Έρευνα-κείμενο: Νίκος Μορφονιός, Ιωάννα Λουλούδη (MIIR)  

Έρευνα και ανάπτυξη γραφημάτων: Θανάσης Τρομπούκης (iMΕdDLab)*

Το MIIR (Mediterranean Institute for Investigative Reporting) και το iMΕdD (incubator for Media Education and Development) ανέλαβαν να συλλέξουν και να επεξεργαστούν τα ειδικότερα στοιχεία που αφορούν την Ελλάδα για τη χωρητικότητα, τον συνωστισμό, τα κρούσματα, τους θανάτους, την πρόσβαση στην υγεία και τον εμβολιασμό, παράλληλα με τις συνεντεύξεις φυλακισμένων, ειδικών επιστημόνων, θεσμικών παραγόντων στο πλαίσιο της πανευρωπαϊκής έρευνας. Τα συμπεράσματα για τις ελληνικές φυλακές;

Διπλάσια διασπορά του ιού στις φυλακές σε σχέση με την υπόλοιπη κοινωνία, με συνέπεια μέχρι σήμερα να εκτιμάται ότι έχει νοσήσει το ⅓ των φυλακισμένων, κελιά με στοιβαγμένους κρατούμενους σε ελάχιστα τετραγωνικά μέτρα, αυτοσχέδιοι θάλαμοι νοσηλείας χωρίς κανέναν διαχωρισμό ασθενών, χώροι καραντίνας με συνωστισμό όπου διαβιούν υγιής πληθυσμός δίπλα σε ύποπτα κρούσματα, ανεπαρκής πρόσβαση σε υγειονομική περίθαλψη και προστατευτικά μέσα, περιστολή δικαιωμάτων με περικοπή επισκεπτηρίων, δραστηριοτήτων και στέρηση αγαθών.

Ειδικότερα για τα στοιχεία που αφορούν τα κρούσματα, τους θανάτους και τον εμβολιασμό από την έναρξη της πανδημίας ώς τον Φεβρουάριο του 2022, οι πηγές από τις οποίες αντλήθηκαν στοιχεία είναι η αρμόδια για τις φυλακές Γενική Γραμματεία Αντεγκληματικής Πολιτικής, τα πρακτικά της Ειδικής Μόνιμης Επιτροπής Σωφρονιστικού Συστήματος και Λοιπών Δομών Εγκλεισμού Κρατουμένων καθώς και η «Αναφορά για τον κορονοϊό της Γενικής Γραμματείας Αντεγκληματικής Πολιτικής» που κατέθεσε στη Βουλή στις 12 Νοεμβρίου 2020 ο υφυπουργός Προστασίας του Πολίτη, Λευτέρης Οικονόμου.

Για τον ίδιο αυτό λόγο εξάλλου η συγκριτική ανάλυση δεδομένων που πραγματοποιήσαμε αποκαλύπτει μια σοκαριστική πραγματικότητα: η Ελλάδα συγκαταλέγεται στις ευρωπαϊκές χώρες που είχαν μεγαλύτερη διασπορά του ιού εντός των φυλακών συγκριτικά με τη διασπορά στον γενικό πληθυσμό. Εως τις 2 Ιουλίου 2021, 16 μήνες μετά την έναρξη της πανδημίας, εκτιμάται ότι το 7,9% των κρατουμένων συνολικά νόσησε με τον ιό, ενώ αντίστοιχα το 4,1% του γενικού πληθυσμού της Ελλάδας μολύνθηκε με τον ιό. Αυτό σημαίνει ότι η διασπορά εντός των φυλακών ήταν 1,9 φορές μεγαλύτερη, σχεδόν διπλάσια απ’ ό,τι εκτός φυλακών. Το ίδιο ισχύει για τις Βόρεια Ιρλανδία, Ιταλία, Αγγλία και Ουαλία, Σλοβενία, Βέλγιο και Καταλονία. Αντίθετα, εντός των φυλακών υπήρξε μικρότερη διασπορά της νόσου (συγκριτικά με τον γενικό πληθυσμό) σε Ουγγαρία, Αυστρία, Ισπανία (εκτός Καταλονίας), Ιρλανδία, Ελβετία, Αλβανία, Γερμανία και Σκοτία.

Στις φυλακές της Πάτρας, της Λάρισας και της Θεσσαλονίκης καταγράφηκαν και τα περισσότερα κρούσματα σε απόλυτους αριθμούς (208, 200, 106 αντίστοιχα).

Φυλακές Κορυδαλλού. Πηγή: Δίκτυο Αλληλεγγύης Κρατουμένων

Λιγότερα από 4 τ.μ. προσωπικού χώρου σε 25 από τις 34 φυλακές

Ο χώρος των 4 τ.μ. είναι σημαντικός, όχι μόνο για τις περιόδους της πανδημίας, αλλά και γενικότερα, διότι ο κάθε άνθρωπος ακόμα και μέσα στη φυλακή πρέπει να έχει ένα μίνιμουμ ιδιωτικότητας, ώστε να μπορεί να ζει όσο πιο καλά γίνεται.

«Στις φυλακές Λάρισας τα κελιά είναι θάλαμοι 8 και 10 ατόμων, οπότε αν κάποιος νοσήσει, είναι πολύ λογικό σε έναν πολύ μικρό χώρο 15 τετραγωνικών μέτρων που είναι οι θάλαμοι να νοσήσουν πιθανόν όλοι» περιγράφει την ασφυκτική κατάσταση στα κελιά ο Σταθόπουλος.

Σύμφωνα με την ανάλυση των δεδομένων, μέχρι την 1η Ιουλίου 2021 σε 25 από τις 34 φυλακές της χώρας για κάθε κρατούμενο αντιστοιχεί ζωτικός χώρος κάτω από 4 τ.μ., μέγεθος που οι συστάσεις της Ευρωπαϊκής Επιτροπής για την Πρόληψη των Βασανιστηρίων (CPT) του Συμβουλίου της Ευρώπης έχουν ορίσει ως κατ’ ελάχιστον χώρο ανά κρατούμενο στον θάλαμό του. Αναλυτικότερα, στο ειδικό κατάστημα κράτησης νέων Βόλου σε κάθε κρατούμενο αντιστοιχεί περίπου 1,9 τ.μ. ζωτικού, προσωπικού χώρου, στην Τρίπολη 2,1 τ.μ., στην Κω 2,3 τ.μ.., ενώ ακολουθούν οι φυλακές Κομοτηνής με 2,3 τ.μ., Ιωαννίνων με 2,4 τ.μ., Χαλκίδας και Ναυπλίου με 2,7 τ.μ.

«Κάθε φυλακισμένος, σύμφωνα με τις προτάσεις της Ευρωπαϊκής Επιτροπής για την Πρόληψη των Βασανιστηρίων και της Απάνθρωπης ή Ταπεινωτικής Μεταχείρισης ή Τιμωρίας (CPT), θα πρέπει να έχει κατ’ ελάχιστον ζωτικό χώρο τεσσάρων τετραγωνικών μέτρων σε θάλαμο και έξι τετραγωνικά μέτρα στο κελί του» μας εξηγεί ο Γιάννης Πέτσας, δρ Σωφρονιστικής Πολιτικής. Σύμφωνα με τις οδηγίες της CPT, κάθε κελί θα πρέπει να είναι κατ’ ελάχιστον 6 τ.μ. εάν φιλοξενεί έναν κρατούμενο, ενώ για κάθε επιπλέον κρατούμενο στο εμβαδόν του κελιού θα πρέπει να προστίθενται 4 τ.μ. «Αυτός ο χώρος είναι σημαντικός», επισημαίνει ο κ. Πέτσας, «όχι μόνο για τις περιόδους της πανδημίας, που είναι ούτως ή άλλως πολύ μικρός και δεν προστατεύει από τη διασπορά του ιού, αλλά και γενικότερα, διότι ο κάθε άνθρωπος ακόμα και μέσα στη φυλακή πρέπει να έχει ένα μίνιμουμ ιδιωτικότητας, ώστε να μπορεί να ζει όσο πιο καλά γίνεται. Οταν δεν έχεις αυτόν τον χώρο και είσαι κάθε ώρα και στιγμή ορατός στους υπολοίπους, τότε παραβιάζονται στοιχειώδη ανθρώπινα δικαιώματα» σημειώνει.

Η πραγματικότητα είναι ότι τα τετραγωνικά μέτρα που αντιστοιχούν σε κάθε κρατούμενο στη φυλακή είναι ακόμη λιγότερα από το αποτέλεσμα της ανάλυσης δεδομένων μας, για την οποία χρησιμοποιήθηκε ο διάμεσος αριθμός κρατουμένων που κρατούνταν ανά μήνα σε συσχέτιση με το συνολικό εμβαδόν κάθε καταστήματος. Τον ακριβή αριθμό των κελιών δεν τον γνωρίζει ούτε η ίδια η Γενική Γραμματεία Αντεγκληματικής Πολιτικής. Οταν απευθύναμε το ερώτημα για το πόσα ακριβώς είναι τα κελιά στις φυλακές της χώρας, τι εμβαδόν έχουν και πόσοι κρατούμενοι διαμένουν σε αυτά, η απάντηση της ΓΓΑΠ ήταν ότι «πήραμε το συνολικό εμβαδόν ανά κατάστημα κράτησης και το διαιρέσαμε με τα 16 τ.μ. που θα πρέπει να είναι κάθε κελί (σ.σ. 4 κρατουμένων), δεδομένου ότι κάθε κρατούμενος θα πρέπει να έχει 4 τ.μ. (βάσει των προδιαγραφών τής CPT). Σας ενημερώνουμε ότι στο ερωτηματολόγιο SPACEI (σ.σ. πρόκειται για την ετήσια έκθεση με στατιστικά στοιχεία για τις φυλακές του Συμβουλίου της Ευρώπης) έχουμε στείλει για τις 31/1/2020 σαν συνολικό αριθμό κελιών (σ.σ. στη χώρα) 2.747 και είχαμε γράψει το εξής σχόλιο: Ο αριθμός των κελιών υπολογίστηκε με βάση τα ελάχιστα πρότυπα της CPT για την επιφάνεια ανά τρόφιμο 4 τ.μ». Με άλλα λόγια, τα 2.747 κελιά δεν αντιστοιχούν σε πραγματικά δεδομένα, αλλά στο ιδανικό και ιδεατό σενάριο ότι κάθε κρατούμενος πρέπει να έχει ζωτικό χώρο 4 τ.μ. (σ.σ. που δεν έχει)!

Φυλακές Λάρισας. Πηγή: Δίκτυο Αλληλεγγύης Κρατουμένων 

Ο συνωστισμός καθιστά τις φυλακές υγειονομικές βόμβες

Στα συγκριτικά στοιχεία από 32 χώρες που συλλέχθηκαν στο πλαίσιο της έρευνας η Ελλάδα εμφανίζεται στην 7η θέση στις συνθήκες συνωστισμού στην Ευρώπη. Με βάση τα ειδικότερα στοιχεία για την πληρότητα στις ελληνικές φυλακές προκύπτει ότι η μέση πληρότητα με βάση τη συγκριτική ανάλυση πραγματικού πληθυσμού κρατουμένων και θέσεων σε κάθε ίδρυμα, κατά το διάστημα από 1/1/2020 έως και την 1/1/2022, ξεπερνά στα 25 από τα 34 ιδρύματα κατά πολύ το 100%.

Το ακόμη πιο οξύμωρο στην περίπτωση της Ελλάδας βέβαια είναι πως από την ανάλυση δεδομένων φαίνεται ότι κατά τη διάρκεια της πανδημίας η πληρότητα των ελληνικών φυλακών όχι μόνο δεν μειώθηκε, αλλά αντιθέτως αυξήθηκε! Συγκεκριμένα, ενώ την 1η Ιανουαρίου 2020 (πριν από την πανδημία) η πληρότητα ήταν 110%, τον Απρίλιο του 2020 άγγιξε το 112.9% ενώ έως και τον Μάιο του 2021 κινήθηκε σε ποσοστά άνω του 110% με τον τον Ιούλιο του 2020 να φτάνει το 113,1%.

Μάλιστα, σύμφωνα με τα δεδομένα, την 1/1/2022 στο ειδικό κατάστημα νέων Βόλου η πληρότητα αγγίζει το 201,9%, στην Κομοτηνή το 188,3%, στην Τρίπολη το 181,1%, στην Κέρκυρα το 173,9%, στα Ιωάννινα το 154,5% κι ακολουθούν οι φυλακές Χαλκίδας (154,3%), Πάτρας (148,9%), Ναυπλίου (147,6%) και Κω (144,6%).

Αυτό που περιγράφει η ειδική σύμβουλος του ΠΟΥ αντιστοιχεί και στην περίπτωση των ελληνικών φυλακών. Οι κατά γενική ομολογία κακές συνθήκες διαβίωσης, η ανεπαρκής πρόσβαση στην περίθαλψη σε συνδυασμό με τη μη ενίσχυση του ιατρικού προσωπικού και την έλλειψη ουσιαστικών υγειονομικών μέτρων αντιμετώπισης της νόσου από τις διοικήσεις των φυλακών και τη Γενική Γραμματεία Αντεγκληματικής Πολιτικής επιδεινώνουν το πρόβλημα της διασποράς της ιού.

Φυλακής Χαλκίδας. Πηγή: Δίκτυο Αλληλεγγύης Κρατουμένων

Κρατούμενοι σε ρόλο γιατρού

Ο Βασίλης Δημάκης είναι κρατούμενος στη Δ’ πτέρυγα των φυλακών Κορυδαλλού και, όπως περιγράφει, στην αρχή της πανδημίας «τα μόνα μέτρα ήταν κάτι χλωρίνες, καθυστερημένα κιόλας, και μετά από κάποιους μήνες κάτι μάσκες. Αντισηπτικά και μάσκες δεν υπήρχαν στην αρχή, σπάνια, μας έφεραν και μετά το πρώτο εξάμηνο μάσκες κάποιοι φορείς απέξω που τα συγκέντρωσαν και μας τα έφεραν».

Σχετικά με την επάρκεια του ιατρικού και νοσηλευτικού προσωπικού σε όλη τη διάρκεια της πανδημίας, ο Δημάκης αναφέρει πως «δεν είναι εξειδικευμένο. Τα ίδια που υπήρχαν εδώ, τα ίδια συνέχισαν να είναι, δεν αναβαθμίστηκε το προσωπικό. Οι κρατούμενοι έβγαζαν το φίδι από την τρύπα, καθώς με τον ευεργετικό υπολογισμό ημερών, τα γνωστά μεροκάματα, δούλευαν για παράδειγμα στο φαρμακείο. Επίσης δεν υπάρχει μόνιμος γιατρός εδώ, έρχεται μόνο το πρωί. Και το απόγευμα υπάρχουν κάποιοι νοσηλευτές που τους έχει βάλει η διοίκηση να κάνουν καμιά ένεση, να μετρήσουν καμιά ένδειξη. Δεν μένει γιατρός το βράδυ, 2.000 άτομα που είμαστε εδώ δεν εξυπηρετούμαστε. Αν γίνει κάτι, υπάρχουν οι λεγόμενοι υπάλληλοι που δουλεύουν τραυματιοφορείς, παίρνουν τον άνθρωπο, αν προλάβει και τη γλιτώσει, και τον πάνε στο νοσοκομείο», σημειώνει.

Την ίδια εικόνα βεβαιώνει και ο Σταθόπουλος. Οπως και στις φυλακές Κορυδαλλού, στο κατάστημα της Λάρισας «δεν είναι εξειδικευμένο το προσωπικό. Είναι κάποιοι νοσηλευτές, οι οποίοι είναι λίγοι σε αριθμό, μόλις 8. Γιατροί δεν υπήρχαν! Υπήρχε ένας κρατούμενος, ο οποίος ήταν γιατρός και ήταν μέσα για οικονομικούς λόγους, που είχε αναλάβει να τσεκάρει τους κρατούμενους που είχαν νοσήσει. Με αποτέλεσμα, όπως ήταν λογικό γιατί ερχόταν σε επαφή με όλους, αυτός να νοσήσει και να νοσήσει πιο βαριά απ’ όλους. Μεταφέρθηκε σε νοσοκομείο με βαρύ ιικό φορτίο και μπήκε σε θάλαμο ΜΑΦ, αυξημένης φροντίδας».

«Βάζουν τους νοσούντες όλους μαζί και ό,τι γίνει…»

Η ανεπάρκεια πρόληψης και αντιμετώπισης της Covid-19 δεν συνίσταται όμως μόνο στις ελλείψεις υγειονομικού προσωπικού και προστατευτικών μέσων. Η όλη διαχείριση των κρουσμάτων και περίθαλψης των νοσούντων μοιάζει περισσότερο με ένα σύστημα που θεμελιώνεται στην προχειρότητα και την τυχαιότητα.

«Οποιος αρρωστήσει με Covid», περιγράφει ο Σταθόπουλος, «μεταφέρεται σε άλλους ειδικούς θαλάμους, οι οποίοι έχουν άλλους νοσούντες από διάφορες πτέρυγες. Εφτιαξαν πρόχειρα κάποιους ειδικούς χώρους, οι οποίοι πριν ήταν θάλαμοι κρατουμένων, και απλά στρίμωξαν τους κρατούμενους αυτούς σε άλλους θαλάμους. Οποιος νοσεί λοιπόν κλείνεται 14 μέρες σε έναν θάλαμο μαζί με όλους τους άλλους ασθενείς με Covid, πράγμα που σημαίνει ότι αν κάποιος έχει βαρύ ιικό φορτίο αυτομάτως μπορεί να μεταφερθεί σε όλους τους υπόλοιπους και να νοσήσουν όλοι πολύ βαριά. Οπότε η αντιμετώπιση είναι ότι βάζουμε όλους τους νοσούντες μαζί και ό,τι γίνει».

Την ίδια αντιμετώπιση περιγράφει και ο Δημάκης στον Κορυδαλλό. «Οι νοσούντες είναι σε έναν χώρο χωρίς καμία απολύμανση, χωρίς καμιά φροντίδα για 14 μέρες. Μπαίνει κόσμος όλοι μαζί, με ιικό φορτίο βαρύ, και συναγελάζονται όλοι μαζί». Αναφορικά με τον χώρο νοσηλείας ο Δημάκης επισημαίνει ότι «δυστυχώς η Γ’ πτέρυγα στις γυναικείες φυλακές Κορυδαλλού, που είχε υποσχεθεί η κ. Νικολάου (σ.σ. τέως γ.γ. Αντεγκληματικής Πολιτικής), δεν έχει ανοίξει, δεν έχει φιλοξενήσει ούτε ένα άτομο ποτέ! Υπήρξε η κατάλληλη -υποτίθεται- μετατροπή της σε πτέρυγα για τους ασθενείς με κορονοϊό. Ωστόσο αυτή η πτέρυγα δεν χρησιμοποιήθηκε ποτέ από κανέναν με κορονοϊό! Και έχουν έναν χώρο στην εκκλησία, που στεγάζεται εδώ στον Κορυδαλλό, όπου όταν όποιος έχει κορονοϊό τον πάνε εκεί. Κι αν είναι και θρήσκος, κάνει και τον σταυρό του…».

Το ίδιο συμβαίνει και με τον χώρο καραντίνας, στον οποίο παραμένουν υποχρεωτικά ώς και 14 μέρες όσοι εισέρχονται στη φυλακή (νεοεισερχόμενοι κρατούμενοι, από μεταγωγές κ.λπ.). «Εχουν στη Δ’ πτέρυγα 3-4 κελιά, τα λεγόμενα “πειθαρχεία/κελιά απομόνωσης”, όπου συνωστίζονται από 15 άτομα και στα οποία όταν έρχεται κάποιος απέξω μένει μέρες στην καραντίνα και μετά μπαίνει στη φυλακή εδώ. Είναι όλοι μαζί, δεν τηρείται κανένα πρωτόκολλο. Βάζανε το ύποπτο κρούσμα και το έβαζαν εκεί μέσα, που ήταν όλοι μαζί οι κρατούμενοι. Στον ίδιο χώρο μπορεί να βρεθούν, δηλαδή, υγιείς και ύποπτα κρούσματα, δεν υπάρχει κανένας διαχωρισμός» καταλήγει ο Δημάκης.

Γιατί η ελληνική κυβέρνηση δεν προχώρησε στην αποσυμφόρηση

Ενα από τα κεντρικά στρατηγικά μέτρα που έλαβαν αρκετές ευρωπαϊκές κυβερνήσεις, όπως απέδειξε η έρευνα, για την αντιμετώπιση του κορονοϊού στις φυλακές ήταν η αποσυμφόρησή τους. Η Ελλάδα ωστόσο δεν προχώρησε ποτέ σε αυτό το μέτρο. Κατά τη διάρκεια του πρώτου κύματος πολλές χώρες σε όλη την Ευρώπη απελευθέρωσαν ανθρώπους σε πρωτοφανή αριθμό προκειμένου να μειώσουν την πίεση στις φυλακές. «Είναι αυτό που τους έλεγαν οι ειδικοί να κάνουν εδώ και χρόνια, αλλά ήταν πολύ επίφοβο σε πολιτικό επίπεδο» υπογραμμίζει η Catherine Heard, διευθύντρια του Παγκόσμιου Ερευνητικού Προγράμματος Φυλακών. «Πιστεύω ότι η Covid έδωσε σε πολλές χώρες μια δικαιολογία για να μειώσουν ήσυχα τον αριθμό των κρατουμένων τους».

Η Heard υπολόγισε ότι ο πληθυσμός των φυλακισμένων μπορεί να έχει μειωθεί έως και κατά μισό εκατομμύριο ανθρώπους παγκοσμίως μεταξύ Μαρτίου 2020 και Ιουνίου 2021. Χώρες όπως η Σλοβενία, το Βέλγιο, η Γαλλία και η Ιταλία, οι οποίες λειτουργούσαν όλες εξ αρχής υπεράνω της χωρητικότητας, μείωσαν τους έγκλειστους πληθυσμούς τους έως και 25%, μειώνοντάς τους σε ή κάτω από την επίσημη χωρητικότητα. «Ενα μάθημα που θα έχουν πάρει οι χώρες είναι ότι έχουν μειώσει τον αριθμό των φυλακισμένων τους χωρίς να πέσει ο ουρανός να τους πλακώσει» λέει η Heard. Με την πανδημία να προσφέρει έναν λόγο δημόσιας υγείας για τη μείωση του πληθυσμού των φυλακών, υπογραμμίζει ότι είναι ζωτικής σημασίας οι χώρες να διατηρήσουν τώρα αυτή την τάση.

Η ελληνική κυβέρνηση πάντως δεν έλαβε ποτέ αυτό το μάθημα, καθώς δεν προχώρησε στη μείωση των κρατουμένων προκειμένου να αποκλιμακωθούν οι συνθήκες Covid στις φυλακές. Τον λόγο που συνέβη αυτό μάλλον τον περιγράφει αυθόρμητα ο Δημάκης. «Η κ. Νικολάου και η κυβέρνηση δεν μπορούσαν να διαχειριστούν το αφήγημα της αποσυμφόρησης» σημειώνει ο Δημάκης. «Γιατί το θεωρούσε τραγικό να κάνει έναν ιδιότυπο νόμο Παρασκευόπουλου στην ουσία. Η κριτική στον νόμο Παρασκευόπουλου ήταν βασική προεκλογική σημαία της Ν.Δ., μαζί με την ατζέντα της “εγκληματικότητας” και την κατατρομοκράτηση γύρω από το θέμα. Σε περίπτωση που θα έκαναν κάτι παρόμοιο και θα εφάρμοζαν έναν νόμο Παρασκευόπουλου στην ουσία, και πιο βελτιωμένο μάλιστα, θα είχαν θέμα γιατί ο κεντρικός κορμός της Δεξιάς δεν θα άφηνε και δεν άφησε να γίνει κάτι τέτοιο, να βγουν όλοι οι “εγκληματίες” έξω».

Από την πλευρά πάντως της Γενικής Γραμματείας Αντεγκληματικής Πολιτικής, όταν θέσαμε το ερώτημα για τις ενέργειες που έλαβαν σχετικά με τη διαχείριση του υπερπληθυσμού των φυλακών, μας απάντησαν ότι «αναφορικά με τη μείωση του αριθμού των υποδίκων ή άλλους τρόπους αποσυμφόρησης με μειώσεις ποινών κ.λπ., αυτές είναι ενέργειες που αφορούν το υπ. Δικαιοσύνης και τις αρμόδιες αρχές. Η Γενική Γραμματεία προχώρησε σε μαζικές μεταγωγές από Καταστήματα Κράτησης με υπερπληθυσμό σε άλλες που είχαν θέσεις. Π.χ. πάνω από 1.000 βαρυποινίτες μετήχθησαν εκτάκτως από τις φυλακές υποδίκων Κορυδαλλού σε άλλες στην περιφέρεια. Ετσι ο Κορυδαλλός μετατράπηκε σε φυλακή αποκλειστικά για υπόδικους» υποστήριξαν, επισημαίνοντας παράλληλα πως στους σχεδιασμούς της Γενικής Γραμματείας είναι η κατασκευή και λειτουργία έξι νέων φυλακών.

Ωστόσο υπήρξε και μια συγκεκριμένη νομοθετική ενέργεια του υπ. Δικαιοσύνης, η οποία φαίνεται να επιβάρυνε τις συνθήκες υπερπληθυσμού βάζοντας φρένο σε μεταγωγές κρατουμένων. Πρόκειται για τον νόμο 4670/2020 που επέφερε αλλαγές στη διαδικασία χορήγησης αδειών και περιόρισε ασφυκτικά τις προϋποθέσεις που επιτρέπουν τη μεταγωγή ενός κρατούμενου τόσο στις αγροτικές φυλακές όσο και στην Κεντρική Αποθήκη Υλικού Φυλακών. Μερίδα του Τύπου χαρακτήρισε τον νόμο «φωτογραφικό» προκειμένου να μην επιτραπεί στον Δημήτρη Κουφοντίνα να παραμείνει στις Αγροτικές Φυλακές Κασσαβέτειας Βόλου. Ο νόμος όμως είχε και μία παράπλευρη συνέπεια. Εν μέσω πανδημίας άφησε τις αγροτικές φυλακές άδειες και τα υπόλοιπα καταστήματα κράτησης υπερπλήρη. Το Ειδικό Αγροτικό Κατάστημα Κράτησης Κασσαβέτειας τον Ιανουάριο του 2022 είχε πληρότητα 31,8%, στην Αγιά Χανίων 30,3%, στην Κασσάνδρα Χαλκιδικής 28,2% και στην Τίρυνθα Αργολίδας 13,9%. Την ίδια στιγμή στην πλειονότητα των καταστημάτων κράτησης της χώρας οι κρατούμενοι ήταν στοιβαγμένοι ο ένας πάνω στον άλλον…

Στο πλαίσιο της έρευνας απευθύναμε αίτημα για συνέντευξη στη γενική γραμματέα Αντεγκληματικής Πολιτικής, Σοφία Νικολάου, όταν ακόμη βρισκόταν στη θέση αυτή. Η κ. Νικολάου ωστόσο αρνήθηκε να μας την παραχωρήσει.

Μόλις 410 εμβολιασμοί σε ένα εξάμηνο

Το πρόβλημα της διασποράς στις φυλακές επιτάθηκε περισσότερο εξαιτίας της καθυστέρησης του προγράμματος μαζικού εμβολιασμού των φυλακισμένων, αφού, σύμφωνα με την επίσημη ανακοίνωση της Γενικής Γραμματείας Αντεγκληματικής Πολιτικής, αυτός ξεκίνησε αργοπορημένα την 1η Ιουλίου 2021, αν και πρόκειται για ευάλωτο πληθυσμό που διαβιοί σε κλειστές, άρα διπλά επικίνδυνες, δομές. Με βάση τα πρακτικά της Ειδικής Μόνιμης Επιτροπής Σωφρονιστικού Συστήματος και λοιπών Δομών Εγκλεισμού Κρατούμενων της 10ης Ιουνίου 2021, είχαν ολοκληρώσει τον εμβολιασμό μόλις 388 κρατούμενοι (επί συνόλου 11.031, ποσοστό 3,5%) και 504 υπάλληλοι! Το ίδιο διάστημα την α’ δόση είχαν κάνει μόλις 22 κρατούμενοι. Σύνολο δηλαδή 410 εμβολιασμοί κρατουμένων, στη συντριπτική πλειονότητά τους με το μονοδοσικό της Johnson. Υστερα από ένα εξάμηνο, στις 18 Νοεμβρίου 2021, ο αριθμός των εμβολιασμένων είχε φτάσει σε 6.600 στους κρατούμενους (σε σύνολο 11.182 τότε) και σε 2.653 στους υπαλλήλους όλων των κλάδων.

Η ίδια επιβαρυντική καθυστέρηση σημειώθηκε και στη διενέργεια διαγνωστικών τεστ αντιγόνων στις φυλακές, καθώς, σύμφωνα με τον υφυπουργό Προστασίας του Πολίτη Λ. Οικονόμου στη Βουλή, μέχρι τις 9/3/21 είχαν γίνει μόλις 21.000 τεστ σε κρατούμενους και 10.400 τεστ σε σωφρονιστικούς στο σύνολο των καταστημάτων κράτησης. Mέσα σε έναν χρόνο δηλαδή από την έναρξη της πανδημίας, κατά μέσο όρο κάθε κρατούμενος είχε κάνει μόλις 1,85 rapid test. Το επόμενο τρίμηνο, μέχρι τον Ιούνιο του 2021, τα τεστ διπλασιάστηκαν μεν (66.093 εκ των οποίων 38.638 σε κρατουμένους και 27.455 σε υπαλλήλους), παρέμειναν όμως λιγότερα των αναγκών, ενώ η έλλειψη ουσιαστικών υγειονομικών μέτρων στις ασφυκτικά γεμάτες φυλακές δεν μπόρεσαν να αποτρέψουν την ευρεία διάδοση.

*Συμπληρωματικό ρεπορτάζ: Κέλλυ Κική (iMEdDLab)

*Διαβάστε στο δεύτερο μέρος της έρευνας περισσότερα ευρήματα για τα μέτρα και τους περιορισμούς εντός των φυλακών, τον εμβολιασμό, τη θνητότητα, καθώς και ειδικότερα στοιχεία για κρούσματα/διασπορά ανα σωφρονιστικό κατάστημα και για το 4ο κύμα της πανδημίας.

Ο Βαγγέλης Σταθόπουλος, ο οποίος βρίσκεται στις ελληνικές φυλακές Λάρισας, είναι ένας από τους περισσότερο από μισό εκατομμύριο ανθρώπους που βρίσκονται στις Ευρωπαϊκές φυλακές εν μέσω της πανδημίας του COVID-19. Και, όπως σε τόσες άλλες, έτσι και στη φυλακή όπου κρατείται το έδαφος είναι ιδανικό για την αναπαραγωγή των ιών:  υπερπλήρεις φυλακές, με ασφυκτικές συνθήκες διαβίωσης και συχνά κακές συνθήκες υγιεινής.

«Όταν κόλλησα κορωνοϊό  τον περασμένο Δεκέμβριο, περίπου οι μισοί από τους κρατούμενους ήταν επίσης άρρωστοι», λέει ο Σταθόπουλος. «Μας έβαλαν σε μια πτέρυγα με 60 άτομα, σε ένα χώρο περίπου 110 τετραγωνικών μέτρων (1.200 τετραγωνικά πόδια). Ήταν θέμα τύχης αν  θα αρρωστούσες σοβαρά ή ήπια».

Κατά τη διάρκεια της πανδημίας, έχουμε συνηθίσει στους σχολαστικά ενημερωμένους πίνακες ελέγχου COVID-19 και παρακολουθούμε στενά τις συνθήκες  και τις περιπτώσεις που μπορεί να είναι πιο πιθανό η εμφάνιση κρουσμάτων, όπως οι οίκοι φροντίδας ηλικιωμένων. Ωστόσο, ελάχιστα στοιχεία έχουν δημοσιοποιηθεί σχετικά με την εξάπλωση του κορωνοϊού σε εγκαταστάσεις καρκινοπαθών.

Σε συνεργασία με 11 δημοσιογραφικές ομάδες του  Ευρωπαϊκού Δικτύου Δημοσιογραφίας Δεδομένων, η DW έχει συλλέξει δεδομένα από 32 χώρες που δείχνουν πόσα κρούσματα και θάνατοι αναφέρθηκαν στις φυλακές, πώς προχώρησαν οι εμβολιασμοί και ποια μέτρα ελήφθησαν για τον περιορισμό της εξάπλωσης του ιού.

«Πολλές φυλακές είναι υπερπλήρεις, χωρίς δυνατότητα τήρησης μέτρων σωματικής απόστασης», λέει η Φιλίπα Άλβες ντα Κόστα, σύμβουλος δημόσιας υγείας για το Πρόγραμμα Υγείας στις Φυλακές του Παγκόσμιου Οργανισμού Υγείας. «Έτσι, όταν ο ιός μεταφέρεται, μεταδίδεται πολύ πιο εύκολα».

Οι κρατούμενοι είναι ευάλωτοι

Η ντα Κόστα λέει ότι ο κίνδυνος στις φυλακές είναι παρόμοιος με αυτόν που αντιμετωπίζουν οι άνθρωποι που ζουν σε συγκεντρωτικές εγκαταστάσεις στέγασης, όπως οίκους ευγηρίας και καταφύγια.

Πολλοί κρατοὐμενοι έχουν πολλούς παράγοντες που τους θέτουν σε αυξημένο κίνδυνο για σοβαρή νόσο COVID-19, συμπεριλαμβανομένων καταστάσεων όπως ο HIV και ιστορικών καπνίσματος ή άλλων ναρκωτικών. Η περιθωριοποίηση, η φτώχεια και η ανεπαρκής πρόσβαση στην υγειονομική περίθαλψη συχνά επιβαρύνουν αυτούς τους πληθυσμούς ακόμη και πριν από τη φυλάκιση, και οι συνθήκες στις φυλακές συχνά επιδεινώνουν αυτούς τους παράγοντες, σύμφωνα με τον ΠΟΥ. «Στις φυλακές θεωρούμε τους ανθρώπους στα 50 τους ηλικιωμένους, παρόλο που στα πλαίσια μίας κοινότητας  δεν θα ήταν», λέει η ντα Κόστα.

Τα κρούσματα του COVID στις φυλακές μας επηρεάζουν όλους

Τα κρούσματα στις φυλακές επηρεάζουν όχι μόνο τους κρατούμενους ή εργάζονται εκεί, αλλά και τις γύρω κοινότητες. «Δεν είναι ένα εντελώς κλειστό περιβάλλον», λέει η ντα Κόστα. «Κόσμος μπαινοβγαίνει κάθε μέρα. Όχι μόνο το προσωπικό, αλλά και άλλοι, όπως  οι δικηγόροι και οι ίδιοι οι κρατούμενοι. Έτσι, εάν δεν προστατεύεις  τις φυλακές, δεν προστατεύεις την κοινότητα».

Στις Ηνωμένες Πολιτείες, όπου ο κορωνοϊός σάρωσε γρήγορα τις φυλακές το 2020, πολλές μελέτες περιπτώσεων δείχνουν πώς τα κρούσματα στις φυλακές εξαπλώθηκαν στις γύρω κοινότητες. Μια σύγκριση σε εθνικό επίπεδο διαπίστωσε ότι τα κρούσματα COVID-19 αυξήθηκαν πιο γρήγορα σε κομητείες με περισσότερους κρατούμενους και συνέδεσε το σύνολο των φυλακισμένων της χώρας με περισσότερες από μισό εκατομμύριο επιπλέον περιπτώσεις COVID-19 εντός και εκτός φυλακών.

Τα ποσοστά μόλυνσης στις φυλακές ακολουθούν τα ποσοστά του γενικού πληθυσμού

Τα δεδομένα που συλλέχθηκαν για αυτήν την έρευνα δείχνουν τώρα ότι, εκ πρώτης όψεως, αυτά τα μέτρα φαίνεται ότι βοήθησαν να αποφευχθούν τα χειρότερα: οι φυλακές, συνολικά, δεν έχουν μετατραπεί σε δραπέτη σημεία για τον COVID. Σύμφωνα με τα διαθέσιμα στοιχεία, σε πολλές χώρες τα ποσοστά μόλυνσης στις φυλακές φαίνεται να είναι περίπου τα ίδια με αυτά του γενικού πληθυσμού.

Όπου τα ποσοστά μόλυνσης ήταν υψηλά στον γενικό πληθυσμό, έτειναν επίσης να είναι υψηλά και στις φυλακές. Αυτό ισχύει, για παράδειγμα, σε χώρες όπως η Σλοβενία, η Εσθονία και το Βέλγιο, όπου περισσότερα από ένα στα 10 άτομα έχουν ήδη βγει θετικά στον κορωνοϊό. Σε χώρες όπως η Κροατία και η Ελλάδα, οι κρατούμενοι μολύνονται σε πολύ υψηλότερο ποσοστό από οτι στον γενικό πληθυσμό. Όμως, σε πολλές χώρες, τα αναφερόμενα κρούσματα στις φυλακές παρέμειναν κάτω από το επίπεδο του γενικού πληθυσμού, σύμφωνα με τα πιο πρόσφατα διαθέσιμα στοιχεία — ακόμη και στην Ουγγαρία και τη Γαλλία, χώρες με διαβόητα υπερπλήρεις  φυλακές.

Ακόμη και σε χώρες με χαμηλότερα ποσοστά μόλυνσης, οι  φυλακές μπορεί  να είναι τοποθεσίες σοβαρών κρουσμάτων. Μόλις πρόσφατα, περισσότερα από 50 άτομα βρέθηκαν θετικά στη φυλακή Béziers στη Γαλλία, η οποία επί του παρόντος περιορίζει 638 άτομα σε έναν χώρο που έχει κατασκευαστεί για 389.

Τα κρούσματα και οι θάνατοι ενδέχεται να μην καταγράφονται

Οι επίσημοι αριθμοί μπορεί να μην λένε πάντα την όλη την αλήθεια. Οι περισσότερες διοικήσεις φυλακών δεν συλλέγουν δεδομένα συστηματικά, λέει ο Adriano Martufi, ο οποίος ερευνά τις συνθήκες των φυλακών στην Ευρώπη στο Πανεπιστήμιο του Leiden. «Η αίσθηση μου είναι ότι υπάρχει σίγουρα πρόβλημα στις καταγραφές, ότι δηλαδή καταγράφονται λιγότερα κρούσματα», λέει ο Martufi.

Οι φυλακές της Λάρισας στην Ελλάδα, για παράδειγμα, είχαν αναφέρει επίσημα μόνο 200 περιπτώσεις έως τον Ιούλιο του 2021. Ο Σταθόπουλος λέει ότι έχει μετρήσει πολύ περισσότερες. «Από τον Δεκέμβριο του 2020 έως τώρα, πιστεύω ότι είχαμε περισσότερα από 500 κρούσματα», λέει.

Η λάθος καταγραφή μπορεί να μην είναι απαραίτητα σκόπιμη — θα μπορούσε να είναι αποτέλεσμα οργανωτικών προκλήσεων. «Οι υπηρεσίες υγείας στις φυλακές είναι υποστελεχωμένες και ανεπαρκώς εξοπλισμένες», λέει ο Martufi. «Δεν είμαι καν σίγουρος αν έχουν την τεχνική ικανότητα να συλλέξουν και να χειριστούν τέτοια δεδομένα».

Οι χαμηλοί αριθμοί κρουσμάτων έχουν τεράστιο κόστος

Ακόμη και αν ληφθούν υπόψη οι αριθμοί των κρουσμάτων , οι περιορισμοί που επιβάλλονται για τον περιορισμό της εξάπλωσης του κορονοϊού έχουν συχνά τις δικές τους «παρενέργειες». «Η τραγωδία που φοβόμασταν δεν συνέβη, αλλά μόνο χάρη στις τεράστιες θυσίες του πληθυσμού των φυλακών, οι οποίες είναι : το τέλος άλλων δραστηριοτήτων, το τέλος της διδασκαλίας το τέλος στη λίγη δουλειά που υπάρχει στη φυλακή και ούτω καθεξής», λέει ο Dominique Simonnot,  επικεφαλής του ανεξάρτητου δημόσιου φορέα της Γαλλίας για την επίβλεψη των συνθηκών σε μέρη όπου οι άνθρωποι στερούνται την ελευθερία. «Σε κοινωνικούς όρους  το κόστος είναι υπερβολικό».

Τους τελευταίους 18 μήνες, πολλές φυλακές έχουν κλείσει πολύ περισσότερο από το συνηθισμένο. Μια φυλακή στη Μάλτα κρατούσε νέο-αφιχθέντες σε ένα κελί με μόνο ένα στρώμα δαπέδου και μια ανοιχτή τουαλέτα 23 ώρες την ημέρα για δύο εβδομάδες, σε συνθήκες που η Ευρωπαϊκή Επιτροπή για την Πρόληψη των Βασανιστηρίων είχε ήδη καταδικάσει από το 2013.

Οι περιορισμοί της καραντίνα ενέχουν σοβαρούς κινδύνους για την υγεία

Οι κανόνες του Νέλσον Μαντέλα του ΟΗΕ, ή (όπως αλλιώς είναι γνωστοί) οι Τυποποιημένοι Ελάχιστοι Κανόνες για τη Μεταχείριση των Κρατουμένων, ορίζουν ότι η απομόνωση θα πρέπει να χρησιμοποιείται μόνο ως έσχατη λύση, για όσο το δυνατόν μικρότερο χρονικό διάστημα και ποτέ για περισσότερες από 15 ημέρες. Όμως, κατά τη διάρκεια της πανδημίας, η απομόνωση των κρατουμένων έχει γίνει ένα τυπικό μέτρο σε πολλές χώρες.

Στην Ιρλανδία,  έγκλειστοι 70 ετών και άνω ή με χρόνιες ασθένειες τοποθετήθηκαν αυτόματα σε απομόνωση μεταξύ Απριλίου και Ιουνίου 2020, οι κρατούμενοι σε τέτοια απομόνωση ανέφεραν ότι αισθάνονταν κατάθλιψη και είχαν αυτοκτονικές τάσεις. Σε ορισμένες εγκαταστάσεις στη Γερμανία, οι προφυλακισμένοι απομονώνονταν για 14 ημέρες μετά από κάθε ακροαματική διαδικασία.

Στη Γαλλία, η απομόνωση δύο εβδομάδων ήταν υποχρεωτική μετά από οποιαδήποτε άδεια, οικογενειακή επίσκεψη ή εξωτερική ιατρική περίθαλψη, λέει ο Dominique Simonnot, επικεφαλής επιθεωρητής των φυλακών της χώρας. «Ως αποτέλεσμα, κάποιοι αρνούνται αυτές τις μετακινήσεις με όλους τους κινδύνους που αυτό συνεπάγεται για την υγεία τους». Ακόμη και οι άνθρωποι που δεν βρίσκονταν σε καραντίνα συχνά περιορίζονταν στα κελιά τους για μεγάλα τμήματα της ημέρας και τους άφηναν πολύ λίγα να κάνουν για να περάσει η ώρα.

Στην Ουγγαρία, ο Vass, «είχαμε δυόμισι ώρες σωματικής επαφής με αγαπημένα πρόσωπα δύο φορές το μήνα πριν από την πανδημία – η έλλειψη αυτής της δυνατότητας  προκάλεσε πολύ σοβαρά ψυχικά προβλήματα». Η φυλακή τελικά δημιούργησε επιλογές βιντεοκλήσεων για να επιτρέψει τουλάχιστον τις εικονικές επισκέψεις. «Αυτό το έκανε πιο εύκολο», λέει.

Οι περισσότερες χώρες εισήγαγαν μέτρα για εικονικές επισκέψεις, αν και οι χαμηλές ταχύτητες σύνδεσης και οι περιορισμοί χρήσης εξακολουθούν να δημιουργούν προβλήματα. «Έγινε ένα τεράστιο άλμα προς τα εμπρός σε πολλές φυλακές σε όλη την Ευρώπη για την ανάπτυξη συστημάτων τηλεδιάσκεψης», λέει ο Martufi. «Αυτό ήταν απολύτως αδιανόητο σε πολλά κράτη μέλη πριν από την πανδημία. Άρα ήταν μια θετική εξέλιξη».

Ο Martufi λέει ότι ένας πιθανός κίνδυνος είναι ότι οι φυλακές θα μπορούσαν να επιχειρήσουν να χρησιμοποιήσουν βιντεοκλήσεις ως αντικατάσταση των προσωπικών επισκέψεων, μακροπρόθεσμα. “Έχουμε ενδείξεις ότι ορισμένες διοικήσεις φυλακών είπαν: “Λοιπόν, τώρα έχετε Skype, μπορείτε να ζήσετε με αυτό – δεν υπάρχει πραγματική ανάγκη να σας επιτρέπεται να συναντήσετε την οικογένειά σας ή τους δικηγόρους σας από κοντά”, λέει ο Martufi. «Δεν γνωρίζουμε ακόμη πόσο συστημική είναι αυτή η αλλαγή, αλλά ο κίνδυνος είναι ότι μπορεί να παραμείνει μαζί μας ακόμα και μετά το τέλος της πανδημίας».

Πέρα από τις βιντεοκλήσεις, η Catherine Heard δεν βλέπει να καταβάλλεται μεγάλη προσπάθεια για τον μετριασμό των επιπτώσεων των περιορισμών. «Δεν μπορώ να σκεφτώ κάτι πραγματικά σημαντικό που έγινε», λέει. «Υπήρξε μια τεράστια χαμένη ευκαιρία, για παράδειγμα, να παρέχουμε υλικό ανάγνωσης, ηχογραφημένες πληροφορίες ή πρόσβαση σε διαδικτυακά μαθήματα. Υπήρχαν πολλά πράγματα που θα μπορούσαν να είχαν γίνει, θα έπρεπε να είχαν γίνει, αλλά δεν έγιναν».

Η Ολλανδία ήταν μια από τις χώρες που κατάφεραν να επανεκκινήσουν τις δραστηριότητες των φυλακών σχετικά γρήγορα μέσω μέτρων όπως προγράμματα εκ περιτροπής ή μικρότερες, σταθερές ομάδες, λέει ο Heard. Αλλά οι περισσότερες χώρες δεν εφάρμοσαν τέτοια μέτρα.

Τα δομικά προβλήματα επιδείνωσαν την κατάσταση

Όπως σε πολλούς άλλους τομείς της κοινωνίας, η κατάσταση έχει επιδεινωθεί από δομικά προβλήματα που υπήρχαν πολύ πριν από την πανδημία.

«Ορισμένοι από τους πιο αυστηρούς και παρατεταμένους περιορισμούς παρατηρήθηκαν στις χώρες με το χειρότερο ποσοστό υπερπληθυσμού των φυλακών», λέει η Heard. Η έλλειψη χώρου καθιστά αδύνατη την εφαρμογή των μέτρων αποστασιοποίησης και τα εναλλακτικά μέτρα εμποδίζονται από την έλλειψη προσωπικού. «Εάν δεν υπάρχει προσωπικό για να μετακινεί τους ανθρώπους στη φυλακή», λέει, «δεν υπάρχει άλλη επιλογή από το να τους κρατούν κλεισμένους στα κελιά τους το μεγαλύτερο μέρος της ημέρας και της νύχτας».

Ερευνητές, ΜΚΟ και φυλακισμένοι αναφέρουν επανειλημμένα τον υπερπληθυσμό ως κλειδί για το πρόβλημα. Μία στις τρεις ευρωπαϊκές χώρες λειτουργεί τις φυλακές της με πάνω από την επίσημη δυναμικότητα.

Σε πολλές  φυλακές, η κατάσταση του υπερπληθυσμού είναι πολύ χειρότερη από ότι υποδηλώνει ο μέσος όρος της χώρας. «Είμαι σε ένα κελί που προορίζεται για πέντε άτομα — τώρα είμαστε οκτώ. Είναι αδύνατο να διατηρήσουμε απόσταση», είπε ένα άτομο σε απεργία πείνας σε ένα κροατικό ειδησεογραφικό πρακτορείο κατά την έναρξη της πανδημίας τον Μάρτιο του 2020. «Δεν μπορούμε να δούμε τις γυναίκες και τα παιδιά μας και, Θεός φυλάξοι, ίσως κάποιοι από εμάς να μην τους  δούμε ποτέ πάλι. Πρακτικά νιώθουμε σαν θανατοποινίτες, που περιμένουμε τον κορωνοϊό να μπει στη φυλακή».

Γάλλος επικεφαλής επιθεωρητής φυλακών Dominique Simonnot: «Φανταστείτε τρεις ανθρώπους στριμωγμένους 10 ώρες την ημέρα σε ένα κελί 9 τετραγωνικών μέτρων, το οποίο είναι μόνο 4,5 τετραγωνικά μέτρα με την κουκέτα, το τραπέζι και την τουαλέτα».

Κατά τη διάρκεια του πρώτου κύματος, πολλές χώρες σε όλη την Ευρώπη απελευθέρωσαν ανθρώπους σε πρωτοφανή αριθμό προκειμένου να μειώσουν  την πίεση στις φυλακές. «Είναι αυτό που τους έλεγαν οι ειδικοί να κάνουν εδώ και χρόνια, αλλά ήταν πολύ επίφοβο σε  πολιτικό επίπεδο», λέει η Heard. «Πιστεύω ότι ο COVID έδωσε σε πολλές χώρες μια δικαιολογία για να μειώσουν ήσυχα τον αριθμό των κρατουμένων τους».

Η Heard υπολόγισε ότι ο πληθυσμός των φυλακισμένων μπορεί να έχει μειωθεί έως και κατά μισό εκατομμύριο ανθρώπους παγκοσμίως μεταξύ Μαρτίου 2020 και Ιουνίου 2021. Χώρες όπως η Σλοβενία, το Βέλγιο, η Γαλλία και η Ιταλία, οι οποίες λειτουργούσαν όλες εξαρχής υπεράνω της χωρητικότητας, μειώσαν τους έγκλειστους πληθυσμούς τους έως και 25%, μειώνοντάς τους σε ή κάτω από την επίσημη χωρητικότητα.

«Ένα μάθημα που θα έχουν πάρει οι χώρες είναι ότι έχουν μειώσει τον αριθμό των φυλακισμένων τους χωρίς να πέσει ο ουρανός να τους πλακώσει», λέει η Heard. Με την πανδημία να προσφέρει έναν λόγο δημόσιας υγείας για τη μείωση του πληθυσμού των φυλακών, λέει ότι είναι ζωτικής σημασίας οι χώρες να διατηρήσουν τώρα αυτή την τάση.

Αλλά δεν έχουν όλοι εμβολιαστεί  ακόμα. Ένας μεγάλος λόγος για την καθυστέρηση είναι το γεγονός ότι, ακόμη και με τον υψηλό κίνδυνο για τους κρατούμενους, το προσωπικό και τον γενικό πληθυσμό, οι περισσότερες ευρωπαϊκές χώρες δεν συμπεριέλαβαν τους κρατούμενους ως ομάδα προτεραιότητας στα σχέδια εμβολιασμού τους. Πολλές χώρες δεν τους ανέφεραν καθόλου.

Στη Γερμανία, για παράδειγμα, τα άτομα σε κοινοτικές ρυθμίσεις διαβίωσης, όπως οίκοι φροντίδας ηλικιωμένων, είχαν ρητά προτεραιότητα, αλλά οι κρατούμενοι εξακολουθούσαν να εμβολιάζονται παράλληλα με τον υπόλοιπο πληθυσμό.

«Υπήρξαν σταθερές ενδείξεις από ανεξάρτητες υπερεθνικές οργανώσεις ότι οι κρατούμενοι πρέπει να έχουν προτεραιότητα», λέει ο Martufi. «Είναι ένα καλό παράδειγμα της απόλυτης ασυμφωνίας μεταξύ των ενδείξεων πολιτικής από τη μια πλευρά και της πραγματικότητας επί της ουσίας».

Πολλοί το αποδίδουν σε έλλειψη πολιτικής βούλησης. Σε ορισμένες περιπτώσεις, λέει ο Martufi, η πολιτική παρεμπόδισε ακόμη και ενεργά την έγκαιρη πρόσβαση στον εμβολιασμό. «Στο Βέλγιο, η προτεραιότητα των κρατουμένων έγινε πολιτική συζήτηση», λέει, «και, ως αποτέλεσμα, οι κρατούμενοι απλώς έμειναν έξω από την εκστρατεία εμβολιασμού μέχρι το τέλος». Στην Ιταλία από την άλλη πλευρά, λέει, η απόφαση να δοθεί προτεραιότητα στους κρατούμενους  ήταν μια διοικητική απόφαση, που ελήφθη χωρίς πολλή δημόσια συζήτηση.

Αυτό σημαίνει ότι η έναρξη των εμβολιασμών στις φυλακές καθυστέρησε σημαντικά, με ορισμένες χώρες να μην μοιράζουν ούτε ένα εμβόλιο στις φυλακές πριν από τον Ιούνιο, ενώ άλλες ανέφεραν ότι άρχισαν ήδη από τα τέλη Μαρτίου.

Αντιμέτωποι με τον δεύτερο πανδημικό χειμώνα

Με τους εμβολιασμούς στις φυλακές να φτάνουν τελικά στο επίπεδο του γενικού πληθυσμού σε πολλές χώρες και τις λοιμώξεις σε χαμηλά επίπεδα κατά τη διάρκεια του καλοκαιριού, οι κρατούμενοι πήραν μια ανάσα καθώς οι επισκέψεις και οι δραστηριότητες ξεκίνησαν ξανά υπό τις απαραίτητες συνθήκες υγιεινής.

Όμως, με τον χειμώνα και το επόμενο κύμα να φθάνει στις περισσότερες ευρωπαϊκές χώρες, η πανδημία δεν έχει τελειώσει για κανέναν, και σίγουρα  όχι  για τους ανθρώπους στις φυλακές. «Δεν θα ξαναπάρουμε σύντομα την παλιά μας ζωή, τα προνόμια μας», λέει ο Csaba Vass στην Ουγγαρία. Στην Ιταλία, τα εβδομαδιαία στοιχεία δείχνουν ότι τα ενεργά κρούσματα μεταξύ του προσωπικού και των κρατουμένων αυξάνονται. Και το Υπουργείο Δικαιοσύνης της Κροατίας επιβεβαίωσε πρόσφατα ότι περισσότερο από το 20% των φυλακισμένων έχουν μολυνθεί από τον κορωνοϊό – δηλαδή περίπου 1,5 φορές το ποσοστό του γενικού πληθυσμού.

Μαθήματα για το μέλλον

Οι ειδικοί λένε ότι οι χώρες πρέπει να μειώσουν δραστικά τον πληθυσμό των φυλακών τους προκειμένου να προετοιμαστούν καλύτερα για τέτοιες καταστάσεις στο μέλλον. «Δεν μπορούμε να αντιμετωπίσουμε άλλη μια κρίση υγείας με αυτούς τους αριθμούς κρατουμένων σε όλη την Ευρώπη», λέει ο Martufi. «Αυτό πρέπει να μειωθεί».

Αλλά οι παρατηρητές βλέπουν επίσης λόγους αισιοδοξίας. «Ο COVID θα έπρεπε να είναι μια αφύπνιση για να επενδύσουμε σε καλύτερες συνθήκες στις φυλακές και να μειώσουμε τη χρήση της επιβολής της φυλάκισης», λέει η Catherine Heard.

Για να ακουστεί αυτό το σήμα αφύπνισης, το δημόσιο συμφέρον και η πολιτική βούληση είναι ζωτικής σημασίας. «Ήρθε η ώρα να επανεξετάσουμε την αντίληψή μας για τους κρατούμενους ως πολίτες δεύτερης κατηγορίας», λέει ο Martufi. «Δεν μπορούμε να επιτρέψουμε σε κανέναν να μείνει πίσω. Θα είναι χειρότερα για όλους».

Αυτό το άρθρο επιμελήθηκαν οι Milan Gagnon, Gianna-Carina Grün και Peter Hille.

Το έργο είναι μια συνεργασία στο πλαίσιο του Ευρωπαϊκού Δικτύου Δημοσιογραφίας Δεδομένων

Υπεύθυνος έργου: Deutsche Welle

Συνεργάτες: Alternatives Economiques, Civio, El Confidencial, EURologus, Il Sole24Ore, iMEdD, MIIR, OBC Transeuropa, Openpolis, Pod črto, VoxEurop

Το ερευνητικό πρότζεκτ διενεργήθηκε σε συνεργασία με το Ευρωπαϊκό Δίκτυο Δημοσιογραφίας Δεδομένων.