Η καθυστερημένη διαφάνεια δεν είναι διαφάνεια

Οι δημόσιοι φορείς στην Ιταλία, τη Γερμανία και την Ισπανία έχουν στη διάθεσή τους έναν ημερολογιακό μήνα για να ανταποκριθούν σε αιτήματα πρόσβασης σε δημόσιες πληροφορίες. Παρά ταύτα ακόμα και έτσι δε τηρούν αυτήν την προθεσμία, η οποία είναι η μεγαλύτερη στις χώρες που εξετάστηκαν σε έρευνα του Civio από μέλη του Ευρωπαϊκού Δικτύου Δημοσιογραφίας Δεδομένων (EDJnet).

Στο άλλο άκρο βρίσκεται η Σλοβακία, η οποία δίνει στις αρχές της μόνο οκτώ εργάσιμες ημέρες, εξαιρουμένων των Σαββατοκύριακων και των επίσημων αργιών. Η Πολωνία, η Πορτογαλία, η Κροατία και η Τσεχική Δημοκρατία επιτρέπουν σχεδόν μισό μήνα για να απαντήσουν σε αιτήματα που υποβάλλονται μέσω της νομοθεσίας τους περί διαφάνειας. Η Σλοβενία ​​και η Ελλάδα επιτρέπουν 20 εργάσιμες ημέρες, γεγονός που τις τοποθετεί σχεδόν στο τέλος των χωρών που αναλύθηκαν.

Αυτό που μοιράζονται και οι δέκα ευρωπαϊκές χώρες που συμμετείχαν στην έρευνα είναι μια γενική έλλειψη συμμόρφωσης των κρατικών αρχών με τους κανόνες διαφάνειας. «Ο νόμος είναι καλός. Το πρόβλημα είναι η εφαρμογή του», λέει η Κροάτισσα δημοσιογράφος Dijana Pribačić Jurić του H-Alter. «Είχαμε περιπτώσεις όπου, μετά από μια μακρά διοικητική διαδικασία, λάβαμε πληροφορίες για τα δημοσιογραφικά μας αιτήματα μετά από δύο με τρία χρόνια, όταν δεν ήταν πλέον ουσιώδεις με τη δημοσιογραφική έννοια», προσθέτει ο Toni Gabrić, αρχισυντάκτης του ίδιου μέσου. Το ίδιο συμβαίνει στην Ισπανία, την Πορτογαλία και την Ελλάδα, σύμφωνα με πηγές που έδωσαν συνέντεύξεις στο Civio

Γιατί αποτυγχάνει (συχνά) η άσκηση του δικαιώματος πρόσβασης σε δημόσιες πληροφορίες

Δυστυχώς, δεν είναι σύνηθες φαινόμενο τα αιτήματα πρόσβασης να ικανοποιούνται εντός εύλογου χρονικού διαστήματος, ακόμη και όταν υπάρχει η ευνοϊκή γνώμη ενός συμβουλίου διαφάνειας, αν υπάρχει. «Εάν η οντότητα δεν παρέχει πληροφορίες ή δεν απαντάει, η μόνη επιλογή είναι να τις απαιτήσεις μέσω διοικητικής προσφυγής. Αυτό μπορεί να πάρει χρόνια, ακόμη και μια δεκαετία», λέει ο Daniel Kerekes, δημοσιογράφος δεδομένων στη σλοβακική οργάνωση Denník N. Στην Ισπανία, οι δημόσιοι φορείς μερικές φορές αγνοούν τις αποφάσεις του Συμβουλίου Διαφάνειας και Καλής Διακυβέρνησης, το οποίο δεν έχει εξουσία κυρώσεων.

Αυτή η πραγματικότητα καθιστά δύσκολη, στην πράξη, την άσκηση του δικαιώματος στη γνώση. Στην Ιταλία, σύμφωνα με τον Luca Giunti του οργανισμού Openpolis, «η διαδικασία έχει σημαντικό κόστος από άποψη χρόνου και πόρων (π.χ. δικηγόροι που μπορούν να παρακολουθήσουν την υπόθεση)», πράγμα που σημαίνει ότι ένα μεγάλο ποσοστό πολιτών δεν υποβάλλει αιτήματα πρόσβασης ή, εάν είναι απαραίτητο, δεν ακολουθούν νομικές οδούς.

Στη Γερμανία, σύμφωνα με τον Arne Semsrott, εκπρόσωπο της FragDenStaat, «τα κύρια προβλήματα είναι οι αργές απαντήσεις και τα τέλη, είναι πιθανό οι αρχές να λάβουν έως και 500 ευρώ ανά αίτημα» εάν θα χρειαστεί περισσότερο από ένα εύλογο χρονικό διάστημα. Όχι μόνο αυτό: αν και η προθεσμία για μια απόφαση σύμφωνα με την ομοσπονδιακή νομοθεσία είναι ένας μήνας, όσοι ζητούν πληροφορίες και δεν τις λαμβάνουν πρέπει να περιμένουν τρεις μήνες για να διαμαρτυρηθούν. Αυτό σημαίνει ότι σε πολλές περιπτώσεις, ο πραγματικός χρόνος απάντησης στα αιτήματα είναι μεγαλύτερος από τις τέσσερις εβδομάδες που ορίζει ο νόμος.

Ως αποτέλεσμα, η κοινή τάση είναι ότι οι αιτούντες πρέπει να αγωνίζονται σχεδόν συνεχώς για να λάβουν δεδομένα από τις δημόσιες αρχές. Επιπλέον, οι αρχές μπορούν επίσης να περιορίσουν την πρόσβαση σε δημόσιες πληροφορίες με περιορισμούς που μετατρέπονται σε πραγματικά εμπόδια. Μεταξύ των συνηθισμένων εξαιρέσεων είναι το δικαίωμα στην ιδιωτική ζωή, τα οικονομικά και εμπορικά συμφέροντα ή η εθνική ασφάλεια. Η εφαρμογή αυτών των ορίων είναι συχνά άνιση, δημιουργώντας αβεβαιότητα στους αιτούντες. Αυτό συμβαίνει στην Πολωνία, για παράδειγμα: «Οι λόγοι για τη μη παροχή πληροφοριών μπορεί να είναι αυθαίρετοι», λέει η συντάκτρια Urszula Kifer του Frontstory.

Εκτός από την Ιταλία και την Ισπανία, των οποίων οι νόμοι περί διαφάνειας είναι πιο πρόσφατοι, οι περισσότερες από τις χώρες που ερευνήθηκαν έχουν νόμους για τη διαφάνεια που χρονολογούνται πίσω σχεδόν ένα τέταρτο του αιώνα, ωστόσο αυτές οι χώρες ακόμα και τώρα δεν έχουν επιλύσει τα προβλήματα τους με την εφαρμογή των νόμων διαφάνειας. Σε άλλες περιπτώσεις, όπως στην Ελλάδα, το ρυθμιστικό παραλήρημα  εμποδίζει το δικαίωμα πρόσβασης. Αυτό αποτελεί εμπόδιο για τη διασφάλιση της διαφάνειας, παρά το γεγονός ότι, σύμφωνα με πηγές, στα χαρτιά οι κανονισμοί σημείωσαν- υποτίθεται- μια θετική καμπή σε θέματα δημόσιας λογοδοσίας.

Δίκη για να υπερασπιστεί το δικαίωμα στη γνώση

Στην Ισπανία, η δημοσιογραφική ομάδα Civio προσέφυγε στα δικαστήρια για να υπερασπιστεί τη διαφάνεια και την ανάγκη να λογοδοτούν οι δημόσιες διοικήσεις. Το 2020, το Ανώτατο Δικαστήριο της Ισπανίας συμφώνησε με τη Civio και αποφάσισε ότι το δικαίωμα πρόσβασης σε δημόσιες πληροφορίες έχει αναδρομική ισχύ και για αιτήματα και πληροφορίες πριν από την έναρξη ισχύος του νόμου περί διαφάνειας της Ισπανίας. Πριν από αυτό, το 2019, το Ανώτατο Δικαστήριο δέχθηκε επίσης προσφυγή της Civio για τον προσδιορισμό των έκτακτων υπαλλήλων του Ελεγκτικού Συνεδρίου, δίνοντας προτεραιότητα στο δημόσιο συμφέρον έναντι της προστασίας των προσωπικών δεδομένων.

Μεθοδολογία 

Τα δεδομένα ελήφθησαν μετά από έρευνα μελών του Ευρωπαϊκού Δικτύου Δημοσιογραφίας Δεδομένων (EDJNet)-στην οποία είναι βασικό μέλος το MIIR- και επαλήθευσης των απαντήσεών τους με τους αντίστοιχους εθνικούς νόμους διαφάνειας. Για να υπολογίσουμε τον αριθμό των εργάσιμων ημερών, τις υπολογίσαμε με γνώμονα ένα μήνα 31 ημερών και ότι η αίτηση πραγματοποιείται μία Δευτέρα, την πρώτη του μήνα.

Μπορείτε να κατεβάσετε τα δεδομένα εδώ.

https://civio.es/tu-derecho-a-saber/2023/06/29/access-to-public-information-foia-europe/