Eρευνα-Κείμενο: Κώστας Ζαφειρόπουλος, Νίκος Μορφονιός, Ιωάννα Λουλούδη (MIIR)

Ανάλυση-οπτικοποίηση δεδομένων: Κορίνα Πετρίδη

Εικονογράφηση: Λουίζα Καραγεωργίου

Στις 15 Δεκεμβρίου 2022 ο Ευρωπαϊκός Οργανισμός Φαρμάκων ανακοίνωσε πως σχεδόν κάθε χώρα της Ευρώπης αντιμετωπίζει κενά στον εφοδιασμό φαρμάκων. Ήταν δεδομένο πως έρχεται ένας δύσκολος χειμώνας για τις ευρωπαϊκές χώρες με την πανδημία του κορονοϊού και τις διάφορες εποχιακές ιώσεις να δοκιμάζουν εκ νέου τα συστήματα υγείας. Αυτό που συνέβη όμως με τα φάρμακα φέτος ξεπέρασε κάθε πρόβλεψη.

«Για να είμαι ειλικρινής, αυτό που συνέβη αυτό το χειμώνα, ήταν πως τα ευρωπαϊκά κράτη αιφνιδιάστηκαν πάρα πολύ από την τόσο μεγάλη αναντιστοιχία μεταξύ προσφοράς και ζήτησης, ειδικά για τα αντιβιοτικά» παραδέχεται στο ΜΙΙR ο Στέφεν Θέρστραπ, επικεφαλής αξιωματούχος υγείας του Ευρωπαϊκού Οργανισμού Φαρμάκων (ΕΜΑ), του αρμόδιου οργάνου που εγγυάται την επιστημονική αξιολόγηση, την εποπτεία και την παρακολούθηση της ασφάλειας φαρμάκων στην ΕΕ.

Από το 2000 μέχρι το 2018 στην Ευρώπη είχαν ήδη αυξηθεί κατά 20 φορές οι καταγεγραμμένες ελλείψεις φαρμάκων. Μοιάζει με μια ασθένεια που χειροτερεύει κάθε χρόνο χωρίς να υπάρχει -ακόμα- θεραπεία. Ο πόλεμος στην Ουκρανία και η ενεργειακή κρίση χρησιμοποιήθηκαν ως βολική δικαιολογία σε διάφορες χώρες ώστε οι πολιτικές ηγεσίες να επιχειρήσουν να μασκαρέψουν την εικόνα. Όμως το πρόβλημα μοιάζει να έχει και άλλες, διαχρονικές αιτίες.  

Σύμφωνα με την τελευταία έκθεση της Ευρωπαϊκής Φαρμακευτικής Ενωσης (PGEU) του 2022, όλες οι ευρωπαϊκές χώρες που απάντησαν  στην έρευνα (σ.σ. φαρμακευτικά επιμελητήρια και ενώσεις φαρμακείων 29 χωρών της Ευρωπαϊκής περιοχής) αντιμετώπισαν ελλείψεις φαρμάκων στα φαρμακεία τους τελευταίους 12 μήνες. Η πλειονότητα των χωρών ανέφερε ότι η κατάσταση επιδεινώθηκε σε σύγκριση με τους προηγούμενους 12 μήνες (75,86%) ή παρέμεινε η ίδια (24,14%). Καμία χώρα δεν κατέγραψε βελτίωση.

«Η μη διαθεσιμότητα φαρμάκων αυξάνεται στην Ευρώπη και έχει τεράστιο αρνητικό αντίκτυπο στους ασθενείς. Οι ελλείψεις φαρμάκων εμφανίζονται σε όλα τα περιβάλλοντα υγειονομικής περίθαλψης και αφορούν τόσο βασικά φάρμακα που σώζουν ζωές όσο και φάρμακα που χρησιμοποιούνται πολύ συχνά. Οι φαρμακοποιοί της κοινότητας ανησυχούν πολύ για αυτό το φαινόμενο, το οποίο μπορεί να θέσει σε κίνδυνο την υγεία των ασθενών. Επιπλέον, τα φαρμακεία και οι φαρμακοποιοί επενδύουν πολλούς πόρους για την αντιμετώπιση των ελλείψεων, γεγονός που συνιστά όχι μόνο οικονομική επιβάρυνση αλλά και απώλεια ευκαιρίας να αφιερώσουν χρόνο σε άλλες εργασίες με επίκεντρο τον ασθενή και να βελτιώσουν την ποιότητα της περίθαλψης» αναφέρει στο MIIR  η Ιλάρια Πασαράνι, γενική γραμματέας της PGEU. Κατά μέσο όρο κάθε φαρμακείο στην Ευρωπαϊκή Ένωση αφιερώνει 6,3 ώρες την εβδομάδα αναζητώντας φάρμακα που λείπουν . Σε κάποιες χώρες αυτό το νούμερο φτάνει τις 20 ώρες την εβδομάδα.

«Η τρέχουσα κατάσταση είναι ότι οι περισσότερες ευρωπαϊκές χώρες εξακολουθούν να αναφέρουν ελλείψεις. Αυτό παρατηρείται στις 28 από τις 30 χώρες του Ευρωπαϊκού Οικονομικού Χώρου. Και το αποτέλεσμα θα ήταν το ίδιο αν με ρωτούσατε και πριν από δύο εβδομάδες» επισημαίνει στο MIIR ο Στέφεν Θέρστραπ του Ευρωπαϊκού Οργανισμού Φαρμάκων.

Ποιές χώρες όμως καταγράφουν τις μεγαλύτερες ελλείψεις φαρμάκων τα τελευταία χρόνια; Είναι αξιόπιστα τα στοιχεία; Ποιοί είναι οι πραγματικοί λόγοι που αδυνατούμε ολοένα και περισσότερο να βρούμε στα φαρμακεία τα φάρμακα που συνταγογραφεί ο γιατρός μας; Ποιές κατηγορίες φαρμάκων, ποιές δραστικές ουσίες και κυρίως για ποιό λόγο λείπουν;  Οι απαντήσεις δεν είναι μονοσήμαντες, είναι συχνά δυσεύρετες και δεν είναι πάντα κοινές για όλες τις χώρες.

Ανομοιογένεια στις καταγραφές 

Σε πανευρωπαϊκό επίπεδο δεν υπάρχει μέχρι στιγμής μία ομογενοποιημένη βάση δεδομένων καταγραφής -στην ίδια γλώσσα- των ελλείψεων φαρμάκων με δεδομένα που να φαίνονται σε πραγματικό χρόνο. Δεν υπάρχει καν μια οριστική ευρωπαϊκή συμφωνία για το πώς ορίζεται η έλλειψη. Αρκετά ευρωπαϊκά κράτη έχουν υιοθετήσει τον ορισμό του Ευρωπαϊκού Οργανισμού Φαρμάκων EMA (2019): «έλλειψη ενός φαρμάκου για ανθρώπινη ή κτηνιατρική χρήση εμφανίζεται όταν η προσφορά δεν ανταποκρίνεται στη ζήτηση σε εθνικό επίπεδο». 

Οι εκτιμήσεις για την πραγματική διάρκεια των ελλείψεων είναι συχνά δύσκολο να προσδιοριστούν με ακρίβεια εξαιτίας κενών και αναντιστοιχιών που περιλαμβάνονται στα μητρώα των εθνικών οργανισμών φαρμάκων. Πολλές καταχωρήσεις μάλιστα δεν παρέχουν μια (εκτιμώμενη) ημερομηνία λήξης για την κάθε έλλειψη. Οι περισσότερες ευρωπαϊκές χώρες άρχισαν την τελευταία πενταετία μόλις να συλλέγουν τυποποιημένες πληροφορίες για τις ελλείψεις. Υπάρχουν επίσης αξιοσημείωτες διαφορές στις υποχρεώσεις κοινοποίησης μιας έλλειψης. Για παράδειγμα, στη Δανία γίνονται ειδοποιήσεις που αναφέρονται μόνο σε «σοβαρές» ελλείψεις, ενώ στη Σουηδία μόνο ελλείψεις με αναμενόμενη διάρκεια άνω των τριών εβδομάδων απαιτούν ειδοποίηση του συστήματος.

Υπάρχουν χώρες που δεν έχουν καν διαθέσιμη ιστοσελίδα καταγραφής ενώ σε άλλες η βάση περιέχει μαζί φάρμακα για ανθρώπινη χρήση, νοσοκομειακά, κτηνιατρικά και εμβόλια. Επιπλέον όλες οι χώρες δεν αναρτούν με τον ίδιο τρόπο τα στοιχεία τους. Για παράδειγμα ο ελληνικός ΕΟΦ δεν δημοσιοποιεί κάθε χρόνο τις ελλείψεις, δεν αναφέρει την κατηγοριοποίηση του φαρμάκου και δεν δίνει συστηματικά το χρονικό διάστημα που λείπουν τα φάρμακα. Τα κράτη-μέλη της ΕΕ απέχουν επίσης πολύ από την εναρμόνιση των προτύπων καταγραφής και κοινοποίησης των ελλείψεων, στοιχείο που εμποδίζει την ανταλλαγή πληροφοριών και τη συγκριτική ανάλυση μεταξύ των χωρών.

Αναζητήσαμε από τον Ευρωπαϊκό Οργανισμό Φαρμάκων (ΕΜΑ) αν διαθέτει συγκεντρωμένα τα δεδομένα για όλες τις χώρες, αλλά η απάντηση ήταν αρνητική. O EMA μας παρέπεμψε στις ιστοσελίδες των εθνικών οργανισμών φαρμάκων.

«Ορισμένα κράτη διαθέτουν ένα πολύ λεπτομερές δίκτυο συλλογής πληροφοριών από κοινοτικά φαρμακεία, και από νοσοκομειακά φαρμακεία. Άλλα δεν το έχουν όλοι στον ίδιο βαθμό. Κάποια κράτη διαθέτουν εξελιγμένα συστήματα πληροφορικής για να εξετάσουν την προσφορά και τη ζήτηση, και ως εκ τούτου μπορούν να ανταποκριθούν πολύ πιο γρήγορα» μας εξηγεί ο Στέφεν Θέρστραπ του Ευρωπαϊκού Οργανισμού Φαρμάκων, ελπίζοντας αυτό το κενό στο μέλλον να γεφυρωθεί. 

Επιχειρώντας να καλύψει εν μέρει αυτό το κενό πληροφόρησης, η δημοσιογραφική ομάδα του MIIR μαζί με τις συνεργαζόμενες δημοσιογραφικές ομάδες του EDJNET αναζήτησε -μέσα σε μια περίοδο 3 μηνών -στοιχεία και κατάφερε να δημιουργήσει μια-όσο το δυνατόν ομογενοποιημένη- βάση δεδομένων για τις ελλείψεις φαρμάκων στην Ευρώπη. Καταγράψαμε 22.107 διαφορετικές καταχωρήσεις μέσα σε μια πενταετία (2018-2023) σε ένα σύνολο 9 ευρωπαϊκών χωρών (Γερμανία, Ιταλία, Ισπανία, Σλοβενία, Τσεχία, Ελλάδα, Ρουμανία, Αυστρία, Βέλγιο) από τις οποίες κατέστη εφικτό να συγκεντρώσουμε αξιόπιστα δεδομένα, είτε μέσω άντλησης στοιχείων από αναρτημένους πίνακες στους εθνικούς οργανισμούς φαρμάκων είτε μέσω αιτημάτων παροχής στοιχείων. Σε αρκετές από τις παραπάνω χώρες εντοπίσαμε την κατηγοριοποίηση του φαρμάκου (ATC), τη δραστική ουσία, την εταιρεία που διακινεί το προϊόν, τη χρονική στιγμή κατά την οποία ξεκίνησε η έλλειψη, την ημερομηνία που σταμάτησε αλλά και τις αιτίες της διακοπής κυκλοφορίας.

Βασικά Συμπεράσματα

Από το σύνολο των παραπάνω 9 χωρών για την τελευταία πενταετία (2018-2023), αθροίζοντας τις νέες ελλείψεις κάθε έτους, προκύπτει για τα ανθρώπινα φάρμακα ότι η Ιταλία καταγράφει αθροιστικά τις περισσότερες ελλείψεις σε απόλυτο αριθμό (10.843) σε πολύ μεγάλη απόσταση από τη δεύτερη Τσεχία (2.696) και την τρίτη Γερμανία (2.355). Τελευταία με τις λιγότερες καταγραφές ελλείψεων σε απόλυτο αριθμό εμφανίζεται η Ελλάδα (389).

Αντιστοίχως, καταγράφηκαν 371 ελλείψεις εμβολίων (σ.σ. γενικών όχι covid) στις εξεταζόμενες χώρες το διάστημα 2018-2023, με πρώτη την Ιταλία (144 ελλείψεις εμβολίων) και στη συνέχεια τη Γερμανία (102) και την Τσεχία (57). Τις λιγότερες ελλείψεις κατέγραψε το Βέλγιο (8).

Ομως ο απόλυτος αριθμός των φαρμάκων και των εμβολίων σε έλλειψη δεν είναι πάντα ο ασφαλέστερος τρόπος για να εξαχθούν ασφαλή συμπεράσματα καθώς δεν καταγράφουν όλες οι χώρες με την ίδια συνέπεια και τα ίδια κριτήρια τα αποθέματά τους. Επιπλέον πρόκειται για διαφορετικούς πληθυσμούς αναφοράς, χώρες με διαφορετικό επίπεδο ζήτησης ενώ πρέπει να ληφθεί υπόψη και το διαφορετικό φαρμακευτικό ισοζύγιο εισαγωγών-εξαγωγών.

Ο ασφαλέστερος δείκτης καταγραφής που περιγράφει καλύτερα την εικόνα σε κάθε χώρα είναι η χρονική διάρκεια για την οποία ένα φάρμακο δεν είναι διαθέσιμο.Προκειμένου να διαπιστώσουμε τη μέση διάρκεια των ελλείψεων στις ευρωπαϊκές χώρες που εξετάσαμε, αποκλείσαμε τις ακραίες τιμές, υπολογίζοντας τον διάμεσο.Από τις 22.107 καταχωρήσεις φαρμάκων που επεξεργαστήκαμε συνολικά, είχαμε στοιχεία για τη διάρκεια των 16.945. Η ευρωπαϊκή μέση διάρκεια των ελλείψεων με βάση αυτές είναι 94 μέρες, χρειάζονται δηλαδή περίπου τρεις μήνες για να επανέλθει ένα φάρμακο στην αγορά.

Από την ανάλυση του MIIR στις χώρες στις οποίες συγκεντρώθηκαν τα συγκεκριμένα δεδομένα προκύπτει πως η Ελλάδα έχει τη μεγαλύτερη διάμεση διάρκεια στις ελλείψεις (130 μέρες) και ακολουθεί η Γερμανία (120 μέρες) και τρίτη το Βέλγιο με 103 μέρες. Η Τσεχία μπορεί να ήταν δεύτερη σε απόλυτους αριθμούς ελλείψεων ομως έχει τη μικρότερη χρονική διάρκεια που αυτά τα φάρμακα παραμένουν ελλειπτικά. (41 μέρες)

Ο ευρωπαϊκός μέσος όρος ελλείψεων σε εμβόλια, αποκλείοντας πάλι τις ακραίες τιμές, ανέρχεται σε 84 ημέρες, λιγότερες από ότι στα φάρμακα.
Ως προς τα εμβόλια, τη μεγαλύτερη διάμεση διάρκεια ελλείψεων έχει η Ιταλία (111 μέρες), η Γερμανία (68 μέρες) και η Τσεχία (66).

Η πληρέστερη μελέτη που έχει πραγματοποιηθεί τα τελευταία χρόνια για τις ελλείψεις των φαρμάκων ήταν εκείνη του συμβουλευτικού οργανισμού Technopolis Group για λογαριασμό της ΕΕ (Future-proofing pharmaceutical legislation —study on medicine shortages) η οποία δημοσιεύτηκε τον Δεκέμβριο του 2021. Σε εκείνη την έρευνα πρωταθλήτριες των ελλειπτικών φαρμάκων για το έτος 2019 ήταν η  Ολλανδία και η Πορτογαλία (σ.σ. πάνω από 1600 διαφορετικά φάρμακα). Αντίθετα, εκείνη τη χρονιά η Αυστρία, η Κροατία, η Ισλανδία και η Ελλάδα κατέγραψαν λιγότερες από 100 ελλείψεις, που αφορούσαν 60 ή και λιγότερα διαφορετικά φάρμακα. 

Διαπιστώθηκε στην ίδια έρευνα ότι η μέση διάρκεια σε όλες τις ειδοποιήσεις ήταν 137 ημέρες και ότι το 66% όλων των ελλείψεων επιλύθηκαν μέσα στους πρώτους τρεις μήνες. Η ελάχιστη διάρκεια έλλειψης ήταν μία ημέρα, η μέγιστη διάρκεια ήταν περίπου 13,5 χρόνια (!) και σχετίζεται με την αμοξυκιλλίνη η οποία παρουσίασε έλλειψη στην Ισπανία από τον Σεπτέμβριο του 2005 μέχρι και τον Μάρτιο του 2019. Η αμοξυκιλλίνη είναι και σήμερα μέσα στις δραστικές ουσίες που λείπουν περισσότερο από την ευρωπαϊκή αγορά. 

Σημειώνεται πάντως πως και στις 9 χώρες για τις οποίες συνελέχθησαν από το MIIR στοιχεία καταγράφονται πολύ σημαντικές αυξήσεις στις ελλείψεις το 2022 σε σχέση με την προηγούμενη χρονιά.  Τη μεγαλύτερη ποσοστιαία αύξηση στον απόλυτο αριθμό των ελλείψεων φαρμάκων από το 2021 στο 2022 καταγράφει και με διαφορά η Ελλάδα , γεγονός που όμως οφείλεται στην πιθανή υποκαταγραφή του ΕΟΦ ή στην μη ανακοίνωση των πραγματικών ελλείψεων. Φαρμακευτικοί σύλλογοι στην Ελλάδα καταγγέλλουν πως οι πραγματικές ελλείψεις είναι πολύ περισσότερες από αυτές που δηλώνει ο ΕΟΦ.  

«Δεν είναι ουτε 80, ούτε 130 οι ελλείψεις. Είναι από 400 και πάνω. Αυτήν την εικόνα έχω εγώ σα φαρμακείο, το τι μου λέει ο ΕΟΦ, δε με νοιάζει. Βρίσκω λογικό κάθε κυβέρνηση να μη θέλει να εκτεθεί. Και εγώ αν ήμουν στη θέση της εκάστοτε κυβέρνησης αυτό θα έκανα. Θα έπαιρνα τηλέφωνο τον πρόεδρο και θα του έλεγα το πολύ 100 ελλείψεις πες ότι έχουμε. Δεν νομίζω ότι μπορείς να έχεις μια αντικειμενική άποψη από τον ΕΟΦ, οι πρόεδροί του είναι πάντα ορισμένοι από την εκάστοτε κυβέρνηση» δηλώνει στο MIIR o Kωνσταντίνος Λουράντος, επί 27 χρόνια πρόεδρος του Φαρμακευτικού Συλλόγου Αττικής.

Στα πλαίσια της έρευνας επικοινωνήσαμε τηλεφωνικά και στείλαμε επανειλημμένως γραπτά ερωτήματα στον πρόεδρο του ΕΟΦ Δ.Φιλίππου, χωρίς να λάβουμε καμία απάντηση.  

Ποιά φάρμακα λείπουν 

Σύμφωνα με την ανάλυση του MIIR, σε ένα σύνολο 6 χωρών (Γερμανία, Ισπανία, Ελλάδα, Αυστρία, Σλοβενία, Τσεχία), τα περισσότερα ελλειπτικά φάρμακα είναι αυτά που αφορούν το vευρικό σύστημα (1718 φάρμακα, 19,03% επί του συνόλου των ελλείψεων) και πρόκειται για αναισθητικά, ψυχότροπα, αντικαταθλιπτικά, αγχολυτικά, αντιεπιληπτικά, αντιπαρκινσονικά, κα). Στη δεύτερη θέση είναι τα καρδιαγγειακά φάρμακα (1307, 14,48% επί του συνόλου των ελλείψεων) και στην τρίτη τα  αντιμολυσματικά για συστηματική χρήση – αντιβιοτικά (1126 φάρμακα, 12,47% επί του συνόλου). Στον αντίποδα σχεδόν μηδενικές ελλείψεις καταγράφονται στο ίδιο δείγμα στη κατηγορία των αντιπαρασιτικών,  εντομοκτόνων και εντομοαπωθητικών. 

Ανάλογη ήταν και η εικόνα της τελευταίας έκθεσης της Ευρωπαϊκής Φαρμακευτικής Ένωσης PGEU (2022) για το σύνολο των ευρωπαϊκών χωρών, σύμφωνα με την οποία  τα καρδιαγγειακά φάρμακα ήταν ελλειπτικά στις περισσότερες χώρες (82,76%), ακολουθούμενα από φάρμακα για το νευρικό σύστημα και αντιμολυσματικά για συστηματική χρήση – αντιβιοτικά (79,31%) και φάρμακα για το αναπνευστικό σύστημα (75,86%).

Σε εκείνη την έρευνα σχεδόν όλες οι χώρες που απάντησαν ανέφεραν ότι οι ελλείψεις φαρμάκων προκαλούν αγωνία και ταλαιπωρία στους ασθενείς (93,10%), διακοπή των θεραπειών (89,66% των χωρών), αυξημένες συμπληρωματικές πληρωμές ως αποτέλεσμα πιο ακριβών και μη αποζημιούμενων από το κράτος εναλλακτικών λύσεων (72,41%) αλλά και κατώτερης αποτελεσματικότητας θεραπείες (58,62%).

«Ψάχνω επί 8 μήνες και δεν έχω καταφέρει να βρω το φάρμακό μου. Οι φαρμακοποιοί μου λένε κάνε υπομονή, μπορεί να έρθει αλλά δε ξέρουμε πότε» λέει στο MIIR η 25χρονη Ελευθερία που πάσχει από μια σπάνια μορφής ραχίτιδα. «Δε μου δίνουν καν μια εξήγηση για την αιτία, γιατί ξαφνικά σταμάτησε,  μόνο ακούω ότι είναι εισαγόμενο και οτι η πολυεθνική που το παράγει δεν το έχει στείλει» προσθέτει. Ως υποκατάστατο παίρνει ένα άλλο φάρμακο που δεν την καλύπτει πλήρως για την πάθηση ενώ κατόπιν συμβουλής του ενδοκρινολόγου της έχει προσαρμόσει τη διατροφή της για να καλύψει τις ουσίες που της λείπουν.
Η ίδια δουλεύει ως βρεφονηπιοκόμος σε σπίτια κρατώντας μικρά παιδιά. «Ειδικά φέτος το χειμώνα μου έλεγαν και οι γονείς ότι όχι μόνο απλά φάρμακα, αναπνευστικά και αντιβιοτικά για τις ιώσεις δεν βρίσκουν εύκολα, αλλά ακόμα και έναν απλό ορό» μας λέει.  

Η επίδραση του κορονοιου
 
Όλες οι έρευνες συγκλίνουν πως το πρόβλημα διογκώνεται και αφορά εκατομμύρια ασθενείς στην ευρωπαϊκή ήπειρο. «Στη διάρκεια της πανδημίας, αλλά και στη μεταπανδημική εποχή, με το σύνδρομο post COVID να έχει επηρεάσει μεγάλο μέρος του πληθυσμού, αυξήθηκαν οι ανάγκες για φάρμακα και θεραπείες. Το γεγονός αυτό αύξησε σε κάποιο βαθμό τις ελλείψεις φαρμάκων»  επισημαίνει η Ιουλία Τσέτη, Διευθύνουσα Σύμβουλος των ελληνικών Φαρμακοβιομηχανιών Uni-Pharma & InterMed και γενική γραμματέας του ΔΣ του ΣΕΒ. Δεν αρκεί όμως αυτή η εξήγηση.  Όπως εξηγεί η ίδια, «τα προβλήματα της εφοδιαστικής αλυσίδας και η εξάρτηση των χωρών της Ευρωπαϊκής Ένωσης σε πρώτες ύλες από τρίτες χώρες, έκανε ακόμα πιο εκρηκτικό το πρόβλημα. Όπως και το στοιχείο, ότι χώρες όπως η Ινδία και η Κίνα απαγόρευσαν την εξαγωγή πρώτων υλών για ίδιες ανάγκες τους, και αυτό, επέτεινε το πρόβλημα. Και είναι γνωστό πως όταν οι πρώτες ύλες είναι λίγες, η τιμή είναι υψηλή. Δεν πρέπει να ξεχνάμε ακόμη, ότι την ανεπάρκεια πρώτων υλών και την αύξηση του ενεργειακού κόστους ενίσχυσε ο πόλεμος στην Ουκρανία, καθώς ο (άλλοτε) πλούσιος και επαρκέστατος σιτοβολώνας της Ουκρανίας, αποτελεί πρώτη ύλη για παραγωγή φαρμάκων. Δυστυχώς η Ευρώπη είναι εξαρτημένη από τρίτες χώρες και κάποια στιγμή, οφείλει να ανεξαρτητοποιηθεί, να αποκτήσει επάρκεια και αυτάρκεια πρώτων υλών».

Δε φταίει μόνο ο πόλεμος

Οι βαθύτερες αιτίες του προβλήματος είναι γενικά αποτέλεσμα διαφορετικών οικονομικών, κατασκευαστικών ή κανονιστικών αιτιών, υπογραμμίζει στο MIIR η  Ιλάρια Πασσαράνι, γενική γραμματέας της PGEU. Η ίδια τις συνοψίζει στα εξής:
«- Η ολοένα και πιο παγκοσμιοποιημένη φύση της φαρμακευτικής παραγωγής, συμπεριλαμβανομένων των Ενεργών Φαρμακευτικών Συστατικών(API), με την παραγωγή να συγκεντρώνεται σε λιγότερες τοποθεσίες που διανέμονται σε όλο τον κόσμο.
– Μετατοπίσεις στη ζήτηση, που προκύπτουν από πιο μακροπρόθεσμους παράγοντες όπως η δημογραφική αλλαγή, αλλά και από βραχυπρόθεσμους παράγοντες όπως η προσφορά φαρμάκων.
– Στρατηγικές τιμολόγησης, τόσο χαμηλές όσο και υψηλές, και ρυθμιστικές αλλαγές που σε ορισμένες περιπτώσεις μπορεί να έχουν αντίκτυπο στην προσφορά.
– Eπιβολή καθορισμένων ποσοστώσεων φαρμάκων από τη φαρμακοβιομηχανία, που συχνά δεν επαρκούν σε σχέση με τις πραγματικές ανάγκες των ασθενών·
-Κατάργηση του παραδοσιακού ρόλου των χονδρεμπόρων πλήρους γραμμής ως αποτέλεσμα των προγραμμάτων Direct to Pharmacy (DTP) σε ορισμένες αγορές.-Κατάργηση και  αναποτελεσματικότητα της υποχρέωσης τήρησης αποθεμάτων σε ορισμένες χώρες.
– Οι επιπτώσεις της δυναμικής της ευρωπαϊκής εσωτερικής αγοράς (π.χ. εξαγωγές)».

Η εξάρτηση και το σημείο τριβής 

Όπως προκύπτει, σε ευρωπαϊκό επίπεδο η υπερβολική εξάρτηση από έναν μικρό αριθμό προμηθευτών για ενεργά φαρμακευτικά συστατικά και άλλες πρώτες ύλες έχει καταστήσει δύσκολο για τους κατασκευαστές να ανταποκριθούν στην τρέχουσα ζήτηση. Η Κίνα και η Ινδία μαζί αντιπροσωπεύουν περισσότερο από το 60% της προσφοράς ενεργών φαρμακευτικών συστατικών παγκοσμίως το 2020. Οι παράλληλες εξαγωγές θεωρούνται συχνά από φαρμακοποιούς και φαρμακοβιομηχανία ως μέρος του προβλήματος. «Είναι γεγονός ότι οι παράλληλες εξαγωγές μεγεθύνουν το πρόβλημα καθώς οι ακριβότερες τιμές των ίδιων προϊόντων σε χώρες της Ευρώπης, ωθούν τις φαρμακαποθήκες σε εξαγωγές για να επωφεληθούν της διαφοράς τιμής τους και κατ’ επέκταση να αυξήσουν την κερδοφορία τους» υποστηρίζει στο MIIR η Ιουλία Τσετή της Unipharma. 

Την ίδια ώρα πάντως σε ευρωπαϊκό επίπεδο οι φαρμακοβιομηχανίες φαίνεται πως έχουν μειώσει τα αποθέματα που διατηρούν στις αποθήκες τους. Έτσι, όταν παρουσιάζεται κάποιο πρόβλημα σε ένα εργοστάσιο παραγωγής, τα αποθέματα δεν επαρκούν για να καλύψουν τις ανάγκες μέχρις ότου ξεπεραστεί το πρόβλημα και επανέλθει στο φυσιολογικό η παραγωγή φαρμάκων. 

Οι «παράλληλες εξαγωγές» αποτελούν σημείο τριβής μεταξύ φαρμακοβιομηχάνων και φαρμακέμπορων, αφού μέσω αυτών οι φαρμακαποθήκες αποκομίζουν ένα μέρος των κερδών της φαρμακοβιομηχανίας.Για αυτό το λόγο οι πολυεθνικές φαρμακοβιομηχανίες ελέγχουν αυστηρά τις ποσότητες που δίνουν στις εγχώριες φαρμακαποθήκες, ώστε να περιορίσουν τις πιθανότητες εξαγωγής των προϊόντων τους και την απώλεια κερδών σε αναπτυγμένες αγορές με υψηλές τιμές. Όλα αυτά ωθούν όσους φαρμακοποιούς μπορούν να προμηθεύονται απευθείας φάρμακα από τις εταιρείες, οι οποίες όμως και πάλι δίνουν με το σταγονόμετρο. 

Τι κάνει όμως η Ευρώπη για να επιλύσει – έστω και καθυστερημένα- ένα πρόβλημα που μοιάζει με μια δύσκολη άσκηση ισορροπίας σε ένα κλάδο με τεράστια ανταγωνιστικά συμφέροντα;
Μέσα στις επόμενες εβδομάδες η Ευρωπαϊκή Επιτροπή και η Επίτροπος Υγείας Στέλλα Κυριακίδου θα καταθέσουν τις πολυαναμενόμενες προτάσεις για την αναθεώρηση της φαρμακευτικής νομοθεσίας μετά από μια μακρά περίοδο διαλόγου με τη φαρμακευτική βιομηχανία, τις αρμόδιες κρατικές αρχές, τους επαγγελματίες υγείας, την ακαδημαϊκή κοινότητα και εκπροσώπους ασθενών.
«Αυτός ο διάλογος και η προκύπτουσα ανάλυση πολιτικής έδειξαν ότι οι ελλείψεις φαρμάκων έχουν μετατραπεί σε ένα συστηματικό πρόβλημα με πολυάριθμα αδύναμα σημεία, συμπεριλαμβανομένης της αυξημένης πολυπλοκότητας και εξειδίκευσης των αλυσίδων εφοδιασμού, της έλλειψης γεωγραφικής διαφοροποίησης της προμήθειας ορισμένων προϊόντων και της κανονιστικής πολυπλοκότητας» παραδέχεται εκπρόσωπος της Κομισιόν στο MIIR, υπογραμμίζοντας πως το νέο νομοσχέδιο θα περιλαμβάνει «αυστηρότερες υποχρεώσεις προμήθειας, έγκαιρη κοινοποίηση ελλείψεων και αποσύρσεων και ενισχυμένη διαφάνεια των αποθεμάτων».

*Διαβάστε στο δεύτερο μέρος της έρευνας του MIIR : Οι παράλληλες εξαγωγές, ο ΕΟΦ και τα Greek Statistics των ελλείψεων στα φάρμακα.

Ερευνα-Κείμενο: Κώστας Ζαφειρόπουλος, Νίκος Μορφονιός, Ιωάννα Λουλούδη (ΜΙΙR)

Ανάλυση-οπτικοποίηση δεδομένων: Κορίνα Πετρίδη

Εικονογράφηση: Λουίζα Καραγεωργίου

«Εχω 8 μήνες να πάρω το φάρμακο μου, δεν το βρίσκω πουθενά όπου και να έχω ψάξει, οποιον και να εχω ρωτήσει. Ήταν και παλαιότερα ένα σπάνιο φάρμακο, τώρα όμως πλέον έγινε ανύπαρκτο». Η 25χρονη Ελευθερία πάσχει από μια σπάνια πάθηση, μιας μορφής ραχίτιδα, που είναι μια μεταβολική πάθηση των οστών. «Μου ειχαν πει να το ψάξω σε μια αποθήκη στην Ομόνοια αλλα ούτε εκεί το βρήκα. Τα φαρμακεία μου λένε να κάνω υπομονή. Δεν υπάρχει κάτι για να το αντικαταστήσω. Είναι πολύ σοβαρό για μένα, έχω έντονους πόνους και καταπονείται όλο το σώμα μου» λέει η Ελευθερία στο MIIR.

Στην Ευρώπη περίπου 25 εκατομμύρια άτομα πάσχουν από κάποια σπάνια πάθηση. Τα φάρμακα που χρειάζονται ονομάζονται «ορφανά» καθώς συνήθως δεν «υιοθετούνται» από τα ερευνητικά προγράμματα της φαρμακοβιομηχανίας. Στην Ελλάδα, ωστόσο, όπως και σε πολλές ευρωπαϊκές χώρες οι ελλείψεις δεν αφορούν πλέον μόνο τις σπάνιες παθήσεις αλλά φάρμακα ευρείας χρήσης, όπως αντιβιοτικά, αναπνευστικά και καρδιαγγειακά.

Η ερευνητική ομάδα του MIIR μαζί με τις συνεργαζόμενες δημοσιογραφικές ομάδες του δικτύου EDJNET αναζήτησε στοιχεία και κατάφερε να δημιουργήσει μια-όσο το δυνατόν ομογενοποιημένη- βάση δεδομένων για τις ελλείψεις φαρμάκων στην Ευρώπη. Καταγράψαμε  22.107 διαφορετικές καταχωρήσεις μέσα σε μια πενταετία (2018-2023) σε ένα σύνολο 9 ευρωπαϊκών χωρών (Γερμανία, Ιταλία, Ισπανία, Σλοβενία, Τσεχία, Ελλάδα, Ρουμανία, Αυστρία, Βέλγιο). Αποδείχθηκε στη συγκεκριμένη έρευνα πως η χώρα μας είναι από αυτές που δήλωσαν τις μικρότερες ελλείψεις σε απόλυτο αριθμό φαρμάκων στο διάστημα αυτό. Την ίδια ώρα όμως τα επισήμως διαθέσιμα στοιχεία δείχνουν πως ακόμα και για αυτά τα λίγα- σε σχέση με την πραγματική εικόνα στα φαρμακεία της χώρας- η Ελλάδα έχει τη μεγαλύτερη διάμεση διάρκεια ως προς το χρονικό διάστημα που ένα φάρμακο δεν είναι διαθέσιμο.

Συμφωνα με τα αποτελέσματα της έρευνας, τα σκευάσματα για το νευρικό σύστημα είναι τα πρώτα σε ελλείψεις σε Γερμανία, Ισπανία, Σλοβενία, Αυστρία. Ωστόσο στην Ελλάδα πιο πολύ λείπουν τα φάρμακα  για καρδιαγγειακές παθήσεις και στη συνέχεια εκείνα του νευρικού συστήματος (αναισθητικά, ψυχότροπα,αντικαταθλιπτικά, αγχολυτικά, αντιεπιληπτικά, αντιπαρκινσονικά, κα).

Στην τελευταία ανακοίνωση του ΕΟΦ για την επάρκεια φαρμάκων καταγράφονται 148 ελλείψεις. «Είναι πολύ περισσότερα, δηλώνουν λιγότερα. Δεν έχουν καθόλου καλό έλεγχο της αγοράς. Ενδεικτικά σας λέω ότι ο ΕΟΦ εξέδωσε μια ανακοίνωση τον Σεπτέμβριο του 2022 που υποστήριζε ότι από άποψη ελλείψεων ειμαστε σε καλύτερη εποχή από το 2019. Εμείς, ωστόσο,  εδώ και περισσότερο από ένα χρόνο καταγγείλαμε ότι έχουμε πολλές παραπάνω» αναφέρει στο ΜΙIR ο Ηλίας Γιαννόγλου, μέλος του ΔΣ του Φαρμακευτικού Συλλόγου Αττικής (ΦΣΑ). Σύμφωνα με τον σύλλογο είναι πάνω από 400 τα φάρμακα που βρίσκονταν μέχρι τα μέσα Μαρτίου σε έλλειψη.

«Ο ΕΟΦ δεν ξέρει του τι γίνεται ως προς τις ελλείψεις. Δε μπορεί να γνωρίζει την αγορά. Δεν γνωρίζει ποιες αποθήκες κάνουν εξαγωγές και ποιες όχι. Η φετινή χρονιά ήταν από τις χειρότερες, αν όχι η χειρότερη» προσθέτει ο πρόεδρος του ΦΣΑ, Κωνσταντίνος Λουράντος. Η συνέντευξη στο φαρμακείο του διακόπτεται από έναν πελάτη. Τον ακούμε να λεει:  «αυτό είναι σε έλλειψη, είχα 10 κουτιά, τα έδωσα όλα σήμερα, ίσως βρείτε κάπου, αν και νομίζω πολύ δύσκολα”. Γυρίζει σε μας: «Ορίστε ο άνθρωπος ψάχνει να βρει αντιβίωση για το παιδί του, Augmentin δεν υπάρχει. Εγώ είχα πάρει πολλά κουτιά, καμια 50αριά, τα μάζευα λες και το ήξερα, τώρα δεν έχω κανένα.  Δηλαδή αν δεν έχω εγώ που είχα τόσα πολλά, ποιος θα έχει;» αναρωτιέται ο Λουράντος. Δεδομένες θεωρεί τις υποκαταγραφές και η Διευθύνουσα Σύμβουλος των ελληνικών Φαρμακοβιομηχανιών Uni-Pharma & InterMed και γενική γραμματέας του ΔΣ του ΣΕΒ, Ιουλία Τσέτη που υπογραμμίζει στο MIIR το χαρακτηριστικό παράδειγμα της «παρακεταμόλης, η έλλειψη της οποίας φέτος, δεν είχε κοινοποιηθεί επίσημα στον Εθνικό Οργανισμό Φαρμάκων. Το γεγονός αυτό οφείλεται στο ότι πολλές πολυεθνικές εταιρείες δεν ενημερώνουν τον ΕΟΦ, προτιμώντας να πληρώνουν τα σχετικά επιβαλλόμενα πρόστιμα. Ο ΕΟΦ δυστυχώς δεν λειτουργεί προληπτικά στη χώρα μας και με γνώμονα το συμφέρον της δημόσιας υγείας, παρά μόνο όταν φωνάξει ο ιδιωτικός τομέας. Και ο ιδιωτικός τομέας δυστυχώς, πλην ελαχίστων εξαιρέσεων, λειτουργεί με βάση το ίδιον συμφέρον».

Επικοινωνήσαμε με τον πρόεδρο του ΕΟΦ, Δ. Φιλίππου και στείλαμε επανειλημμένως γραπτά τα ερωτήματά μας στον οργανισμό χωρίς να υπάρξει απάντηση μέχρι τη δημοσίευση του παρόντος. 

Το ελληνικό «παράδοξο»

Η παραγωγή και διάθεση των φαρμακευτικών προϊόντων είναι ένας από τους πιο δυναμικούς κλάδους της ελληνικής βιομηχανίας. Βάσει της τελευταίας έρευνας του ΙΟΒΕ για λογαριασμό του Συνδέσμου Φαρμακευτικών Επιχειρήσεων Ελλάδος (ΣΦΕΕ), το 2020 οι πωλήσεις φαρμάκων σε φαρμακεία και φαρμακαποθήκες διαμορφώθηκαν στα €4,6 δισεκ., αυξημένες κατά 3,7% σε σχέση με το 2019, ενώ οι πωλήσεις στα νοσοκομεία και τα φαρμακεία του ΕΟΠΥΥ διαμορφώθηκαν στα €2,4 δισεκ. αυξημένες κατά 5,0%.  

Οι πωλήσεις φαρμάκων έχουν αυξηθεί κατά 80% την τελευταία πενταετία, με αυτές να αγγίζουν τα 3 δισ. ευρώ το 2021. Σύμφωνα με την έρευνα Prodcom (Eurostat), η παραγωγή φαρμάκου στην Ελλάδα σε αξία (ex-factory) προσέγγισε το €1,7 δισεκ. το 2020, αυξημένη κατά €287 εκατ. σε σύγκριση με το 2019, ενώ σε σύγκριση με το μέσο όρο της περιόδου 2010-2017 είναι ενισχυμένη κατά 82%. Επιπλέον οι εξαγωγές φαρμάκου το 2020 σημείωσαν αύξηση κατά 48,3% σε σχέση με το 2019. 

Αν όμως όλοι αυτοί οι δείκτες είναι θετικοί, γιατί λείπουν τόσα φάρμακα; 

«Οι αιτίες είναι δύο: η μία είναι η μειωμένη εισαγωγή προϊόντων από κάποιες πολυεθνικες καθώς προφανώς δεν τους ενδιαφέρει η Ελλάδα σαν αγορά. Εμείς με έναν έλεγχο που κάναμε την τελευταία τριετία, διαπιστώσαμε ότι πολλές πολυεθνικές εισήγαγαν μικρότερες ποσότητες σε ορισμένα προϊόντα» λέει στο MIIR η γενική γραμματέας του Πανελληνίου Συλλόγου Φαρμακαποθηκαρίων, Ειρήνη Μαρκάκη. «Ο δεύτερος λόγος που είναι πολύ σημαντικός, είναι η παράνομη εξαγωγη –προσέξτε γιατί υπάρχει και η νόμιμη- η παράνομη εξαγωγή που γίνεται από ορισμένους σε συνεργασία με φαρμακεία και κάποιους επιτήδειους  που τα μαζεύουν» προσθέτει η ίδια. 

Από την ανάλυση των στοιχείων της έρευνας του MIIR προκύπτει οι αιτίες των ελλείψεων που έχει ανακοινώσεων ο ΕΟΦ το 2022 οφείλονται κατά 45,3% σε κατασκευαστικά προβλήματα ή προβλήματα ποιότητας του προϊόντος, κατά 33,7% σε καθυστερήσεις της εφοδιαστικής αλυσίδας και κατά 14% στην αυξημένη ζήτηση.

Οι «Μαϊμού»-χονδρέμποροι και οι «σκούπες» 

Οι φαρμακαποθήκες αυτές συνήθως αγοράζουν μετρητοίς σκευάσματα από τα φαρμακεία που μετέχουν στο «κόλπο» και στη συνέχεια τα εξάγουν σε άλλες χώρες. Σύμφωνα με την Μαρκάκη το πρόβλημα δημιουργήθηκε επί Μνημονίων εξαιτίας της εργαλειοθήκης του ΟΟΣΑ που επέτρεψε τη δημιουργία τέτοιων μαϊμού-φαρμακαποθηκών.  «Δημιουργούν μια ΙΚΕ, παίρνουν μια έγκριση από τον ΕΟΦ-γιατί βάζουν πχ ένα ψυγείο μέσα- αλλά χωρίς να έχουν υψηλό απόθεμα φαρμάκων και χωρίς να έχουν μεγάλους χώρους, ενώ μια φαρμακαποθήκη στο χονδρεμπόριο απαιτεί πολύ μεγάλους χώρους. Και τι πάνε και κάνουν; Πάνε και μαζεύουν φάρμακα από τα φαρμακεία (σ.σ. στην αγορά το λένε αυτό «πέρασε σκούπα») και μετά τα εξάγουν, τα πουλάει ο ένας στον άλλο, τα καθαρίζουν, τα πουλάνε σε μεγάλες φαρμακαποθήκες που κάνουν εξαγωγές στο τέλος. Ή τα βγάζουν μαύρα εκτός Ελλάδας. Εκεί γίνεται πολύ μεγάλη ζημιά και στο ελληνικό Δημόσιο και στη δημόσια υγεία του όποιου Κράτους θα καταλήξουν, διότι δεν ξερουμε με ποιους όρους μεταφέρονται τα φάρμακα». 

Μέσα στο χειμώνα ο ΕΟΦ επέβαλε προσωρινό λουκέτο σε 3 φαρμακαποθήκες που αρνήθηκαν τους ελέγχους. Όμως κι αυτό θεωρείται απολύτως ανεπαρκές. «Πριν από λίγο διάστημα, ο υπουργός Υγείας κ. Θ.Πλεύρης έβγαλε ανακοίνωση για μια φαρμακαποθήκη στην Αργυροπούλη που κλείνει γιατί αρνήθηκε τον έλεγχο. Αυτό δεν επαρκεί, όμως, καθώς έχει παρατηρηθεί ότι συχνά εταιρείες μπορούν και ξανανοίγουν, απλά με άλλη επωνυμία», αναφέρει ο Ηλίας Γιαννόγλου του ΦΣΑ. Πράγματι όσοι «πιάνονται στα πράσα» ανοίγουν πολύ γρήγορα νέα αποθήκη «δεύτερης ευκαιρίας» με άλλη ονομασία, καταβάλλοντας ένα χαμηλό παράβολο.

Εκτός πάντως από τις παράνομες εξαγωγές, φαρμακοβιομήχανοι, έμποροι και φαρμακοποιοί συμφωνούν πως η χαμηλή τιμή του φαρμάκου στην Ελλάδα είναι μέρος του προβλήματος.  

Σημειώνεται πως μόλις το 34% των φαρμάκων που καταναλώνεται στη χώρα παράγεται σε εγχώρια εργοστάσια. Όπως εξηγεί ο Ηλίας Γιαννόγλου, «οι ελληνικές φαρμακοβιομηχανίες παράγουν κυρίως γενόσημα. Αυτά που εξάγονται είναι τα πρωτότυπα. Είναι των πολυεθνικών τα οποία εισάγονται και επανεξάγονται. Για παράδειγμα, η ινσουλίνη μιας εταιρείας έρχεται από τη Δανία και η εταιρεία εισάγει 300 κομμάτια και τα διοχετεύει στην ελληνική αγορά. Ωστόσο, ένα εισαγόμενο  φάρμακο πωλειται απο την φαρμακαποθηκη με πολλαπλασιο κερδος στο εξωτερικο,απο το να διατεθεί εντός της χωρας».

Από την άλλη πλευρά η ισχυρή στην Ελλάδα φαρμακοβιομηχανία -στο απυρόβλητο συνήθως του Τύπου λόγω της υψηλής διαφημιστικής δαπάνης- έχει και αυτή μερίδιο της ευθύνης. Παρά την ανεπάρκεια ελέγχων από τον ΕΟΦ στις φαρμακαποθήκες, οι φαρμακευτικές εταιρείες συχνά δεν γνωστοποιούν σε πραγματικό χρόνο τις ποσότητες των φαρμάκων τις οποίες διανέμουν ανα φαρμακαποθήκη. Δεν γνωστοποιείται από κάποιες εταιρείες ούτε το χρονικό διάστημα της πραγματικής έλλειψης που αποτελεί κρίσιμη πληροφορία την οποία χρειάζονται οι νόμιμες φαρμακαποθήκες, τα φαρμακεία και σίγουρα οι ασθενείς. Επιπλέον σύμφωνα με τον πρόεδρο του Πανελληνίου Φαρμακευτικού Συλλόγου Απόστολο Βαλτά, «δημιουργούνται με ευθύνη εταιρειών, τεχνητές ελλείψεις σε κρίσιμες χρονικές περιόδους ως διαπραγματευτικό μέσο πίεσης στην επιτροπή τιμών, προκειμένου να επιτύχουν καλύτερη διατίμηση». 

Βάσει του νομοθετικού πλαισίου, οι φαρμακευτικές εταιρείες οφείλουν να έχουν απόθεμα 3 μηνών (συν 25% για αλλοδαπούς και τουρίστες) και τυχόν ελλείψεις πρέπει να δηλώνονται 3 μήνες νωρίτερα. «Καμία εταιρεία δεν το κάνει. Και ουδέποτε έχουν ελεγχθεί ή έχει μπει ένα πρόστιμο για αυτά στις εταιρείες. Μη δουλευόμαστε. Πάντα η φαρμακοβιομηχανία έχει μια τεράστια δύναμη προς κάθε κυβέρνηση και έχει πολύ χρήμα να το ρίξει στην αγορά με τρόπο άμεσο ή έμμεσο» λέει στο ΜΙΙR η Ειρήνη Μαρκάκη.
 Το γαϊτανάκι των ευθυνών με τους παράγοντες του φαρμακευτικού κλάδου να πετάει ο ένας το μπαλάκι στον άλλον για τις ελλείψεις μπορεί να συνεχίζεται στο διηνεκές. Την ίδια στιγμή, όμως, οι άνθρωποι που χρειάζονται τα φάρμακά τους κινδυνεύουν.

Η Ελευθερία δεν ειχε καταφέρει να βρει το φάρμακό της μέχρι τη δημοσίευση της έρευνας. Ως υποκατάστατο απαίρνει ένα άλλο φάρμακο που δεν την καλύπτει πλήρως για την πάθηση ενώ κατόπιν συμβουλής του ενδοκρινολόγου της έχει προσαρμόσει τη διατροφή της για να καλύψει τις ουσίες που της λείπουν.

Λιγότερα λεφτά στην υγεία 

Η συνολική χρηματοδότηση για δαπάνες υγείας στην Ελλάδα υποχώρησε κατά 25,9% την περίοδο 2010-2020, ενώ στην ΕΕ αυξήθηκε κατά 20,7% το ίδιο διάστημα (πηγή: ΙΟΒΕ, ΣΦΕΕ, Η φαρμακευτική αγορά στην Ελλάδα: Γεγονότα & στοιχεία 2021). Η δημόσια εξωνοσοκομειακή φαρμακευτική δαπάνη υπέστη σημαντική μείωση κατά 60,8% την περίοδο 2009-2021. 

Η πτώση της χρηματοδότησης για δαπάνες υγείας στην Ελλάδα βρίσκεται σε αντίθετη πορεία από το σύνολο της ΕΕ αλλά και από το υποσύνολο των νοτίων χωρών της Μεσογείου. 

«Στοκάρουν»

H κυβερνηση αδυνατώντας ή μη θέλοντας να ελέγξει την κατάσταση, πετάει συχνά το μπαλάκι των ευθυνών άλλοτε στους γιατρούς, άλλοτε στους πολίτες. Ενδεικτική ήταν η δήλωση του υπουργού Υγείας, Θάνου Πλεύρη στις αρχές του χρόνου: «κάποιοι γονείς αγοράζουν περισσότερα μη συνταγογραφούμενα φάρμακα και οι γιατροί κάποιες φορές μπορεί να συνταγογραφούν αντιβιώσεις παραπάνω με σκοπό να “στοκάρουν” οι γονείς λόγω φόβου έλλειψης». Ακολούθησαν οργισμένες αντιδράσεις της αντιπολίτευσης και φαρμακευτικών συλλόγων.  

Μπορεί πράγματι στην Ελλάδα τα φάρμακα να είναι πιο φτηνά σε σχέση με τον ευρωπαϊκό μέσο όρο (αν και πρέπει να ληφθεί υπόψη η διαρκής μείωση της αγοραστικής δύναμης) , μπορεί η ΕΕ πράγματι να χρειάζεται άμεσα μια τολμηρή πολιτική με επίκεντρο τον ασθενή βασισμένη στις ανάγκες της δημόσιας υγείας με επιστροφη της παραγωγής στην επικράτειά της, όμως είναι αρμοδιότητα της ελληνικής Πολιτείας και της κυβέρνησης να διασφαλίσει διαφάνεια στα δεδομένα των ελλείψεων και λογοδοσία σε όλη την αλυσίδας της φαρμακευτικής βιομηχανίας. Πριν κορυφωθούν οι ελλείψεις και πριν κατηγορηθούν οι γονείς για…στοκάρισμα προηγούνται πολλές ενέργειες που θα έπρεπε να έχουν γίνει: μέτρα πρόληψης, διαφανής πληροφόρηση με εναρμονισμένα και λεπτομερή κριτήρια αναφοράς, επιβολη αποτρεπτικών κυρώσεων σε φαρμακευτικές εταιρείες και εμπόρους και απαγόρευση των παράλληλων εξαγωγών εγκαίρως και για όσο χρόνο χρειάζεται. Στο ερώτημα γιατί το μέτρο αυτό επιβάλλεται σχεδόν πάντα κατόπιν εορτής η απάντηση είναι μάλλον πως καμία κυβέρνηση δεν θέλει να μειώσει το δείκτη των εξαγωγών, οι οποίες προσθέτουν τζίρο στο ΑΕΠ της χώρας. 

Όσο για τους ασθενείς, αυτοί ειδικά αν δεν εμπιστεύονται τα γενόσημα ή αν δεν υπάρχουν καθόλου τα φάρμακα που τους έχουν συνταγογραφήσει, ως συνήθως καλούνται να πληρώσουν την νύφη κάνοντας αλχημείες και προσευχές.

Διαβάστε το πρώτο μέρος της έρευνας: (Γιατί) Η Ευρώπη ξεμένει από φάρμακα.