσεις και να τα κάνεις σωστά».

Το BIRN επικοινώνησε με την υπεύθυνη του γραφείου τύπου του υπουργείου Υγείας τηλεφωνικά και μέσω ηλεκτρονικής αλληλογραφίας, 4 φορές σε ένα διάστημα 3 εβδομάδων πριν την δημοσίευση της έρευνας, ζητώντας την τοποθέτηση του υπουργείου για τον τρόπο λειτουργίας της Αρχής και του κλάδου της υποβοηθούμενης. Η απάντηση που δόθηκε ήταν πως δεν υπάρχει κανένας διαθέσιμος για να μιλήσει. Το BIRN, επίσης, επικοινώνησε με το νέο σχήμα που στελεχώνει την Εθνική Αρχή Υποβοηθούμενης Αναπαραγωγής, 3 φορές μέσω τηλεφώνου και ηλ. ταχυδρομείου, κατά την ίδια περίοδο, ζητώντας σχολιασμό για τα ζητήματα που πραγματεύεται η έρευνα. Η απάντηση που δόθηκε ήταν ότι δεν είναι διαθέσιμος ο αρμόδιος για να απαντήσει.

To παζάρι των ωαρίων εξελίσσεται στο περιθώριο της βιομηχανίας γονιμότητας. Προκειμένου να εξυπηρετηθεί η ζήτηση, η αγορά προσφέρει σε γυναίκες χαμηλού εισοδήματος το οικονομικό κίνητρο για να συμμετάσχουν σε κάτι που υποτίθεται προσέρχονται εθελοντικά. Μεταναστευτικά κύματα θα διευρύνουν τη δεξαμενή των γυναικών που θα δεχτούν να δώσουν γενετικό υλικό με οικονομικό αντάλλαγμα, αλλά και η ίδια η νομοθεσία θα διευκολύνει τη συναλλαγή, ορίζοντας πως οι δότριες δεν υποχρεούνται να έχουν μόνιμη κατοικία στην Ελλάδα.

Ορισμένες Μονάδες συμπεριφέρονται στις γυναίκες που δωρίζουν ωάρια με τρόπο που συνορεύει με την εκμετάλλευση. Πολλοί έχουν χρησιμοποιήσει το υλικό των δοτριών, περισσότερες φορές απ’ ότι είναι θεμιτό για την δημόσια υγεία ή την κοινώς αντιληπτή ηθική. Ορισμένοι, παραλείπουν να διασφαλίσουν την καλή πληροφόρηση πριν λάβουν τη συγκατάθεση των γυναικών για τις παρεμβατικές διαδικασίες όχι αμελητέου ρίσκου, στις οποίες πρόκειται να τις υποβάλλουν. Άλλοι έχουν εφαρμόσει τις μεθόδους της υποβοηθούμενης χωρίς καμία καταγραφή που να επιτρέπει τη στοιχειώδη ιχνηλασιμότητα του υλικού και άλλοι έχουν εξασφαλίσει γενετικό υλικό με τη συμβολή του οργανωμένου εγκλήματος.

Έτσι, η Λίνα, η Βιολέτα αλλά και οι λήπτριες των ωαρίων τους δεν μπορούν να είναι σίγουρες ότι μετείχαν σε καθ’όλα νόμιμες και ηθικές δοσοληψίες.

Το BIRN φέρνει στο φως στοιχεία για τέτοιου είδους παραβάσεις από συγκεκριμένες κλινικές, χωρίς να μπορεί να εκτιμήσει με ακρίβεια πόσο διαδεδομένες είναι αυτές στο ευρύτερο πεδίο της υποβοηθούμενης αναπαραγωγής. Η ύπαρξη ευσυνείδητων επαγγελματιών στα κέντρα εξωσωματικής είναι μια ελάχιστη διασφάλιση σεβασμού των ορίων, που αποδεδειγμένα, όμως, δεν τηρείται από όλους. Πόσοι είναι όμως αυτοί παραμένει άγνωστο, όσο ο κλάδος λειτουργεί σε ένα κανονιστικό κενό, χωρίς κανέναν μηχανισμό παρακολούθησης των διαδικασιών. Ένα κεντρικά ελεγχόμενο μητρώο δοτών, το ελάχιστο προαπαιτούμενο για τον έλεγχο της ηθικής και κανονιστικής συμμόρφωσης δημιουργείται μόλις το 2019, παρότι προβλέπεται ήδη από τον νόμο του 2005.

Βασισμένη στις μαρτυρίες δοτριών, ληπτριών, υπαλλήλων σε κλινικές και ειδικών του κλάδου, η έρευνα περιγράφει πώς οι Μονάδες έγιναν θεματοφύλακες των κανόνων, λειτουργώντας χωρίς εποπτεία, συχνά στις παρυφές των ορίων της βιοηθικής. Εκεί όπου οι ηθικές νόρμες καταπατώνται στο κυνήγι του κέρδους και η εκμετάλλευση ευδοκιμεί ως οιονεί αλτρουισμός.

Πράξεις Αλτρουισμού

Η ντίλερ ανοίγει την μπαλκονόπορτα για να ανάψει τσιγάρο. Φωνή βαριά και βραχνή μιας πενηντάρας που γλυκαίνει τον τόνο και την αργκώ του δρόμου, όταν μιλάει για τα νεαρά κορίτσια που στρατολόγησε για λογαριασμό των Μονάδων. «Αγαπώ όλα μου τα κορίτσια. Όλα», λέει. Το σαλόνι της είναι ντυμένο με λεοπάρ υφάσματα και φτηνά μπιμπελό. Σε κάποιον τοίχο τοποθετημένες πολλές φωτογραφίες μωρών.

Οι ανιχνεύτριες πληρώνονται από κλινικές γονιμότητας για να καλύψουν τη ζήτηση για δωρήτριες ωαρίων. Εικόνα: Sanja Pantic / BIRN

Η γυναίκα εξηγεί πως οι Μονάδες έχουν την τάση να εκμεταλλεύονται τις δότριες, βάζοντάς τις να δίνουν ωάρια περισσότερες φορές από όσες θα ήταν ασφαλές. Όμως οι γυναίκες για τις οποίες διαμεσολαβεί εκείνη, δεν έχουν τίποτα να φοβηθούν, αφού, όπως εξηγεί, οι κλινικές εύχονται να μην έρθουν σε αντιπαράθεση μαζί της. «Οι γιατροί με φοβούνται γιατί ξέρουν ότι θα τους πάρω το δίπλωμα», λέει. «Έτσι και μία κοπέλα μου δεν είναι καλά, τους τσάκισα. 21 χρόνια στη νύχτα σας βλέπω σαν πρωινά. Εγώ θέλω τα κορίτσια μου να τα προσέχουνε, να φεύγουν υγιέστατα και να κάνουν παιδιά».

Οι δότριες των ελληνικών μονάδων υποβοηθούμενης αναπαραγωγής εντοπίζονται με διάφορους τρόπους. Ποινικές υποθέσεις που έχουν δει το φως της δημοσιότητας αποκαλύπτουν διακρατικά κυκλώματα εκμετάλλευσης γυναικών με σκοπό την εξαγωγή ωαρίων ή την παρένθετη μητρότητα. Ορισμένες παραπέμπονται στις κλινικές από τους γυναικολόγους τους. Στις μικρο-κοινότητες μεταναστριών, ιδίως από χώρες της ανατολικής Ευρώπης, η πρακτική γίνεται συχνά γνωστή από στόμα σε στόμα.

Χωρίς καμία ενημέρωση για πιθανές επιπλοκές στην υγεία τους, ορισμένες δότριες, ευάλωτες κοινωνικά και οικονομικά, αναγκάζονται, δέχονται ή ακόμα και επιζητούν να υποβληθούν στη διαδικασία της δωρεάς, επαναλαμβανόμενα και σε μικρά χρονικά διαστήματα.

«Ήρθε μία κοπέλα και μου λέει ‘μπορώ να δίνω κάθε μήνα’; Τους γιατρούς άμα τους αφήσεις θα σου κάνουν 15 φορές. Εγώ το απαγορεύω. Για το καλό σου, σου λέω έως 5 το ανώτερο. Αν θες παραπάνω μην έρθεις σε εμένα. Εγώ θέλω να κοιμάμαι με το κεφάλι μου ήσυχο», προειδοποιεί η ντίλερ.

Η Χριστίνα, υψηλόβαθμο στέλεχος μεγάλης μονάδας υποβοηθούμενης αναπαραγωγής, έχει στις αρμοδιότητές της και τη διαχείριση της δωρεάς. Ορισμένοι συνεργαζόμενοι με την κλινική γιατροί έχουν τον δικό τους κύκλο γυναικών -ή μεσολαβητών- κι έτσι η Χριστίνα δεν χρειάζεται να ψάξει η ίδια. «Οι περισσότερες κοπέλες που έρχονταν στο (όνομα κλινικής) είχαν δώσει τουλάχιστον 8 φορές. Καμία δεν ήταν αμόλυντη», λέει στο BIRN. Ελλείψει σχετικής νομοθετικής πρόβλεψης, η ίδια προτείνει ως μέγιστο αριθμό δωρεών τις 3, κυρίως επειδή σε τόσους κύκλους συνήθως καλύπτεται το όριο των παιδιών που επιτρέπει ο νόμος να γεννηθούν. Στις ΗΠΑ, οι επίσημες κατευθυντήριες ορίζουν τον μέγιστο αριθμό κύκλων σε 6.

«Είναι ένας γιατρός που έχει αξιοπρεπείς περιπτώσεις (δοτριών), κοπέλες της διπλανής πόρτας. Αυτόν τον γιατρό που κάνει αυτή τη δουλειά, επειδή κατά 50% είναι σκατοδουλειά και κατά 50% ιατρική δουλειά, τον πληρώνω περισσότερο από τους άλλους», εξηγεί η Χριστίνα. «Ενώ ένας άλλος έχει μόνο Γεωργιανές. Δεν το λέω ρατσιστικά, αλλά είναι κοπέλες θύματα μαστροπείας, οπότε δεν δέχομαι να πάρω από αυτόν».

Το πρόβλημα, για τη Χριστίνα, ξεκινάει από τη μεγάλη, πανευρωπαϊκή ζήτηση για ωάρια. Λέει πως το 90% των ξένων πελατών της, έρχονται στην Ελλάδα αποκλειστικά για ξένα κύτταρα. Όπως το αίμα, τα νεφρά και τα άλλα ανθρώπινα όργανα, τα ωάρια δεν προορίζονται για εμπορική χρήση. Στην πράξη όμως, τα λεφτά είναι ο μόνος λόγος που οι γυναίκες δέχονται να τα δώσουν, καθώς η «αποζημίωση» για βιολογική καταπόνηση και αποχή από την εργασία, ορίζεται κατά μέγιστο στα 1500 ευρώ.

Η «καλύτερη δυνατή περίπτωση», σύμφωνα με την Χριστίνα είναι οι Πολωνές. «Γονιμοποιητικά ήταν πολύ δυνατές, όπως και οι Ρουμάνες», λέει. Πλέον οι Πολωνές έχουν εκλείψει από την εγχώρια αγορά.

«Στη Ρουμανία δίνουν 3 κατοστάρικα (για τη δωρεά) και έρχονται οι Ρουμάνες και δίνουν Ελλάδα», παρατηρεί η ντίλερ περιγράφοντας την ανθρωπογεωγραφία της δωρεάς.

Πολωνές, Βουλγάρες, Γεωργιανές, εκτός από Ελληνίδες, φαίνεται πως αποτέλεσαν κατά καιρούς το σώμα των αόρατων δοτριών ωαρίων της Ελλάδας. Οι εύθραυστες οικονομίες των χωρών αυτών σε συνδυασμό με την ύπαρξη αποζημίωσης, οδηγούν, κατά τη Diane Tober, ιατρική ανθρωπολόγο και καθηγήτρια στο Πανεπιστήμιο της Καλιφόρνια στο Σαν Φρανσίσκο, άτομα χαμηλού εισοδήματος «να κάνουν πράγματα που δεν θα έκαναν υπό άλλες συνθήκες».

«Υπήρξε μεγάλη αύξηση στους δότες ωαρίων όταν άρχισε η κρίση στην Ισπανία και το ίδιο συμβαίνει τώρα με τον κορονοϊό», λέει στο ΒIRN η Tober, που έχει διεξάγει εκτεταμένη έρευνα για τη βιομηχανία γονιμότητας στην Ισπανία και τις ΗΠΑ. «Δεν φτάνουν για τίποτα τα 1000 ευρώ, όμως μοχθείς τόσο για το μεροκάματο που σου φαίνεται ο πιο εύκολος τρόπος να τα βγάλεις», λέει η Λίνα.

Αν και περιλαμβάνει καθημερινές ενέσεις, χάπια, εξετάσεις και χειρουργικές διαδικασίες, η δωρεά ωαρίων είναι ένας τρόπος για γρήγορα χρήματα χωρίς κόπο ή συνέπειες. Τουλάχιστον φαινομενικά. «Προκειμένου να αυξήσουν το κέρδος, οι κλινικές προκαλούν μεγαλύτερη υπερδιέγερση στις γυναίκες, για να πάρουν περισσότερα αυγά», λέει η Tober. Όμως η ενημέρωση των δοτριών για ενδεχόμενους κινδύνους δεν περιλαμβάνεται στις τακτικές στρατολόγησής τους.

Η Λίνα και η Βιολέτα έχοντας μόνο αποσπασματικές γνώσεις για τις συνέπειες στην υγεία τους, συμφωνούν πλέον ότι το κόστος υποσκελίζει το όφελος. «Και τώρα έχω ανάγκη από λεφτά αλλά δεν θα το ξαναέκανα. Τη 2η φορά δεν πέρασα πολύ ωραία. Εκείνη την ημέρα είπα πως θα πεθάνω», λέει η Βιολέτα στο BIRN.

Αποτελέσματα Πολλαπλών Χρήσεων

Το σύνδρομο υπερδιέγερσης ωοθηκών, που φαίνεται πως έπαθε η Βιολέτα, μπορεί να επέλθει μετά από χορήγηση μεγάλης ποσότητας ορμονών ή και μικρής, σε περιπτώσεις πολυκυστικών ωοθηκών -οι δότριες είναι κατά κανόνα νέες γυναίκες χωρίς προβλήματα γονιμότητας, επομένως διατρέχουν υψηλό κίνδυνο. «Στις δότριες κανείς δεν κάνει ήπια διέγερση. Ήπια διέγερση κάνεις σε μια γυναίκα που προσπαθεί με δικά της αυγά, που δεν θέλει να πάρει φάρμακα και δεν θες να την επιβαρύνεις», λέει η Χριστίνα.

Το ρίσκο για σοβαρές επιπλοκές στην υγεία των γυναικών που υποβάλλονται σε θεραπείες γονιμότητας είναι γενικά χαμηλό και καθώς η επιστημονική έρευνα προχωράει, γίνεται προοδευτικά χαμηλότερο. Οι ορμονοθεραπείες είναι ολοένα και πιο εκλεπτυσμένες και τα τροποποιημένα πρωτόκολλα που εφαρμόζονται μπορούν πλέον να εξατομικευτούν για κάθε ασθενή. Είναι, επιπλέον, μέσα στη ρουτίνα των εξετάσεων, ο έλεγχος των ωοθηκών για να αποφευχθεί ο κίνδυνος της υπερδιέγερσης. Παρόλο, όμως, που οι θεραπείες γονιμότητας γίνονται αδιαμφισβήτητα ολοένα και ασφαλέστερες, πολλές πτυχές της μακροχρόνιας επίδρασής τους παραμένουν άγνωστες.

«Υπάρχει η ανησυχία ότι κάθε φορά που μία δότρια υποβάλλεται σε έναν νέο κύκλο (δωρεάς), εκθέτει τον εαυτό της σε κίνδυνο» λέει η Diane Tober. «Χωρίς μακροχρόνιες μελέτες, κανείς δεν ξέρει σε ποιο βαθμό οι δότριες θα βιώσουν μακροχρόνιες επιπλοκές», ενώ δεν υπάρχει μόνο ο κίνδυνος της υπερδιέγερσης, αλλά «και αυτός της διόγκωσης και στρέψης ωοθηκών, που είναι εξίσου σοβαρός».

Προκύπτει, επίσης, το ερώτημα κατά πόσο η τεχνητή διέγερση με σκοπό την παραγωγή πολλών ωαρίων μπορεί να έχει, με τον χρόνο, επιπτώσεις στην ποιότητά τους, μειώνοντας τις πιθανότητες μιας δότριας να τεκνοποιήσει αργότερα στη ζωή της.

Η αβεβαιότητα για τις μακροχρόνιες επιπτώσεις των μεθόδων αυτών στην υγεία των γυναικών και στην ποιότητα του γενετικού τους υλικού, ενισχύει το επιχείρημα για αυστηρότερη ρύθμιση και επιτήρηση της δωρεάς ωαρίων. Τα οφέλη της δωρεάς θα υπερτερούσαν του δυνητικού κόστους -συνεχίζει το επιχείρημα- εφόσον ξεκάθαρα όρια εφαρμόζονταν στις λεγόμενες «χρήσεις» της δότριας, πόσες φορές δηλαδή μπορεί μια γυναίκα να υποβληθεί σε δωρεά ωαρίων, καθώς και πόσα ωάρια μπορούν να συλλεχθούν από έναν κύκλο -γεγονός που έχει να κάνει (και) με τις δόσεις των ορμονών που χορηγούνται.

Στην κλινική που εργάζεται η Χριστίνα τα ωάρια μίας δότριας συνήθως μοιράζονται σε δύο λήπτριες, αλλά αυτό δεν είναι απαραίτητα ο κανόνας. Το οικονομικό όφελος των κλινικών αυξάνει, όσο αυξάνεται ο αριθμός των πελατών που μπορούν να εξυπηρετηθούν από τα ωάρια μιας και μόνο γυναίκας.

«Οι δότριες που μας κάνουν χαρούμενους είναι αυτές πολυκυστικού τύπου γιατί θα πάρουν περισσότερα αυγά οι λήπτριες. Πολλά ωάρια βέβαια δεν σημαίνει πάντα και καλή ποιότητα. Υπάρχουν όμως δότριες πολυκυστικού τύπου με πολύ καλά ωάρια, που θα φτιάξουν καλά έμβρυα, οι γυναίκες θα φύγουν με δίδυμα και αυτή η δότρια είναι το αστέρι μας. Αυτή θα την βάλουν πιο πολλές φορές να δώσει», εξηγεί η Χριστίνα στο BIRN.

«Όμως, αν βάλεις μια δότρια να κάνει 5 διεγέρσεις τον χρόνο ενώ θα έπρεπε να κάνει 2, τα αυγά της ενδιάμεσα θα είναι κακά και δεν θα φτιάξουν καλά έμβρυα. Αν μετά τα μοιράσεις σε πολλές γυναίκες και κάθε μία πάρει από ένα μέτριο έμβρυο, θα έχει μικρή πιθανότητα εμφύτευσης», λέει, δείχνοντας παράλληλα τον τρόπο που οι κλινικές αυξάνουν το κέρδος τους, σε βάρος των συμφερόντων των ληπτών.

«Στις ιδανικές περιπτώσεις που ήταν πιο αγνά τα πράγματα, όταν έπαιρνες ωάρια από γυναίκες 20-30 ετών, είχες υψηλότερη πιθανότητα να φτιαχτούν έμβρυα με καλή δυναμική. Αυτό έχει χαλάσει. Παραμένουμε στη μικρή ηλικία, αλλά χαλάει το υλικό λόγω των επαναλαμβανόμενων προσπαθειών, της τοξικότητας της διαδικασίας, κι επειδή είναι συνήθως άτομα που κάνουν καταχρήσεις. Το βασικό είναι ότι γίνονται παραπάνω διεγέρσεις από όσες πρέπει», καταλήγει η Χριστίνα.

Περισσότερα ωάρια, περισσότερα μωρά λεφτά

Γυναίκες σε κλειστά διαδικτυακά φόρουμ εξωσωματικής ανταλλάσσουν εμπειρίες από τις κλινικές στις οποίες απευθύνονται για να γίνουν λήπτριες ωαρίων. Η τιμή της διαδικασίας με δανεικά ωάρια μπορεί να φτάσει τις 6500 χωρίς καμία εγγύηση ότι θα εξασφαλίσουν έστω δύο καλής ποιότητας έμβρυα. «Δεν υπάρχει καλό υλικό για όλους», παραδέχεται η Χριστίνα.

Κατά κανόνα, η κλινική που δουλεύει η Χριστίνα, διανέμει τα ωάρια που ανακτήθηκαν από έναν κύκλο δωρεάς μίας δότριας, μεταξύ δύο πελατών. Εντούτοις, υπάρχει ισχυρό οικονομικό κίνητρο για τη διανομή των ωαρίων από κάθε κύκλο δωρεάς μεταξύ όσο το δυνατόν, περισσότερων πελατών. Για κάθε κύκλο, η κλινική θα πληρώσει λίγο πολύ ένα σταθερό ποσό: το κόστος της εργασίας των γιατρών, τη τιμή των φαρμάκων και την «αποζημίωση» της δότριας που δεν υπερβαίνει τα 1.500 ευρώ, στην καλύτερη περίπτωση.

Η απουσία κεντρικού μητρώου καθιστά πολύ δύσκολο να υπάρξουν στοιχεία για το πόσα μωρά προήλθαν από κάθε δωρήτρια. Εικόνα: Sanja Pantic / BIRN

Ωστόσο, τα κέρδη της κλινικής ποικίλουν ανάλογα με τον αριθμό των πελατών που μπορεί να εξυπηρετήσει από κάθε κύκλο δωρεών. Ο αριθμός των πελατών που εξυπηρετεί συνδέεται με τον αριθμό των ωαρίων που συλλέγει: όσο περισσότερα ωάρια ανακτώνται από κάθε κύκλο, τόσο περισσότερα θα δοθούν. Αυτό ενθαρρύνει τις κλινικές να επιλέξουν ορμονικά σχήματα που κάνουν τις ωοθήκες να απελευθερώσουν μεγάλες ποσότητες ωαρίων. Οι κλινικές προσπαθούν να πάρουν περισσότερα αυγά, είπε στο BIRN, η Diane Tober του Πανεπιστημίου της Καλιφόρνια, «επειδή περισσότερα αυγά αυξάνουν το κέρδος».

Κοινός ιατρικός τόπος σχετικά με τον αριθμό ωαρίων που απαιτούνται για την επίτευξη συνεχιζόμενης εγκυμοσύνης μέσω εξωσωματικής γονιμοποίησης, είναι μεταξύ 6 και 15. Ωστόσο, ακόμη και σε έναν πολύ καλά ρυθμιζόμενο τομέα υποβοηθούμενης αναπαραγωγής, όπως αυτόν του Ηνωμένου Βασιλείου, δεν είναι ασυνήθιστο για τις κλινικές να χορηγούν ορμονικά σχήματα που επιφέρουν πολύ υψηλότερο αριθμό ωαρίων.

Τα στοιχεία που παρουσιάστηκαν σε μια διάσκεψη της Ευρωπαϊκής Εταιρεία Ανθρώπινης Αναπαραγωγής και Εμβρυολογίας (ESHRE) τον Ιούνιο, αποκάλυψαν ότι, κατά την περίοδο 2015-18, περίπου το «16% των κύκλων» στο Ηνωμένο Βασίλειο οδήγησε στην ανάκτηση 16 έως 49 ωαρίων. Από σχεδόν 60 γυναίκες είχαν συλλέξει «πάνω από 50 ωάρια» σε μία μόνο διαδικασία, αναφέρει σχετική μελέτη. Τα δεδομένα προέρχονταν από διαδικασίες στις οποίες συμμετείχαν γυναίκες που ήθελαν να συλλάβουν με το δικό τους γενετικό υλικό, και η περίσσεια ωαρίων προοριζόταν για κατάψυξη, παρά για δωρεά. Η μελέτη υποστηρίζει ότι αυτοί οι αριθμοί ήταν «πολύ υψηλοί» και ζητάει να επανεξεταστούν οι «πρακτικές ανάκτησης ωαρίων» για να ληφθούν υπόψη οι συναισθηματικές, οικονομικές και οι πιθανές επιπτώσεις στην υγεία.

Σε ορισμένες κλινικές της Ελλάδας η συμφωνία είναι θολή και οι πελάτες που έτσι κι αλλιώς δεν έχουν λόγο επί της διαδικασίας, αποτρέπονται από το να απαιτήσουν ένα μίνιμουμ καλού υλικού, ώστε να έχει νόημα η προσπάθεια, το ψυχολογικό και οικονομικό κόστος στο οποίο υποβάλλονται. Δότριες και μέλλοντες γονείς είναι αλληλοεξαρτώμενοι σε έναν δεσμό που δεν συνειδητοποιούν και οι τελευταίοι, ορισμένες φορές, ίσως αρνούνται κι ότι υπάρχει.

Η Χριστίνα κρύβει το όνομα του αποστολέα στο ηλεκτρονικό μήνυμα μιας λήπτριας που της ζητάει να ευχαριστήσει τη δότρια εκ μέρους της. Μας λέει ότι μόνο σε δύο περιπτώσεις, οι λήπτες έχουν δείξει να νοιάζονται. «Είναι πάρα πολύ πιεστικές οι λήπτριες, σε βαθμό που αμφιβάλλω για το ποσοστό που εκτιμά την κοπέλα που δίνει τα αυγά της», λέει και καταλήγει: «Είναι τόση η πίεση της ζήτησης που δεν το δικαιολογώ, αλλά καταλαβαίνω γιατί δεν τηρούνται ούτε τα προσχήματα από διάφορες κλινικές και ανακυκλώνονται τα ίδια άτομα».

Τον Σεπτέμβριο του 2019 οι ελληνικές αρχές σε συνεργασία με τη Europol, αποκάλυψαν ένα κύκλωμα trafficking που έμοιαζε συνηθισμένο, με μία όμως διαφορά: δεν εμπορευόταν μόνο ανθρώπους αλλά και τα ίδια τα πρωταρχικά υλικά της ζωής. Το κύκλωμα, με δραστηριότητες που απέφεραν κέρδος μισού εκατομμυρίου μέσα σε 3 χρόνια, ήταν πλήρως εναρμονισμένο με τις ανάγκες της ελληνικής αγοράς για την παραγωγή μωρών. Στη δικογραφία αναφέρεται η μεταφορά εγκύων γυναικών από τη Βουλγαρία με σκοπό τη παράνομη υιοθεσία, είτε η χρήση  γυναικών ως παρένθετες, αλλά και η στρατολόγηση 22 γυναικών με καταγωγή κυρίως από τη Βουλγαρία και τη Γεωργία για να δωρίσουν ωάρια σε ελληνικές Μονάδες υποβοηθούμενης αναπαραγωγής. Σχεδόν 70 άτομα φέρεται να εμπλέκονται, ανάμεσά τους γιατροί, δικηγόροι, υπάλληλοι και εκπρόσωποι ιδιωτικών Μονάδων της Αθήνας και της Θεσσαλονίκης.

Παρότι η υπόθεση παραμένει μία εκ των λίγων που έχουν δει το φως μέχρι σήμερα, είναι μάλλον απίθανο το κύκλωμα αυτό να είναι το μόνο που ανακάλυψε το παράθυρο κερδοφορίας που προσφέρει η ελληνική αγορά υποβοηθούμενης αναπαραγωγής. Μπορεί να μην αποτελεί τη νόρμα, αλλά δείχνει τη ψυχρή λογική της αγοράς: όπου η ζήτηση για ένα προϊόν υπερβαίνει κατά πολύ τη νόμιμη προσφορά, η ελλιπώς ρυθμισμένη αγορά δημιουργεί ευκαιρίες για άτομα με κάποια εμπειρία στην παραβίαση του νόμου.

Η Λίνα πάντως, δεν έχει ιδέα πόσα ωάρια ανακτήθηκαν τελικά από το σώμα της σε πέντε κύκλους θεραπείας, ούτε πόσα από αυτά σχημάτισαν καλά έμβρυα και, τελικά, μωρά. Τη διαβεβαίωσαν μόνο ότι οι ωοθήκες της ήταν παραγωγικές.

Οι ειδικοί λένε ότι οι παραγωγικές ωοθήκες μπορεί να αποδώσουν κατά μέσο όρο 10 έως 40 ωάρια ανά κύκλο, ανάλογα με παράγοντες όπως η ορμονική θεραπεία και ο ίδιος ο οργανισμός της εκάστοτε δότριας. Εάν γονιμοποιήθηκαν κατά μέσο όρο 10 ωάρια από κάθε φορά δωρεάς, μια γενναιόδωρη εκτίμηση, η Λίνα θα μπορούσε να έχει σήμερα έως και 50 βιολογικά παιδιά – μια πιθανότητα που δεν είχε σκεφτεί ποτέ μέχρι τη συνομιλία της με το BIRN. «Το εννοείς πραγματικά αυτό;» ρωτάει μισοέκπληκτη. «Ωραία, τότε έκανα τέσσερις ποδοσφαιρικές ομάδες, μαζί με τους αναπληρωματικούς τους».

Το 11ο Μωρό

Η μεγάλη απαίτηση για ξένο υλικό και το οικονομικό όφελος σε συνδυασμό με την απουσία ελέγχου δημιουργούν ένα ιδανικό περιβάλλον παρανομίας.

Σύμφωνα με την ESHRE, δεν υπάρχουν «διεθνείς κανόνες» για το πόσες χρήσεις της δότριας επιτρέπονται. Κάθε χώρα θέτει τους δικούς της, -δήλωσε στο BIRN εκπρόσωπος του οργανισμού μέσω ηλ. αλληλογραφίας- με ορισμένες να περιορίζουν τι φορές που μία γυναίκα μπορεί να υποβληθεί στη διαδικασία της δωρεάς και άλλες «να ενδιαφέρονται μόνο για τον αριθμό των γεννημένων παιδιών».

Η ελληνική νομοθεσία δεν θέτει όρια στον αριθμό των κύκλων δωρεάς, ούτε στον αριθμό των ωαρίων από κάθε δότρια. Οι αποφάσεις αυτές εναποτίθενται στην ευχέρεια των Μονάδων. Ωστόσο, ορίζει ότι τα γεννημένα παιδιά από ωάρια μίας δότριας δεν μπορούν να υπερβαίνουν τα 10 –ένας αριθμός που τεκμηριώνεται σε συνάρτηση με τα πληθυσμιακά δεδομένα, αλλά μοιάζει κάπως αυθαίρετος λαμβάνοντας υπόψη τις διαφορετικές δημογραφικές συνθήκες σε διαφορετικές περιοχές της Ελλάδας.

«Τελευταία στιγμή συνειδητοποιήσαμε ότι η δότρια έχει εξαντλήσει τον αριθμό των γεννημένων παιδιών. Πετάξαμε μερικές ντουζίνες αυγά στον κουβά. Έγινε χαμός, δεν μπορείς να διανοηθείς με εικόνα τι σημαίνει, ίσως αν ήσουν μπροστά θα έκλαιγες», λέει η Χριστίνα περιγράφοντας τις εξαγριωμένες αντιδράσεις γιατρών και ληπτών όταν μαθαίνουν πως το γενετικό υλικό το οποίο τους είχαν υποσχεθεί, δεν μπορεί να γίνει διαθέσιμο λόγω νομικού και ηθικού κωλύματος.

Η ελληνική βιομηχανία γονιμότητας έχει προσαρμοστεί στις απαιτήσεις μιας διεθνούς πελατειακής βάσης. Εικόνα: Sanja Pantic / BIRN

Καθώς η γέννηση άνω των 10 παιδιών απαγορεύεται, η αδιαμφισβήτητη ύπαρξη ευσυνείδητων επαγγελματιών στα κέντρα εξωσωματικής είναι μια ελάχιστη διασφάλιση σεβασμού των ορίων. Αλλά δεν είναι αρκετή για να εξασφαλίσει ότι το υλικό της δότριας θα σταματήσει να διαμοιράζεται.

«Αν η δότρια έχει πάει και αλλού, εμείς δεν το ξέρουμε. Και μπορεί να μην είναι καν καταγεγραμμένο κάπου, γιατί δεν κρατάνε όλοι αρχείο. Όχι απαραίτητα επειδή θέλουν να κρύψουν κάτι, αλλά επειδή δεν είχαν χρόνο, δεν ήταν οργανωμένοι, κ.τ.λ. Η αλήθεια είναι ότι είναι ταλαιπωρία να το κάνεις αυτό και επίσης πρέπει να τσακωθείς με πάρα πολλούς», παραδέχεται η Χριστίνα.

Όμως, ακόμα και αν οι Μονάδες ήθελαν, δεν μπορούν να γνωρίζουν πόσες φορές έχει μία γυναίκα δωρίσει γενετικό υλικό και πόσα παιδιά έχουν προκύψει από αυτό. Θεσμική ευθύνη για τη ρύθμιση αυτών των διαδικασιών και ειδικότερα για τη δημιουργία του μητρώου έχει η Αρχή.

«Το αρχείο δοτών άρχισε να λειτουργεί -όπως άρχισε-, τον Μάιο του 2019. Είναι αλήθεια και αυτό ήταν ένα πάρα πολύ μεγάλο πρόβλημα, ότι ενώ ο νόμος το προέβλεπε από το 2005, δεν είχε δημιουργηθεί ποτέ. Βέβαια, από το 2008 έως το 2014 έτσι κι αλλιώς δεν υπήρχε κανένας έλεγχος, καμία Αρχή», λέει στο BIRN η Κατερίνα Φουντεδάκη, αναπληρώτρια πρόεδρος της Αρχής ως τον Οκτώβριο του 2020. «Πραγματικά συνέβησαν αυτά που λέτε: πάρα πολλές δότριες έδωσαν πάρα πολλά ωάρια ανεξέλεγκτα. Και μάλιστα σε σχετικά μικρές πληθυσμιακά περιοχές όπως είναι η κεντρική Μακεδονία, ο αριθμός των δοτριών δημιουργούσε σοβαρές υπόνοιες πλέον ότι θα υπάρχουν πάρα πολλά παιδιά με την ίδια μητέρα, με ότι συνεπάγεται αυτό για τον κίνδυνο αιμομιξίας».

Σύμφωνα με την καθηγήτρια, το μητρώο που δημιουργήθηκε έστω και αργοπορημένα, δεν ήταν πραγματικά αποτελεσματικό. «Όταν αναλάβαμε, βρήκαμε μία Σύμβαση για το μητρώο, η οποία μας δέσμευε, αλλά οι προδιαγραφές της δεν επέτρεπαν τη λειτουργία του όπως θα έπρεπε να είναι, για να ασκεί τον απαιτούμενο έλεγχο. Η Σύμβαση ήταν σαν να μην καταλάβαινε τι είναι το μητρώο δοτών και αυτό το λέω χωρίς καμία επιφύλαξη», λέει.

Ακόμα και αυτή η ελάχιστη εξέλιξη θα ανακοπεί και πάλι όταν η Αρχή θα διαλυθεί τον Οκτώβριο του 2020 και η νέα αυτοτελής διοικητική υπηρεσία που δημιουργείται θα αναλάβει αρκετούς μήνες αργότερα. Ως εκ τούτου, και μια σειρά άλλων διαδικασιών για τις οποίες υπεύθυνη είναι μόνο η Αρχή, όπως η έκδοση αδειών για προεμφυτευτική διάγνωση, καταστροφή γενετικού υλικού, επιστημονική έρευνα, αλλά και η ίδια η νομοθετική προσαρμογή,θα αφεθούν στο έλεός τους.

Πάντως, παρότι διαχρονικά ανεφάρμοστη, η πρόβλεψη καταγραφής των δωρεών για τον έλεγχο των γεννήσεων, δεν φαίνεται να λαμβάνει υπόψη τη δυνητική επιθυμία της ίδιας της δότριας για τεκνοποίηση. Επειδή οι δότριες είναι κατά κανόνα νέες γυναίκες, είναι πιθανό να θελήσουν να δημιουργήσουν οικογένειες πολλά χρόνια μετά τη δωρεά. Η λογική απαγόρευση του 11ου μωρού για λόγους βιοηθικής, εγείρει ακόμα ένα ζήτημα, αυτό της διασφάλισης των συμφερόντων των δοτριών που δεν φαίνεται να λαμβάνονται υπόψη πουθενά σε αυτό το αχανές παζάρεμα της ανθρώπινης δημιουργίας.

Η Νέα Οικογένεια

Η ανωνυμία των δοτών γενετικού υλικού ήταν ως τώρα θέσφατο στον κλάδο της γονιμότητας, καθώς φαίνεται πως προτιμάται από τους δότες, αλλά και από τους γονείς. Ωστόσο, αυτό αλλάζει. Καθώς ήδη τα πρώτα παιδιά που γεννήθηκαν από δωρεά γενετικού υλικού διανύουν την 3^η δεκαετία της ζωής τους, ερωτήματα σχετικά με τα δικαιώματά τους και τους δεσμούς συγγένειας που αγνοούν, αυξάνουν το επίπεδο δυσκολίας στη συζήτηση περί βιοηθικής.

Πολλοί ειδικοί υποστηρίζουν ότι το δικαίωμα στη γενετική πληροφορία είναι αναφαίρετο, ιδίως δεδομένης της αξίας του στην κατανόηση των κληρονομικών συνθηκών που σχετίζονται με την υγεία.

Ως αποτέλεσμα, ορισμένες χώρες έχουν εισαγάγει διατάξεις για την μερική ή πλήρη απο-ανωνυμοποίηση των δωρητών όταν υπάρχει αμοιβαία συναίνεση ή επιτακτικός λόγος. Στην Ελλάδα, ωστόσο, η παρατεταμένη απουσία ρυθμιστικής εποπτείας και λειτουργικού μητρώου δωρητών σημαίνει ότι οποιαδήποτε κίνηση προς απο-ανωνυμοποίηση είναι πιθανό να αποδειχθεί δύσκολη και, σε ορισμένες περιπτώσεις, αδύνατη.

Η Ελένη Ρεθυμιωτάκη, καθηγήτρια Νομικής στο Πανεπιστήμιο Αθηνών και πρώην πρόεδρος της ελληνικής Επιτροπής Βιοηθικής, λέει ότι το πρόβλημα είναι ιδιαίτερα έντονο στην περίπτωση κλινικών που λόγω παύσης της αδειοδότησής τους, έπαψαν και να λειτουργούν. «Αυτά τα αρχεία έχουν χαθεί εντελώς», εξηγεί στην BIRN. «Είναι αδύνατο να μάθουμε από πού προέρχονται [αυτά τα παιδιά].»

Γνωρίζοντας η ίδια περιπτώσεις παιδιών που έχουν αναζητήσει ψυχολογική στήριξη λόγω της έλλειψης γενετικής πληροφορία, θα πει πως «δεν δέχεται εύκολα ένα παιδί το ‘ανυπάρκτου γονέα’. Οι περισσότεροι λένε ότι αν γίνουν επώνυμοι οι δότες θα μειωθεί ο αριθμός τους. Στη Σουηδία πάντως (που συνέβη αυτό) δεν έχει παρατηρηθεί μείωση. Αλλά κάθε κοινωνία έχει τη δική της πρόσληψη αυτών των θεμάτων», καταλήγει.

Στην άλλη πλευρά της ιστορίας, η Μαίρη που μεγαλώνει μόνη τα τρίδυμα παιδιά της έχει λόγους να μην απασχολείται από την αδιαφάνεια του συστήματος. Η οικογένειά της έρχεται, ίσως, από το μέλλον: τα παιδιά της έχουν γεννηθεί από την ίδια, με ωάρια και σπέρμα δοτών και αυτό η Μαίρη τους το λέει κάθε βράδυ, σαν παραμύθι.

«Εγώ βγήκα κερδισμένη. Στις γιορτές της μητέρας και του πατέρα σκέφτομαι τους δότες, όχι τους δικούς μου γονείς. Τα παιδιά μου είναι τόσο όμορφα και δεν το λέω επειδή είμαι η μάνα τους, γιατί ούτως ή άλλως από εμένα δεν μπορούν να πάρουν κάτι. Είναι τόσο όμορφα που όταν τα είδα πρώτη φορά είπα θέλω να τους γνωρίσω. Και να δω ποιος κάνει τόσο ωραία παιδιά. Έχω ό,τι πιο όμορφο υπάρχει στον πλανήτη. Τώρα, με κλέψανε, μου είπανε ψέματα; Δε γαμιέται», λέει.

Για τη Χριστίνα, οι μηχανισμοί αυτής της αγοράς δημιουργούν περισσότερα προβλήματα απ’ όσα  τελικά λύνουν. «Αν αύριο έπρεπε να σταματήσω τις δωρεές χάνοντας κομμάτι των εσόδων μου, θα το έκανα με τρομερή χαρά».

Το προοδευτικό ελληνικό νομικό πλαίσιο -σχεδόν διαμορφωμένο από μία laissez-faire αντίληψη στη λειτουργία της υποβοηθούμενης αναπαραγωγής, δεν περιέχει καμία πρόβλεψη για την τεκνοποίηση, μέσω της εξωσωματικής, των ΛΟΑΤΚΙ ατόμων. Μία πληθυσμιακή ομάδα είναι επισήμως αποκλεισμένη από την υιοθεσία και την τεκνοποίηση -μία απαγόρευση διαμορφωμένη και από τη σθεναρή αντίσταση που προβάλλει για το θέμα η Εκκλησία.

Παρόλα αυτά, στην Ελλάδα όπως και αλλού, η ιατρικώς υποβοηθούμενη αναπαραγωγή ανοίγει κρυφά τους δρόμους προς την γονεϊκότητα για τα ζευγάρια ίδιου σεξουαλικού προσανατολισμού. Ομόφυλες γυναίκες αποκτούν πρόσβαση στις υπηρεσίες γονιμότητας αν αποκρύψουν την σεξουαλικότητά τους και δηλώσουν, αντ’αυτού, «άνευ συντρόφου».

Η Λίνα ταλαιπωρείται ακόμα από οικονομικές έγνοιες. Πριν από χρόνια είχε και η ίδια την δυνατότητα να γίνει ντίλερ, αλιεύοντας δότριες από τον κοινωνικό της κύκλο, αλλά δεν της άρεσε η ιδέα. Πιστεύει ότι η βιομηχανία της υποβοηθούμενης αναπαραγωγής αναζητά δότριες με το δικό της προφίλ: εκείνες που είναι λιγότερο πιθανό να κάνουν οικογένεια λόγω σεξουαλικότητας, αλλά και γιατί δεν έχουν χρήματα.

Ενώ η εξωσωματική θα ήταν η μόνη επιλογή της Λίνας για τεκνοποίηση, δεν μπορεί να φανταστεί που θα βρει 5000 ευρώ για έναν κύκλο θεραπείας, χώρια το κόστος της ανατροφής του παιδιού. Επιπλέον, λέει πως, παρά την αναγνώριση του συμφώνου συμβίωσης για τα ομόφυλα ζευγάρια, δεν υπάρχει νομική κάλυψη για τις υποχρεώσεις της συντρόφου της  σε περίπτωση χωρισμού, απέναντι σε ένα παιδί που θα είχε δηλωθεί ως μόνο δικό της.

«Φυσικά και σκέφτομαι ότι είμαι 30, έχω το πολύ άλλα 10 χρόνια περιθώριο για να κάνω παιδιά», λέει. «Έχω ανεξάντλητη αγάπη να δώσω, αλλά η αγάπη δεν ταΐζει, ούτε ντύνει». Καταλήγει πως πως ποτέ δεν θα πλήρωνε προκειμένου να κάνει παιδί. Και ούτε θα ήθελε να γνωρίσει εκείνα που κατάφεραν να γεννηθούν χάρη στην προσφορά της των κυττάρων της. «Αλλά θα ήθελα να γνώριζα τις μητέρες τους. Να ξέρω ότι είναι σε καλά χέρια».

Ο ελληνικός κλάδος γονιμότητας συνεχίζει να προσαρμόζεται στις ανάγκες της αγοράς, επεκτείνοντας το πελατολόγιό του. Πηγές κοντά στις κλινικές περιγράφουν μία αυξανόμενη απαίτηση για ωάρια μαύρων γυναικών, ειδικά τον προηγούμενο χρόνο. Ο αντίστοιχος πληθυσμός της Ελλάδας, όμως, δεν είναι πολύ μεγάλος. Έχοντας εξαντλήσει το δίκτυο των επαφών τους, ορισμένες κλινικές ήρθαν σε επαφή ακόμα και με αφρικανικές πρεσβείες, αναζητώντας βοήθεια προκειμένου να εξυπηρετήσουν τους πελάτες τους.

Κάποτε, η κλινική που η Λίνα δώρησε τα ωάριά της στάθηκε τυχερή. Τις ημέρες που ολοκληρώναμε την έρευνα, μία 19χρονη κοπέλα αφρικάνικης καταγωγής ολοκλήρωσε εκεί την ωοληψία της. Η δωρεά της απέφερε 60 ωάρια. Το γεγονός συζητήθηκε στους διαδρόμους της κλινικής όχι μόνο για τον εξωφρενικό αριθμό ωαρίων, αλλά και επειδή η κοπέλα δεν είχε πρότερες σεξουαλικές επαφές. Μία ιατρικώς υποβοηθούμενη άμωμος σύλληψη.

Εξαιτίας της ανεπάρκειας των μηχανισμών, δεν θα μάθουμε πόσα παιδιά θα γεννηθούν από το γενετικό υλικό της δότριας, αλλά κατά πάσα πιθανότητα θα υπάρξουν, όχι μόνο στην Ελλάδα αλλά και αλλού.

Η μαύρη Μαντόνα των Αθηνών, χαμένη πίσω από το εξαιρετικά σύνθετο τοπίο της ελληνικής αγοράς γονιμότητας, σηματοδοτεί την έλευση νέων συνόρων στη ίδια της δημιουργία της ζωής, αλλά και την ανάγκη για την προστασία των δικαιωμάτων όλων εκείνων που συναντιούνται άθελά τους μέσα από τους διακλαδωμένους βιολογικούς δρόμους, που ανοίγουν ήδη για παραπάνω από 40 χρόνια οι αναπαραγωγικές τεχνολογίες.

H έρευνα πραγματοποιήθηκε στο πλαίσιο του Fellowship for Journalistic Excellence, με την υποστήριξη του ERSTE Foundation, σε συνεργασία με το Balkan Investigative Reporting Network και την επιμέλεια του Neil Arun.