Πηγή: Διεύθυνση Ενημέρωσης / Υπουργείο Εθνικής Άμυνας / Ευάγγελος Καραΐσκος

Το «εργαστήριο» της Ουκρανίας

Στον σχεδιασμό και την ανάπτυξη του anti-drone Τείχους αναμένεται να συμβάλλει και η Ουκρανία, με την οποία η ΕΕ σχημάτισε «συμμαχία για τα drones» με ένα πρόγραμμα ύψους 6 δισ. ευρώ, που έχει ως στόχο αφενός τη στρατιωτική ενίσχυση της χώρας καθώς εισέρχεται στον πέμπτο χρόνο πολέμου με τη Ρωσία, αφετέρου τη μεταφορά της ουκρανικής τεχνογνωσίας προς την Ευρώπη. Τα τελευταία τέσσερα χρόνια η Ουκρανία κατάφερε να καθιερωθεί ως «drone υπερδύναμη», παράγοντας ετησίως, σύμφωνα με το Bloomberg, περίπου τέσσερα εκατομμύρια. Εκτιμάται πως τα ουκρανικά μη επανδρωμένα συστήματα ευθύνονται για πάνω από τα δύο τρίτα των απωλειών εξοπλισμού της Ρωσίας, ενώ πρόσφατα η ουκρανική Υπηρεσία Ασφαλείας (SBU) ανακοίνωσε πως το 2025 καταστράφηκαν από drones 15 ρωσικά στρατιωτικά αεροσκάφη σε αεροπορικές βάσεις, προκαλώντας απώλειες που υπερβαίνουν το 1 δισ. δολάρια. Από την πλευρά του, ο ρωσικός στρατός εκτιμάται -βάσει υπολογισμών του ουκρανικού United24– πως το 2025 εκτόξευσε κατά της Ουκρανίας περίπου 100.000 drones, 60.000 αεροπορικές βόμβες και 2.400 πυραύλους. Την ίδια ώρα, έκθεση της Υπηρεσίας Προστασίας του Συντάγματος της Λετονίας (SAB), υπολογίζει πως τα drones ευθύνονται για το 70%-80% των τραυματισμών και θανάτων, τόσο στις ουκρανικές όσο και στις ρωσικές δυνάμεις.

Για το Chris Kremidas-Courtney, αναλυτή του European Policy Center και του Κέντρου Πολιτικής Ασφάλειας της Γενεύης και στρατηγικό σύμβουλο ΕΕ-ΝΑΤΟ σε θέματα άμυνας και υβριδικών απειλών, τα μη επανδρωμένα συστήματα στην Ουκρανία έφεραν μία «επανάσταση» στην ακρίβεια στόχου που, όπως λέει, έχει εξισώσει το πεδίο μάχης: «Πρόκειται για τη μαζική ακρίβεια. Με ένα drone που κόστισε μερικές δεκάδες χιλιάδες ευρώ, μπορεί να καταστραφεί ένα πολεμικό πλοίο που κόστισε εκατομμύρια ευρώ. Αντίθετα, δεν απαιτείται ένας πύραυλος κόστους ενός εκατομμυρίου ευρώ για την κατάρριψη ενός drone αξίας 30.000 ευρώ, η αποτροπή των drones μπορεί επίσης να κοστίσει πολύ φθηνότερα. Η ακρίβεια στόχου πλέον δεν είναι ακριβή, πράγμα που σημαίνει ότι μικρότερα κράτη μπορούν να αντιμετωπίσουν μεγαλύτερα κράτη σε πολέμους. Έτσι η Ουκρανία είναι σε θέση να κρατά σε απόσταση τους Ρώσους ». Όπως επισημαίνει στο MIIR, στο πεδίο της μάχης με τη στρατηγική αυτή οι Ουκρανοί ανάγκασαν τους Ρώσους να ακολουθήσουν, ενώ στην πορεία αναγκάστηκαν και οι ίδιοι να αλλάξουν τον τρόπο που πολεμούν: «Κάθε μήνα οι Ρώσοι αναπτύσσουν αντίμετρα, τρόπους να αποτρέψουν τα ουκρανικά drones. Και έτσι κάθε 30 με 60 ημέρες οι Ουκρανοί επανασχεδιάζουν τα πάντα. Έτσι τώρα έχουμε έναν στρατό που βαδίζει και πολεμά, και ακριβώς πίσω του βρίσκεται μια ομάδα μηχανικών και εργαστήρια που κατασκευάζουν νέα όπλα, εκσυγχρονίζοντας τα πάντα κάθε 30-60 ημέρες. Πρόκειται για μια εντελώς διαφορετική νοοτροπία και διαδικασία».

Τη διαδικασία αυτή παρακολουθούν στενά οι ευρωπαϊκές κυβερνήσεις που αναζητούν τρόπους αντιμετώπισης της ασυμμετρίας κόστους-άμυνας εν μέσω υψηλού πληθωρισμού και δημοσιονομικής πίεσης. Δεν είναι τυχαίο που στην τελευταία συνάντησή τους στην Αθήνα τον Νοέμβριο Κυριάκος Μητσοτάκης και Βολοντίμιρ Ζελένσκι συμφώνησαν, μεταξύ άλλων, στην εμβάθυνση της αμυντικής συνεργασίας Ελλάδας-Ουκρανίας, συμπεριλαμβανομένης της συνεργασίας στην ανάπτυξη και χρήση θαλάσσιων drones και στη διεξαγωγή κοινών εκπαιδεύσεων. 

                            Ο Υπουργός Εθνικής Άμυνας Νίκος Δένδιας στο Πεδίο Βολής και Ασκήσεων «Αετός» στον Έβρο κατά την άσκηση «Αίσιος Οιωνός», 14-11-2025.
– Πηγή: Διεύθυνση Ενημέρωσης / Υπουργείο Εθνικής Άμυνας / Ευάγγελος Καραΐσκος

Τα drones στο νέο ελληνικό αμυντικό δόγμα

Στην Ελλάδα, όπου το υπουργείο Εθνικής Άμυνας προχωρά με την «Ατζέντα 2030», η χρήση και η αντιμετώπιση drones έχουν αποκτήσει αυξημένη βαρύτητα. Στο πλαίσιο αυτό ανακοινώθηκε ήδη τον περασμένο Σεπτέμβριο πως θα λειτουργήσει στην Τρίπολη Σχολή Αυτονόμως Κινουμένων Οχημάτων (drones) και συστημάτων αντι-drones. Παράλληλα, οι περίπου 10.000 οπλίτες που πέρασαν στις 24 Φεβρουαρίου τις πύλες των κέντρων εκπαίδευσης νεοσυλλέκτων του στρατού, θα είναι οι πρώτοι που θα υπηρετήσουν βάσει ενός νέου μοντέλου, το οποίο στη διάρκειας δέκα εβδομάδων βασική εκπαίδευση συμπεριλαμβάνει εκπαίδευση στα συστήματα μη επανδρωμένων αεροσκαφών (ΣμηΕΑ), συνδυάζοντας θεωρητική και πρακτική κατάρτιση, μεθόδους ανίχνευσης-εντοπισμού-αντιμετώπισης drones και ασκήσεις σε εξομοιωτή. Στο τέλος κάποιοι θα επιλέγονται για επιπλέον εκπαίδευση και απόκτηση της δεξιότητας «χειριστή ΣμηΕΑ». 

Στα τέλη Ιανουαρίου το Γενικό Επιτελείο Στρατού προχώρησε για πρώτη φορά στη σύνταξη και έκδοση ειδικού Εγχειριδίου Εκστρατείας με τίτλο «Τακτική Χρησιμοποίηση Πολυκόπτερων και Τρόποι Αντιμετώπισης», αξιοποιώντας και την ανάλυση πρόσφατων επιχειρησιακών εμπειριών, ιδιαίτερα από τον πόλεμο στην Ουκρανία. «Το εγχειρίδιο λέει τις λεπτομέρειες χρήσης ή τις λεπτομέρειες αντιμετώπισης drones. Βασιζόμαστε στα συμπεράσματα που έχουν άλλοι στρατοί και ήδη αρχίζουμε να έχουμε και κάποια δικά μας συμπεράσματα, διότι έχουμε πετάξει και τα Heron, ειδικά για επιτήρηση. Τώρα οι Ένοπλες Δυνάμεις αρχίζουν και παίρνουν κάποια συστήματα, έστω και σε μικρούς αριθμούς, τα οποία βλέπουμε δοκιμαστικά», εξηγεί στο MIIR ο Αντιστράτηγος (εα) Ιπποκράτης Δασκαλάκης, Διευθυντής Μελετών του Ελληνικού Ινστιτούτου Στρατηγικών Μελετών (ΕΛΙΣΜΕ) και Διδάκτορας Διεθνών Σχέσεων στο Πάντειο Πανεπιστήμιο. Ο κ. Δασκαλάκης, που διδάσκει και στη Σχολή Εθνικής Αμύνης και στην Ανωτάτη Διακλαδική Σχολή Πολέμου, τονίζει πως η χρήση drones ενισχύει σημαντικά τις αμυντικές ικανότητες της Ελλάδας στο σύνθετο πεδίο του Αιγαίου, ωστόσο, όπως και στην Ουκρανία, απαιτεί διαρκή εξέταση και αναπροσαρμογή των τακτικών, αλλά και της τεχνολογίας. «Και να μην εκπλαγούμε αν σε 3-4 χρόνια δεν έχουμε καν χειριστές. Άρα ποιος θα νικάει; Ο καλύτερος αλγόριθμος. Εκεί οδηγούμαστε και είναι μεγάλο πρόβλημα, διότι καμία χώρα δεν προλαβαίνει την τεχνολογία. Το 2020 είχαν τρομερή επιτυχία τα τουρκικά Μπαϊρακτάρ, σήμερα είναι εν μέρει ξεπερασμένα. Μεγάλες εταιρείες είναι πλέον διστακτικές να κάνουν μια τρομερή επένδυση και να αντιγράψουν ένα επιτυχημένο μοντέλο, γιατί μπορεί σε ένα χρόνο, όταν θα βγαίνει στην παραγωγή, να είναι ξεπερασμένο». 

O Αντιστράτηγος ε.α. Ιπποκράτης Δασκαλάκης, Διευθυντής Μελετών του Ελληνικού Ινστιτούτου Στρατηγικών Μελετών (ΕΛΙΣΜΕ)

Ο «Κένταυρος» και η αργή παραγωγή drones στην Ελλάδα

Η έρευνα, ανάπτυξη και παραγωγή drones απαιτεί χρόνο και χρήμα. Ανάμεσα στα πέντε εξοπλιστικά προγράμματα που συμπεριέλαβε η Ελλάδα στην πρόταση χρηματοδότησης από το SAFE, από όπου αρχικά αναμένεται να λάβει 788 εκατ. ευρώ -ενώ έχει καταθέσει αναθεωρημένη πρόταση ύψους 2,9 δισ. ευρώ- είναι και η ανάπτυξη μη επανδρωμένων οχημάτων από ελληνικές εταιρείες σε κοινοπραξίες με ευρωπαϊκούς ομίλους («Εφ.Συν.», 4/11/2025) και αντι-drones συστημάτων, όπως το «Κένταυρος» που παράγει η Ελληνική Αμυντική Βιομηχανία σε συνεργασία με το Ελληνικό Κέντρο Αμυντικής Καινοτομίας (ΕΛΚΑΚ). Πρόκειται για το μοναδικό «battle-proven» ελληνικό σύστημα, αφού δοκιμάστηκε επί του πεδίου στην Ερυθρά Θάλασσα, εντοπίζοντας και καταρρίπτοντας drones των Χούθι που εξαπέλυαν επιθέσεις κατά εμπορικών πλοίων. Για το «Κένταυρος» που προβλέπεται να τοποθετηθεί σταδιακά σε όλα τα πλοία του Πολεμικού Ναυτικού, αναμένεται να δημιουργηθεί γραμμή παραγωγής, ενώ ενδιαφέρον για την απόκτησή του έχουν εκδηλώσει Κύπρος και Βουλγαρία. Πρόσφατα η ΕΑΒ ανακοίνωσε την ενοποίηση δυνατοτήτων του συστήματος με το Ισραηλινό αντιαεροπορικό σύστημα Barak MX της Israel Aerospace Industries, εντείνοντας τη σύσφιξη των αμυντικών σχέσεων Ελλάδας-Ισραήλ. Στην ατζέντα της ΕΑΒ βρίσκονται ακόμη το ραντάρ «Τηλέμαχος», το αντι-drone σύστημα «Υπερίων» και το drone «Αρχύτας II». Τον Δεκέμβριο ανακοινώθηκε επίσης από τον Νίκο Δένδια η δημιουργία μονάδας παραγωγής drones κατηγορίας FPV (First-Person View) στους Τοξότες Ξάνθης, που θα έχει τη δυνατότητα κατασκευής 1.000 drones τον μήνα. Ένα μήνα πριν, στο πλαίσιο της άσκησης «Αίσιος Οιωνός» που είχε ως επίκεντρο τη χρήση και αντιμετώπιση μη επανδρωμένων συστημάτων, 37 ελληνικές εταιρείες είχαν τη δυνατότητα να δοκιμάσουν τα προϊόντα τους σε επιχειρησιακό περιβάλλον. Τον Μάρτιο του 2025 έγινε γνωστό πως με τη χρηματοδότηση 12 εκατ. ευρώ μέσω του «ReArm», θα δρομολογηθεί η κατασκευή δύο τύπων πλωτών drones και ενός συστήματος διαχείρισης μάχης για κανονιοφόρους.

Παρά την έντονη κινητικότητα για τη μαζικότερη παραγωγή μη επανδρωμένων αεροσκαφών που αναμένεται προσεχώς να τελεσφορήσει, η Ελλάδα ακόμη υστερεί στον συγκεκριμένο κλάδο. «Καθυστερήσαμε να ξεκινήσουμε, είναι αλήθεια», λέει ο Αντιστράτηγος εα Ιπποκράτης Δασκαλάκης, ενώ τονίζει πως εκτός από την απόκτηση drones δεν πρέπει κανείς να ξεχνά τη σημασία και το κόστος των ενημερώσεων των συστημάτων και των συχνών επανεκπαιδεύσεων που θα απαιτηθούν. «Άρα αυτά τα συστήματα εκτιμούμε πως για τα επόμενα χρόνια θα παίρνουν και μεγαλύτερο ποσοστό του αμυντικού προϋπολογισμού. Τώρα ακόμη είμαστε, ίσως, στο δύσκολο σημείο του να επιλέξουμε κατάλληλα συστήματα για να ξεκινήσουμε».

Το ελληνικό ενδιαφέρον για απόκτηση drones και αντι-drones συστημάτων έχουν αντιληφθεί, όπως ήταν αναμενόμενο, εκπρόσωποι ξένων εταιρειών που δραστηριοποιούνται στον κλάδο. Στις σχετικές ανακοινώσεις για τα εξοπλιστικά του ΥΠΕΘΑ καταγράφονται συχνές -τρεις τουλάχιστον τον Ιανουάριο- παρουσιάσεις και επιδείξεις σχετικών προϊόντων στο ελληνικό επιτελείο. Στις ομιλίες του Chris Kremidas-Courtney σε εκπροσώπους της ΕΕ, του ΝΑΤΟ και κυβερνήσεων τονίζεται πως η διεθνής αγορά μη επανδρωμένων συστημάτων είναι αρκετά ανταγωνιστική και κατακερματισμένη και οι υποψήφιοι επενδυτές πρέπει να εξετάζουν τις μακροπρόθεσμες προοπτικές των συστημάτων που επιλέγουν. «Η ευρωπαϊκή χρηματοδότηση κινητοποιεί τις παραγγελίες αυτήν την περίοδο. Η πολιτική και η ισχύς ορισμένων εκ των μεγάλων εταιρειών μπορούν να πιέσουν προς την αγορά συστημάτων που ίσως δεν χρειάζονται. Γιατί; Διότι τα έχουν ήδη κατασκευάσει και θέλουν να τα πουλήσουν», εξηγεί, προσθέτοντας πως «η τεχνολογία και η επιστήμη πρέπει να υποδεικνύουν τις σωστές επιλογές, όχι η πολιτική».

Στο Μακροπρόθεσμο Πρόγραμμα Αμυντικών Εξοπλισμών του ΥΠΕΘΑ για τα επόμενα 12 συν 8 χρόνια προβλέπεται ένα μοντέλο επενδύσεων με σταθερή εθνική συμμετοχή τουλάχιστον 25% μεσοσταθμικά της ελληνικής βιομηχανίας στα εξοπλιστικά προγράμματα. «Ήδη το ΕΛΚΑΚ έχει προκηρύξει 18 καινοτόμα προγράμματα 88 εκατ. ευρώ, ενώ για το 2026 έχουν προβλεφθεί 75 εκατ. ευρώ», δήλωσε ο Νίκος Δένδιας κατά τη συζήτηση για την ψήφιση του προϋπολογισμού. Ο υπουργός Εθνικής Άμυνας εξάλλου  θύμισε στην πρόσφατη σύνοδο υπουργών Άμυνας του ΝΑΤΟ πως η Ελλάδα είναι από τις λίγες χώρες εντός του ΝΑΤΟ και της Ε.Ε. που δαπανά στην άμυνα ποσοστό μεγαλύτερο του 3% του ΑΕΠ της χώρας. «Αν κάνουμε συνολικά τον υπολογισμό και των κονδυλίων που συνδυάζονται με αυτό, οι αμυντικές δαπάνες προσεγγίζουν -αν δεν υπερβαίνουν- το 5%», είπε. 

Στο πεδίο της άσκησης «Αίσιος Οιωνός» όπου δοκιμάστηκαν μη επανδρωμένα συστήματα. Πηγή: Διεύθυνση Ενημέρωσης / Υπουργείο Εθνικής Άμυνας / Ευάγγελος Καραΐσκος

Μαζικές επενδύσεις σε drones στην Ευρώπη

Το κόστος της ευρωπαϊκής άμυνας αυξήθηκε κατά 62,8% από το 2020 ως το 2025. Από €198 δισεκατομμύρια το 2020, το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο εκτιμά πως το κόστος στην ΕΕ άγγιξε τα €381 δισ. για το 2025, αυξημένο κατά 11% από την προηγούμενη χρονιά. Το 2024 η ευρωπαϊκή άμυνα κόστισε €343 δισ., με τη Γερμανία και τη Γαλλία να ευθύνονται για το 44% του συνόλου και την Ελλάδα στη 12η θέση με αμυντικές δαπάνες στα 6,5 δισ. ευρώ. Η αύξηση στις αμυντικές επενδύσεις των κρατών-μελών στην πενταετία φτάνει το 150%, ενώ το 2024 ο κύκλος εργασιών της ευρωπαϊκής αμυντικής βιομηχανίας ήταν €183,4 δισ., σημειώνοντας αύξηση 13,8% από το 2023. Κεντρικό ρόλο στην κινητοποίηση της ευρωπαϊκής βιομηχανίας παίζει πλέον η ζήτηση για μη επανδρωμένα συστήματα. 

Η Γερμανία, που τον Ιανουάριο ανακοίνωσε έναν αμυντικό προϋπολογισμό ρεκόρ, ύψους €108 δισ., πρόκειται να παραγγείλει για πρώτη φορά χιλιάδες «καμικάζι» drones, με γερμανικές startups όπως η Stark Defence και η Helsing, να περιμένουν παραγγελίες ύψους €300 εκατομμυρίων. Περισσότερα από €400 εκατ. θα δαπανήσει και η Σουηδία σε μη επανδρωμένα στρατιωτικά συστήματα που θα παραδοθούν την επόμενη διετία και θα περιλαμβάνουν μεγάλου βεληνεκούς επιθετικά drones, συστήματα ηλεκτρονικού πολέμου και αναγνωριστικά drones, καθώς και drones θαλάσσιας επιτήρησης και ναρκαλιείας. Η Πορτογαλία αναμένεται φέτος να παραλάβει το πρώτο ευρωπαϊκό πολεμικό πλοίο που έχει σχεδιαστεί ειδικά για επιχειρήσεις με drones, σε αέρα, επιφάνεια και βυθό, κόστους €132 εκατομμυρίων.

Στην Ιταλία, που αναμένεται να λάβει περίπου €15 δισ. από το SAFE, ακολουθείται ένα δόγμα ανάλογο με το ελληνικό, με «ευρεία υιοθέτηση των τεχνολογιών drone σε όλα τα τμήματα του Στρατού, επιχειρησιακή ενσωμάτωση που θα εκτείνεται μέχρι τα χαμηλότερα επίπεδα». Η χώρα έχει ήδη διαθέσει από τον προϋπολογισμό του 2025 €3,2 δισ. για την ανάπτυξη και προμήθεια μη επανδρωμένων συστημάτων, και τουλάχιστον €600 εκατ. για την αναβάθμιση των τηλεκατευθυνόμενων αεροσκαφών MQ-9A της Πολεμικής Αεροπορίας. Τον Ιούνιο η ιταλική Leonardo ανακοίνωσε τη δημιουργία μιας κοινοπραξίας με την τουρκική Baykar Technologies για την ανάπτυξη τεχνολογιών για συστήματα τηλεχειρισμού, ενώ μπορεί να συμμετάσχουν και άλλες χώρες με εμπειρία στον τομέα, όπως η Ουκρανία και η Πολωνία (ειδικά για τα mini-drones).

Η Ισπανία επέλεξε τον δρόμο της εγχώριας εκβιομηχάνισης μέσω διεθνών συνεργασιών, όπως αυτής που ανακοινώθηκε τον Ιανουάριο μεταξύ της ιταλικής Indra και του ομίλου EDGE με έδρα τα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα. Η κοινοπραξία, με ένα χαρτοφυλάκιο παραγγελιών που εκτιμάται σε περίπου €2 δισ. ετησίως, θα εδρεύει στην Ισπανία, όπου θα κατασκευαστούν δύο εργοστάσια παραγωγής drones και σχετικού εξοπλισμού. Ο όμιλος EDGE προχώρησε πέρυσι στην εξαγορά του 30 % της ισραηλινής εταιρείας ThirdEye, που εξειδικεύεται σε drones. Αμυντική συνεργασία με ισραηλινές εταιρείες υπάρχει και στην Αυστρία που έχει ήδη παραλάβει τα πρώτα 315 συστήματα «backpack» της ισραηλινής Elbit Systems, εταιρεία με ενεργή συμμετοχή στη γενοκτονία της Γάζας. Ως το τέλος της χρονιάς θα λάβει ακόμη 15 συστήματα κοντινής εμβέλειας, ενώ στόχος είναι να τεθούν σε λειτουργία χίλια συστήματα drone έως το 2032. Για την άντι-drone άμυνα διαθέτει επίσης συστήματα της Rheinmetall, όπως το Skyranger. 

Από την άλλη, η Βουλγαρία διαθέτει περιορισμένες δυνατότητες αποτροπής drones. Η χώρα αναμένεται μέσω του SAFE να λάβει χρηματοδότηση €3,2 δισ. ευρώ για εννέα έργα, μεταξύ των οποίων η αγορά ραντάρ 3D, συστημάτων αεράμυνας, drones και τεχνολογιών ανίχνευσης και αντιμετώπισης UAV. Ταυτόχρονα συζητείται η δημιουργία ενός νέου κλάδου των ενόπλων δυνάμεων με έμφαση στα drones/αντι-drones. Ωστόσο, πολλές πρωτοβουλίες -συμπεριλαμβανομένου και του ανατολικού «τείχους drones»- παραμένουν σε μεγάλο βαθμό στα χαρτιά.

Πηγή: Διεύθυνση Ενημέρωσης / Υπουργείο Εθνικής Άμυνας / Ευάγγελος Καραΐσκος

*Το άρθρο δημοσιεύτηκε στην «Εφημερίδα των Συντακτών» την Παρασκευή 27/2/2026. Γράφτηκε στο πλαίσιο του ευρωπαϊκού προγράμματος PULSE, στο οποίο συμμετέχει κατ’ αποκλειστικότητα η «Εφ.Συν.». Συνεργάστηκαν οι Andrea Carli (Il Sole 24 Ore – Ιταλία), Lola García-Ajofrín (El Confidencial – Ισπανία), Martin Tschiderer & Lukas Kapeller (Der Standard – Αυστρία) και Nikola Lalov (Mediapool – Βουλγαρία).

Η Ευρωπαία Εισαγγελέας, Λάουρα Κοβέσι – Πηγή: Dennis Lomme, EP  © European Union 2025

Ασυμφωνία με το ευρωπαϊκό δίκαιο;

Τον περασμένο Οκτώβριο η Ευρωπαία Εισαγγελέας Λάουρα Κοβέσι επανέλαβε τη δυσαρέσκεια της EPPO για τα εμπόδια που συνάντησε στην Ελλάδα, ενώ πραγματοποίησε μία τοποθέτηση που αναδεικνύει το χάσμα στην προσέγγιση της απόδοσης ποινικών υπουργικών ευθυνών εντός Ευρώπης: «Το Άρθρο 86 αντίκειται στην Ευρωπαϊκή Νομοθεσία, τις δυσκολίες του αντιμετωπίσαμε στα Τέμπη και τον ΟΠΕΚΕΠΕ. Για να μην συμβεί και πάλι αυτό, θα πρέπει να αλλάξει το Σύνταγμα».

Μπορεί στην πραγματικότητα η Ευρωπαϊκή Εισαγγελία να παρακάμψει στις υποθέσεις που ερευνά το Σύνταγμα; «Δεν θα συμφωνήσω με όσους, ευτυχώς είναι λίγοι, δέχονται ότι η Ευρωπαϊκή Εισαγγελία μπορεί να παρακάμψει στις υποθέσεις που ερευνά, τις επιταγές του Άρθρου 86», δηλώνει ο Αθανάσιος Ξηρός, Αναπληρωτής Καθηγητής Συνταγματικού Δικαίου στη Στρατιωτική Σχολή Ευελπίδων, ο οποίος έχει στο παρελθόν διατελέσει Γενικός Γραμματέας των Υπουργείων Δικαιοσύνης και Εσωτερικών. Μεταξύ των συνταγματολόγων που συμφωνούν με την παραπάνω θέση, είναι και ο κ. Καϊδατζής που σημειώνει πως δεν υπάρχει σαφής αντίθεση της εθνικής νομοθεσίας με το ευρωπαϊκό δίκαιο. Αλλά και ο Ευ. Βενιζέλος έχει δηλώσει πως στον κανονισμό της EPPO υπερισχύει το εθνικό δίκαιο στην περίπτωση της ποινικής ευθύνης υπουργών, προσθέτοντας, όμως, ότι υπάρχει η ανάγκη το Άρθρο 86 να εφαρμοστεί και να διαμορφωθεί «σύμφωνα με την απαίτηση της κοινωνίας για θεσμική αξιοπιστία και διαφάνεια». 

Απευθύναμε ερώτημα στην Ευρωπαϊκή Εισαγγελία για αυτήν την «ασυμβατότητα» ελληνικής και ευρωπαϊκής νομοθεσίας, αλλά και το εάν η EPPO έχει παρέμβει σε άλλα κράτη-μέλη για τον ίδιο λόγο. Στην απάντησή της προς το MIIR και την ΕφΣυν, η EPPO αναφέρει ότι «είναι αρμόδια για τη διερεύνηση και τη δίωξη όλων των ποινικών αδικημάτων που ζημιώνουν τον προϋπολογισμό της Ένωσης, ανεξάρτητα από το ποιος είναι ο φερόμενος ως δράστης ή δράστες. Οι Συνθήκες της ΕΕ και ο κανονισμός της EPPO δεν προβλέπουν καμία εξαίρεση όσον αφορά την προσωπική ή επαγγελματική ιδιότητα των παραβατών. Οποιοσδήποτε εθνικός νόμος που εξαιρεί ορισμένα πρόσωπα από τον έλεγχο των εισαγγελικών αρχών είναι, κατά την άποψή μας, αντίθετος προς το δίκαιο της Ένωσης. Όπως στην περίπτωση της Ελλάδας, έχουμε επισημάνει καταστάσεις αυτού του είδους στην Ευρωπαϊκή Επιτροπή για να τις αξιολογήσει».  

Αποκαλυπτική η επιστολή της Ευρωπαίας Εισαγγελέως προς την Κομισιόν

Η Ευρωπαϊκή Εισαγγελία επιβεβαίωσε στο MIIR & την ΕφΣυν πως είχε υποβάλει τον Ιανουάριο του 2024 σχετική αναφορά στην Κομισιόν και τον επίτροπο Δικαιοσύνης Ντιντιέ Ρέιντερς, αλλά και πως έλαβε απαντητική επιστολή. Κατόπιν υποβολής αιτήματος πρόσβασης στη δημόσια πληροφορία (FOI), λάβαμε από την EPPO αντίγραφα της σχετικής επικοινωνίας, την οποία και δημοσιεύουμε σήμερα αποκλειστικά. 

Η επιστολή της Λάουρα Κοβέσι (10/1/2024) φαίνεται πως αποτελεί συνέχεια μιας αλληλογραφίας μεταξύ της Ευρωπαίας Εισαγγελέως και της Κομισιόν σχετικά με τους νομικούς περιορισμούς που αντιμετωπίζει η EPPO κατά την άσκηση των καθηκόντων της, στην οποία φαίνεται ότι η κα. Κοβέσι, έχει ξαναθέσει το θέμα της Ελλάδας. Μάλιστα, ενώ στην επιστολή αναφέρεται σε άλλα επτά κράτη -Βέλγιο, Γαλλία, Εσθονία, Ιταλία, Ολλανδία, Ρουμανία, Φινλανδία- που, όπως γράφει, προβλέπουν «εξαιρέσεις ή ειδική μεταχείριση για διαφορετικές κατηγορίες προσώπων», αποφασίζει να παραθέσει πρώτα τα προβλήματα που έχουν προκύψει κατά τη διερεύνηση του εγκλήματος των Τεμπών στην Ελλάδα: 

«Θα ήθελα να επανέλθω στις προηγούμενες επιστολές μας σχετικά με το νομικό περιβάλλον στο οποίο λειτουργεί η EPPO στα συμμετέχοντα κράτη μέλη από τον Ιούνιο του 2021, για να σας ενημερώσω σχετικά με πρόσθετα ζητήματα που προέκυψαν σε διάφορα συμμετέχοντα κράτη μέλη, ξεκινώντας από την Ελλάδα. 

Όπως πιθανώς γνωρίζετε, η EPPO έχει διερευνήσει μεγάλο αριθμό υπόπτων, συμπεριλαμβανομένων κρατικών αξιωματούχων, για εγκλήματα που σχετίζονται με την εκτέλεση συμβάσεων, συγχρηματοδοτούμενων από την ΕΕ, για την αποκατάσταση απομακρυσμένων συστημάτων ελέγχου της κυκλοφορίας και σηματοδότησης στο ελληνικό σιδηροδρομικό δίκτυο. 

Ωστόσο, το ελληνικό Σύνταγμα και ο νόμος 3126/2003 περί Ποινικής Ευθύνης Υπουργών προβλέπουν ότι μόνο το ελληνικό κοινοβούλιο έχει την εξουσία να διερευνά και να διώκει εν ενεργεία ή ακόμη και πρώην μέλη της ελληνικής κυβέρνησης. Ως εκ τούτου, η EPPO έπρεπε να χωρίσει την έρευνα, προκειμένου να παραπέμψει στο ελληνικό κοινοβούλιο το μέρος που αφορούσε την πιθανή ποινική ευθύνη των εμπλεκόμενων μελών της ελληνικής κυβέρνησης. 

Κατά την άποψή μας, αυτό περιορίζει σοβαρά την αρμοδιότητα της EPPO, κατά παράβαση του εφαρμοστέου δικαίου της ΕΕ, συμπεριλαμβανομένης της αρχής της υπεροχής του δικαίου της ΕΕ, δεδομένου ότι ούτε η οδηγία PIF ούτε ο κανονισμός για την EPPO προβλέπουν εξαιρέσεις για διαφορετικές κατηγορίες προσώπων ή ειδική μεταχείριση». 

H επιστολή της Ευρωπαίας Εισαγγελέως προς τον τότε Ευρωπαίο Επίτροπο Δικαιοσύνης, Ντιντιέ Ρέιντερς (10/1/2024) – Πηγή: MIIR

Στην απάντησή του (14/2/2024) ο τότε Ευρωπαίος Επίτροπος αναγνωρίζει τις δυσκολίες και απαντά στο αίτημα της κας. Κοβέσι, που του ζητά να προβεί στις «κατάλληλες ενέργειες». Ο Ντιντιέ Ρέιντερς αναγνωρίζει επίσης πως η Ευρωπαϊκή Εισαγγελία θα έπρεπε να μπορεί να διερευνά οποιονδήποτε ύποπτο για πράξεις που ζημιώνουν την ΕΕ, «ανεξαρτήτως της θέσης που κατέχει». 

«Λυπούμαι που διαβάζω για αυτές τις δυσκολίες. Η EPPO θα έπρεπε να ασκεί την αρμοδιότητά της όποτε συντελείται ένα έγκλημα που επηρεάζει τα οικονομικά συμφέροντα της Ένωσης, ανεξαρτήτως της θέσης που κατέχει ο φερόμενος δράστης. Η Επιτροπή θα εξετάσει προσεκτικά τα ζητήματα που θέσατε και θα αποφασίσει για την καλύτερη πορεία εφεξής, συμπεριλαμβάνοντας και το πλαίσιο μελλοντικών συζητήσεων με τα Κράτη-Μέλη.  

Πράγματι, όπως αναφέρθηκε και στην ακρόαση ενώπιον της Επιτροπής LIBE στις 23 Ιανουαρίου, θα επανέλθουμε στην έκθεση που μόλις ολοκληρώθηκε στο Συμβούλιο και με τα ξεχωριστά Κράτη-Μέλη. Η Επιτροπή θα αξιολογήσει εάν οι σχετικοί εθνικοί κανονισμοί είναι συμβατοί με το Άρθρο 29 του κανονισμού της EPPO για προνόμια και ασυλίες, που επίσης αναφέρετε στην επιστολή». 

Η επιστολή απάντησης του πρώην Ευρωπαίου Επιτρόπου Δικαιοσύνης, Ντινιέ Ρέιντερς προς την Ευρωπαία Εισαγγελέα (14/2/2024) – Πηγή: MIIR

Σε σχετικό ερώτημα του MIIR & της ΕφΣυν, εκπρόσωπος της Κομισιόν μας απάντησε:

«Η Επιτροπή παρακολουθεί τις σχετικές εξελίξεις σε όλα τα κράτη μέλη, συμπεριλαμβανομένης της Ελλάδας, στο πλαίσιο της ετήσιας Έκθεσης για το Κράτος Δικαίου. Στο κεφάλαιο για την Ελλάδα για το 2025 επισημαίνεται ότι καταβάλλονται προσπάθειες για να εξασφαλιστεί μεγαλύτερη συμμετοχή της δικαιοσύνης στην εποπτεία του καθεστώτος ασυλίας των μελών της κυβέρνησης. Η Επιτροπή έχει ξεκινήσει διμερείς διαβουλεύσεις με τα κράτη μέλη, συμπεριλαμβανομένης της Ελλάδας, σχετικά με την εφαρμογή του κανονισμού της Ευρωπαϊκής Εισαγγελίας. Επιπλέον, η Επιτροπή διενεργεί επί του παρόντος αξιολόγηση του κανονισμού της EPPO». 

Μια πιθανή αναθεώρηση του Άρθρου 86 

Η κυβέρνηση, μέσω του κυβερνητικού εκπροσώπου Παύλου Μαρινάκη, έχει τοποθετηθεί, δηλώνοντας πως δεν είναι δυνατή η παράκαμψη του Άρθρου 86 από την EPPO. Μόλις την περασμένη εβδομάδα ο Θεόδωρος Ρουσόπουλος, πρόεδρος της Κοινοβουλευτικής Συνέλευσης του Συμβουλίου της Ευρώπης, δήλωσε πως θα απευθύνει επίσημη ερώτηση σχετικά με το Άρθρο 86 στην Επιτροπή της Βενετίας, το ανώτατο συμβουλευτικό όργανο της Ευρώπης σε ζητήματα συνταγματικού δικαίου, προκειμένου να γνωμοδοτήσει κατά πόσο το ισχύον πλαίσιο ανταποκρίνεται στις αρχές του κράτους δικαίου, της ισότητας απέναντι στον νόμο και της εμπιστοσύνης των πολιτών στους θεσμούς. 

Είναι βέβαιο πως μέχρι τις επόμενες εκλογές η συζήτηση για την αναθεώρηση του Συντάγματος θα φουντώσει, εντείνοντας την πολιτική πόλωση. Τι μορφή θα μπορούσε να πάρει λοιπόν μια ενδεχόμενη αναθεώρηση του Άρθρου 86 και κατά πόσο θα μπορούσε να απομακρυνθεί από τη Βουλή η διερεύνηση ποινικών ευθυνών υπουργών;

«Θεωρώ εξαιρετικά απλουστευτικό να χρεώνουμε όλα ‘τα κακώς κείμενα’ στο Σύνταγμα και στη Βουλή που αποφασίζει. Όσα παρατηρήσαμε πρόσφατα στην περίπτωση του πολύνεκρου σιδηροδρομικού δυστυχήματος στα Τέμπη αποτελούν εκδήλωση κακής εφαρμογής του Συντάγματος», τονίζει ο συνταγματολόγος κ. Ξηρός. «Ανήκω σε εκείνους που εξακολουθούν να υποστηρίζουν -για λόγους ιστορικούς, πολιτικούς και θεσμικούς- ότι η υπουργική ποινική ευθύνη δεν πρέπει να ερευνάται ερήμην της Βουλής», λέει και τάσσεται υπέρ μίας διάταξης αυξημένης τυπικής ισχύος της κοινοβουλευτικής φάσης της διαδικασίας. 

Κατά τον συνταγματολόγο κ. Καϊδατζή, το μεγάλο στοίχημα βρίσκεται στην τήρηση του Συντάγματος. «Το πρώτο που πρέπει να κάνουμε, είναι να απαιτήσουμε να τηρείται το Σύνταγμα και μετά να δούμε πως θα το αλλάξουμε. Εδώ έχουμε φτάσει σε σημείο να μην τηρείται το Σύνταγμα. Δεν λέω ότι είναι όλα καλώς καμωμένα, κάθε άλλο. Αλλά τα προβλήματα που υπάρχουν από το Άρθρο 86, μπορούν να διορθωθούν στον εκτελεστικό νόμο. Αν υπάρχει πραγματικά βούληση να αποδίδεται ποινική ευθύνη, από εκεί πρέπει να ξεκινήσουμε και να έχει άμεσο αποτέλεσμα αυτή η αλλαγή».

Όταν το θεσμικό φίλτρο έγινε ασπίδα εξουσίας

Ο πυρήνας της σκέψης του συνταγματικού νομοθέτη για το Άρθρο 86 ήταν ότι η εκάστοτε κυβέρνηση δεν πρέπει να είναι διαρκώς όμηρος της ποινικής δίωξης για τις πολιτικές της επιλογές. Η εμπλοκή της Βουλής θεωρήθηκε θεσμικό φίλτρο απέναντι στην ποινικοποίηση της πολιτικής αντιπαράθεσης. Αντί, ωστόσο, να αποτρέψει την ποινικοποίηση της πολιτικής, κατέληξε στην πράξη να πολιτικοποιεί την ποινική ευθύνη. Αντί να προστατεύει την πολιτική από τη Δικαιοσύνη, έφτασε να προστατεύει την εξουσία από τη λογοδοσία.

Και εδώ ακριβώς εδράζεται η κοινωνική δυσφορία, η ευρωπαϊκή κριτική, και η ανάγκη επαναθεμελίωσης της συζήτησης. Η επιστολή της Ευρωπαίας Εισαγγελέως πριν από δύο χρόνια που αποκαλύπτουμε σήμερα, πολύ πριν φουντώσει το κίνημα των Τεμπών ή εμφανιστεί το σκάνδαλο του ΟΠΕΚΕΠΕ, είναι ενδεικτική της πίεσης που δέχεται η κυβέρνηση, και ερμηνεύει εν μέρει τη στάση της να δεχτεί την αναθεώρηση του Άρθρου. Δεν την απαλλάσσει βέβαια από την αμφιλεγόμενη διαχείριση των συγκεκριμένων υποθέσεων, που οδηγεί τους πολίτες στο συμπέρασμα πως συντελείται απόπειρα συγκάλυψής τους.

Το ελληνικό μοντέλο με την εμπλοκή της Βουλής ως προϋπόθεση για ποινική δίωξη είναι πιο «πολιτικό» και πιο συγκεντρωτικό από αυτά των περισσοτέρων ευρωπαϊκών χωρών, όπου η δικαιοσύνη έχει ευρύτερη αρμοδιότητα να διώκει υπουργούς χωρίς τελική πολιτική έγκριση. Είναι δεδομένο ότι αν δεν υπήρχε το Άρθρο 86, η Ευρωπαϊκή Εισαγγελία θα είχε μεγαλύτερη ευχέρεια δράσης σε υποθέσεις όπως των Τεμπών και του ΟΠΕΚΕΠΕ που εμπίπτουν στην αρμοδιότητά της, αλλά η πολιτική επιρροή και οι θεσμικές στρεβλώσεις δεν θα εξαφανίζονταν. Το πρόβλημα ενδεχομένως θα μετατοπιζόταν, αλλά δε θα λυνόταν εντελώς, καθώς η Ευρωπαϊκή Εισαγγελία δεν μπορεί να κινηθεί για κάθε σκάνδαλο εξουσίας ούτε φυσικά να «υποκαταστήσει» συνολικά την εθνική ποινική Δικαιοσύνη. 

Η άτυπη ασυλία στην ευθύνη υπουργών στην Ευρώπη

Από την επιστολή της Ευρωπαίας Εισαγγελέως είναι σαφές πως εντοπίζεται σε αρκετά ακόμη κράτη ζήτημα άτυπης ασυλίας στη διερεύνηση της ποινικής ευθύνης υπουργών. Πρόσφατη αναφορά της Διεθνούς Διαφάνειας σημειώνει πως είναι σύνηθες στα κράτη του ΟΟΣΑ οι διαδικασίες μομφής υπουργών να έχουν μία «πολιτική» διάσταση, συνήθως με την εμπλοκή του κοινοβουλίου, που «μπορούν να δυσχεράνουν την έναρξη ερευνών ή διώξεων». Αυτό κατά την Επιτροπή της Βενετίας μπορεί στην πράξη να λειτουργήσει ως «ένα είδος διαδικαστικής ασυλίας, η οποία αποτελεί επίσης πρόκληση στο πλαίσιο του κράτους δικαίου». 

Σύμφωνα με τον συνταγματολόγο κ. Ξηρό, καταγράφεται πλέον διεθνώς μία τάση «προς την κατεύθυνση της κυρίως ή της πλήρους δικαστικοποίησής» της υπουργικής ποινικής ευθύνης. «Η Βουλή σιγά-σιγά περιθωριοποιείται ή της καταλείπεται λόγος μόνο στην περίπτωση ειδικών κατηγοριών αξιόποινων πράξεων σε ό,τι αφορά την εκκίνηση της διαδικασίας. Για τη διερεύνηση και τον καταλογισμό της υπουργικής ποινικής ευθύνης υπάρχουν χώρες -είναι σαφώς λιγότερες- που επιλαμβάνεται η Βουλή, άλλες που επιλαμβάνεται η δικαιοσύνη, και άλλες που εγκαθιδρύουν σώμα μεικτής σύνθεσης». 

Ισπανία
Το Σύνταγμα της Ισπανίας ορίζει ότι τα μέλη της κυβέρνησης αντιμετωπίζουν ποινική ευθύνη βάσει κοινών διατάξεων, ενώ η Βουλή εμπλέκεται μόνο όταν το φερόμενο αδίκημα αφορά προδοσία ή ενέργειες που απειλούν την ασφάλεια του κράτους. Αρκετοί υπουργοί στην Ισπανία έχουν καταδικαστεί, όπως οι Jaume Matas, υπουργός Περιβάλλοντος (2000) που καταδικάστηκε για διαφθορά, και Rodrigo Rato, υπουργός Οικονομίας (1996) που καταδικάστηκε για οικονομικά εγκλήματα. Πρόσφατα ο διωκόμενος για διαφθορά José Luis Ábalos, πρώην υπουργός Μεταφορών (2018-2021), έγινε ο πρώτος εν ενεργεία Ισπανός βουλευτής που τέθηκε σε προδικαστική κράτηση λόγω κινδύνου διαφυγής.

Ρουμανία
Για τη δίωξη ποινικών ευθυνών υπουργών στη Ρουμανία είναι απαραίτητη η έγκριση σχετικής εισαγγελικής παραγγελίας από τη Γερουσία ή τη Βουλή, μέσω μυστικής ψηφοφορίας, ή η έγκριση του Ρουμάνου προέδρου για μη εκλεγμένους υπουργούς. Σύμφωνα με την Εθνική Διεύθυνση Καταπολέμησης της Διαφθοράς (DNA), από το 2019 κανένα αίτημα για την έγκριση ποινικής έρευνας δεν έχει απορριφθεί. Επίσης, από το 2005 διερευνήθηκαν 36 υπουργοί, 16 εκ των οποίων καταδικάστηκαν, ενώ άλλοι 5 βρίσκονται σε δίκη. «Υπήρχε μια εποχή που το Κοινοβούλιο εμπόδιζε συχνά τις εισαγγελικές παραγγελίες και η άρση ασυλίας αντιμετωπιζόταν πολιτικά. Σήμερα το νομικό πλαίσιο και η κοινοβουλευτική πρακτική είναι ευθυγραμμισμένα με τα ευρωπαϊκά πρότυπα», επισημαίνει στο HotNews η πρώην υπουργός Δικαιοσύνης Alina Gorghiu. 

Γαλλία
Στη Γαλλία, όπου πρόσφατα είδαμε τη σύντομη φυλάκιση του πρώην προέδρου Νικολά Σαρκοζί, η ποινική δίωξη κατά υπουργών εκκινεί κατά τις κοινές ποινικές διατάξεις, ωστόσο τα μέλη κυβέρνησης δικάζονται από ειδικό δικαστήριο (Cour de justice de la République). Ο ρόλος της Βουλής περιορίζεται στην έγκριση της σύνθεσης του αρμόδιου Δικαστηρίου. 

Ιταλία
Στην Ιταλία η ποινική δίωξη ασκείται από τη δικαστική εξουσία και ο ρόλος του Κοινοβουλίου περιορίζεται στη δυνατότητα να σταματήσει τη διαδικασία σε πολύ συγκεκριμένες περιπτώσεις. Βάσει του άρθρου 96 του Συντάγματος και του εκτελεστικού νόμου 1/1989, ο πρωθυπουργός και οι υπουργοί «υπόκεινται σε κοινές διατάξεις για αδικήματα που διαπράττονται κατά την άσκηση των καθηκόντων τους, με την επιφύλαξη της έγκρισης από τη Γερουσία ή τη Βουλή των Αντιπροσώπων». Οι συσχετισμοί στο ιταλικό κοινοβούλιο, ωστόσο, επηρεάζουν την ποινική διερεύνηση υπουργικών ευθυνών. 

Βουλγαρία
Οι υπουργοί στη Βουλγαρία δεν έχουν κάποια κοινοβουλευτική προστασία από ποινικές διώξεις και μπορούν να συλληφθούν και να δικαστούν βάσει κοινών ποινικών διατάξεων. Αυτό έχει οδηγήσει σε πολυάριθμες διώξεις, αν και συνήθως ξεκινούν αφότου ένας υπουργός αποχωρήσει από το αξίωμά του. Το δικαστικό σύστημα της χώρας, ωστόσο, μοιάζει να λειτουργεί με έναν πολιτικοποιημένο τρόπο, ενώ οι καταδικαστικές αποφάσεις κατά πρώην υπουργών είναι ελάχιστες. 

* Το άρθρο γράφτηκε στο πλαίσιο του ευρωπαϊκού προγράμματος PULSE, στο oποίο συμμετέχει κατ’ αποκλειστικότητα η «Εφ.Συν.».  Συνεργάστηκαν οι Beatriz Parera/El Confidencial (El Confidencial – Ισπανία), Lorenzo Ferrari (OBCT – Ιταλία),  Krasen Nikolov & Samuil Dimitrov (Mediapool – Βουλγαρία) και Simona Voicu (HotNews.ro – Ρουμανία).  Πηγή φωτογραφιών: European Parliament – EU, Pixabay. 

Έρευνα – Κείμενο:  Ιωάννα Λουλούδη, Maria Álvarez Del Vayo, Lucas Laursen, Ter García, Carmen Torrecillas, Adrian Maqueda 
Ανάλυση δεδομένων – Εικονογράφηση: Civio 

Στο υπουργείο Μετανάστευσης και Ασύλου ο νέος ένοικος του υπουργικού γραφείου έδωσε τα δικά του διαπιστευτήρια την περασμένη εβδομάδα. Και ήταν ακριβώς αυτά που θα περίμενε όποιος γνωρίζει την ακροδεξιά πορεία του Μάκη Βορίδη. Εμφανιζόμενος στην Επιτροπή Δημόσιας Διοίκησης, Δημόσιας Τάξης και Δικαιοσύνης της Βουλής (19/3), έσπευσε να ανακοινώσει ότι με προσωπική του απόφαση αποσύρει τη διάταξη νομοσχεδίου που παρέτεινε μέχρι το τέλος του Σεπτεμβρίου την προθεσμία υποβολής αιτήσεων για νομιμοποίηση μεταναστών που ζουν στην Ελλάδα περισσότερο από τρία χρόνια και έχουν βρει εργοδότη (άρθρο 205, παρ. 2), διαδικασία που είχε εισηγηθεί ο προκάτοχός του Δημήτρης Καιρίδης, σε μια προσπάθεια να ικανοποιήσει τις πιεστικές ανάγκες για εργατικά χέρια. Προανήγγειλε έπειτα πως οποιαδήποτε άλλη απόφαση «θα πρέπει να συνδεθεί με περιοριστικότερες πολιτικές αντιμετώπισης της παράνομης μετανάστευσης από τούδε». Λίγες ημέρες αργότερα (27/3), σε επίσκεψη του στο υπουργείο, ο πρωθυπουργός Κυριάκος Μητσοτάκης θα δήλωνε συμπληρωματικά πως η νόμιμη μετανάστευση στην Ελλάδα «πρέπει να καλύπτει διαπιστωμένες ανάγκες της αγοράς εργασίας». 

Οι άδειες διαμονής, αρχικά προσωρινές και έπειτα μακροχρόνιες, αποτελούν το βασικό «χαρτί» για την απόδειξη νόμιμης παραμονής στη χώρα και το πρώτο σκαλοπάτι στη μακρά διαδικασία προς την απόκτηση της ελληνικής ιθαγένειας για όσους αλλοδαπούς δεν διαθέτουν σημαντικά αθλητικά ή άλλα προσόντα προκειμένου να «προσφέρουν εξαιρετικές υπηρεσίες στη χώρα ή να εξυπηρετήσουν εξαιρετικό συμφέρον στη χώρα» (άρθρο 13 του Κώδικα Ελληνικής Ιθαγένειας), για να λάβουν τιμητική πολιτογράφηση. Τέτοιες πολιτογραφήσεις διαφέρουν σημαντικά, είναι συνήθως γρήγορες και εξαρτώνται μόνο από την πολιτική βούληση της εκάστοτε κυβέρνησης. 

Χαρακτηριστικό είναι το γνωστό σε όλους παράδειγμα αθλητών που πολιτογραφήθηκαν προκειμένου να φορέσουν τα χρώματα της Εθνικής ομάδας, όπως για παράδειγμα ο μπασκετμπολίστας του Ολυμπιακού Thomas Walkup που έλαβε το 2023 την ελληνική υπηκοότητα και συμμετείχε με την ελληνική ομάδα στους Ολυμπιακούς Αγώνες του 2024. Τουλάχιστον 25 αθλητές και αθλήτριες αγωνίστηκαν στο Παρίσι έχοντας λάβει υπηκοότητα με διάταγμα ευρωπαϊκής χώρας, μεταξύ άλλων η Ekaterina Antropova, Ρωσίδα παίκτρια του βόλεϊ που πολιτογράφησε η Ιταλία το 2023, αλλά και ο Ρώσος παλαιστής Dauren Kurugliev που χάρισε αργυρό μετάλλιο στην Ελλάδα. 

Για ανθρώπους, ωστόσο, όπως η Νατάλια που ζει στην Ελλάδα τα τελευταία 28 χρόνια, η απόκτηση ιθαγένειας μοιάζει ακόμα άπιαστο όνειρο. Μαζί με τον άντρα της έφυγαν από τη Μολδαβία το 1997, όταν τη χώρα μάστιζε έντονη οικονομική κρίση, αφήνοντας πίσω δύο παιδιά. Εργάστηκαν και οι δύο σκληρά -καθαρίστρια σε επιχειρήσεις και οικιακή βοηθός εκείνη, μάστορας ο άντρας της- και κατάφεραν να φέρουν και να μεγαλώσουν εδώ τις κόρες τους. Τα χρόνια πέρασαν ανανεώνοντας διαρκώς τις άδειες παραμονής, ώσπου το 2014 η Νατάλια, άκουσε τις κόρες της να λένε: «Μαμά, έχουμε τους φίλους μας εδώ, τις σπουδές μας εδώ, δεν θα γυρίσουμε πίσω». Εκείνη την περίοδο τα κορίτσια πέρασαν στο πανεπιστήμιο, απέκτησαν την ελληνική ιθαγένεια και ενθάρρυναν και την ίδια να κάνει αίτηση για την απόκτηση ελληνικής υπηκοότητας.

«Η ιθαγένεια ξεκλειδώνει τα δικαιώματα που θα έπρεπε να έχουν τα άτομα ως πλήρη μέλη σε ένα κράτος», λέει η ερευνήτρια μετανάστευσης Jelena Dzankic, συνδιευθύντρια του Global Citizenship Observatory (Παγκόσμιο Παρατηρητήριο Ιθαγένειας) και καθηγήτρια στο Ευρωπαϊκό Πανεπιστημιακό Ινστιτούτο (EUI) της Φλωρεντίας. 

Ωστόσο οι ευρωπαϊκές χώρες πολιτογραφούν μόνο ένα μικρό μέρος των αλλοδαπών κατοίκων τους κάθε χρόνο. Σύμφωνα με τα τελευταία διαθέσιμα στοιχεία, το 2022 η Ευρωπαϊκή Ένωση, με πληθυσμό 448,4 εκατομμυρίων ανθρώπων, πολιτογράφησε λιγότερους από 1 εκατομμύριο ανθρώπους. Συνολικά, οι ευρωπαϊκές χώρες φιλοξενούν 41,2 εκατομμύρια αλλοδαπούς. Η Σουηδία πολιτογράφησε τους περισσότερους σε σχέση με το σύνολο του πληθυσμού της, ακολουθούμενη από την Ολλανδία και την Ιταλία. Η Αυστρία, η Εσθονία και η Λετονία από την άλλη, πολιτογράφησαν το μικρότερο ποσοστό. Οι περισσότερες αποφάσεις ιθαγένειας σε ευρωπαϊκά κράτη το 2022 αφορούσαν μετανάστες από το Μαρόκο, τη Συρία και την Αλβανία. 

Τα απαγορευτικά κριτήρια 

Στους παράγοντες που επηρεάζουν τα ποσοστά πολιτογράφησης σημαίνοντα ρόλο παίζουν τα κριτήρια των κρατών για την απόκτηση υπηκοότητας. Πρώτον, η τεκμηρίωση του συνόλου των ετών νόμιμης διαμονής που κυμαίνονται έως και 10 έτη στην Ισπανία, την Αυστρία και την Ιταλία και 7 έτη στην Ελλάδα. Παράλληλα απαιτείται η εκπλήρωση πρόσθετων απαιτήσεων ένταξης, όπως ορισμένα έτη εργασίας, εξετάσεις γλώσσας και πολιτισμού, έγγραφα από τις χώρες καταγωγής των αιτούντων, που μπορούν να λειτουργήσουν ως εμπόδια στην είσοδο. Τα άτομα που υποβάλλουν αίτηση πολιτογράφησης μέσω άλλων οδών, όπως οι πρόσφυγες ή οι σύζυγοι πολιτών, αντιμετωπίζουν παρόμοιες απαιτήσεις. Υπάρχουν επίσης απαιτούμενα εργασίας ή εισοδήματος. Σε περισσότερες από δώδεκα ευρωπαϊκές χώρες, μία από τις προϋποθέσεις για την υπηκοότητα είναι η ύπαρξη σταθερής πηγής εισοδήματος. 

Η Νατάλια έδωσε, μετά από μεγάλη αναμονή, εξετάσεις το 2023 για την απόκτηση της ελληνικής ιθαγένειας, ξοδεύοντας χρήματα για τα απαραίτητα δικαιολογητικά και ώρες ατελείωτου διαβάσματος δίχως βοήθεια. Κατάφερε να τις περάσει, ωστόσο το αίτημά της απορρίφθηκε, καθώς, εργαζόμενη ως καθαρίστρια, δεν συμπλήρωνε το ελάχιστο απαιτούμενο ετήσιο εισόδημα των 8.450 ευρώ για το διάστημα 2014-2019. «Βρίσκομαι εδώ νόμιμα από το 1997 και όλα αυτά τα χρόνια ζούσα κάπως, σωστά; Αλλά όχι με όσα απαιτούνται», εξηγεί στο MIIR απογοητευμένη. 

Από την αρχική αίτηση της Νατάλιας ως την τελική έκδοση απόφασης για την απόκτηση υπηκοότητας πέρασαν εννέα χρόνια. Ο ανάλογος χρόνος στην Ισπανία και την Ιταλία μπορεί να φτάσει και τα δέκα έτη, ενώ στην Ελλάδα κυμαίνεται στα έξι έτη, παρότι η νομοθεσία ορίζει ότι η διοίκηση έχει στη διάθεσή της 12 μήνες για να εξετάσει τις αιτήσεις πολιτογράφησης. Αυτήν τη στιγμή στην χώρα μας εκκρεμούν περισσότερες από 30.000 αιτήσεις. 

Η Νατάλια, ωστόσο, αποφάσισε να μην δώσει ξανά εξετάσεις, αφού πλέον είναι 61 ετών και δεν θεωρεί πως θα μπορέσει ποτέ να πιάσει το εισοδηματικό όριο. Θα προσπαθήσει απλά να ανανεώσει την άδεια διαμονής της, διαδικασία που εκτιμάται από τη ΜΚΟ Generation 2.0 Red πως μπορεί να τραβήξει τουλάχιστον δύο έτη. Κι αυτό γιατί το 2024 οι εκκρεμείς αιτήσεις αδειών διαμονής για πολίτες τρίτων χωρών έφταναν τις 280.474, με περίπου 32.650 νέα αιτήματα να προστίθενται σε ένα χρόνο, από τον Νοέμβριο του 2023 ως τον Νοέμβριο του 2024. 

Όπως αναφέρει το Generation 2.0 Red στην τελευταία του έκθεση για την Παρακολούθηση των Διοικητικών Διαδικασιών Απόκτησης Ιθαγένειας (Εκθεση #2, Μάιος 2024 – Αύγουστος 2024)), «βασικό και ανυπέρβλητο εμπόδιο για τους περισσότερους υποψήφιους είναι η απαίτηση να αποδείξουν ελάχιστο εισόδημα, κάτι που οδηγεί σε πολλές απορρίψεις αιτήσεων. Η απόκτηση ιθαγένειας ατόμων που ζουν χρόνια στη χώρα και έχουν αναπτύξει ισχυρούς δεσμούς με αυτή, δεν πρέπει να εξαρτάται από οικονομικούς παράγοντες». 

Στην Ελλάδα το 2023 εκδόθηκαν 4.931 αποφάσεις για πολιτογράφηση αλλογενών (τελευταία διαθέσιμα στοιχεία Γενικής Γραμματείας Ιθαγένειας), από τις οποίες ήταν θετικές οι 3.515 (71,28%). Στην πλειοψηφία τους (73,88%) αφορούσαν μετανάστες από την Αλβανία. Τρεις ωστόσο στις δέκα αιτήσεις (1.416 στον αριθμό) για απόκτηση ιθαγένειας, απορρίπτονται. 

Ξένοι στη χώρα τους

Χιλιάδες είναι οι εκκρεμείς αιτήσεις ιθαγένειας και στην περίπτωση των μεταναστών δεύτερης γενιάς, που στα τέλη Μαρτίου του 2022 έφταναν στη χώρα μας τις 18.822 (πιο πρόσφατα διαθέσιμα στοιχεία), με τις καθυστερήσεις στην επεξεργασία των αιτήσεων να ξεπερνούν τα τέσσερα χρόνια. 

Στην περίπτωση αυτή η ιθαγένεια χορηγείται, κατόπιν αιτήσεως των γονέων, είτε σε ανήλικα παιδιά που έχουν γεννηθεί στη χώρα και έχουν γραφτεί στην Α’ Δημοτικού (ισχύουν αυστηρές προϋποθέσεις για το καθεστώς και τα χρόνια διαμονής των γονιών τους στην Ελλάδα) είτε σε ανήλικα παιδιά που έχουν ολοκληρώσει εννέα τάξεις πρωτοβάθμιας και δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης σε ελληνικό σχολείο ή τις έξι τάξεις της δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης ή έχουν απολυτήριο Λυκείου και πτυχίο τριτοβάθμιας εκπαίδευσης. Το 2023 το ποσοστό αποδοχής των αιτήσεων ιθαγένειας δεύτερης γενιάς ήταν 97,3% (7.514 θετικές αποφάσεις), το 2022 98,38% (6.867) και το 2021 97,03% (5.154). 

Το 2022 η Ιταλία και η Ισπανία ήταν οι δύο ευρωπαϊκές χώρες που πραγματοποίησαν συνολικά τις περισσότερες πολιτογραφήσεις (213.716 και 181.581 αντίστοιχα) σύμφωνα με τη Eurostat. Ωστόσο, σχεδόν το ένα τρίτο από αυτές αφορούν άτομα που γεννήθηκαν εκεί. Το ποσοστό είναι παρόμοιο στην Αυστρία (32,69%), αλλά υψηλότερο στην Ελλάδα (53,93%), όπου περισσότεροι από τους μισούς από τους 12.733 ανθρώπους στους οποίους δόθηκε υπηκοότητα, είχαν γεννηθεί εδώ. 

Οι νόμοι των κρατών μελών της EE τείνουν να ευνοούν την ιθαγένεια λόγω καταγωγής (jus sanguinis) και όχι λόγω τόπου γέννησης (jus soli), αλλά αρκετές χώρες επιτρέπουν σε άτομα που έχουν γεννηθεί εκεί να γίνουν πολίτες ανεξάρτητα από την ιθαγένεια των γονέων τους σε ειδικές περιπτώσεις.

Πέντε χώρες χορηγούν αυτόματα την ιθαγένεια σε όσους γεννιούνται εκεί με αλλοδαπούς γονείς και πληρούν ορισμένες προϋποθέσεις, σύμφωνα με το Παγκόσμιο Παρατηρητήριο Ιθαγένειας (GLOBALCIT). Η Πορτογαλία προσφέρει ιθαγένεια στα παιδιά που γεννιούνται εκεί και των οποίων οι αλλοδαποί γονείς έχουν διαμείνει εκεί ένα χρόνο. Η Ιρλανδία το πράττει αυτό μετά από τρία χρόνια. Η Γερμανία το κάνει μετά από πέντε χρόνια, από τον Ιούνιο του 2024. Και το Λουξεμβούργο και η Γαλλία χορηγούν αυτόματα την ιθαγένεια σε άτομα που έχουν γεννηθεί εκεί και μπορούν να αποδείξουν ότι έχουν ζήσει εκεί 5 χρόνια, όταν τα άτομα αυτά γίνουν 18 ετών. Στη Γαλλία, περισσότερο από το ένα τέταρτο των περίπου 114.500 πολιτογραφήσεων το 2022 αφορούσαν παιδιά ηλικίας 13 έως 17 ετών, των οποίων οι γονείς υπέβαλαν αίτηση παρά την πρόβλεψη για αυτόματη ιθαγένεια στην ηλικία των 18 ετών. 

Αντίθετα, δεκαπέντε άλλες χώρες της ΕΕ δεν επιτρέπουν την αυτόματη πολιτογράφηση των παιδιών που γεννιούνται εκεί από αλλοδαπούς γονείς, αλλά προσφέρουν απλουστευμένες διαδικασίες, όπως η μείωση του χρόνου που απαιτείται για την προηγούμενη νόμιμη διαμονή. Δεν υπάρχει κοινός κανόνας: ενώ στην Ισπανία, οι γονείς των παιδιών που γεννιούνται στη χώρα μπορούν να υποβάλουν αίτηση για την ιθαγένεια του παιδιού τους μετά από ένα έτος νόμιμης διαμονής, στην Ιταλία δεν μπορούν να υποβάλουν αίτηση μέχρι το παιδί να γίνει 18 ετών. Η Σουηδία απαιτεί τρία χρόνια διαμονής, όχι μόνο για τα παιδιά που έχουν γεννηθεί εκεί, αλλά για όλους τους ανήλικους που διαμένουν στη χώρα, ανεξάρτητα από τον τόπο γέννησής τους.

Σε όλες αυτές τις χώρες, το πρώτο εμπόδιο για την πολιτογράφηση είναι η απόκτηση νόμιμης διαμονής. «Όταν τα παιδιά γεννιούνται από γονείς που βρίσκονται σε παράτυπη κατάσταση, βρίσκονται και αυτά σε παράτυπη κατάσταση», εξηγεί ο Diego Fernández-Maldonado, δικηγόρος μετανάστευσης της ΜΚΟ Caritas στη Μαδρίτη της Ισπανίας. Η οικονομολόγος Christina Gathmann από το Ινστιτούτο Κοινωνικοοικονομικών Ερευνών του Λουξεμβούργου, χαρακτηρίζει «χαμένη ευκαιρία» το γεγονός ότι οι περισσότερες χώρες δεν αναγνωρίζουν το δικαίωμα γέννησης ως ιθαγένεια στα παιδιά αλλοδαπών γονέων: «Η Ευρώπη μένει πίσω ή δεν σκέφτεται τα οφέλη, επειδή πολύ λίγες χώρες στην Ευρώπη έχουν δικαίωμα γέννησης της ιθαγένειας». 

Χωρίς εθνικότητα και χωρίς δικαιώματα

Υπάρχει και μια ακόμη κατηγορία ανθρώπων για την οποία κανείς δε συζητά. Αφορά τους τουλάχιστον 381.000 αλλοδαπούς, σύμφωνα με στοιχεία της Ύπατης Αρμοστείας του ΟΗΕ για τους Πρόσφυγες, που ζουν στην ΕΕ χωρίς να έχουν κάποια επίσημη ιθαγένεια, κατάσταση που τους αναγκάζει να ζουν ως αόρατοι, χωρίς βασικά δικαιώματα.

Πολλοί ανιθαγενείς προέρχονται από κράτη που έχουν εξαφανιστεί ή μπορεί να έχουν εκτοπιστεί λόγω πολέμου ή για άλλους λόγους. Άλλοι δεν έχουν ιθαγένεια λόγω κενών στους νόμους της χώρας γέννησής τους: μπορεί να είναι παιδιά ανιθαγενών ή ανθρώπων των οποίων οι χώρες δεν αναγνωρίζουν ως πολίτες τα παιδιά που γεννιούνται από τους πολίτες τους στο εξωτερικό. Κάποιοι άνθρωποι είναι ανιθαγενείς επειδή η χώρα στην οποία ζουν δεν αναγνωρίζει τη χώρα καταγωγής τους ως κράτος, όπως συμβαίνει σε μεγάλο μέρος της Ευρωπαϊκής Ένωσης (ΕΕ) για τους ανθρώπους από την Παλαιστίνη ή τη Δυτική Σαχάρα. 

Στη Σουηδία ο αριθμός των αναγνωρισμένων ανιθαγενών αυξήθηκε από 5.300 το 2005, το πρώτο έτος με διαθέσιμα στοιχεία, σε 42.511 το 2022. Στην Ελλάδα οι ανιθαγενείς έφταναν το 2022 τους 4.488, αριθμός που ήταν ίδιος ακριβώς το 2021.

Από τα μέσα του περασμένου αιώνα, δύο συμβάσεις του ΟΗΕ έχουν ως στόχο να εγγυηθούν ελάχιστα δικαιώματα για τους ανιθαγενείς. Πρώτον, η Σύμβαση του 1954 σχετικά με το καθεστώς των ανιθαγενών, η οποία ορίζει ποια άτομα εμπίπτουν σε αυτή την κατηγορία και απαιτεί από τις χώρες που την έχουν υπογράψει να τους παρέχουν πρόσβαση σε βασικά δικαιώματα που είναι τουλάχιστον ίδια με εκείνα που απολαμβάνουν οι νόμιμα διαμένοντες αλλοδαποί. 

Υπάρχει ακόμη η Σύμβαση του 1961 για τη μείωση της ανιθαγένειας, η οποία περιορίζει τις προϋποθέσεις που πρέπει να πληρούν οι ανιθαγενείς για να αποκτήσουν ιθαγένεια. Είκοσι ευρωπαϊκά κράτη την έχουν υπογράψει, ωστόσο, η Γαλλία, η Ελλάδα και η Σλοβενία δεν το έχουν ακόμη κάνει, ενώ η Κύπρος, η Εσθονία και η Πολωνία δεν έχουν καν προσχωρήσει στη Σύμβαση του 1954, σύμφωνα με την τελευταία έκθεση για την ανιθαγένεια του Ευρωπαϊκού Δικτύου Μετανάστευσης (ΕΔΜ), ενός διακυβερνητικού οργανισμού που χρηματοδοτείται από την ΕΕ. 

Το 2022, σύμφωνα με τα τελευταία στοιχεία της Eurostat, τα 27 κράτη της ΕΕ χορήγησαν ιθαγένεια σε συνολικά 7.296 ανιθαγενείς. Από το 2013, το πρώτο έτος για το οποίο υπάρχουν διαθέσιμα στοιχεία, χορηγήθηκαν σε τουλάχιστον 67.600, με περισσότερους από τους μισούς στη Σουηδία. 

Μόνο 18 χώρες έχουν απλοποιήσει την πρόσβαση στην ιθαγένεια για τους ανιθαγενείς, σύμφωνα με την Globalcit. Η διαδικασία, όμως, είναι διαφορετική από χώρα σε χώρα και δεν παρέχονται πάντα διευκολύνσεις. Στην Ιρλανδία δεν απαιτείται οι ανιθαγενείς να έχουν ζήσει στη χώρα για ορισμένο χρονικό διάστημα. Στην Ελλάδα εάν ένας ανιθαγενής έχει διαμείνει για 3 χρόνια στη χώρα, μπορεί να υποβάλει αίτηση για την ιθαγένεια. Το Βέλγιο μειώνει την απαίτηση διαμονής από 5 χρόνια σε 2, ενώ 5 χρόνια διαμονής είναι το κριτήριο και στη Γερμανία. Εννέα άλλες χώρες της ΕΕ, συμπεριλαμβανομένης της Ισπανίας, της Πορτογαλίας και της Ρουμανίας, δεν διευκολύνουν με κανέναν τρόπο την απόκτηση ιθαγένειας για τους ανιθαγενείς. 

Όλες οι χώρες της ΕΕ, εκτός από την Κύπρο και τη Ρουμανία, παρέχουν ιθαγένεια σε άτομα που έχουν γεννηθεί στη χώρα και τα οποία διαφορετικά θα ήταν ανιθαγενή. Στην Ελλάδα, τα παιδιά που γεννιούνται από ανιθαγενείς γονείς, αποκτούν ιθαγένεια ελληνική εφόσον γεννηθούν στη χώρα. 

Περισσότερα εμπόδια στον δρόμο για την ιθαγένεια

Η απόκτηση ιθαγένειας αποτελεί σε κάθε περίπτωση το μόνο καθεστώς που αναγνωρίζει τον/την κάτοχο της ως ισότιμο μέλος της κοινωνίας, παρέχοντάς του/της ισότιμη πρόσβαση σε δικαιώματα, αλλά και σε μια αίσθηση ασφάλειας πως δεν υπάρχει σενάριο επιστροφής στην χώρα προέλευσης. 

Σε μια συγκυρία στην οποία ακροδεξιές δυνάμεις σέρνουν τους Ευρωπαίους κυβερνώντες στην αυστηροποίηση της μεταναστευτικής πολιτικής, είναι βέβαιο πως οι προκλήσεις για την απόκτηση ιθαγένειας θα αυξηθούν στα κράτη-μέλη. Στην Ελλάδα, η πρόσφατη απόφαση-ορόσημο του ΣτΕ, που παύει την αναγνώριση της Τουρκίας ως ασφαλούς τρίτης χώρας για πρόσφυγες από πέντε εθνικότητες (Συρία, Αφγανιστάν, Πακιστάν, Μπαγκλαντές, Σομαλία), αναμένεται να ενισχύσει την πίεση στην ήδη επιβαρυμένη διοίκηση, όπου, χωρίς ρεαλιστικά συστηματικές λύσεις, τα προβλήματα των καθυστερήσεων ως προς τις άδειες διαμονής και την ιθαγένειας αντί να διορθώνονται, θα διογκώνονται, αφήνοντας μετέωρους χιλιάδες ανθρώπους. 

*Η διασυνοριακή έρευνα δεδομένων εκπονήθηκε στο πλαίσιο του Ευρωπαϊκού Δικτύου Δημοσιογραφίας Δεδομένων (EDJNet). 

Την έρευνα συντόνισε η ισπανική δημοσιογραφική ομάδα Civio, ενώ συμμετείχαν ακόμη οι δημοσιογραφικές ομάδες: Deutsche Welle (Γερμανία),  Noteworthy (Ιρλανδία), OBCT (Ιταλία), Dennik N (Σλοβακία) και MIIR (Ελλάδα). 

Διαβάστε περισσότερα για τη μεθοδολογία της έρευνας δεδομένων στο τέλος των άρθρων του Civio: εδώ, εδώ και εδώ. 

Πηγή: Εuropean Union-EP

• Η Ελλάδα διαθέτει την πλειοψηφία των πόρων (37%) για την πράσινη μετάβαση του Ταμείου Ανάκαμψης στην ενίσχυση των ΑΠΕ. Μόλις το 11% στην αντιμετώπιση της κλιματικής αλλαγής.
• Η ελληνική κυβέρνηση δεν έχει εκπληρώσει το 79% των πράσινων στόχων. 
• Στα 3 δισ. μέχρι σήμερα οι εκταμιεύσεις για πράσινες επενδύσεις.
• Παραμένει χωρίς χωροταξικό σχεδιασμό η ανάπτυξη των ΑΠΕ. 
• Καμία από τις μεταρρυθμίσεις του ελληνικού Σχεδίου Ανάκαμψης δεν αφορά το σύστημα περιβαλλοντικών ελέγχων.

Ο όρος «πράσινες επενδύσεις» δεν φαίνεται να έχει εδώ και καιρό την αίγλη που διεκδικούσαν οι πολιτικοί εμπνευστές του. Οι αντιδράσεις κατοίκων σε περιοχές της ελληνικής επαρχίας απέναντι στην αλόγιστη διασπορά εγκαταστάσεων Ανανεώσιμων Πηγών Ενέργειας (ανεμογεννήτριες, φωτοβολταϊκά, κλπ) έχουν πολλαπλασιαστεί, τη στιγμή που ένας πακτωλός χρημάτων που προέρχεται από το Ταμείο Ανάκαμψης και Ανθεκτικότητας εστιάζει στον πυλώνα της λεγόμενης «πράσινης μετάβασης» για την ενεργειακή επάρκεια των χωρών της ΕΕ. Ποιοι είναι όμως οι όροι αυτής της μετάβασης, τι περιλαμβάνει και πώς διασφαλίζεται η προστασία του περιβάλλοντος μέσα από τις επενδύσεις και τις μεταρρυθμίσεις που περιλαμβάνει ο Μηχανισμός Ανάκαμψης;

Το Ευρωπαϊκό Δίκτυο Δημοσιογραφίας Δεδομένων (EDJNet) με τη συμμετοχή του MIIR έθεσε στο μικροσκόπιο της έρευνας τα δεδομένα της Ευρωπαϊκής Επιτροπής για την «πράσινη μετάβαση»  μαζί με τα Σχέδια Ανάκαμψης της Ελλάδας και ακόμη 10 χωρών της νότιας και ανατολικής Ευρώπης, προκειμένου να εντοπίσει τις απαντήσεις στα παραπάνω ερωτήματα και, κυρίως, να ρίξει φως στις επιπτώσεις από τις παρεμβάσεις που συνδέονται με τον βασικότερο ίσως πυλώνα του Μηχανισμού.

Τι ποσοστό πόρων διαθέτει η Ελλάδα σε κλιματικούς στόχους

Οι πόροι και οι στόχοι που διατίθενται από την Ε.Ε έχουν διαφορετική σημασία για τα διάφορα κράτη μέλη. Για ορισμένους, ο Μηχανισμός Ανάκαμψης αποτελεί μοναδική ευκαιρία για οικονομική και κοινωνική ανάπτυξη. Αυτό ισχύει ιδιαίτερα για τις χώρες της νότιας και της ανατολικής Ευρώπης, στις οποίες έχουν κατανεμηθεί τα υψηλότερα ποσοστά κεφαλαίων σε σχέση με τα αντίστοιχα ακαθάριστα εγχώρια προϊόντα (ΑΕΠ) τους. Μεταξύ αυτών και η Ελλάδα, όπως επίσης οι Κροατία, Ισπανία, Ρουμανία, Ιταλία, Πορτογαλία, Πολωνία, Βουλγαρία, Λιθουανία, Ουγγαρία και Σλοβακία. Εξου και τα κράτη αυτά τέθηκαν στο μικροσκόπιο της έρευνας.

Και οι 11 χώρες που εξετάζονται πληρούν την ποσόστωση του 37% των κονδυλίων που οφείλουν τα εθνικά Σχέδια να επενδύουν στην πράσινη μετάβαση. Κάποιες το ξεπερνούν κατά πολύ: στην πρώτη θέση βρίσκεται η Ουγγαρία, η οποία αφιερώνει το 67% των πόρων του εθνικού της σχεδίου σε στόχους για το κλίμα και το περιβάλλον. Την Ουγγαρία ακολουθεί η Βουλγαρία, μια άλλη χώρα που αφιερώνει περισσότερο από το ήμισυ των κεφαλαίων της για την πράσινη μετάβαση (57%). Η Σλοβακία και η Πολωνία βρίσκονται κοντά με 48% και 47% αντίστοιχα, ενώ η Ελλάδα βρίσκεται στη δέκατη θέση με 38%.

Στην αναλυτικότερη κατανομή των πόρων της πράσινης μετάβασης σε επιμέρους κλιματικούς/περιβαλλοντικούς τομείς, τα αποτελέσματα δείχνουν ότι η Ελλάδα μαζί με 4 ακόμη χώρες (Πολωνία, Βουλγαρία, Λιθουανία και Ουγγαρία) αφιέρωσαν το μεγαλύτερο μερίδιο κεφαλαίων για την ανάπτυξη ανανεώσιμων πηγών ενέργειας, ενώ 4 κράτη στόχευσαν στην ενεργειακή απόδοση (Κροατία, Ισπανία, Πορτογαλία και Σλοβακία) και μόλις 2 στη βιώσιμη κινητικότητα (Ρουμανία και Ιταλία).

Είναι δύσκολο να ανασυνθέσουμε με βεβαιότητα τους λόγους για τους οποίους τα κράτη αποφάσισαν να επενδύσουν περισσότερα σε έναν στόχο παρά σε έναν άλλο. Ωστόσο, μπορούμε να κάνουμε κάποιες υποθέσεις. Για παράδειγμα, είναι ενδιαφέρον να σημειωθεί ότι η Πολωνία, η Ουγγαρία και η Λιθουανία έχουν διαθέσει περισσότερους από τους μισούς πόρους τους για την πράσινη μετάβαση στην ανάπτυξη των ανανεώσιμων πηγών ενέργειας. Οι δύο πρώτες κατατάσσονται σύμφωνα με τη Eurostat στην τελευταία θέση μεταξύ των κρατών μελών της Ε.Ε. όσον αφορά την κατανάλωση ενέργειας από ανανεώσιμες πηγές. Έχουν επομένως παραπάνω κίνητρο να επενδύσουν περισσότερο στον τομέα αυτόν, ώστε να είναι σύμφωνες με τους ευρωπαϊκούς στόχους.

Και αν για την Πολωνία και την Ουγγαρία η πλειοδοσία στις ανανεώσιμες πηγές ενέργειας εξηγείται από την ελλιπή ανάπτυξη αυτών, για το ελληνικό Σχέδιο Ανάκαμψης που κατευθύνει την πλειοψηφία των πράσινων πόρων (37%) στις ΑΠΕ, δεν ισχύει το ίδιο. Η χώρα με βάση τα ίδια στατιστικά της Eurostat βρίσκεται περίπου στη μέση των ευρωπαϊκών χωρών ως προς το μερίδιο ενέργειας από ΑΠΕ με 22,7% (πρόκειται για την ενέργεια συνολικά σε μέσα μεταφοράς, ρεύμα και ψύξη-θέρμανση), ελάχιστα κάτω από τον μέσο όρο των 27 χωρών της ΕΕ που είναι στο 23%.

Γιατί λοιπόν η χώρα μας επέλεξε να επενδύσει περισσότερο και δυσανάλογα πολύ στις Ανανεώσιμες Πηγές, σε σύγκριση με άλλους στόχους, όπως η ενεργειακή απόδοση (33% των πόρων) που αφορά κυρίως την ενεργειακή αναβάθμιση και ανακαίνιση κτιρίων, σπιτιών, δημόσιων υποδομών, κλπ. Και γιατί επέλεξε να κατευθύνει ελάχιστους συγκριτικά πόρους στο εξαιρετικά κρίσιμο πεδίο της αντιμετώπισης και προσαρμογής στην κλιματική αλλαγή (μόλις το 11%) ή τη βιώσιμη κινητικότητα (3%) παρά τα τεράστια προβλήματα στα αστικά κέντρα και ειδικά στην Αθήνα;

«Το ελληνικό σχέδιο Ανάκαμψης δεν εκπονήθηκε σωστά, γιατί εκεί που θα έπρεπε να έχει διοχετευτεί το πολύ χρήμα, και ήταν όντως μια ευκαιρία, είναι ο κτιριακός τομέας στην Ελλάδα. Δηλαδή ζητήματα ενεργειακής αναβάθμισης, αποδοτικότητας, καλής θωράκισης των κτιρίων, με την κλιματική κρίση να έρχεται και να χτυπάει αλύπητα τον κτιριακό τομέα», υποστηρίζει η Θεοδότα Νάντσου επικεφαλής Περιβαλλοντικής Πολιτικής της WWF Ελλάδας.

Χωρίς θερμομόνωση

Από τις περίπου 6,5 εκατομμύρια συνολικά κατοικίες στη χώρα, πάνω από τις μισές χτίστηκαν πριν από το 1980, επομένως δεν διαθέτουν καμία θερμομόνωση. Με βάση στοιχεία του υπουργείου Περιβάλλοντος και Ενέργειας, το 77% αυτών των κατοικιών που έχουν εκδώσει Πιστοποιητικά Ενεργειακής Απόδοσης, τοποθετούνται στις τρεις χειρότερες ενεργειακά κλάσεις (Ε, Ζ και Η), ενώ στις δύο καλύτερες ενεργειακά κλάσεις τοποθετείται λιγότερο από το 5% των κατοικιών στην Ελλάδα.

Το πρόγραμμα “εξοικονομώ” που αξιοποιεί πόρους του Ταμείου και εφαρμόζεται για την αναβάθμιση-ανακαίνιση των σπιτιών είναι «τελείως ανεπαρκές», επισημαίνει η Νάντσου, «διότι είναι πάρα πολύ μικρό σαν ποσό, τη στιγμή που η Ελλάδα έχει τρύπια κτήρια. Είναι πολύ λίγα τα χρήματα. Και ήταν μια τεράστια ευκαιρία να αναβαθμιστεί ο κτιριακός τομέας, ώστε να είναι βιώσιμα τα υπόγεια, τα σπίτια στις παλιές πολυκατοικίες, στα χωριά που εξαρτώνται από κάρβουνα και τζάκια και καίγονται οι άνθρωποι με σόμπες». 

Ενεργειακή φτώχεια

Το θέμα της ψύξης-θέρμανσης και των μονώσεων των κτιρίων, είναι κρίσιμο καθώς συνδέεται άρρηκτα και με τα μέτρα αντιμετώπισης της ενεργειακής φτώχειας, της αδυναμίας δηλαδή των πολιτών να καλύψουν/πληρώσουν λογαριασμούς ρεύματος, πετρελαίου, κλπ για να έχουν ανεκτές συνθήκες θερμοκρασιακά στο σπίτι τους. Δηλαδή όταν η θέρμανση και η ψύξη, που αυτό είναι το κύριο ζητούμενο για την Ελλάδα, είναι πανάκριβη πολυτέλεια.

Σύμφωνα με τα στοιχεία της Eurostat, πάνω από ένας στους τρεις Ελληνες (34%) αυτή τη στιγμή δεν ζει σε επαρκώς κλιματιζόμενο σπίτι τους θερινούς μήνες.

Πηγή: Freepik

Χωρίς χωροταξικό σχεδιασμό η ανάπτυξη των ΑΠΕ

Την ίδια στιγμή παρατηρείται και ένα δεύτερο οξύμωρο με το ελληνικό Σχέδιο Ανάκαμψης. Ενώ έχει διοχετεύσει το μεγαλύτερο ποσοστό επενδύσεων στις ΑΠΕ, οι μεταρρυθμίσεις για τη θεσμική προστασία του περιβάλλοντος είναι πενιχρές.

Εν γένει, τα περισσότερα ορόσημα που εντάχθηκαν στο ελληνικό σχέδιο ήταν μεταρρυθμίσεις που είχαν μηδενικό κόστος και αφορούν δεσμεύσεις ότι θα βελτιώσει το θεσμικό πλαίσιο στο τάδε ή το δείνα πεδίο. 

Επιπλέον ειδικά στον πυλώνα της πράσινης μετάβασης «ήταν κατά βάση μεταρρυθμίσεις για τις ΑΠΕ, τελείως αποσπασματικές», μας εξηγεί η Νάντσου, αφού δεν καταπιάνονται με το μείζον εδώ και χρόνια έλλειμμα χωροταξικού σχεδιασμού των ΑΠΕ, ούτε με το σύστημα περιβαλλοντικών ελέγχων.

«Στην πραγματικότητα ενώ στην Ελλάδα όντως οι ΑΠΕ προχωράνε με γοργό ρυθμό», σημειώνει, «προχωρούν επειδή υπάρχει ήλιος και άνεμος, και όχι επειδή η αδειοδοτική διαδικασία είναι καλή ή υπάρχει σωστός χωροταξικός σχεδιασμός, ώστε να ξέρει ο επενδυτής που και αν μπορεί να φτιάξει την αιολική εγκατάσταση». 

Αιολικό πάρκο στο Πέτρα Σελί Κρήτης – Πηγή: Ντοκιμαντέρ “Ασκός του Αιόλου”

Ανεξέλεγκτη χωροθέτηση

Για τον ίδιο λόγο, εξάλλου, η Κομισιόν έχει ανοιχτή υπόθεση παραβίασης κατά της Ελλάδας για την ανεξέλεγκτη χωροθέτηση ανεμογεννητριών (παράβαση (2014)4073 σχετικά με τη χωροθέτηση αιολικών πάρκων, που βρίσκεται στο στάδιο της αιτιολογημένης γνώμης από τον Φεβρουάριο 2023), καθώς δεν διαθέτει ειδικό χωροταξικό σχέδιο για τις ΑΠΕ, διότι το υφιστάμενο είναι απαρχαιωμένο (2008) και δεν είναι σύμφωνο με την Οδηγία για την προστασία των περιοχών Natura. Και ως εκ τούτου πρέπει η ελληνική κυβέρνηση να το αναθεωρήσει. 

Ωστόσο, η ελληνική κυβέρνηση δεν συμμορφώνεται και μεταθέτει την αναθεώρησή του διαρκώς. Με συνέπεια, εκπρόσωποι της Κομισιόν- στην ετήσια συνάντηση με επιτελείς του Υπουργείου Περιβάλλοντος για τον έλεγχο εφαρμογής της κοινοτικής περιβαλλοντικής νομοθεσίας- να προειδοποιούν ότι η παραπομπή της χώρας στο Ευρωπαϊκό Δικαστήριο είναι πολύ πιθανή «δεδομένου ότι η αναθεώρηση του Χωροταξικού των ΑΠΕ, η οποία θα περιλαμβάνει και την εξέταση των σωρευτικών επιπτώσεων, μετατίθεται από χρόνο σε χρόνο» (Αυγή, 28/7/2024, Λ.Σταυρογιάννη).
Η ολοκλήρωση της μελέτης έχει μετατεθεί από το ΥΠΕΝ αυτή τη φορά στο τέλος του 2025, παρότι η διαγωνιστική διαδικασία για την ανάθεση κατάρτισης της μελέτης ξεκίνησε από το 2019.

Στο ήδη προβληματικό πλαίσιο χωροθέτησης ανεμογεννητριών, φωτοβολταϊκών, κλπ, η ελληνική κυβέρνηση επέλεξε να εντάξει στο ελληνικό Σχέδιο ως μεταρρύθμιση την ενίσχυση του νομικού πλαισίου για φαραωνικά υπεράκτια αιολικά πάρκα (ανεμογεννήτριες μέσα στις θάλασσες, λίμνες, κλπ). Στην ίδια διάταξη περιλαμβάνει και την «επανεξέταση» και «βελτιστοποίηση» των χρήσεων παραγωγικής γής για νέες δυνατότητες ΑΠΕ, όπως τα αγροφωτοβολταϊκά συστήματα. 

Διόλου τυχαία λοιπόν στον κατάλογο με τους 100 τελικούς αποδέκτες με την υψηλότερη χρηματοδότηση από το Ταμείο Ανάκαμψης πλήθος εταιρειών αιολικής και ηλιακής ενέργειας κατέχουν περίοπτη θέση, όπως η ΤΕΡΝΑ Ενεργειακή που λαμβάνει τη 12η με τα περισσότερα χρήματα (250 εκ ευρώ), ενώ και στα Έργα της πράσινης μετάβασης που περιλαμβάνονται στην ιστοσελίδα του ελληνικού Σχεδίου “Ελλάδα 2.0”, εξέχουσα θέση έχουν τα projects για την εγκατάσταση “Συστημάτων Αποθήκευσης Ηλεκτρικής Ενέργειας καθοριστικών για την ανάπτυξη των ΑΠΕ” προϋπολογισμού 200 εκ ευρώ. Στην παραπάνω λίστα πράσινων έργων περιλαμβάνονται και οι αμφιλεγόμενες τεχνολογίες δέσμευσης και αποθήκευσης διοξειδίου του άνθρακα, για τις οποίες θα μιλήσουμε παρακάτω.

Αξίζει να σημειώσουμε ότι ο κατάλογος των υψηλότερων τελικών αποδεκτών ανανεώθηκε τελευταία φορά τον Νοέμβριο του 2023, με την κυβέρνηση να μην τηρεί τη ντιρεκτίβα του Μηχανισμού για ανανέωση του καταλόγου δύο φορές τον χρόνο. Επιπλέον, ως τελικός αποδέκτης, βάσει των οδηγιών της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, θεωρείται η οντότητα (νομικό ή φυσικό πρόσωπο) που λαμβάνει απευθείας κεφάλαια του Ταμείου και δεν είναι ανάδοχος, εξου και πλην των ιδιωτών ο κατάλογος περιέχει Υπουργεία, δημόσιους οργανισμούς, κλπ που εν συνεχεία αναθέτουν τα έργα. Κατα συνέπεια ο κατάλογος δεν περιλαμβάνει όλες τις εταιρείες αναδόχους που προκύπτουν μετά από την ανάθεση των συμβάσεων. Ανάλογα ισχύει και για τη λίστα των Έργων στη σελίδα του Ελλάδα 2.0, όπως τα συστήματα αποθήκευσης ενέργειας από ΑΠΕ που προαναφέραμε, για τα οποία αναφέρεται στη σχετική απόφαση ένταξης ότι θα ακολουθήσει ανταγωνιστική διαδικασία υποβολής προσφορών για τους αναδόχους.

Πηγή: Pixabay

Καμία μεταρρύθμιση στο σύστημα περιβαλλοντικών ελέγχων

Την ίδια ώρα, καμία μεταρρύθμιση του ελληνικού Σχεδίου δεν αφορά την ενίσχυση του συστήματος περιβαλλοντικών ελέγχων. 

«Στην Ελλάδα δεν υπάρχει σοβαρός περιβαλλοντικός έλεγχος» σημειώνει κατηγορηματικά η Νάντσου. «Αυτή τη στιγμή, πηγαίνει όποιος θέλει, όπου θέλει, χτίζει ό,τι θέλει, μετά ξέρει ότι θα το νομιμοποιήσουν ύστερα από λίγα χρόνια, δεν πληρώνει τους φόρους που θα έπρεπε, δεν φροντίζει να βγάλει μια οικοδομική άδεια όπως πρέπει,  να κάνει τη μελέτη όπως πρέπει, να ρίξει τα λύματα όπως πρέπει. Και μετά το πραγματικό κόστος που είναι το περιβαλλοντικό, το επωμιζόμαστε εμείς»

Παρόλα αυτά, επισημαίνει, η Ελλάδα «δεν έβαλε ορόσημα και στόχους προκειμένου να φτιάξει έναν στιβαρό μηχανισμό ελέγχου που βοηθάει αποδεδειγμένα, όπως και ο ΟΟΣΑ και η ΕΕ έχουν διατυπώσει, ότι δηλαδή, όταν έχεις στιβαρούς μηχανισμούς ελέγχου τότε έχεις, περιβαλλοντική υγεία, περιβαλλοντική καινοτομία και πιο υγιή οικονομική δραστηριότητα».

«Τέτοιες μεγάλες μεταρρυθμίσεις δεν έχουν μπει στο ελληνικό σχέδιο», καταλήγει με απογοήτευση η επικεφαλής Περιβαλλοντικής Πολιτικής της WWF Ελλάδας

Πολύ πίσω η εκπλήρωση των ορόσημων 

Όσον αφορά την εκπλήρωση των 172 ορόσημων και στόχων της πράσινης μετάβασης στο ελληνικό Σχέδιο και την τήρηση των σχετικών προθεσμιών για  71 μεταρρυθμίσεις, η Ελλάδα μέχρι στιγμής δεν έχει εκπληρώσει το 79% αυτών, φαινόμενο που συναντάμε και στις άλλες χώρες, όπως η Ιταλία και η Κροατία που έχουν καταφέρει να εκπληρώσουν το 25%. 

3 δισ έχει εισπράξει μέχρι σήμερα η Ελλάδα για πράσινες επενδύσεις

Οι συνολικοί πόροι που εχει εκταμιεύσει από το Ταμείο Ανάκαμψης η Ελλάδα μέχρι στιγμής για όλους τους πυλώνες του προγράμματος ανέρχονται σε 17,2 δισ, σύμφωνα με την ιστοσελίδα του ελληνικού σχεδίου Ελλάδα 2.0, απο τα 36 δισ συνολικά που δύναται να λάβει σε δάνεια (17,73 δισ) και μη επιστρεπτέες επιχορηγήσεις (18,22 δισ). Τα χρήματα αυτά αντιστοιχούν στο 16,2% ως μερίδιο του ΑΕΠ της χώρας.

Σύμφωνα με τον πίνακα κατανομής των επιλέξιμων κονδυλίων από τα πράσινα ομόλογα του NextGenerationEU (ο χρηματοδοτικός μηχανισμός που τροφοδοτεί τους σχετικούς με το κλίμα πόρους του Ταμείου Ανάκαμψης), η Ελλάδα δύναται να έχει πρόσβαση σε 14,359 δισ, κατατασσόμενη στην 5η θέση με τους περισσότερους επιλέξιμους πόρους από τα πράσινα ομόλογα.

Σύμφωνα με τα στοιχεία της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, η Ελλάδα μέχρι σήμερα έχει εισπράξει συνολικά στο πλαίσιο του πυλώνα της πράσινης μετάβασης 2,84 δισ και επιπλέον 153 εκ ευρώ ως προ-εκταμίευση στο πλαίσιο του προγράμματος RePowerEU, σύνολο δηλαδή σχεδόν 3 δισ ευρώ.

Η Ιταλία για την πράσινη μετάβαση έχει λάβει μέχρι στιγμής 15,5 δισεκατομμύρια μαζί με το REPowerEU,  ενώ στη δεύτερη και τρίτη θέση βρίσκονται η Πολωνία και η Ισπανία με 7 και 6,6 δισεκατομμύρια, αντίστοιχα. 

Οι αμφιλεγόμενες τεχνολογίες δέσμευσης και αποθήκευσης διοξειδίου του άνθρακα

Το ελληνικό σχέδιο περιλαμβάνει μεταρρυθμίσεις και επενδύσεις για την αμφιλεγόμενη και ενδεχομένως επικίνδυνη χρήση τεχνολογιών δέσμευσης και αποθήκευσης διοξειδίου του άνθρακα (Carbon Capture and Storage -CCS) για την προώθηση της απανθρακοποίησης της βιομηχανίας Πρόκειται για  τεχνολογίες που σχετίζονται με τη δέσμευση του CO2 από τις βιομηχανικές εγκαταστάσεις ή τις μονάδες παραγωγής ενέργειας που εκπέμπεται, τη συμπίεσή του και τη μεταφορά του σε αποθήκες σε φυσικούς γεωλογικούς σχηματισμούς (εντός του εδάφους). 

Συγκεκριμένα, στις μεταρρυθμίσεις του ελληνικού Σχεδίου περιλαμβάνεται «η θέσπιση του νομικού πλαισίου, του πλαισίου αδειοδότησης και του κανονιστικού πλαισίου για τις τεχνολογίες δέσμευσης, χρήσης και αποθήκευσης διοξειδίου του άνθρακα», ενώ στο ίδιο πλαίσιο έχουν ενταχθεί δύο επενδύσεις: η μία για την παροχή χρηματοδοτικής στήριξης «για την ανάπτυξη της πρώτης εγκατάστασης αποθήκευσης CO2 στην Ελλάδα» και η δεύτερη σχετικά με «το τμήμα μεταφοράς  CO2».

Η πρώτη και μεγαλύτερη επένδυση αφορά στο project της εταιρείας Energean, η οποία αναπτύσσει την πρώτη αποθήκη CO2 στη χώρα, με τη μετατροπή των «εξαντλημένων» ταμιευτήρων πετρελαίου στην υποθαλάσσια λεκάνη του Πρίνου στην Καβάλα σε γεωλογικές αποθήκες. Χρηματοδοτικά έχει ενταχθεί στη δράση Produc-E Green συνολικού προϋπολογισμού 300 εκ ευρώ, ωστόσο το ποσό επιχορηγησης παραμένει ανεπιβεβαίωτο, καθώς η δράση συμπεριλαμβάνει  διαφορετικές κατηγορίες επιδοτήσεων, από την παραγωγή ηλεκτρικών αυτοκινήτων μέχρι την παραγωγή φορτιστών ηλεκτρικών οχημάτων και μπαταριών ή και ανακύκλωσης αυτών.  

Η δεύτερη επένδυση που εντάχθηκε στο πλαίσιο του RePowerEU αφορά στην κατασκευή αγωγού στην περιοχή της Αττικής, ο οποίος θα συνδέει δύο τσιμεντοβιομηχανίες με τερματικό σταθμό υγροποίησης (ενδεχόμενα στη Ρεβυθούσα), απ’ οπου οι εκπομπές υγροποιημένου CO2 θα μεταφέρονται στη συνέχεια με πλοίο στον χώρο αποθήκευσης του Πρίνου.

Περιβαλλοντικές οργανώσεις είχαν αντιδράσει εξαρχής έντονα ήδη από το στάδιο της δημόσιας διαβούλευσης στην ένταξη των CCS τεχνολογιών, με τη WWF μάλιστα σε σχετικό σχόλιο που είχε αναρτήσει να επισημαίνει ότι «έχουν εξαιρετικά υψηλό κόστος και προσφέρουν αμφισβητήσιμη και επιστημονικά αναπόδεικτη συνεισφορά στον μετριασμό της κλιματικής αλλαγής» και πως η χρήση τους δεν αποτελεί «πανάκεια για την απεξάρτηση των βιομηχανικών τομέων από τον άνθρακα και δεν πρέπει να αποτελέσει δικαιολογία για τη συνέχιση της χρήσης ορυκτών καυσίμων»

«Πρόκειται ουσιαστικά για ένα παραμύθι της πετρελαϊκής βιομηχανίας που στις περισσότερες περιπτώσεις χρησιμοποιείται ως μέσο μετριασμού (mitigation) για να απορροφούν τις δικές τους εκπομπές. Και έτσι να συνεχίζουν τη ρυπογόνο εξορυκτική ή άλλη δραστηριότητα τους θάβοντας τις εκπομπές τους», εξηγεί η Νάντσου. Αυτή η διαδικασία εγκυμονεί κινδύνους καθώς θάβεται το διοξείδιο του άνθρακα με μεγάλη πίεση μέσα σε πετρώματα και με αυτό τον τρόπο μπορεί να προκληθούν ζημιές και επικίνδυνες διαρροές στο υπέδαφος. Μαλιστα, η μέθοδος πειραματικά εφαρμόζεται, ωστόσο αυτό δεν εμποδίζει τις βιομηχανίες να ζητούν εξαιρέσεις από υποχρέωση μειώσεων των ρύπων, γιατί θα εγκαταστήσουν CCS. 

Ο κίνδυνος πάντως δεν περιορίζεται μόνο στο παραπάνω, καθώς στο ορόσημο για την έκδοση άδειας αποθήκευσης στην επένδυση στον Πρίνο, δηλώνεται εμμέσως πως μόνο θεωρητικά είναι εξαντλημένο το κοίτασμα στην περιοχή. Κι αυτό γιατί, όπως περιγράφει, «θα ληφθεί μέριμνα ώστε οποιαδήποτε πιθανή εξόρυξη πετρελαίου ή φυσικού αερίου να περιορίζεται στις απαραίτητες ανάγκες διαχείρισης της πίεσης και κατοχύρωσης της ασφάλειας των χώρων αποθήκευσης και κάθε τέτοια εξόρυξη θα πραγματοποιείται μόνο εάν είναι απαραίτητη για την ασφαλή αποθήκευση του CO2. Το CO2, μαζί με τυχόν πετρέλαιο ή φυσικό αέριο που μπορεί να εξορύσσεται, θα διαχωρίζεται και θα επιστρέφεται για μόνιμη αποθήκευση».

Πηγή: Ελληνική Διαχειριστική Εταιρεία Υδρογονανθράκων και Ενεργειακών Πόρων Α.Ε. (ΕΔΕΥΕΠ)

Η ανεπάρκεια της αρχής της «μη πρόκλησης σημαντικής βλάβης»

Σε όλα τα μέτρα και τις επενδύσεις των εθνικών σχεδίων σύμφωνα με την τεχνική καθοδήγηση που παρείχε η Κομισιόν σε όλα τα κράτη μέλη, πρέπει να εφαρμόζεται η λεγόμενη αρχή της «μη πρόκλησης σημαντικής βλάβης» στο περιβάλλον. Η εφαρμογή της αρχής προβλέπει ότι κανένα μέτρο που περιλαμβάνεται σε σχέδιο ανάκαμψης και ανθεκτικότητας δεν θα πρέπει να προκαλεί σημαντική επιβάρυνση για τους περιβαλλοντικούς στόχους.

Πέρα από το εμφανώς αμφιλεγόμενο του όρου, τι συνιστά δηλαδή και τι όχι σημαντική βλάβη, η αρχή έχει δεχτεί εξαρχής σφοδρή κριτική από περιβαλλοντικές οργανώσεις για την ανεπάρκεια της στην εξασφάλιση της περιβαλλοντικής προστασίας κατά την εκπόνηση και εφαρμογή των σχεδίων ανάκαμψης. 

Σε μια δημόσια δήλωση δέκα διεθνών περιβαλλοντικών οργανώσεων υπό την κοινή ομπρέλα των Green10, οι οργανώσεις εκφράζουν τη βαθιά ανησυχία τους για τα απλοποιημένα κριτήρια της αρχής, όπως παρουσιάζονται στην τεχνική καθοδήγηση, όσον αφορά στις περιβαλλοντικές αξιολογήσεις των επενδύσεων από το κάθε κράτος μέλος ακολουθώντας την απλή διαδικασία να συμπληρώνουν κουτάκια (box-ticking) σε φόρμες ερωτήσεων.

Σύμφωνα μάλιστα με τους Green10 που εξέτασαν πλήθος ευρωπαϊκων σχεδίων «οι αξιολογήσεις που διενεργήθηκαν από τις χώρες μέλη στο πλαίσιο της ‘μη πρόκλησης σημαντικής βλάβης’ ήταν φτωχής ποιότητας και δεν θα είναι αποτελεσματικές στην πρόληψη της περιβαλλοντικής βλάβης».

Συγκεκριμένα «πολλά σχέδια ανάκαμψης δεν περιέχουν αρκετές λεπτομέρειες ώστε να είναι δυνατή η αξιολόγηση των περιβαλλοντικών τους επιπτώσεων», ενώ περιλαμβάνονται «αξιολογήσεις για ορισμένα εγκεκριμένα μέτρα που δεν προσδιορίζουν καν τις ακριβείς τοποθεσίες ή λεπτομέρειες, και ως εκ τούτου τα μέτρα δεν θα έπρεπε να έχουν εγκριθεί». Για παράδειγμα, ένα εγκεκριμένο σχέδιο περιλάμβανε χρηματοδότηση για 29 αρδευτικά έργα χωρίς καν να γνωστοποιούνται οι τοποθεσίες των έργων! 

Δυστυχώς, όμως, αυτό δεν είναι η εξαίρεση. «Οι αξιολογήσεις που παρείχαν τα κράτη-μέλη δεν αντανακλούσαν με ακρίβεια τη δυνητική ζημία αυτού και άλλων τέτοιων έργων- αυτό θα φανεί μόνο αργότερα στη διαδικασία, όταν τα κονδύλια θα έχουν ήδη εκταμιευθεί», σημειώνουν οι περιβαλλοντικές οργανώσεις.

Τότε όμως θα είναι πολύ αργά. Γιατί και θα έχει γίνει η ζημιά, και τα χρήματα θα έχουν δοθεί..

*Η έρευνα εκπονήθηκε στο πλαίσιο του Ευρωπαϊκού Δικτύου Δημοσιογραφίας Δεδομένων (EDJNet). Επικεφαλής αυτής ήταν η ιταλική δημοσιογραφική ομάδα του Openpolis, ενώ συμμετείχαν ακόμη το MIIR απο την Ελλάδα και οι δημοσιογραφικές ομάδες Dennik N από τη Σλοβακία και Eurologus από την Ουγγαρία.

Πηγή επόμενης φωτογραφίας: European Union-EP

Eρευνα-Κείμενο: Κώστας Ζαφειρόπουλος, Νίκος Μορφονιός, Ιωάννα Λουλούδη (MIIR)

Ανάλυση-οπτικοποίηση δεδομένων: Κορίνα Πετρίδη

Εικονογράφηση: Λουίζα Καραγεωργίου

Στις 15 Δεκεμβρίου 2022 ο Ευρωπαϊκός Οργανισμός Φαρμάκων ανακοίνωσε πως σχεδόν κάθε χώρα της Ευρώπης αντιμετωπίζει κενά στον εφοδιασμό φαρμάκων. Ήταν δεδομένο πως έρχεται ένας δύσκολος χειμώνας για τις ευρωπαϊκές χώρες με την πανδημία του κορονοϊού και τις διάφορες εποχιακές ιώσεις να δοκιμάζουν εκ νέου τα συστήματα υγείας. Αυτό που συνέβη όμως με τα φάρμακα φέτος ξεπέρασε κάθε πρόβλεψη.

«Για να είμαι ειλικρινής, αυτό που συνέβη αυτό το χειμώνα, ήταν πως τα ευρωπαϊκά κράτη αιφνιδιάστηκαν πάρα πολύ από την τόσο μεγάλη αναντιστοιχία μεταξύ προσφοράς και ζήτησης, ειδικά για τα αντιβιοτικά» παραδέχεται στο ΜΙΙR ο Στέφεν Θέρστραπ, επικεφαλής αξιωματούχος υγείας του Ευρωπαϊκού Οργανισμού Φαρμάκων (ΕΜΑ), του αρμόδιου οργάνου που εγγυάται την επιστημονική αξιολόγηση, την εποπτεία και την παρακολούθηση της ασφάλειας φαρμάκων στην ΕΕ.

Από το 2000 μέχρι το 2018 στην Ευρώπη είχαν ήδη αυξηθεί κατά 20 φορές οι καταγεγραμμένες ελλείψεις φαρμάκων. Μοιάζει με μια ασθένεια που χειροτερεύει κάθε χρόνο χωρίς να υπάρχει -ακόμα- θεραπεία. Ο πόλεμος στην Ουκρανία και η ενεργειακή κρίση χρησιμοποιήθηκαν ως βολική δικαιολογία σε διάφορες χώρες ώστε οι πολιτικές ηγεσίες να επιχειρήσουν να μασκαρέψουν την εικόνα. Όμως το πρόβλημα μοιάζει να έχει και άλλες, διαχρονικές αιτίες.  

Σύμφωνα με την τελευταία έκθεση της Ευρωπαϊκής Φαρμακευτικής Ενωσης (PGEU) του 2022, όλες οι ευρωπαϊκές χώρες που απάντησαν  στην έρευνα (σ.σ. φαρμακευτικά επιμελητήρια και ενώσεις φαρμακείων 29 χωρών της Ευρωπαϊκής περιοχής) αντιμετώπισαν ελλείψεις φαρμάκων στα φαρμακεία τους τελευταίους 12 μήνες. Η πλειονότητα των χωρών ανέφερε ότι η κατάσταση επιδεινώθηκε σε σύγκριση με τους προηγούμενους 12 μήνες (75,86%) ή παρέμεινε η ίδια (24,14%). Καμία χώρα δεν κατέγραψε βελτίωση.

«Η μη διαθεσιμότητα φαρμάκων αυξάνεται στην Ευρώπη και έχει τεράστιο αρνητικό αντίκτυπο στους ασθενείς. Οι ελλείψεις φαρμάκων εμφανίζονται σε όλα τα περιβάλλοντα υγειονομικής περίθαλψης και αφορούν τόσο βασικά φάρμακα που σώζουν ζωές όσο και φάρμακα που χρησιμοποιούνται πολύ συχνά. Οι φαρμακοποιοί της κοινότητας ανησυχούν πολύ για αυτό το φαινόμενο, το οποίο μπορεί να θέσει σε κίνδυνο την υγεία των ασθενών. Επιπλέον, τα φαρμακεία και οι φαρμακοποιοί επενδύουν πολλούς πόρους για την αντιμετώπιση των ελλείψεων, γεγονός που συνιστά όχι μόνο οικονομική επιβάρυνση αλλά και απώλεια ευκαιρίας να αφιερώσουν χρόνο σε άλλες εργασίες με επίκεντρο τον ασθενή και να βελτιώσουν την ποιότητα της περίθαλψης» αναφέρει στο MIIR  η Ιλάρια Πασαράνι, γενική γραμματέας της PGEU. Κατά μέσο όρο κάθε φαρμακείο στην Ευρωπαϊκή Ένωση αφιερώνει 6,3 ώρες την εβδομάδα αναζητώντας φάρμακα που λείπουν . Σε κάποιες χώρες αυτό το νούμερο φτάνει τις 20 ώρες την εβδομάδα.

«Η τρέχουσα κατάσταση είναι ότι οι περισσότερες ευρωπαϊκές χώρες εξακολουθούν να αναφέρουν ελλείψεις. Αυτό παρατηρείται στις 28 από τις 30 χώρες του Ευρωπαϊκού Οικονομικού Χώρου. Και το αποτέλεσμα θα ήταν το ίδιο αν με ρωτούσατε και πριν από δύο εβδομάδες» επισημαίνει στο MIIR ο Στέφεν Θέρστραπ του Ευρωπαϊκού Οργανισμού Φαρμάκων.

Ποιές χώρες όμως καταγράφουν τις μεγαλύτερες ελλείψεις φαρμάκων τα τελευταία χρόνια; Είναι αξιόπιστα τα στοιχεία; Ποιοί είναι οι πραγματικοί λόγοι που αδυνατούμε ολοένα και περισσότερο να βρούμε στα φαρμακεία τα φάρμακα που συνταγογραφεί ο γιατρός μας; Ποιές κατηγορίες φαρμάκων, ποιές δραστικές ουσίες και κυρίως για ποιό λόγο λείπουν;  Οι απαντήσεις δεν είναι μονοσήμαντες, είναι συχνά δυσεύρετες και δεν είναι πάντα κοινές για όλες τις χώρες.

Ανομοιογένεια στις καταγραφές 

Σε πανευρωπαϊκό επίπεδο δεν υπάρχει μέχρι στιγμής μία ομογενοποιημένη βάση δεδομένων καταγραφής -στην ίδια γλώσσα- των ελλείψεων φαρμάκων με δεδομένα που να φαίνονται σε πραγματικό χρόνο. Δεν υπάρχει καν μια οριστική ευρωπαϊκή συμφωνία για το πώς ορίζεται η έλλειψη. Αρκετά ευρωπαϊκά κράτη έχουν υιοθετήσει τον ορισμό του Ευρωπαϊκού Οργανισμού Φαρμάκων EMA (2019): «έλλειψη ενός φαρμάκου για ανθρώπινη ή κτηνιατρική χρήση εμφανίζεται όταν η προσφορά δεν ανταποκρίνεται στη ζήτηση σε εθνικό επίπεδο». 

Οι εκτιμήσεις για την πραγματική διάρκεια των ελλείψεων είναι συχνά δύσκολο να προσδιοριστούν με ακρίβεια εξαιτίας κενών και αναντιστοιχιών που περιλαμβάνονται στα μητρώα των εθνικών οργανισμών φαρμάκων. Πολλές καταχωρήσεις μάλιστα δεν παρέχουν μια (εκτιμώμενη) ημερομηνία λήξης για την κάθε έλλειψη. Οι περισσότερες ευρωπαϊκές χώρες άρχισαν την τελευταία πενταετία μόλις να συλλέγουν τυποποιημένες πληροφορίες για τις ελλείψεις. Υπάρχουν επίσης αξιοσημείωτες διαφορές στις υποχρεώσεις κοινοποίησης μιας έλλειψης. Για παράδειγμα, στη Δανία γίνονται ειδοποιήσεις που αναφέρονται μόνο σε «σοβαρές» ελλείψεις, ενώ στη Σουηδία μόνο ελλείψεις με αναμενόμενη διάρκεια άνω των τριών εβδομάδων απαιτούν ειδοποίηση του συστήματος.

Υπάρχουν χώρες που δεν έχουν καν διαθέσιμη ιστοσελίδα καταγραφής ενώ σε άλλες η βάση περιέχει μαζί φάρμακα για ανθρώπινη χρήση, νοσοκομειακά, κτηνιατρικά και εμβόλια. Επιπλέον όλες οι χώρες δεν αναρτούν με τον ίδιο τρόπο τα στοιχεία τους. Για παράδειγμα ο ελληνικός ΕΟΦ δεν δημοσιοποιεί κάθε χρόνο τις ελλείψεις, δεν αναφέρει την κατηγοριοποίηση του φαρμάκου και δεν δίνει συστηματικά το χρονικό διάστημα που λείπουν τα φάρμακα. Τα κράτη-μέλη της ΕΕ απέχουν επίσης πολύ από την εναρμόνιση των προτύπων καταγραφής και κοινοποίησης των ελλείψεων, στοιχείο που εμποδίζει την ανταλλαγή πληροφοριών και τη συγκριτική ανάλυση μεταξύ των χωρών.

Αναζητήσαμε από τον Ευρωπαϊκό Οργανισμό Φαρμάκων (ΕΜΑ) αν διαθέτει συγκεντρωμένα τα δεδομένα για όλες τις χώρες, αλλά η απάντηση ήταν αρνητική. O EMA μας παρέπεμψε στις ιστοσελίδες των εθνικών οργανισμών φαρμάκων.

«Ορισμένα κράτη διαθέτουν ένα πολύ λεπτομερές δίκτυο συλλογής πληροφοριών από κοινοτικά φαρμακεία, και από νοσοκομειακά φαρμακεία. Άλλα δεν το έχουν όλοι στον ίδιο βαθμό. Κάποια κράτη διαθέτουν εξελιγμένα συστήματα πληροφορικής για να εξετάσουν την προσφορά και τη ζήτηση, και ως εκ τούτου μπορούν να ανταποκριθούν πολύ πιο γρήγορα» μας εξηγεί ο Στέφεν Θέρστραπ του Ευρωπαϊκού Οργανισμού Φαρμάκων, ελπίζοντας αυτό το κενό στο μέλλον να γεφυρωθεί. 

Επιχειρώντας να καλύψει εν μέρει αυτό το κενό πληροφόρησης, η δημοσιογραφική ομάδα του MIIR μαζί με τις συνεργαζόμενες δημοσιογραφικές ομάδες του EDJNET αναζήτησε -μέσα σε μια περίοδο 3 μηνών -στοιχεία και κατάφερε να δημιουργήσει μια-όσο το δυνατόν ομογενοποιημένη- βάση δεδομένων για τις ελλείψεις φαρμάκων στην Ευρώπη. Καταγράψαμε 22.107 διαφορετικές καταχωρήσεις μέσα σε μια πενταετία (2018-2023) σε ένα σύνολο 9 ευρωπαϊκών χωρών (Γερμανία, Ιταλία, Ισπανία, Σλοβενία, Τσεχία, Ελλάδα, Ρουμανία, Αυστρία, Βέλγιο) από τις οποίες κατέστη εφικτό να συγκεντρώσουμε αξιόπιστα δεδομένα, είτε μέσω άντλησης στοιχείων από αναρτημένους πίνακες στους εθνικούς οργανισμούς φαρμάκων είτε μέσω αιτημάτων παροχής στοιχείων. Σε αρκετές από τις παραπάνω χώρες εντοπίσαμε την κατηγοριοποίηση του φαρμάκου (ATC), τη δραστική ουσία, την εταιρεία που διακινεί το προϊόν, τη χρονική στιγμή κατά την οποία ξεκίνησε η έλλειψη, την ημερομηνία που σταμάτησε αλλά και τις αιτίες της διακοπής κυκλοφορίας.

Βασικά Συμπεράσματα

Από το σύνολο των παραπάνω 9 χωρών για την τελευταία πενταετία (2018-2023), αθροίζοντας τις νέες ελλείψεις κάθε έτους, προκύπτει για τα ανθρώπινα φάρμακα ότι η Ιταλία καταγράφει αθροιστικά τις περισσότερες ελλείψεις σε απόλυτο αριθμό (10.843) σε πολύ μεγάλη απόσταση από τη δεύτερη Τσεχία (2.696) και την τρίτη Γερμανία (2.355). Τελευταία με τις λιγότερες καταγραφές ελλείψεων σε απόλυτο αριθμό εμφανίζεται η Ελλάδα (389).

Αντιστοίχως, καταγράφηκαν 371 ελλείψεις εμβολίων (σ.σ. γενικών όχι covid) στις εξεταζόμενες χώρες το διάστημα 2018-2023, με πρώτη την Ιταλία (144 ελλείψεις εμβολίων) και στη συνέχεια τη Γερμανία (102) και την Τσεχία (57). Τις λιγότερες ελλείψεις κατέγραψε το Βέλγιο (8).

Ομως ο απόλυτος αριθμός των φαρμάκων και των εμβολίων σε έλλειψη δεν είναι πάντα ο ασφαλέστερος τρόπος για να εξαχθούν ασφαλή συμπεράσματα καθώς δεν καταγράφουν όλες οι χώρες με την ίδια συνέπεια και τα ίδια κριτήρια τα αποθέματά τους. Επιπλέον πρόκειται για διαφορετικούς πληθυσμούς αναφοράς, χώρες με διαφορετικό επίπεδο ζήτησης ενώ πρέπει να ληφθεί υπόψη και το διαφορετικό φαρμακευτικό ισοζύγιο εισαγωγών-εξαγωγών.

Ο ασφαλέστερος δείκτης καταγραφής που περιγράφει καλύτερα την εικόνα σε κάθε χώρα είναι η χρονική διάρκεια για την οποία ένα φάρμακο δεν είναι διαθέσιμο.Προκειμένου να διαπιστώσουμε τη μέση διάρκεια των ελλείψεων στις ευρωπαϊκές χώρες που εξετάσαμε, αποκλείσαμε τις ακραίες τιμές, υπολογίζοντας τον διάμεσο.Από τις 22.107 καταχωρήσεις φαρμάκων που επεξεργαστήκαμε συνολικά, είχαμε στοιχεία για τη διάρκεια των 16.945. Η ευρωπαϊκή μέση διάρκεια των ελλείψεων με βάση αυτές είναι 94 μέρες, χρειάζονται δηλαδή περίπου τρεις μήνες για να επανέλθει ένα φάρμακο στην αγορά.

Από την ανάλυση του MIIR στις χώρες στις οποίες συγκεντρώθηκαν τα συγκεκριμένα δεδομένα προκύπτει πως η Ελλάδα έχει τη μεγαλύτερη διάμεση διάρκεια στις ελλείψεις (130 μέρες) και ακολουθεί η Γερμανία (120 μέρες) και τρίτη το Βέλγιο με 103 μέρες. Η Τσεχία μπορεί να ήταν δεύτερη σε απόλυτους αριθμούς ελλείψεων ομως έχει τη μικρότερη χρονική διάρκεια που αυτά τα φάρμακα παραμένουν ελλειπτικά. (41 μέρες)

Ο ευρωπαϊκός μέσος όρος ελλείψεων σε εμβόλια, αποκλείοντας πάλι τις ακραίες τιμές, ανέρχεται σε 84 ημέρες, λιγότερες από ότι στα φάρμακα.
Ως προς τα εμβόλια, τη μεγαλύτερη διάμεση διάρκεια ελλείψεων έχει η Ιταλία (111 μέρες), η Γερμανία (68 μέρες) και η Τσεχία (66).

Η πληρέστερη μελέτη που έχει πραγματοποιηθεί τα τελευταία χρόνια για τις ελλείψεις των φαρμάκων ήταν εκείνη του συμβουλευτικού οργανισμού Technopolis Group για λογαριασμό της ΕΕ (Future-proofing pharmaceutical legislation —study on medicine shortages) η οποία δημοσιεύτηκε τον Δεκέμβριο του 2021. Σε εκείνη την έρευνα πρωταθλήτριες των ελλειπτικών φαρμάκων για το έτος 2019 ήταν η  Ολλανδία και η Πορτογαλία (σ.σ. πάνω από 1600 διαφορετικά φάρμακα). Αντίθετα, εκείνη τη χρονιά η Αυστρία, η Κροατία, η Ισλανδία και η Ελλάδα κατέγραψαν λιγότερες από 100 ελλείψεις, που αφορούσαν 60 ή και λιγότερα διαφορετικά φάρμακα. 

Διαπιστώθηκε στην ίδια έρευνα ότι η μέση διάρκεια σε όλες τις ειδοποιήσεις ήταν 137 ημέρες και ότι το 66% όλων των ελλείψεων επιλύθηκαν μέσα στους πρώτους τρεις μήνες. Η ελάχιστη διάρκεια έλλειψης ήταν μία ημέρα, η μέγιστη διάρκεια ήταν περίπου 13,5 χρόνια (!) και σχετίζεται με την αμοξυκιλλίνη η οποία παρουσίασε έλλειψη στην Ισπανία από τον Σεπτέμβριο του 2005 μέχρι και τον Μάρτιο του 2019. Η αμοξυκιλλίνη είναι και σήμερα μέσα στις δραστικές ουσίες που λείπουν περισσότερο από την ευρωπαϊκή αγορά. 

Σημειώνεται πάντως πως και στις 9 χώρες για τις οποίες συνελέχθησαν από το MIIR στοιχεία καταγράφονται πολύ σημαντικές αυξήσεις στις ελλείψεις το 2022 σε σχέση με την προηγούμενη χρονιά.  Τη μεγαλύτερη ποσοστιαία αύξηση στον απόλυτο αριθμό των ελλείψεων φαρμάκων από το 2021 στο 2022 καταγράφει και με διαφορά η Ελλάδα , γεγονός που όμως οφείλεται στην πιθανή υποκαταγραφή του ΕΟΦ ή στην μη ανακοίνωση των πραγματικών ελλείψεων. Φαρμακευτικοί σύλλογοι στην Ελλάδα καταγγέλλουν πως οι πραγματικές ελλείψεις είναι πολύ περισσότερες από αυτές που δηλώνει ο ΕΟΦ.  

«Δεν είναι ουτε 80, ούτε 130 οι ελλείψεις. Είναι από 400 και πάνω. Αυτήν την εικόνα έχω εγώ σα φαρμακείο, το τι μου λέει ο ΕΟΦ, δε με νοιάζει. Βρίσκω λογικό κάθε κυβέρνηση να μη θέλει να εκτεθεί. Και εγώ αν ήμουν στη θέση της εκάστοτε κυβέρνησης αυτό θα έκανα. Θα έπαιρνα τηλέφωνο τον πρόεδρο και θα του έλεγα το πολύ 100 ελλείψεις πες ότι έχουμε. Δεν νομίζω ότι μπορείς να έχεις μια αντικειμενική άποψη από τον ΕΟΦ, οι πρόεδροί του είναι πάντα ορισμένοι από την εκάστοτε κυβέρνηση» δηλώνει στο MIIR o Kωνσταντίνος Λουράντος, επί 27 χρόνια πρόεδρος του Φαρμακευτικού Συλλόγου Αττικής.

Στα πλαίσια της έρευνας επικοινωνήσαμε τηλεφωνικά και στείλαμε επανειλημμένως γραπτά ερωτήματα στον πρόεδρο του ΕΟΦ Δ.Φιλίππου, χωρίς να λάβουμε καμία απάντηση.  

Ποιά φάρμακα λείπουν 

Σύμφωνα με την ανάλυση του MIIR, σε ένα σύνολο 6 χωρών (Γερμανία, Ισπανία, Ελλάδα, Αυστρία, Σλοβενία, Τσεχία), τα περισσότερα ελλειπτικά φάρμακα είναι αυτά που αφορούν το vευρικό σύστημα (1718 φάρμακα, 19,03% επί του συνόλου των ελλείψεων) και πρόκειται για αναισθητικά, ψυχότροπα, αντικαταθλιπτικά, αγχολυτικά, αντιεπιληπτικά, αντιπαρκινσονικά, κα). Στη δεύτερη θέση είναι τα καρδιαγγειακά φάρμακα (1307, 14,48% επί του συνόλου των ελλείψεων) και στην τρίτη τα  αντιμολυσματικά για συστηματική χρήση – αντιβιοτικά (1126 φάρμακα, 12,47% επί του συνόλου). Στον αντίποδα σχεδόν μηδενικές ελλείψεις καταγράφονται στο ίδιο δείγμα στη κατηγορία των αντιπαρασιτικών,  εντομοκτόνων και εντομοαπωθητικών. 

Ανάλογη ήταν και η εικόνα της τελευταίας έκθεσης της Ευρωπαϊκής Φαρμακευτικής Ένωσης PGEU (2022) για το σύνολο των ευρωπαϊκών χωρών, σύμφωνα με την οποία  τα καρδιαγγειακά φάρμακα ήταν ελλειπτικά στις περισσότερες χώρες (82,76%), ακολουθούμενα από φάρμακα για το νευρικό σύστημα και αντιμολυσματικά για συστηματική χρήση – αντιβιοτικά (79,31%) και φάρμακα για το αναπνευστικό σύστημα (75,86%).

Σε εκείνη την έρευνα σχεδόν όλες οι χώρες που απάντησαν ανέφεραν ότι οι ελλείψεις φαρμάκων προκαλούν αγωνία και ταλαιπωρία στους ασθενείς (93,10%), διακοπή των θεραπειών (89,66% των χωρών), αυξημένες συμπληρωματικές πληρωμές ως αποτέλεσμα πιο ακριβών και μη αποζημιούμενων από το κράτος εναλλακτικών λύσεων (72,41%) αλλά και κατώτερης αποτελεσματικότητας θεραπείες (58,62%).

«Ψάχνω επί 8 μήνες και δεν έχω καταφέρει να βρω το φάρμακό μου. Οι φαρμακοποιοί μου λένε κάνε υπομονή, μπορεί να έρθει αλλά δε ξέρουμε πότε» λέει στο MIIR η 25χρονη Ελευθερία που πάσχει από μια σπάνια μορφής ραχίτιδα. «Δε μου δίνουν καν μια εξήγηση για την αιτία, γιατί ξαφνικά σταμάτησε,  μόνο ακούω ότι είναι εισαγόμενο και οτι η πολυεθνική που το παράγει δεν το έχει στείλει» προσθέτει. Ως υποκατάστατο παίρνει ένα άλλο φάρμακο που δεν την καλύπτει πλήρως για την πάθηση ενώ κατόπιν συμβουλής του ενδοκρινολόγου της έχει προσαρμόσει τη διατροφή της για να καλύψει τις ουσίες που της λείπουν.
Η ίδια δουλεύει ως βρεφονηπιοκόμος σε σπίτια κρατώντας μικρά παιδιά. «Ειδικά φέτος το χειμώνα μου έλεγαν και οι γονείς ότι όχι μόνο απλά φάρμακα, αναπνευστικά και αντιβιοτικά για τις ιώσεις δεν βρίσκουν εύκολα, αλλά ακόμα και έναν απλό ορό» μας λέει.  

Η επίδραση του κορονοιου
 
Όλες οι έρευνες συγκλίνουν πως το πρόβλημα διογκώνεται και αφορά εκατομμύρια ασθενείς στην ευρωπαϊκή ήπειρο. «Στη διάρκεια της πανδημίας, αλλά και στη μεταπανδημική εποχή, με το σύνδρομο post COVID να έχει επηρεάσει μεγάλο μέρος του πληθυσμού, αυξήθηκαν οι ανάγκες για φάρμακα και θεραπείες. Το γεγονός αυτό αύξησε σε κάποιο βαθμό τις ελλείψεις φαρμάκων»  επισημαίνει η Ιουλία Τσέτη, Διευθύνουσα Σύμβουλος των ελληνικών Φαρμακοβιομηχανιών Uni-Pharma & InterMed και γενική γραμματέας του ΔΣ του ΣΕΒ. Δεν αρκεί όμως αυτή η εξήγηση.  Όπως εξηγεί η ίδια, «τα προβλήματα της εφοδιαστικής αλυσίδας και η εξάρτηση των χωρών της Ευρωπαϊκής Ένωσης σε πρώτες ύλες από τρίτες χώρες, έκανε ακόμα πιο εκρηκτικό το πρόβλημα. Όπως και το στοιχείο, ότι χώρες όπως η Ινδία και η Κίνα απαγόρευσαν την εξαγωγή πρώτων υλών για ίδιες ανάγκες τους, και αυτό, επέτεινε το πρόβλημα. Και είναι γνωστό πως όταν οι πρώτες ύλες είναι λίγες, η τιμή είναι υψηλή. Δεν πρέπει να ξεχνάμε ακόμη, ότι την ανεπάρκεια πρώτων υλών και την αύξηση του ενεργειακού κόστους ενίσχυσε ο πόλεμος στην Ουκρανία, καθώς ο (άλλοτε) πλούσιος και επαρκέστατος σιτοβολώνας της Ουκρανίας, αποτελεί πρώτη ύλη για παραγωγή φαρμάκων. Δυστυχώς η Ευρώπη είναι εξαρτημένη από τρίτες χώρες και κάποια στιγμή, οφείλει να ανεξαρτητοποιηθεί, να αποκτήσει επάρκεια και αυτάρκεια πρώτων υλών».

Δε φταίει μόνο ο πόλεμος

Οι βαθύτερες αιτίες του προβλήματος είναι γενικά αποτέλεσμα διαφορετικών οικονομικών, κατασκευαστικών ή κανονιστικών αιτιών, υπογραμμίζει στο MIIR η  Ιλάρια Πασσαράνι, γενική γραμματέας της PGEU. Η ίδια τις συνοψίζει στα εξής:
«- Η ολοένα και πιο παγκοσμιοποιημένη φύση της φαρμακευτικής παραγωγής, συμπεριλαμβανομένων των Ενεργών Φαρμακευτικών Συστατικών(API), με την παραγωγή να συγκεντρώνεται σε λιγότερες τοποθεσίες που διανέμονται σε όλο τον κόσμο.
– Μετατοπίσεις στη ζήτηση, που προκύπτουν από πιο μακροπρόθεσμους παράγοντες όπως η δημογραφική αλλαγή, αλλά και από βραχυπρόθεσμους παράγοντες όπως η προσφορά φαρμάκων.
– Στρατηγικές τιμολόγησης, τόσο χαμηλές όσο και υψηλές, και ρυθμιστικές αλλαγές που σε ορισμένες περιπτώσεις μπορεί να έχουν αντίκτυπο στην προσφορά.
– Eπιβολή καθορισμένων ποσοστώσεων φαρμάκων από τη φαρμακοβιομηχανία, που συχνά δεν επαρκούν σε σχέση με τις πραγματικές ανάγκες των ασθενών·
-Κατάργηση του παραδοσιακού ρόλου των χονδρεμπόρων πλήρους γραμμής ως αποτέλεσμα των προγραμμάτων Direct to Pharmacy (DTP) σε ορισμένες αγορές.-Κατάργηση και  αναποτελεσματικότητα της υποχρέωσης τήρησης αποθεμάτων σε ορισμένες χώρες.
– Οι επιπτώσεις της δυναμικής της ευρωπαϊκής εσωτερικής αγοράς (π.χ. εξαγωγές)».

Η εξάρτηση και το σημείο τριβής 

Όπως προκύπτει, σε ευρωπαϊκό επίπεδο η υπερβολική εξάρτηση από έναν μικρό αριθμό προμηθευτών για ενεργά φαρμακευτικά συστατικά και άλλες πρώτες ύλες έχει καταστήσει δύσκολο για τους κατασκευαστές να ανταποκριθούν στην τρέχουσα ζήτηση. Η Κίνα και η Ινδία μαζί αντιπροσωπεύουν περισσότερο από το 60% της προσφοράς ενεργών φαρμακευτικών συστατικών παγκοσμίως το 2020. Οι παράλληλες εξαγωγές θεωρούνται συχνά από φαρμακοποιούς και φαρμακοβιομηχανία ως μέρος του προβλήματος. «Είναι γεγονός ότι οι παράλληλες εξαγωγές μεγεθύνουν το πρόβλημα καθώς οι ακριβότερες τιμές των ίδιων προϊόντων σε χώρες της Ευρώπης, ωθούν τις φαρμακαποθήκες σε εξαγωγές για να επωφεληθούν της διαφοράς τιμής τους και κατ’ επέκταση να αυξήσουν την κερδοφορία τους» υποστηρίζει στο MIIR η Ιουλία Τσετή της Unipharma. 

Την ίδια ώρα πάντως σε ευρωπαϊκό επίπεδο οι φαρμακοβιομηχανίες φαίνεται πως έχουν μειώσει τα αποθέματα που διατηρούν στις αποθήκες τους. Έτσι, όταν παρουσιάζεται κάποιο πρόβλημα σε ένα εργοστάσιο παραγωγής, τα αποθέματα δεν επαρκούν για να καλύψουν τις ανάγκες μέχρις ότου ξεπεραστεί το πρόβλημα και επανέλθει στο φυσιολογικό η παραγωγή φαρμάκων. 

Οι «παράλληλες εξαγωγές» αποτελούν σημείο τριβής μεταξύ φαρμακοβιομηχάνων και φαρμακέμπορων, αφού μέσω αυτών οι φαρμακαποθήκες αποκομίζουν ένα μέρος των κερδών της φαρμακοβιομηχανίας.Για αυτό το λόγο οι πολυεθνικές φαρμακοβιομηχανίες ελέγχουν αυστηρά τις ποσότητες που δίνουν στις εγχώριες φαρμακαποθήκες, ώστε να περιορίσουν τις πιθανότητες εξαγωγής των προϊόντων τους και την απώλεια κερδών σε αναπτυγμένες αγορές με υψηλές τιμές. Όλα αυτά ωθούν όσους φαρμακοποιούς μπορούν να προμηθεύονται απευθείας φάρμακα από τις εταιρείες, οι οποίες όμως και πάλι δίνουν με το σταγονόμετρο. 

Τι κάνει όμως η Ευρώπη για να επιλύσει – έστω και καθυστερημένα- ένα πρόβλημα που μοιάζει με μια δύσκολη άσκηση ισορροπίας σε ένα κλάδο με τεράστια ανταγωνιστικά συμφέροντα;
Μέσα στις επόμενες εβδομάδες η Ευρωπαϊκή Επιτροπή και η Επίτροπος Υγείας Στέλλα Κυριακίδου θα καταθέσουν τις πολυαναμενόμενες προτάσεις για την αναθεώρηση της φαρμακευτικής νομοθεσίας μετά από μια μακρά περίοδο διαλόγου με τη φαρμακευτική βιομηχανία, τις αρμόδιες κρατικές αρχές, τους επαγγελματίες υγείας, την ακαδημαϊκή κοινότητα και εκπροσώπους ασθενών.
«Αυτός ο διάλογος και η προκύπτουσα ανάλυση πολιτικής έδειξαν ότι οι ελλείψεις φαρμάκων έχουν μετατραπεί σε ένα συστηματικό πρόβλημα με πολυάριθμα αδύναμα σημεία, συμπεριλαμβανομένης της αυξημένης πολυπλοκότητας και εξειδίκευσης των αλυσίδων εφοδιασμού, της έλλειψης γεωγραφικής διαφοροποίησης της προμήθειας ορισμένων προϊόντων και της κανονιστικής πολυπλοκότητας» παραδέχεται εκπρόσωπος της Κομισιόν στο MIIR, υπογραμμίζοντας πως το νέο νομοσχέδιο θα περιλαμβάνει «αυστηρότερες υποχρεώσεις προμήθειας, έγκαιρη κοινοποίηση ελλείψεων και αποσύρσεων και ενισχυμένη διαφάνεια των αποθεμάτων».

*Διαβάστε στο δεύτερο μέρος της έρευνας του MIIR : Οι παράλληλες εξαγωγές, ο ΕΟΦ και τα Greek Statistics των ελλείψεων στα φάρμακα.

Στα τέλη Ιουνίου 2020, ο Robert Williams, ένας Αφροαμερικανός κάτοικος του Detroit, συνελήφθη στην είσοδο του σπιτιού του, μπροστά στις δύο ανήλικες κόρες του, χωρίς κανείς να μπορεί να του αναφέρει τον λόγο. Στο αστυνομικό τμήμα ενημερώθηκε πως θεωρείται ύποπτος για την ληστεία ενός καταστήματος το 2018, καθώς το πρόσωπό του ταυτοποιήθηκε με ένα απόσπασμα από την κάμερα ασφαλείας του καταστήματος. Η ταυτοποίηση έγινε με βάση μια παλιά φωτογραφία από δίπλωμα οδήγησης. Μετά από τριάντα ώρες κράτησης, ο Robert Williams αφέθηκε τελικά ελεύθερος. Η κυνική ομολογία των αστυνομικών του Detroit ήταν αφοπλιστική: «ο υπολογιστής μάλλον έκανε λάθος». 

Ανάλογο περιστατικό συνέβη τον Ιούνιο του 2019 στον Μιchael Oliver, επίσης Αφροαμερικανό κάτοικο του Detroit που συνελήφθη λογω υποτιθέμενης ταυτοποίησης του προσώπου του από ένα βίντεο μιας κάμερας ασφαλείας. Οδηγήθηκε σε δίκη, όπου και τελικά αθωώθηκε τρεις μήνες μετά την σύλληψή του. Αντίστοιχα, σε μια δοκιμαστική μελέτη του λογισμικού Rekognition της Amazon, το πρόγραμμα ταυτοποίησε λανθασμένα 28 μέλη του Κογκρέσου (!) με άτομα που είχαν συλληφθεί στο παρελθόν για κάποιο έγκλημα. Οι λάθος ταυτοποιήσεις αφορούσαν  συντριπτικά σε μαύρους και λατίνους. Μη βιαστεί κανείς να θεωρήσει πως αυτά συμβαίνουν μόνο στις ΗΠΑ. 

Όπως αναλύθηκε στα προηγούμενα δύο μέρη της έρευνας του ΜΙΙR «Τα ψηφιακά τείχη της Ευρώπης-Φρούριο», η ΕΕ στο πλαίσιο μιας νέας αρχιτεκτονικής επιτήρησης των συνόρων και ελέγχου της κινητικότητας έχει εδώ και χρόνια εισάγει μια σειρά από συστήματα καταγραφής και παρακολούθησης των πολιτών που κινούνται στον ευρωπαϊκό χώρο. 

Σε αυτή την κατεύθυνση η ΕΕ χρησιμοποιεί διαφορετικούς μηχανισμούς χρηματοδότησης για έρευνα και ανάπτυξη, ρίχνοντας ολοένα και περισσότερο βάρος σε τεχνολογίες τεχνητής νοημοσύνης, οι οποίες μπορούν να χρησιμοποιούν και βιομετρικά δεδομένα. Μεταξύ του 2007 και 2013 (αλλά με έργα που εκτελούνταν έως το 2020) το πιο σχετικό πρόγραμμα από αυτά ήταν το Seventh Framework Programme (FP7) και στη συνέχεια τη σκυτάλη πήρε το Horizon 2020. Tα δύο αυτά προγράμματα χρηματοδότησαν έργα ασφάλειας της ΕΕ αξίας άνω του 1,3 δισ. ευρώ.

Για την τρέχουσα περίοδο 2021-2027 το πρόγραμμα Horizon Europe έχει συνολικό προϋπολογισμό 95,5 δισεκατομμυρίων ευρώ, εστιάζοντας ιδιαίτερα σε ζητήματα «ασφάλειας». Τεχνολογίες όπως η αυτοματοποιημένη λήψη αποφάσεων, τα βιομετρικά δεδομένα, οι θερμικές κάμερες και τα μη επανδρωμένα drones ελέγχουν όλο και περισσότερο τη μετανάστευση και επηρεάζουν εκατομμύρια ανθρώπους εν κινήσει. H διαχείριση των συνόρων έχει μετατραπεί σε μια επικερδή επιχείρηση πολλών δισεκατομμυρίων ευρώ στην ΕΕ και σε άλλα μέρη του κόσμου. Σύμφωνα με ανάλυση του οργανισμού TNI (Border War Series),  η ετήσια ανάπτυξη της αγοράς συνοριακής ασφάλειας κυμαίνεται μεταξύ 7,2% και 8,6 %, φτάνοντας συνολικά τα 65-68 δισεκατομμύρια δολάρια έως το 2025. 

Η μεγαλύτερη επέκταση σημειώνεται στις παγκόσμιες αγορές Βιομετρικών Δεδομένων και Τεχνητής Νοημοσύνης (AI). Η ίδια η αγορά βιομετρικών συστημάτων προβλέπεται ότι θα διπλασιάσει το τζίρο της από 33 δισ. δολάρια το 2019 σε 65,3 δισεκατομμύρια δολάρια έως το 2024. Σημαντικό μέρος της χρηματοδότησης κατευθύνεται στην ενίσχυση των δυνατοτήτων του συστήματος eu-LISA (Ευρωπαϊκός Οργανισμός για τη Λειτουργική Διαχείριση Συστημάτων  Μεγάλης Κλίμακας στον Χώρο Ελευθερίας, Ασφάλειας και Δικαιοσύνης) που αναμένεται να παίξει κομβικό ρόλο στη διαχείριση και εφαρμογή της διαλειτουργικότητας των βάσεων δεδομένων για τον έλεγχο της κινητικότητας και της ασφάλειας. Οι δραστηριότητες αυτού του του υπερσυστήματος χρηματοδοτούνται από:

• επιδότηση από τον γενικό προϋπολογισμό της ΕΕ. 
• συνεισφορά από τα κράτη που σχετίζονται με την εφαρμογή, λειτουργία και ανάπτυξη της ζώνης Σένγκεν και των σχετικών με το Eurodac μέτρων. 
• απευθείας χρηματικές συνεισφορές από τα κράτη-μέλη. 

Ο Chris Jones, εκτελεστικός διευθυντής του μη κερδοσκοπικού οργανισμού Statewatch, παρακολουθεί επί σειρά ετών την πορεία του χρήματος που ξεκινά στις Βρυξέλλες. Μας εξηγεί ότι «τα ερευνητικά πρότζεκτ της ΕΕ εκτελούνται συνήθως από κοινοπραξίες ιδιωτικών εταιρειών, δημοσίων οργανισμών και πανεπιστημίων. Οι ιδιωτικές εταιρείες λαμβάνουν τα μεγαλύτερα ποσά, περισσότερα από τους δημόσιους φορείς». Σε πρόσφατη μελέτη του Statewatch (Funds for Fortress Europe: spending by Frontex and eu-LISA, Ιανουάριος 2022) τονίζεται ότι για την ανάπτυξη και ενίσχυση του eu-LISA κατευθύνθηκαν την περίοδο 2014-2020 σε ιδιώτες εργολάβους περίπου 1,5 δισ. ευρώ, με τη μεγαλύτερη αύξηση να σημειώνεται μετά το 2017 και την κορύφωση της προσφυγικής κρίσης. 

Το ολιγοπώλιο της επιτήρησης 

Ένα από τα σημαντικότερα συμβόλαια που υπεγράφησαν το 2020, ύψους 300 εκατ. ευρώ, ήταν μεταξύ των γαλλικών εταιρειών Idemia και Sopra Steria για την εφαρμογή ενός νέου συστήματος βιομετρικής ταυτοποίησης (Biometric Matching System -BMS). Οι εταιρείες αυτές κερδίζουν συχνά νέα συμβόλαια, καθώς έχουν συμφωνίες για τη συντήρηση των συστημάτων EES, EURODAC, SIS II και VIS. Άλλες εταιρείες που έχουν συνάψει υψηλά συμβόλαια για εργασίες σχετικές με το eu-LISA είναι οι Atos, IBM, and Leonardo, για 140 εκατ. ευρώ , και η κοινοπραξία Atos, Accenture και Morpho (μετέπειτα Idemia) που το 2016 υπέγραψε συμβόλαιο αξίας 194 εκατ. ευρώ.

Από τα στοιχεία που συνέλεξε το Statewatch προκύπτει και συνεργασία -συνήθως μέσω κοινοπραξιών- στην επέκταση του συστήματος eu-LISA με εταιρείες ελληνικών συμφερόντων, όπως η Unisystems SA (ανήκει στον Όμιλο Quest του πρώην προέδρου του Συνδέσμου Ελλήνων Βιομηχάνων Θ. Φέσσα), που υπέγραψε συμβόλαιο 45 εκατ. ευρώ το 2019, η European Dynamics SA (του Κων/νου Βελέντζα) που συμμετέχει σε συμβόλαιο 187 εκατ. ευρώ που απονεμήθηκε το 2020, αλλά και η Intrasoft International SA με έδρα το Λουξεμβούργο (μέχρι πρότινος συμφερόντων Κόκκαλη), που συμμετέχει με πέντε ακόμη εταιρείες σε έργο ύψους 187 εκατ. ευρώ το 2020.  

Οι σχέσεις του eu-LISA με την βιομηχανία φαίνεται και από τη συχνή διεξαγωγή κοινών εκδηλώσεων, όπως το “Industry Roundtable” (“στρογγυλή τράπεζα με τη βιομηχανία”) που θα διεξαχθεί στις 16 Ιουνίου 2022 στο Στρασβούργο. Πρόκειται για την 15η διαδοχική ανάλογη συνάντηση, στην οποία καλούνται να συμμετάσχουν φορείς της ΕΕ, εκπρόσωποι των συστημάτων ελέγχου της κινητικότητας, και ιδιώτες. «Υπάρχουν εκτενείς, μακροχρόνιες και πολύ μυστικές διαπραγματεύσεις μεταξύ κρατών-μελών και ευρωβουλευτών όποτε θέλουν να αλλάξουν κάτι στις βάσεις δεδομένων. Δεν γνωρίζουμε όμως ποια είναι η πραγματική επιρροή των εταιρειών που λειτουργούν αυτά τα συστήματα, εάν συνδράμουν στο  τι είναι τεχνικά εφικτό και πως όλο αυτό αλληλεπιδρά με την πολιτική διαδικασία», λέει ο Chris Jones του Statewatch. Το ίδιο άγνωστο παραμένει και το περιεχόμενο των συμβολαίων που υπογράφονται μεταξύ των κοινοπραξιών και του eu-LISA, αφού αυτό δεν δημοσιεύεται.  

Τα νέα σύνορα της τεχνητής νοημοσύνης και οι πιέσεις στην ΕΕ 

Τον Απρίλιο του 2021, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή δημοσίευσε το πολυαναμενόμενο Σχέδιο Κανονισμού για την Τεχνητή Νοημοσύνη (ΑΙ ACT). Η διαδικασία διαβούλευσης αναμένεται να κρατήσει αρκετό καιρό για ένα εξαιρετικά σημαντικό νομοθέτημα που υπερβαίνει τις 200 σελίδες, και το οποίο θα αποτελέσει-μεταξύ άλλων- εξειδίκευση της νομοθεσίας για την προστασία δεδομένων (οδηγία 680/2016). Οι πιέσεις που πρόκειται να ασκηθούν από τις εταιρείες και τους φορείς που δραστηριοποιούνται στον τομέα μέχρι να κατατεθεί στην τελική του μορφή το νομοσχέδιο στο Ευρωκοινοβούλιο, αναμένεται να είναι σημαντικές.  

Το ΜΙΙR διερεύνησε τα αρχεία των επίσημων συναντήσεων της Προέδρου της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν, της Επιτρόπου Μαργκρέιτε Βέστεϊγιερ (A Europe Fit for the Digital Age), του Τιερί Μπρετόν (Internal Market) και των επιτελείων τους από το Δεκέμβριο του 2019 μέχρι το Μάρτιο του 2022 σε θέματα που αφορούν τεχνητή νοημοσύνη και ψηφιακή πολιτική. Προέκυψε πως τουλάχιστον 14 οργανισμοί, ιδιωτικές εταιρείες-κολοσσοί και κονσόρτσιουμ εταιρειών που σχετίζονται με τον τομέα της ασφάλειας και της άμυνας συναντήθηκαν με βασικούς εκπροσώπους της Ευρωπαϊκής Επιτροπής 71 φορές μέσα σε 28 μήνες για να συζητήσουν ζητήματα που σχετίζονται με την ψηφιακή πολιτική και την Τεχνητή Νοημοσύνη.

Τις περισσότερες συναντήσεις με τους Επιτρόπους είχε η DIGITALEUROPE, μια οργάνωση που εκπροσωπεί 78 εταιρικά μέλη, συμπεριλαμβανομένων μεγάλων εταιρειών άμυνας και ασφάλειας όπως η Accenture, η Airbus και η Atos. Εντοπίστηκαν παράλληλα και άλλες κοινοπραξίες που κάνουν έντονο λομπι, όπως η European Round Table for Industries (ERT), εκπροσωπώντας επίσης ορισμένες εταιρείες άμυνας και ασφάλειας, όπως η Leonardo, η Rolls-Royce και η Airbus.  

Συστήματα Υψηλού Κινδύνου 

Στην πρόταση για τον ευρωπαϊκό κανονισμό (COM/2021/206 final) που εκδόθηκε τον Απρίλιο του 2021, δίνεται πάντως μια καλύτερη εικόνα για τα συστήματα και τις εφαρμογές τεχνητής νοημοσύνης που αναμένεται να ρυθμιστούν από το υπό διαβούλευση νομοσχέδιο, αλλά και τους κινδύνους που εγκυμονεί η μη ρυθμισμένη λειτουργία τους στα σημεία εισόδου της Ευρώπης. Όπως αναφέρεται: 

“(…) είναι σκόπιμο να ταξινομηθούν ως υψηλού κινδύνου τα συστήματα Τεχνητής Νοημοσύνης (ΤΝ) που προορίζονται να χρησιμοποιηθούν από τις αρμόδιες δημόσιες αρχές που είναι επιφορτισμένες με καθήκοντα στους τομείς της διαχείρισης της μετανάστευσης, του ασύλου και των συνοριακών ελέγχων ως πολύγραφοι και παρεμφερή εργαλεία ή για την ανίχνευση της συναισθηματικής κατάστασης ενός φυσικού προσώπου· για την αξιολόγηση ορισμένων κινδύνων που παρουσιάζουν φυσικά πρόσωπα που εισέρχονται στο έδαφος κράτους μέλους ή υποβάλλουν αίτηση θεώρησης ή ασύλου· για την επαλήθευση της γνησιότητας των σχετικών εγγράφων των φυσικών προσώπων· για την παροχή συνδρομής στις αρμόδιες δημόσιες αρχές για την εξέταση των αιτήσεων ασύλου, θεώρησης και αδειών διαμονής και των συναφών καταγγελιών με στόχο τον καθορισμό της επιλεξιμότητας των φυσικών προσώπων που υποβάλλουν αίτηση χορήγησης καθεστώτος”. 

Η κρίσιμη παράμετρος 

Το εύρος του πεδίου όπου μπορούν να βρουν εφαρμογή τα “υψηλού κινδύνου” συστήματα ΤΝ μοιάζει μεγάλο, και παρά τις ελπίδες ότι μια νέα οδηγία θα ρυθμίσει τον τρόπο λειτουργίας τους, υπάρχει μια  παράμετρος που ενδεχομένως απομακρύνει αυτό το ενδεχόμενο. Όπως αποκαλύπτεται σε εσωτερική παρουσίαση της Ευρ. Επιτροπής που έγινε τον Μάιο και έφερε στο φως το Statewatch, σε περίπτωση ψήφισης του ο νέος κανονισμός θα τεθεί σε εφαρμογή 24 μήνες μετά την υπογραφή του και δεν θα ισχύει για όλα τα συστήματα, αφού δεν αναμένεται να έχει αναδρομική ισχύ σε αυτά που βρίσκονταν στην αγορά πριν από την ημερομηνία ισχύος. 

«Είναι σαν να λέει ξεκάθαρα, ‘ναι, θα έπρεπε να ελέγξουμε τη χρήση της τεχνητής νοημοσύνης και του machine learning με έναν υπεύθυνο τρόπο. Αλλά δεν θα το κάνουμε για τα συστήματα που ήδη οικοδομούμε γιατί… έχουμε άλλες ιδέες για αυτά…», σχολιάζει ο Chris Jones.  Στο ζήτημα αναφέρεται και η κοινή ανακοίνωση που εξέδωσαν υπό την αιγίδα του δικτύου για τα ψηφιακά δικαιώματα EDRI τον Νοέμβριο  114 οργανισμοί της Κοινωνίας των Πολιτών, τονίζοντας ότι «καμία λογική αιτιολόγηση για αυτήν την εξαίρεση από τον κανονισμό για την τεχνητή νοημοσύνη δεν περιλαμβάνεται στο νομοσχέδιο ή δεν παρέχεται». Στην ανακοίνωση ζητούν από το Συμβούλιο της Ευρώπης, το Ευρωκοινοβούλιο και τις κυβερνήσεις των κρατών-μελών να συμπεριλάβουν στο τελικό νομοσχέδιο δικλείδες ασφαλείας για λογοδοσίας που θα εγγυώνται ένα ασφαλές πλαίσιο εφαρμογής των συστημάτων ΤΝ και κυρίως την προστασία των βασικών δικαιωμάτων των Ευρωπαίων πολιτών.

Robo-dogs σε δράση: Αλγόριθμοι και εφιαλτικά ερευνητικά προγράμματα

«Γίνεται μεγάλη προσπάθεια από τους θεσμούς της ΕΕ και τα κράτη-μέλη να αυξήσουν τον αριθμό των απελάσεων. Η ΕΕ έριξε χρήμα και πόρους και αυτές τις βάσεις δεδομένων για να πει στην ουσία ‘θέλουμε να βοηθήσουμε την απομάκρυνση αυτών των ανθρώπων από ευρωπαϊκό έδαφος”», επισημαίνει ο Chris Jones του Statewatch.

Πράγματι ο αυτοματισμός και η χρήση αλγορίθμων μέσω των τεχνολογικών εργαλείων που το βιομηχανικό σύμπλεγμα προωθεί προς τα σημεία εισόδου της Ευρώπης, παίζουν ήδη σημαντικό ρόλο, εγείροντας πολλά ερωτήματα για τη διασφάλιση των δικαιωμάτων προσφύγων και μεταναστών. Δεν είναι μόνο η δημιουργία προφίλ που προβληματίζει όσους ασκούν κριτική στα σχέδια της ΕΕ, αλλά και η ποιότητα των δεδομένων στα οποία αυτή η διαδικασία βασίζεται. «Μοιάζει με ένα “μαύρο κουτί”, που δεν ξέρουμε ακριβώς τι έχει μέσα»,  τονίζει η ειδικευμένη στο προσφυγικό δίκαιο δικηγόρος και ανθρωπολόγος Petra Molnar, η οποία εστιάζει στο υψηλό ρίσκο που ενέχει ο αυτοματισμός και η έλλειψη του ανθρώπινου παράγοντα στη λήψη αποφάσεων, όταν αυτές καθορίζουν ανθρώπινες ζωές.  

Μερικά από τα σημαντικότερα πιλοτικά συστήματα που χρηματοδοτήθηκαν τα προηγούμενα χρόνια είναι τα παρακάτω:

• iBorderCtrl – «Εξυπνοι» ανιχνευτές ψεύδους 

Συνδυάζει εργαλεία ταύτισης προσώπου και εξακρίβωσης αυθεντικότητας εγγράφων με τεχνολογίες τεχνητής νοημοσύνης. Πρόκειται για έναν «ανιχνευτή ψεύδους», που δοκιμάστηκε στην Ουγγαρία, στην Ελλάδα και στη Λετονία και περιλάμβανε τη χρήση ενός «εικονικού συνοριοφύλακα», εξατομικευμένου για το φύλο, την εθνικότητα και τη γλώσσα του ταξιδιώτη. Ένας φύλακας που κάνει ερωτήσεις μέσω  ψηφιακής κάμερας. Το έργο χρηματοδοτήθηκε με 4,5 εκατομμύρια ευρώ από το πρόγραμμα Horizon 2020 της Ευρωπαϊκής Ενωσης, και δέχτηκε σφοδρή κριτική ως επικίνδυνο και ψευδοεπιστημονικό (Sci-fi surveillance: Europe’s secretive push into biometric technology, The Guardian, 10 December 2020, We Tested Europe’s New Lie Detector for Travelers — and Immediately Triggered a False Positive, The Intercept, 26 July 2019).

Στις αρχές Ιουλίου του 2019 στην Αθήνα, στις εγκαταστάσεις της ΤΡΑΙΝΟΣΕ  σε ειδικά διαμορφωμένο χώρο του Κέντρου Μελετών Ασφαλείας στην Αθήνα, εφαρμόστηκε πιλοτικά σε συνθήκες προσομοίωσης. Ο υποτιθέμενος ταξιδιώτης προτού αναχωρήσει έπρεπε να ανεβάσει σε ειδική εφαρμογή μια φωτογραφία ταυτότητας ή διαβατηρίου. Έπειτα απαντούσε σε ερωτήσεις που έθετε ένας εικονικός συνοριοφύλακας. Ειδικό λογισμικό κατέγραφε τα λόγια του και τις κινήσεις του προσώπου, που μπορεί να διέφευγαν την προσοχή από ένα κοινό μάτι και στο τέλος το λογισμικό υπολόγιζε –υποτίθεται- τον βαθμό ειλικρίνειας του ταξιδιώτη. 

Στις 2 Φεβρουαρίου 2021 το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο εκδίκασε την αγωγή που ασκήθηκε από τον ευρωβουλευτή και ακτιβιστή Patrick Breyer (Κόμμα των Πειρατών) κατά του απορρήτου του συγκεκριμένου ερευνητικού προγράμματος, το οποίο χαρακτήρισε ψευδοεπιστημονικό και οργουελικό. 

• Roborder (Autonomous swarm of heterogeneous robots for border surveillance) 

Στοχεύει στην ανάπτυξη ενός αυτόνομου συστήματος επιτήρησης συνόρων με τη χρήση μη επανδρωμένων ρομπότ συμπεριλαμβανομένων εναερίων, θαλάσσιων, υποβρυχίων και επίγειων οχημάτων. Το σύνολο της ρομποτικής πλατφόρμας ενσωματώνει πολυτροπικούς αισθητήρες σε ένα ενιαίο διαλειτουργικό δίκτυο. Από τις 28 Ιουνίου έως και την 1 Ιουλίου 2021, πραγματοποιήθηκε στην Ελλάδα, η τελική πιλοτική δοκιμή του προγράμματος, στο οποίο συμμετέχει και το ελληνικό Υπουργείο Εθνικής Άμυνας. 

• Foldout 

To ερευνητικό πρόγραμμα Foldout, προϋπολογισμού 8,1 εκατ. ευρώ, δεν κρύβει από την αρχή τους σκοπούς του: «Τα τελευταία χρόνια η παράτυπη μετανάστευση έχει δραματικά αυξηθεί και δεν είναι πια διαχειρίσιμη με τα υφιστάμενη συστήματα». Βασική ιδέα του προγράμματος, που δοκιμάζεται πιλοτικά στη Βουλγαρία και παρουσιάζεται σε Φινλανδία, Ελλάδα και τη Γαλλική Γουινέα, είναι η τοποθέτηση αισθητήρων κίνησης σε χερσαία τμήματα των συνόρων όπου λόγω μορφολογίας του εδάφους ή της βλάστησης είναι δύσκολος ο εντοπισμός κάποιας παράτυπης διάσχισης. Με κάθε ύποπτη κίνηση, ανθρώπου ή οχήματος, θα υπάρχει η δυνατότητα να στέλνεται στο συγκεκριμένο σημείο drone ή θα ενεργοποιούνται επίγειες κάμερες για επιπλέον έλεγχο. Τον συντονισμό της κοινοπραξίας που το αναπτύσσει έχει το Αυστριακό Ινστιτούτο Τεχνολογίας (Austrian Institute of Technology,  το οποίο έχει λάβει 25 εκατ.ευρώ από 37 ευρωπαϊκά έργα).

Σημειώνεται πως ανάμεσα στους οργανισμούς που κάνουν lobbying σε ευρωπαϊκό επίπεδο, συναντήσαμε και την EARTO, μια κοινοπραξία ερευνητικών κέντρων και δικαιούχων έργων σε διάφορους τομείς,  συμπεριλαμβανομένης της ασφάλειας, όπως το ΚΕΜΕΑ στην Ελλάδα, το Fraunhofer-Gesellschaft (140 χρηματοδοτούμενα από την ΕΕ ερευνητικά έργα, συμπεριλαμβανομένου του Roborder) και το Αυστριακό Ινστιτούτο Τεχνολογίας (Foldout). 

Πολλά από τα ερευνητικά προγράμματα του Ηorizon 2020 (Roborder, iborderctl, Foldout, Trespass κ.ά.) χαρακτηρίστηκαν από τους ίδιους τους δημιουργούς τους ως «ανώριμα» ακόμα για ευρεία χρήση.

Όμως η συνολική στροφή της Ευρωπαϊκής Ένωσης όσον αφορά τη χρήση τεχνητής νοημοσύνης για τον έλεγχο της κινητικότητας και για την πρόληψη της εγκληματικότητας φαίνεται από τις διαρκώς αυξανόμενες χρηματοδοτήσεις του Ευρωπαϊκού Ταμείου Εσωτερικής Ασφάλειας. Ένα τέτοιο έργο είναι και η προμήθεια χιλιάδων φορητών συσκευών από την Ελληνική Αστυνομία που θα επιτρέπουν την ταυτοποίηση πολιτών με τη χρήση λογισμικού αναγνώρισης προσώπου και λήψης δακτυλικού αποτυπώματος. Το συνολικό κόστος του προγράμματος, που ανέλαβε η εταιρεία Intracom Telecom, υπερβαίνει τα 4 εκατομμύρια ευρώ και το 75% προέρχεται από το Ευρωπαϊκό Ταμείο Εσωτερικής Ασφάλειας. 

Το «πείραμα» της Σάμου 

«Τα σύνορα και η μετανάστευση αποτελούν το τέλειο εργαστήριο πειραμάτων. Αδιαφανείς συνθήκες υψηλού ρίσκου με χαμηλά επίπεδα λογοδοσίας. Τα σύνορα μετατρέπονται στο τέλειο πεδίο δοκιμής νέων τεχνολογιών που μπορούν αργότερα να χρησιμοποιηθούν εκτενέστερα σε διάφορες κοινότητες και πληθυσμούς. Αυτό βλέπετε ακριβώς και στην Ελλάδα, σωστά;», διερωτάται η δικηγόρος Petra Molnar. Η απάντηση είναι καταφατική, τόσο για τον Βορρά όσο και για τον Νότο της χώρας.

Στο νησί της Σάμου στα νοτιοανατολικά σύνορα της Ελλάδας με την Τουρκία, στo νέo στρατόπεδo μεταναστών, τo οποίο σχεδόν διαφημίζει η ελληνική κυβέρνηση, τίθενται σε λειτουργία , δυο πιλοτικά ειδικά συστήματα, το “Υπερίων“ και το “Κένταυρος“.

• Το ΥΠΕΡΙΩΝ αποτελεί ένα σύστημα διαχείρισης αιτούντων άσυλο, αναφορικά με όλες τις ανάγκες της Υπηρεσίας Υποδοχής και Ταυτοποίησης. Επεξεργάζεται βιομετρικά και βιογραφικά δεδομένα των αιτούντων άσυλο, όπως επίσης των μελών ΜΚΟ που επισκέπτονται τις σχετικές δομές και των εργαζομένων σε αυτές. Σχεδιάζεται να είναι το βασικό εργαλείο για την λειτουργία των Κέντρων υποδοχής και των Κλειστών δομών (ΚΕΔΝ) καθώς θα έχει την ευθύνη του ελέγχου πρόσβασης,, της παρακολούθησης παροχών ανά αιτούντα άσυλο με χρήση ατομικής κάρτας (φαγητό, προμήθειες ρουχισμού κλπ) και των μετακινήσεων μεταξύ των ΚΥΤ, των ΚΕΔΝ και των Δομών Φιλοξενίας. Παράλληλα, το έργο περιλαμβάνει τη δημιουργία εφαρμογής κινητού τηλεφώνου που θα παρέχει προσωποποιημένες πληροφορίες στον χρήστη, θα αποτελεί την ηλεκτρονική θυρίδα του αναφορικά με τη διαδικασία αίτησης ασύλου του και θα δίνει τη δυνατότητα στην υπηρεσία για προσωποποιημένη ενημέρωση. 

• Το σύστημα ΚΕΝΤΑΥΡΟΣ αποτελεί ψηφιακό σύστημα διαχείρισης ηλεκτρονικής και φυσικής ασφάλειας περιμετρικά και εντός των εγκαταστάσεων, με χρήση καμερών και αλγορίθμων ανάλυσης συμπεριφοράς (Artificial Intelligence Behavioral Analytics).  Περιλαμβάνει κεντρική διαχείριση από την έδρα του Υπουργείου Ψηφιακής Διακυβέρνησης και υπηρεσίες όπως : Σηματοδότηση συναγερμών παραβίασης της περιμέτρου με χρήση καμερών (που έχουν τη δυνατότητα θερμομέτρησης, εστίασης και περιστροφής) και αλγορίθμων ανάλυσης κίνησης, σηματοδότηση συναγερμών έκνομης συμπεριφοράς ατόμων ή ομάδων ατόμων σε χώρους συνάθροισης εσωτερικά της εγκατάστασης και χρήση συστημάτων μη επανδρωμένων αεροσκαφών για την εκτίμηση περιστατικών εντός της εγκατάστασης χωρίς τη μεσολάβηση ανθρώπινου παράγοντα.

«Το Κένταυρος χρησιμοποιεί κάμερες, που έχουν μεγάλη δυνατότητα να επικεντρωθούν σε συγκεκριμένα πρόσωπα, κάμερες που μπορούν ανά πάσα στιγμή, να μετρήσουν και τη θερμοκρασία κάποιου. Το πιο σημαντικό δεν είναι ότι το Κένταυρος απλά θα αντλεί αυτήν την εικόνα για λόγους ασφαλείας, είναι ότι θα χρησιμοποιούνται και αλγόριθμοι ανάλυσης συμπεριφοράς, χωρίς να εξηγείται ακριβώς τι σημαίνει αυτό» μας λέει ο δικηγόρος και μέλος της οργάνωσης Homo Digitalis, Κώστας Κακαβούλης.

Όπως επισημαίνει ο ίδιος «ένας αλγόριθμος μαθαίνει να καταλήγει σε κάποια συμπεράσματα με βάση κάποια στοιχεία που του έχουμε δώσει. Ένας αλγόριθμος τέτοιος θα μπορεί να διακρίνει ανάμεσα στο ότι ο Χ άνθρωπος ενδέχεται να έχει αυξημένη επιθετική συμπεριφορά, και να επιτεθεί σε άλλους αιτούντες άσυλο ή σε φύλακες ή ενδέχεται να θελήσει να διαφύγει από τη δομή φιλοξενίας παράνομα. Μια άλλη χρήση αλγορίθμων ανάλυσης συμπεριφοράς είναι αλγόριθμοι ανάλυσης ψεύδους, οι οποίοι μπορεί να κρίνουν αν η συμπεριφορά μας και τα λεγόμενά μας, αποτυπώνουν κάτι που είναι αληθινό ή όχι. Aυτό γίνεται κυρίως μέσα από την ανάλυση βιομετρικών δεδομένων, των δεδομένων που όλοι μας παράγουμε μέσα από την κίνησή μας στο χώρο, μέσα από τη φυσική μας παρουσία, μέσα από την εξωτερική μας εμφάνιση αλλά και του τρόπου πχ που κουνάμε τα χέρια μας, που ανοιγοκλείνουμε τα μάτια μας, ο τρόπος που περπατάμε. Όλα αυτά μπορεί να μας φαίνονται επουσιώδη, όμως αν κάποιος μπορέσει να τα συλλέξει σε μεγάλο εύρος χρόνου και μπορέσει να τα συσχετίσει με τα δεδομένα πολλών άλλων ανθρώπων, ενδεχομένως μπορεί να καταλήξει σε συμπεράσματα για μας, που μπορεί και εμάς να μας καταπλήξουν, για το πόσο επιθετική μπορεί να είναι η συμπεριφορά μας, πόσο άγχος έχουμε,  πόσο φοβόμαστε, αν λέμε αλήθεια ή όχι». Στην ισχύουσα επί του παρόντος νομοθεσία απαγορεύεται να γίνεται μία επεξεργασία προσωπικών δεδομένων χωρίς να υπάρχει η δυνατότητα ανθρώπινης παρέμβασης.

Η δικηγόρος Petra Molnar ερευνά την τελευταία περίοδο τις επιδράσεις εφαρμογών τεχνητής νοημοσύνης στον έλεγχο των μεταναστευτικών ροών. Βρέθηκε στη Σάμο στα εγκαίνια της νέας κλειστής, ελεγχόμενης δομής. «Πολλαπλές στρώσεις συρματοπλεγμάτων, κάμερες παντού, σταθμοί δακτυλικών αποτυπωμάτων στην περιστροφική πύλη, σημεία εισόδου-εξόδου. Οι πρόσφυγες το βλέπουν ως ένα συγκρότημα φυλακών. Δεν θα το ξεχάσω ποτέ αυτό. Την παραμονή των εγκαινίων βρεθηκα στο παλιό στρατόπεδο στο Βαθύ της Σάμου. Μιλήσαμε με μια νεαρή μαμά από το Αφγανιστάν. Έσπρωχνε τη μικρή της κόρη σε ένα καρότσι και πληκτρολόγησε βιαστικά ένα μήνυμα στο τηλέφωνό της που έλεγε:  ‘Αν πάμε εκεί, θα τρελαθούμε’. Και κάθε φορά που κοιτάζω τα στρατόπεδο με αυτά τα συστήματα, αντιλαμβάνομαι ότι ενσαρκώνει αυτόν τον φόβο που έχουν οι άνθρωποι όταν πρόκειται να απομονωθούν, ενώ χρησιμοποιούνται τεχνολογίες επιτήρησης που ελέγχουν ακόμη περισσότερο τις κινήσεις τους». 

Οι Γιατροί Χωρίς Σύνορα χαρακτήρισαν «δυστοπικό εφιάλτη» τη νέα δομή στη Σάμο. Δεν ήταν οι μόνοι. «Το σύστημα ΚΕΝΤΑΥΡΟΣ πλαισιώνεται από τη χρήση ιδιαίτερα παρεμβατικών τεχνολογιών για την προστασία της ιδιωτικής ζωής, των προσωπικών δεδομένων καθώς και άλλων δικαιωμάτων όπως αλγόριθμοι ανάλυσης συμπεριφοράς και κίνησης, μη επανδρωμένα αεροσκάφη και κλειστό κύκλωμα καμερών παρακολούθησης. Υπάρχει σοβαρό ενδεχόμενο η εγκατάσταση των συστημάτων ΥΠΕΡΙΩΝ και ΚΕΝΤΑΥΡΟΣ να παραβιάσει τη νομοθεσία της Ευρωπαϊκής Ένωσης για την επεξεργασία προσωπικών δεδομένων και τις διατάξεις του Ν.4624/2019» επισημαίνει η οργάνωση Ηomo Digitalis. 

Οι οργανώσεις Ελληνική Ένωση για τα Δικαιώματα του Ανθρώπου, HIAS Ελλάδος, και Homo Digitalis και η Λέκτορας του Queen Mary University of London Δρ. Νιόβη Βάβουλα  κατέθεσαν ενώπιον της ελληνικής Αρχής Προστασίας Δεδομένων Προσωπικού Χαρακτήρα (ΑΠΔΠΧ) στις 18.2.2022 αίτημα για την άσκηση των εξουσιών έρευνας και την έκδοση σχετικής Γνωμοδότησης επί της της προμήθειας και εγκατάστασης των συστημάτων. Την Τετάρτη 2 Μαρτίου 2022, η Αρχή ξεκίνησε να έρευνα το Υπουργείο Μετανάστευσης και Ασύλου για τα δύο επίμαχα συστήματα. 

Η φετιχοποίηση της αυτοματοποίησης 

«Το πρόβλημα είναι ότι οι αρχές, αλλά και οι πολιτικοί, αρχίζουν να αντιλαμβάνονται τις προηγμένες αναλύσεις δεδομένων ως παράγοντες κάποιου είδους αντικειμενικής και αμερόληπτης γνώσης για θέματα ασφάλειας, επειδή έχουν αυτή την αύρα μαθηματικής ακρίβειας. Αλλά η τεχνητή νοημοσύνη και η μηχανική μάθηση μπορεί να είναι στην πραγματικότητα πολύ ακριβείς στην αναπαραγωγή και τη μεγέθυνση των προκαταλήψεων του παρελθόντος. Θα πρέπει να θυμόμαστε ότι τα δεδομένα κακής ποιότητας θα οδηγήσουν μόνο σε κακές αυτοματοποιημένες, μεροληπτικές αποφάσεις» επισημαίνει ο ερευνητής Γιώργος Γλούφτσιος. 

Αναρωτιόμαστε ποιός είναι τελικά ο λόγος που χρησιμοποιούμε στα σύνορα μας robot- σκύλους, ηχητικά κανόνια και διάφορους ανιχνευτές ψεύδους αλλά δε χρησιμοποιούμε την ίδια την τεχνητή νοημοσύνη για να εξοστρακίσουμε πχ ρατσιστές συνοριοφύλακες. 

Flash forward. Το 2054 στο αστυνομικό τμήμα της Ουάσιγκτον έχει δημιουργηθεί μια ειδική Pre Crime (προ-εγκληματική) αστυνομική ομάδα, που συλλαμβάνει υπόπτους εγκλημάτων, πριν ακόμη αυτοί διαπράξουν το έγκλημα. Τις προβλέψεις τις κάνουν τρία μεταλλαγμένα ανθρώπινα όντα, τα οποία βρίσκονται σε καθεστώς διαρκούς ύπνωσης και έχουν τη δυνατότητα να βλέπουν το μέλλον και μεταξύ άλλων τον εν δυνάμει εγκληματία πριν καν περάσει στην πράξη. Είναι υπερβολικό-προς το παρον- να ισχυριστούμε ότι πλησιάζουμε στη φαντασία του Φίλιπ Ντικ στο Μinority Report. 

Όμως αυτό που δεν είναι καθόλου μακρινό είναι η ύπαρξη διαφόρων συστημάτων ανάλυσης συμπεριφοράς, ανιχνευτών ψεύδους, λογισμικών αναγνώρισης προσώπου και συναισθημάτων, με ορίζοντα τις αυτοματοποιημένες λήψεις αποφάσεων. Όλα αυτά σε ένα περιβάλλον στρατικοποίησης των εξωτερικών συνόρων της ΕΕ, σε ένα πλαίσιο αντιμετώπισης του ανθρώπου σε κινηση ως εν δυνάμει απειλής, κινδυνεύουν να οδηγήσουν σε ένα επισφαλές ανθρώπινο εργαστήριο, σε ένα πείραμα υψηλού ρίσκου για τα θεμελιώδη ανθρώπινα δικαιώματα.  

-Διαβάστε το πρώτο μέρος της έρευνας του MIIR:  To οικοσύστημα των ευρωπαϊκών βιομετρικών δεδομένων παρακολούθησης και επιτήρησης

-Διαβάστε το δεύτερο μέρος της έρευνας του MIIR: Παγιδευμένοι στα ψηφιακά συστήματα επιτήρησης

*Αυτό το άρθρο έχει δημιουργηθεί στο πλαίσιο του project Panelfit, που υποστηρίζεται από το πρόγραμμα Horizon 2020 της Ευρωπαϊκής Επιτροπής (συμφωνία επιχορήγησης αρ. 788039). Η Επιτροπή δεν συμμετείχε στην παραγωγή του άρθρου και δεν είναι υπεύθυνη για το περιεχόμενό του. Το άρθρο αποτελεί μέρος της ανεξάρτητης δημοσιογραφικής παραγωγής του Ευρωπαϊκού Δικτύου Δημοσιογραφίας Δεδομένων (EDJNet). 

Στο ελληνικό προξενείο της Κωνσταντινούπολης, ένα πρωινό του 2016, ο Erkan, Τούρκος υπήκοος κουρδικής καταγωγής, περνάει το κατώφλι του κτηρίου για να απευθυνθεί στις ελληνικές αρχές. Αναζητούσε μια θεώρηση εισόδου στην Ελλάδα προκειμένου να διαφύγει από την Τουρκία, σε μια περίοδο που το καθεστώς Ερντογάν ενέτεινε τις διώξεις ιδίως κατά της ηγεσίας και μελών του αντιπολιτευτικού κόμματος HDP και των κουρδικής καταγωγής υποστηρικτών του. Η ελληνική προξενική αρχή ωστόσο απέρριψε το αίτημα για visa και ο Erkan υποχρεώθηκε να παραμείνει στην Τουρκία. 

Ορεστιάδα Έβρος, 4 χρόνια μετά. Ο Erkan συλλαμβάνεται στα ελληνοτουρκικά σύνορα καθώς επιχειρούσε να εισέλθει στο ελληνικό έδαφος και οδηγείται στα δικαστήρια. Το δικαστήριο τον τιμώρησε με 4 χρόνια φυλάκιση χωρίς αναστολή και πρόστιμο 10.000 ευρώ με την κατηγορία της επανεισόδου στη χώρα… Όμως, ο Erkan δεν είχε εισέλθει ποτέ ξανά στην Ελλάδα…

Τι είχε συμβεί; Ενώπιον των Ελλήνων δικαστών ο Erkan ζήτησε άσυλο από την Ελλάδα για διώξεις από το καθεστώς Ερντογάν, ωστόσο του ανακοινώθηκε ότι το όνομά του βρίσκεται στον Εθνικό Κατάλογο Ανεπιθύμητων Αλλοδαπών (ΕΚΑΝΑ) και το Σύστημα Πληροφοριών Σένγκεν (SIS II), το μεγαλύτερο σύστημα ανταλλαγής πληροφοριών μεταξύ των χωρών της Σένγκεν, με τη σημείωση ότι έχει απαγορευθεί η είσοδος στη χώρα για 7 χρόνια. Εξαιτίας της ένταξής του στους καταλόγους αυτούς, οδηγήθηκε αρχικά στις φυλακές Κομοτηνής και κατόπιν στις φυλακές της Κέρκυρας. 

“Προσπαθούσαμε να ανακαλύψουμε τι πραγματικά είχε συμβεί” διηγείται η συνήγορος του του Erkan και δικηγόρος της HumanRights360, Ευγενία Κουνιάκη, “καθώς ο πελάτης μου δεν είχε εισέλθει ποτέ ξανά στην Ελλάδα και ξαφνικά καταδικάστηκε για επανείσοδο στη χώρα. Αρχικά, απευθύνθηκα στις αστυνομικές αρχές, στον Διευθυντή της Υπηρεσίας Ασύλου στην Αθήνα, όπου μου απάντησε ότι ο πελάτης μου έχει ενταχθεί στον ΕΚΑΝΑ και στο SIS ΙΙ γιατί είχε απορριφθεί η visa του από το Προξενείο της Κωνσταντινούπολης” . 

Η αλήθεια πολύ απλά βρισκόταν στη λειτουργία του ενιαίου ευρωπαϊκού συστήματος θεωρήσεων VISA (Visa Information System-VIS) και του SIS ΙΙ. Το ελληνικό προξενείο που διεκπεραίωσε την αίτηση του Erkan καταχώρησε την άρνηση χορήγησης visa στο σύστημα του VIS και παράλληλα στο SIS II. Από εκεί και πέρα, αυτή η εγγραφή έφτανε για να πάρει τον δρόμο προς τη φυλακή, ακόμη και αν αναζητούσε διεθνή προστασία.  “Ακόμη κι όταν  ζήτησα τη διαγραφή του από τον κατάλογο των ανεπιθύμητων και το SIS II, καθώς ο Erkan ήταν αιτούντας άσυλο, η ελληνική αστυνομία το αρνήθηκε”, περιγράφει η Κουνιάκη. “Πέρα από το γεγονός ότι ο πελάτης μου δεν γνώριζε ότι έχει ενταχθεί στον κατάλογο, κατόπιν, όταν επιχειρήσαμε να μάθουμε γιατί απορρίφθηκε το 2016 η visa, λάβαμε την αόριστη απάντηση ‘για την παραποίηση κάποιων εγγράφων’. Το χειρότερο είναι όταν επιχείρησα να μάθω ποια είναι τα έγγραφα που ισχυρίστηκαν ότι παραποιήθηκαν, δεν μπορούσαμε να ελέγξουμε ποια ήταν αυτά. Ευτυχώς, στην προσφυγή που καταθέσαμε για την αναστολή εκτέλεσης της ποινής, οι δικαστές δέχθηκαν τα επιχειρήματά μας, και μετά από έναν χρόνο τουλάχιστον βγήκε από τη φυλακή”.
Ωστόσο, μετά από όλη αυτή την άδικη μεταχείριση και τη φυλάκιση, προτίμησε να αποχωρήσει από τη χώρα “γιατί πίστευε ότι δεν θα βρει ποτέ το δίκιο του”, καταλήγει η Κουνιάκη.

Κάψιμο δακτύλων για να αποφύγουν την ταυτοποίηση στο Eurodac

Η ιστορία του Erkan μπορεί να ακούγεται εξοργιστική, αλλά δυστυχώς δεν είναι μόνη που συνδέεται με τις συνέπειες της λειτουργίας των τεχνολογιών επιτήρησης και των συστημάτων βιομετρικών δεδομένων πάνω στα σώματα των μεταναστών. Στην έκθεση “Technological Testing Grounds: Migration Management Experiments and Reflections from the Ground Up” (ΕDRi, refugee law lab, November 2020) η συγγραφέας Petra Molnar, δικηγόρος και μέλος του EDRi (European Digital Rights), έχει συλλέξει πλειάδα συνεντεύξεων από αιτούντες άσυλο στις Βρυξέλλες, που ήρθαν σε επαφή με τα συστήματα ελέγχου της κινητικότητας στη διάρκεια του ταξιδιού τους προς την ασφάλεια στην Ευρώπη. 

Ο Καλέμπ, ένας παντρεμένος άντρας στα 30, περιγράφει την εμπειρία του με τη διαδικασία ασύλου λέγοντας ότι ένιωσε “σαν ένα κομμάτι κρέας χωρίς ζωή, μόνο αποτυπώματα και σκανάρισμα ίριδας”. Μια άλλη μετανάστρια, η Esche, περιγράφει τη συνάντησή της με τα drones στη Μεσόγειο και στο κανάλι της Αγγλίας με μια αποστομωτική ατάκα τη στιγμή που τα είδε στον ουρανό: “τώρα έχουμε και ιπτάμενους υπολογιστές αντί για περισσότερο άσυλο”. 

Την πιο δυσάρεστη ιστορία διηγείται ο Νεγκάσι, ένας 20χρονος από την Αιθιοπία: “Έχω κουραστεί και θέλω να πάω στην Αγγλία” περιγράφει καθώς είναι εγκλωβισμένος στις Βρυξέλλες για περίπου δύο χρόνια, χωρίς χαρτιά, και νωρίτερα το ίδιο στη Νυρεμβέργη για 5 χρόνια. Δεν είναι όμως η πρώτη του φορά στο Βέλγιο, καθώς είχε απελαθεί ξανά στη Γερμανία, όταν είχε συλληφθεί σε ένα πάρκο στις Βρυξέλλες, όπου κοιμόταν ως άστεγος. Όταν τα βιομετρικά του δεδομένα ελήφθησαν από τη βελγική αστυνομία, το αποτυπώματα έδειξαν την ένδειξη ταυτοποίησης (hit) στο σύστημα EURODAC, που αποθηκεύει και ταυτοποιεί τα αποτυπώματα των αιτούντων άσυλο, αναγνωρίζοντας ότι είχε κάνει για πρώτη φορά αίτηση ασύλου στη Γερμανία. Οπότε, τον έστειλαν πίσω λόγω του Δουβλίνο ΙΙ, που ορίζει ότι η πρώτη χώρα υποδοχής οφείλει να διεκπεραιώσει το αίτημα. 

Ο Νεγκάσι αναγνωρίζει ότι η διαδικασία συλλογής βιομετρικών δεδομένων είναι επεμβατική στο σώμα, αλλά πώς να αντιδράσει: “Πώς μπορώ να αρνηθώ όταν η αστυνομία μου περνάει χειροπέδες, με πηγαίνει στο τμήμα και με αναγκάζει τα δώσω αποτυπώματα;” λέει στη Molnar. Έχει φίλους, που έφτασαν μέχρι το σημείο τα κάψουν τα δάχτυλά τους για να αλλοιώσουν τα αποτυπώματά τους και να αποφύγουν την ταυτοποίηση. “Ωστόσο, αυτό δεν λύνει το πρόβλημα” για τον Νεγκάσι, καθώς μη ταυτοποίηση σημαίνει συνήθως μεγαλύτερο διάστημα κράτησης. 

“Υπάρχει μια πολύ σημαντική πτυχή η οποία δεν συζητείται αρκετά στον δημόσιο διάλογο”, μας λέει η Petra Molnar, “και αφορά στο γεγονός ότι αυτές οι τεχνολογίες παρακολούθησης προκαλούν τραύματα σε ανθρώπους που δεν έχουν μάλιστα εξοικείωση με την τεχνολογία. Οι μετανάστες με τους οποίους συνομίλησα είχαν όλοι ισχυρή μέσα τους την πεποίθηση ότι βιώνουν μια ρατσιστική και διακριτική μεταχείριση μέσα από την επαφή τους με αυτά τα συστήματα”. 

Για αυτό είναι ακόμη πιο σημαντικό, συνεχίζει, “όσον αφορά τη βίαιη χρήση αυτών των τεχνολογιών, να υπάρχει λογοδοσία, εποπτεία και διακυβέρνηση. Πρέπει να εστιάσουμε στο τι είδους δομές διακυβέρνησης πρέπει να αναπτυχθούν για να διασφαλιστεί ότι αυτές οι υψηλού κινδύνου για τα ανθρώπινα δικαιώματα τεχνολογίες δεν θα προκαλούν τραύματα σε ανθρώπους”. 

Το κομμάτι της λογοδοσίας πάντως δεν φαίνεται να ενισχύεται από τον τρόπο ανάπτυξης αυτών των συστημάτων. Η εμπλοκή ιδιωτικών εταιρειών των βιομηχανιών ασφάλειας και άμυνας περιπλέκει περισσότερο τα πράγματα. “Υπάρχει μια πολύ προβληματική σχέση συνεργασίας ιδιωτικών εταιρειών και κρατικών θεσμών, επισημαίνει η Molnar “με το πρόσχημα ότι τα κράτη τα ίδια δεν μπορούν να αναπτύξουν in house αυτές τις τεχνολογίες. Οπότε, τεράστιοι δημόσιοι πόροι κατευθύνονται σε μεγάλες εταιρείες για την ανάπτυξη τους. Όμως, και από νομική πλευρά, δημιουργείται το πρόβλημα που κάποιοι αποκαλούν “πλυντήριο ευθυνών” (responsibility laundering) όταν κάτι πάει στραβά. Σε αυτές τις περιπτώσεις, όπως έχουμε διαπιστώσει, το κράτος λέει “δεν είναι δικό μας πρόβλημα γιατί δεν αναπτύξαμε εμείς αυτή την τεχνολογία”. Και η ιδιωτική εταιρεία από την πλευρά της ανταπάντα ότι “η κρατική διαχείριση των εργαλείων ευθύνεται”. 

Τα ποσά όμως από τους δημόσιους προϋπολογισμούς στο βιομηχανικό σύμπλεγμα διαχείρισης του μεταναστευτικού και ελέγχου των συνόρων είναι πολλά. “Σκεφτείτε”, μας παρακινεί η Molnar, “όλος αυτός ο όγκος χρημάτων σε μια τόσο προβληματική τεχνολογία που επιφέρει τραύματα, να πήγαιναν για την εκπαίδευση, τις νομικές υπηρεσίες, τη στέγαση. Γιατί τα κράτη, αντι να διοχετεύουν τόσα ποσά σε τεχνολογίες επιτήρησης δεν σκέφτονται πώς θα τα αξιοποιήσουν για την κοινωνική ενσωμάτωση;”.

Ίσως το πιο ενδιαφέρον σύστημα για θέματα μετανάστευσης είναι το Eurosur, παράγει χάρτες τόσο από εδαφικά/χερσαία όσο και από θαλάσσια σύνορα, το χειρίζεται η FRONTEX και επιτρέπει την ανταλλαγή χαρτών μεταξύ κρατών όσον αφορά συνοριακούς ελέγχους στη θάλασσα. «Η ανάπτυξη του Eurosur δρομολογείται το 2007, αλλά φτάνει στο Ευρωκοινοβούλιο πρώτη φορά στο τέλος του 2012, αφού έχουν ξοδευτεί εκατοντάδες εκατομμύρια και έχει ολοκληρωθεί ο σχεδιασμός του, φέρνοντας ουσιαστικά τον θεσμό προ τετελεσμένου. Λόγω της αδιαφάνειας, το πλαίσιο έρευνας που καθορίζεται στις αρμόδιες διευθύνσεις της Ευρωπαϊκής Επιτροπής είναι σε μεγάλο βαθμό αιχμαλωτισμένο από τις προτεραιότητες του συμπλέγματος της βιομηχανίας ασφαλείας», ανέφερε σχετικά στο βιβλίο του «Εμποροι των Συνόρων» ο δημοσιογράφος Αποστόλης Φωτιάδης. 

Όταν είχε αναπτυχθεί στην αρχή είχε προωθηθεί ως μια «ανθρωπιστική τεχνολογία», ένα σύστημα που θα επέτρεπε στις αρχές του κάθε κράτους μέλους να κάνουν search and rescue operations.  Η ιδέα ήταν «χρησιμοποιούμε χάρτες, παίρνουμε πληροφορίες από δορυφόρους αλλά και από drones, για να αντιληφθούμε μεταναστευτικές ροές, πχ από την Αφρική στην Ευρώπη, έτσι ώστε να σώσουμε ανθρώπους στη θάλασσα. Το πρόβλημα είναι ότι το Εurosur δημιουργεί τα λεγόμενα pre frontier pictures. Πρόκειται για χάρτες οι οποίοι επικεντρώνονται στην περιοχή πριν από τα σύνορα, πριν φτάσει κάποιο πλοιάριο στα θαλάσσια σύνορα, πχ της Ελλάδας. «Κυρίως το κάνουν για να διοργανώνουν pull-back operations, γιατί για παράδειγμα οι αρχές της Ιταλίας μπορούν να μοιραστούν δεδομένα με τις αρχές της Λιβύης ώστε οι αρχές της Λιβύης να πάρουν πίσω τους μετανάστες. Δηλαδή ξέρουν ότι τα push-backs δεν επιτρέπονται, οπότε η λύση είναι τα pull-backs. Για αυτό γίνεται και χρηματοδότηση της Λιβύης» εξηγεί στο MIIR ο λέκτορας στο πανεπιστήμιο του Τρέντο, Γιώργος Γλούφτσιος. 

Για τη δημιουργία των pre-frontier χαρτών η Frontex συνεργάζεται και με το Δορυφορικό Κέντρο της Ευρωπαϊκής Ένωσης (EU SatCen), που της παρέχει δορυφορικές εικόνες, αεροφωτογραφίες και άλλες σχετικές υπηρεσίες. Στη βάση δεδομένων του Eurosur καταχωρούνται και τα περιστατικά που συμβαίνουν στα θαλάσσια σύνορα της ΕΕ, αν και τα κράτη-μέλη δεν ήταν υποχρεωμένα μέχρι σήμερα να ανεβάζουν συστηματικά και οργανωμένα τα δεδομένα από τα συμβάντα στα σημεία ελέγχου των συνόρων (αυτό άλλαξε με σχετικό εκτελεστικό κανονισμό τον Απρίλιο 2021). Όπερ σημαίνει ότι δεν υπάρχει πλήρης και μεθοδική καταγραφή των περιστατικών, θολώνοντας  τη συνολική εικόνα (situational pictures) των συμβάντων στα εξωτερικά σύνορα. Γεγονός που παραδέχεται και η Ευρωπαϊκή Επιτροπή στην έκθεση αξιολόγησης του Eurosur (Σεπτέμβριος 2018). 

Η δεύτερη έκθεση της Frontex το 2018 για τη λειτουργία του Eurosur κατέγραψε την περίοδο από τον Δεκέμβριο 2013 ως τις αρχες του 2018 πάνω από 184.000 περιστατικά με τη συντριπτική πλειονότητα (147.827) να αφορούν μεταναστευτικές ροές. 

Την ίδια περίοδο, κερδοφόρα φαίνεται να είναι η συνεργασία με την Frontex τριών ακόμη εταιρειών παροχής υπηρεσιών εναέριας επιτήρησης, της καναδικής CAE Aviation, της βρετανικής Diamond-Executive Aviation (DEA) και της ολλανδικής EASP Air, που έχουν κερδίσει ως κοινοπραξία συμβόλαια συνολικής αξίας 57 εκατ. ευρώ (χωρίς να υπολογίζονται τα συμβόλαια που έχουν υπογράψει μόνες τους για άλλες υπηρεσίες ασφαλείας και ελέγχου προς τη frontex). 

Η ίδια τάση συνεχίστηκε και το 2021 με 84 εκατ. ευρώ, το ένα έκτο δηλαδή του ετήσιου μπάτζετ της Frontex να πηγαίνει στις υπηρεσίες εναέριας επιτήρησης. 

Στη διαδικασία των απελάσεων, η Frontex συνεργάζεται μεταξύ άλλων με την πολωνική eTravel SA με συμβόλαια αξίας 50 εκατ. ευρώ για την παροχή ταξιδιωτικών υπηρεσιών (booking and ticketing services) για τις προγραμματισμένες πτήσεις επιστροφής, καθώς και με την αγγλική πολυεθνική Air Charter Service Limited και τη νορβηγική AS Aircontact στη ναύλωση charter για τον ίδιο σκοπό.  

Η οργάνωση Privacy International με έδρα το Λονδίνο τον Ιούλιο του 2021 δημοσίευσε τα ευρήματά της σχετικά με τον τρόπο με τον οποίο ένας αυξανόμενος αριθμός εταιρειών «αναπτύσσουν δορυφόρους ικανούς να παρακολουθούν και να πωλούν τα δεδομένα τους σε συνοριακές υπηρεσίες». Η οργάνωση κατέληξε στο συμπέρασμα ότι, ενώ «μια τέτοια επιτήρηση μπορεί να σώσει ζωές, μπορεί επίσης να διευκολύνει τα pullbacks ή να χρησιμοποιηθεί για τη δίωξη των αιτούντων άσυλο».

Η χρήση όλων αυτών των τεχνολογιών επιτήρησης έχει και βαθύτερη συνέπεια υπογραμμίζει η Antonella Napolitano, συντονίστρια δικτύου της Privacy International. “Από τη μία, συμβάλει στην εγκληματοποίηση της φιγούρας του μετανάστη, και την ίδια στιγμή τον μετατρέπει σε ένα κόμβο δεδομένων από την έναρξη του ταξιδιού από τη χώρα καταγωγής ως την αξιολόγηση βιομετρικών δεδομένων στην ΕΕ, που τον ακολουθούν σε όλη τη διάρκεια της διαδρομής του. Σκοπός είναι η πλήρης καταγραφή της μετακίνησης του και η παρακολούθηση μέχρι τα επόμενα βήματά στο εσωτερικό του ευρωπαϊκού χώρου”, σημειώνει. “Αν μάλιστα βρεθεί παγιδευμένος εξαιτίας μιας λανθασμένης καταγραφής ή απόφασης μέσα σε αυτά τα συστήματα που αποθηκεύονται τα στοιχεία του, αυτό το λάθος τον ακολουθεί για όλη του τη ζωή”.

Αυτή αντίληψη δεν είναι αποκομμένη από τον κίνδυνο επέκτασης της παρακολούθησης σε όλη τη γκάμα των μετακινήσεων, είτε πρόκειται για τουρισμό είτε για δουλειά. Εξάλλου, επισημαίνει η Napolitano, “η ίδια η διαλειτουργικότητα των συστημάτων είναι ένα καλό παράδειγμα του για το πώς ένα σύστημα που αναπτύχθηκε για την παρακολούθηση των μεταναστευτικών κινήσεων, μπορεί κατόπιν να επεκταθεί για τον καθένα, καθώς τα συστήματα αυτά προδευτικά επεκτείνονται για όλους του ταξιδιώτες που μπαίνουν στον ευρωπαϊκό χώρο, αλλά και για τους πολίτες της ΕΕ που μετακινούνται στο εσωτερικό.   

Το να θεωρείται δυνητικά κάποιος “εγκληματίας εξ ορισμού” (criminal by default), αντίληψη που αντανακλάται στη διαχείριση των τεχνολογιών επιτήρησης, δεν μπορεί να αφήνει κανέναν αδιάφορο”, καταλήγει η Napolitano.  

Passenger Name Record: Η παρακολούθηση των μετακινήσεων στο εσωτερικό της ΕΕ

Το Passenger Name Record (PNR) αφορά στην καταγραφή όλων των δεδομένων επιβατών οι οποίοι κινούνται εντός του ευρωπαϊκού χώρου ανεξαρτήτως αν προέρχονται από τρίτη χώρα. Τι συγκεντρώνει αυτό το σύστημα;  Ονοματεπώνυμο, εθνικότητα, πότε ταξιδέψαμε, από πού, προς που, το email μας, τη διεύθυνσή μας. Πέρα από αυτά μπορεί κανείς να μάθει τους συνταξιδιώτες μας, ενδεχομένως και κάποια συναφή με τη διαμονή μας στοιχεία όπως κρατήσεις σε ξενοδοχεία, αν μετακινηθήκαμε για επαγγελματικό ή προσωπικό λόγο. Μπορεί πιθανώς να μάθει σε μια ακραία  περίπτωση ακόμα και τη θρησκεία μας, καθώς στο σύστημα καταγράφεται ακόμα και το γεύμα το οποίο φάγαμε κατά τη διάρκεια της πτήσης μας. Αυτό το γεύμα μπορεί να περιλαμβάνει πολύ «ενδιαφέροντα» στοιχεία για εμάς, πχ αν φάμε κοσερ είμαστε Εβραίοι, αν δεν φάμε χοιρινό σημαίνει ότι είμαστε μουσουλμάνοι, μπορεί επίσης να φανερώνει αν κάποιος έχει αλλεργίες. 

Στο PNR έχουν πρόσβαση οι αστυνομικές αρχές κάθε χώρας. «Και εδώ ξεκινούν τα προβλήματα. Υπάρχει μια ευρωπαϊκή οδηγία για το με ποιον τρόπο μπορούν να τυγχάνουν επεξεργασίας τα προσωπικά δεδομένα μέσω του συστήματος PNR. Πρέπει το ευρωπαϊκό αυτό νομοθέτημα να μεταφερθεί στην κάθε χώρα με εθνικό νόμο. Το πρόβλημα είναι ότι έχουμε κάποιες αστοχίες στην μεταφορά αυτής της οδηγίας σε διάφορες χώρες, όπως πχ στην Ελλάδα», επισημαίνει στο ΜΙΙR o δικηγόρος Κώστας Κακαβούλης, μέλος της οργάνωσης Homo Digitalis. Όπως εξηγεί, «η ευρωπαϊκή οδηγία λέει πως το κάθε κράτος μέλος ιδρύει ή ορίζει μία αρχή η οποία είναι αρμόδια για την πρόληψη, ανίχνευση διερεύνηση και δίωξη τρομοκρατικών σοβαρών αδικημάτων. Οπότε μιλάμε για μία Αρχή, η οποία είτε ιδρύεται εξαρχής είτε υπάρχει και της δίνεται αυτή η αρμοδιότητα. Στην Ελλάδα ο Έλληνας νομοθέτης έδωσε την αρμοδιότητα αυτή σε ένα τμήμα εντός της διεύθυνσης διαχείρισης και ανάλυσης πληροφοριών της Ελληνικής Αστυνομίας. Επομένως δεν μιλάμε για κάποια αρχή αλλά για μία διεύθυνση της Ελληνικής Αστυνομίας. Είναι παράλογο ο φορέας ο οποίος διατηρεί τα δεδομένα, η Αστυνομία δηλαδή, να ζητάει πρόσβαση στα δεδομένα αυτά από ένα τμήμα του. Αν υπόκειται σε ιεραρχικό έλεγχο ή αν γενικά υπάρχουν πιέσεις είναι μάλλον αμφίβολο ότι ένα τμήμα της ελληνικής αστυνομίας θα αρνηθεί να παράσχει σε άλλα τμήματα της Ελληνικής Αστυνομίας δεδομένα που πρέπει, ακόμα και αν αυτό έπρεπε να γίνει. Στον αντίποδα στη Γαλλία αυτό δεν ισχύει, καθώς έχει φτιαχτεί μια ειδική ανεξάρτητη αρχή για τα δεδομένα PNR. Στην Ελλάδα οποιοδήποτε αστυνομικό όργανο μπορεί να έχει ανεξέλεγκτη πρόσβαση στα στοιχεία PNR οπουδήποτε, οποτεδήποτε. Δεν υπάρχει πουθενά κάποια καταχώρηση ποιος ζήτησε ποια δεδομένα, πότε και για ποιό σκοπό. Και δεν υπάρχει και κάποια πολιτική διαβαθμισμένης πρόσβασης. Αρκεί να είσαι μέλος του αστυνομικού σώματος για να έχεις πρόσβαση σε αυτά τα δεδομένα».

Στην Ελλάδα η οργάνωση Homo Digitalis (μέλος του EDRi), σε ανοιχτή επιστολή της προς τη Βουλή, υπογραμμίζει πως «τα εν λόγω δεδομένα μπορούν να φανερώνουν το μοτίβο των μετακινήσεων κάποιου ατόμου, όπως τον χρόνο του ταξιδιού, τον τόπο αναχώρησης και άφιξης, το email και τη διεύθυνσή του, καθώς και τους συνταξιδιώτες ενός ατόμου, αλλά ενδεχομένως ακόμη και συναφή στοιχεία κρατήσεων ξενοδοχείων κλπ, φανερώνοντας με αυτόν τον τρόπο πληροφορίες για μετακινήσεις επαγγελματικής ή προσωπικής φύσεως αλλά ακόμα και τον κύκλο κοινωνικών συναναστροφών αυτού, όπως φίλοι ή σύντροφοι».

Η οργάνωση παρατηρεί πως στο σχέδιο νόμου που κατατέθηκε το 2018 στην Ελλαδα υπήρχε: 

• έλλειψη συστήματος καταγραφής πρόσβασης στα στοιχεία PNR
• έλλειψη προηγούμενου δικαστικού ελέγχου για την χορήγηση δεδομένων PNR σε προανακριτικές και άλλες αρχές
• ο χρόνος διατήρησης των PNR δεδομένων δεν περιορίζεται στο απολύτως αναγκαίο διάστημα

Τέσσερα χρόνια αργότερα οι ίδιες ελλείψεις παραμένουν.

Η οργάνωση υπογράμμιζε πως τα PNR δεδομένα ανηλίκων που διαβιβάζονται πρέπει να περιγράφονται με σαφήνεια και ακρίβεια, και πως όσα δεδομένα διαβιβάζονται δεν πρέπει να φανερώνουν ούτε θρησκευτικές πεποιθήσεις, ούτε πληροφορίες σχετικά με την υγεία του επιβάτη. 

-Διαβάστε το πρώτο μέρος της έρευνας του MIIR:  To οικοσύστημα των ευρωπαϊκών βιομετρικών δεδομένων παρακολούθησης και επιτήρησης

-Διαβάστε στο τρίτο μέρος της έρευνας του MIIR: Ποια είναι τα χαρακτηριστικά τεχνητής νοημοσύνης και αλγοριθμικών συστημάτων στο νέο καθεστώς ελέγχου κινητικότητας και ποιες είναι οι ιδιωτικές εταιρείες- εργολάβοι που τα κατασκευάζουν και τα προωθούν στην ΕΕ. 

*Αυτό το άρθρο έχει δημιουργηθεί στο πλαίσιο του project Panelfit, που υποστηρίζεται από το πρόγραμμα Horizon 2020 της Ευρωπαϊκής Επιτροπής (συμφωνία επιχορήγησης αρ. 788039). Η Επιτροπή δεν συμμετείχε στην παραγωγή του άρθρου και δεν είναι υπεύθυνη για το περιεχόμενό του. Το άρθρο αποτελεί μέρος της ανεξάρτητης δημοσιογραφικής παραγωγής του Ευρωπαϊκού Δικτύου Δημοσιογραφίας Δεδομένων (EDJNet). 

“We are Black and border guards hate us. Their computers hate us too.” Adissu, living without immigration status in Brussels *

Η ψηφιοποίηση και η διαδικτυακή μετάβαση ακόμα περισσότερων πτυχών της ζωής μας είναι ομολογουμένως μια μακροπρόθεσμη τάση που επιταχύνθηκε από την πανδημία COVID-19. Ωστόσο, αυτό που περνά σε μεγάλο βαθμό απαρατήρητο είναι η ίδια τάση που περιλαμβάνει τις υπερεξουσίες συλλογής δεδομένων και επιτήρησης των κρατών της ΕΕ. Οι εθνικές αρχές των κρατών μελών, όπως η αστυνομία, οι υπηρεσίες εσωτερικής ασφάλειας, οι συνοριοφύλακες, οι αρχές μετανάστευσης και οι ευρωπαϊκοί φορείς, όπως η Europol και η Frontex, διαχειρίζονται υποδομές συλλογής και αποθήκευσης δεδομένων μεγάλης κλίμακας. Με πρόσχημα την «εθνική ασφάλεια», δημιουργείται ένας χώρος για πιθανές παραβιάσεις θεμελιωδών ανθρωπίνων δικαιωμάτων, σε μια εποχή που η «στρατικοποιημένη» ασφάλεια των συνόρων έχει ήδη οδηγήσει σε βία κατά των προσφύγων, απωθήσεις με κίνδυνο επιστροφής ανθρώπων σε ανασφαλείς χώρες και απάνθρωπες συνθήκες καθώς και ανησυχητική αύξηση των θανάτων που μπορούσαν να αποφευχθούν. Οι χώρες κλείνουν μεταναστευτικές οδούς-με την μεροληπτική πρόσφατη εξαίρεση των προσφύγων της Ουκρανίας-αναγκάζοντας τους μετανάστες και πρόσφυγες να αναζητήσουν άλλες, συχνά πιο επικίνδυνες, εναλλακτικές και ωθώντας τους στην αγκαλιά των εγκληματικών δικτύων λαθρεμπορίας.

Δεν είναι όμως μόνο τα φυσικά τείχη που ορθώνονται, αλλά όπως αναφέρει και ο ανεξάρτητος οργανισμός Transnational Institute ΤΝΙ (εκθέσεις BorderWarSeries), ένα βασικό τμήμα της αποκαλούμενης «Ευρώπης-Φρούριο» αποτελείται από «εικονικά τείχη» που επιδιώκουν να περιορίσουν τους μετανάστες από την είσοδο στον χώρο Σένγκεν ή να παρακολουθήσουν τις κινήσεις τους εντός αυτού. Αυτά τα «εικονικά τείχη» έχουν πολλά σχήματα και μορφές: από προηγμένα συστήματα επιτήρησης που παρακολουθούν τις μεταναστευτικές ροές και παρακολουθούν τις μετακινήσεις των ανθρώπων στα εξωτερικά σύνορα (ενίοτε και πριν από αυτά) σε «έξυπνες», διαλειτουργικές βάσεις δεδομένων τεχνητής νοημοσύνης που στοχεύουν στον εντοπισμό, την καταγραφή και τον προσδιορισμό του προφίλ των μεταναστών στα σύνορα και εντός αυτών. Ο κοινός παρανομαστής φυσικών και εικονικών τειχών είναι η ίδια η κοινωνική κατασκευή του «ανθρώπου σε κίνηση» ως εν δυνάμει κινδύνου για την ΕΕ και τα κράτη-μέλη της. Τα άτομα που προσπαθούν να φτάσουν και να εισέλθουν στην ΕΕ, φεύγοντας από καταστροφές, βία, πόλεμο ή πολιτική δίωξη, θεωρούνται παράγοντες κινδύνου που πρέπει να αξιολογηθούν και να κατηγοριοποιηθούν.

Η δημοσιογραφική ομάδα του ΜIIR στο πλαίσιο του προγράμματος Panelfit (Participatory Approaches to a New Ethical and Legal Framework for ICT) ανέλαβε να διεισδύσει στα διαφορετικά συστήματα καταγραφής δεδομένων και επιτήρησης της ΕΕ, να μελετήσει τη νομοθεσία τους και τα δεδομένα που συλλέγονται στις διαφορετικές βάσεις, να εντοπίσει τους κινδύνους για τα ανθρώπινα δικαιώματα που δημιουργούνται και από τη διαλειτουργικότητα αυτών των συστημάτων, βασιζόμενο σε πλήθος συνεντεύξεων με ειδικούς τους χώρου, ερευνητές, ακτιβιστές, δικηγόρους, ΜΚΟ και μετανάστες. Στο πρώτο μέρος της έρευνας παρουσιάζουμε τη συνοπτική αποτύπωση των βασικών συστημάτων επιτήρησης. 

Περιγραφή των συστημάτων καταγραφής και των βάσεων προσωπικών δεδομένων
1. SIS-II Shenghen Information System

Η παλαιότερη βάση δεδομένων. Σκοπός της είναι η επιτήρηση των μετακινήσεων υπηκοών τρίτων χωρών στις περιοχές Σένγκεν. Ιδρύθηκε αρχικά το 1995 για να ενημερωθεί στη δεύτερη εκδοχή της το 2013 ενώ από τους επόμενους μήνες θα τεθούν σε ισχύ διατάξεις που ενσωματώθηκαν το 2018. Αποτελεί το μεγαλύτερο σύστημα πληροφορικής στην Ευρώπη, λειτουργώντας σε 26 κράτη μέλη της ΕΕ (σ.σ. η Κύπρος δεν συμπεριλαμβάνεται, αλλά αναμένεται να ενταχθεί) και σε Ελβετία, Νορβηγία,  Λιχτενστάιν και Ισλανδία.  Βάσει των κανονισμών του SIS II, συλλέγονται και επεξεργάζονται στοιχεία (ονόματα, επίθετα, ημερομηνίες γέννησης, και άλλες αλφαριθμητικές πληροφορίες) υπηκοών τρίτων χωρών που υπόκεινται σε αποφάσεις επιστροφής, στοιχεία για άρνηση εισόδου ή παραμονής των ατόμων στο χώρο Σένγκεν αλλά και για αντικείμενα (πχ αυτοκίνητα, όπλα, χαμένα έγγραφα, διαβατήρια κα) με σκοπό την αστυνομική και δικαστική συνεργασία. Οι διατάξεις των κανονισμών SIS II επιτρέπουν την εφαρμογή βιομετρικής ταυτοποίησης ατόμων με βάση την τεχνολογία αναγνώρισης προσώπου. Χρησιμοποιείται τόσο από αστυνομικές αρχές, όσο και από αρχές μετανάστευσης και ασύλου. Αν κάποιος κάνει αίτηση ασύλου, οι αρχές μπορούν να ψάξουν το SIS ώστε να δούνε αν υπάρχει κάποιο alert για αυτόν.Ειδοποιήσεις μπορεί να εκδοθούν για άτομα που αναζητουνται για σύλληψη ή έλεγχο, υπόκεινται σε παρακολούθηση απο διωκτικές αρχές, πρόσωπα που δεν έχουν το δικαίωμα εισόδου ή παραμονής στην ΕΕ, πρόσωπα που αναζητούνται για δικαστική συνδρομή καθώς και για αγνοούμενα άτομα (ενήλικες και παιδιά).

Το σύστημα SIS II το 2019 σημείωσε ρεκόρ με 18 εκατομμύρια αναζητήσεις την ημέρα από όλες τις αρμόδιες υπηρεσίες που έχουν δικαίωμα πρόσβασης. Μάλιστα ο αριθμός αυτός είναι τριπλάσιος σε σχέση με τον αριθμό αναζητήσεων το 2014 (6 εκ. αναζητήσεις την ημέρα). Ενδεικτικό της ευρείας χρήσης είναι και η εισαγωγή στο τέλος του 2020 της εφαρμογής του Αυτόματου Συστήματος Ταυτοποίησης Αποτυπωμάτων (AutomatedFingerprintIdentificationSystem-AFIS), ενεργοποιώντας τις αναζητήσεις από τα κράτη και μέσω των δακτυλικών αποτυπωμάτων και εισάγοντας τον αυτόματο έλεγχο και την αντιπαραβολή τους με τα ήδη υπάρχοντα.

Ωστόσο, ενδεικτικό της στοχευμένης διευρυμένης χρήσης του συστήματος για τον εντοπισμό μεταναστών χωρίς χαρτιά είναι ότι από τις 964,720 ειδοποιήσεις που εκδόθηκαν στο SIS II το 2020, οι μισές και πλέον αφορούσαν άτομα τρίτων χωρών στους οποίους είχε απαγορευθεί η είσοδος και παραμονή εντός της Σέγκεν. Αυτό συμβαίνει μάλιστα σταθερά όλα τα χρόνια, όπως φανερώνει και ο πίνακας των ειδοποιήσεων 2016-2020

2. VIS – Visa Information System

Τέθηκε σταδιακά σε ισχύ από το 2011 και η ανάπτυξη του συστήματος ολοκληρώθηκε το 2016. Το σύστημα χρησιμοποιείται από τα 30 κράτη της ζώνης Σένγκεν μαζί  με τη Βουλγαρία, την Κροατία, την Κύπρο και τη Ρουμανία. Σκοπός είναι να επιτρέπει στις παραπάνω χώρες να ανταλλάσσουν δεδομένα σχετικά με τις θεωρήσεις βραχείας διαμονήςκαι να διευκολύνουν τους ελέγχους θεωρήσεων στις συνοριακές διελεύσεις. Οι αρμόδιες αρχές ασύλου μπορούν να έχουν πρόσβαση στο VIS. Το 2018, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή υπέβαλε πρόταση για την αναθεώρηση του VIS με στόχο τη διεύρυνση του πεδίου εφαρμογής του. Οι προτεινόμενοι κανόνες προτείνουν το VIS να περιλαμβάνει δεδομένα και για θεωρήσεις μακράς διαμονής.

Το σύστημα αποθηκεύει δακτυλικά αποτυπώματα και μια φωτογραφία των αιτούντων/κατόχων βίζας, καθώς και προσωπικά δεδομένα που περιλαμβάνονται στις αιτήσεις τους, όπως επώνυμο, διεύθυνση κατοικίας, πληροφορίες σχετικά με την κατάσταση βίζας αλλά και τραπεζικά δεδομένα (αποδεικτικό καταθέσεων) .  «Οι αρχές μπορούν να διαπιστώσουν αν κάποιος έχει τα χρήματα να ταξιδέψει στην ΕΕ. Διαφορετικά δε θα του δώσουν τη βίζα. Αυτό αποτελεί εμμέσως μια ταξική διάκριση, πρόκειται για ταξική μεροληψία, αν είσαι πλούσιος μπορείς να ταξιδέψεις, αν δεν εχεις λεφτά δεν θα σου δώσουν λογικά βίζα (lowtechdiscrimination). Το ποσό εξαρτάται από το κάθε κράτος μέλος» επισημαίνει ο ερευνητής Γιώργος Γλούφτσιος.

Η αυτοματοποιημένη βιομετρική αναγνώριση χρησιμοποιείται ήδη στο πλαίσιο του VIS με βάση τα δακτυλικά αποτυπώματα που συλλέγονται. Το 2019 πραγματοποιήθηκαν 7 εκατομμύρια βιομετρικές αναζητήσεις και πραγματοποιήθηκαν 17 εκατομμύρια βιομετρικοί έλεγχοι ταυτότητας, οι τελευταίοι κυρίως σε συνοριακούς σταθμούς. Στα αεροδρόμια οι αρχές ελέγχουν υπηκόους τρίτων χωρών που ταξιδεύουν στην Ευρώπη στο κατά πόσο τα δακτυλικά τους αποτυπώματα ταυτίζονται με αυτά του ατομικού τους φακέλου στο σύστημα VIS, που έχει δημιουργηθεί υποχρεωτικά πριν από το ταξίδι.  Οι αστυνομικές αρχές μπορούν να ψάξουν στο VIS ώστε να δουν αν κάποιος που έχει κάνει πρωτύτερα αίτηση για βίζα, εμπλέκεται σε κάποια εγκληματική δραστηριότητα.  Μπορεί να χρησιμοποιηθεί από αρχές ασύλου.

Ένα ακόμη στοιχείο που ενισχύει τις επιφυλάξεις πολιτών και οργανώσεων από την πλευρά της προστασίας των προσωπικών δεδομένων προς τα συστήματα αυτά είναι η διευρυμένη πρόσβαση από υπηρεσίες και ανθρώπους όλων των υπηρεσιών. Μπορεί κάθε χρόνο να δημοσιεύονται στην εφημερίδα της ΕΕ οι υπηρεσίες και αρχές σε κάθε χώρα που δικαιούνται πρόσβαση, ωστόσο αυτό από μόνο του δεν αρκεί, μιας και είναι χαοτικός ο αριθμός των τελικών χρηστών (endusers) που δύναται να έχουν πρόσβαση στα προσωπικά δεδομένα ατόμων. Για παράδειγμα, στο σύστημα VIS πρόσβαση να εισάγουν, τροποποιήσουν, διαγράψουν δεδομένα έχουν συνολικά 116 εθνικές υπηρεσίες και αρχές, μεταξύ των οποίων και αρχές επιβολής του νόμου, ενώ οι τελικοί χρήστες αγγίζουν τον αστρονομικό αριθμό των 458.000 υπαλλήλων που έχουν πρόσβαση σε ευαίσθητα προσωπικά δεδομένα.

3.Eurodac

To Ευρωπαϊκό σύστημα για την αντιπαραβολή δακτυλικών αποτυπωμάτων των αιτούντων άσυλο (EURODAC) τέθηκε σε λειτουργία το 2003, ως το πρώτο σύστημα πληροφορικής που επιτρέπει την αποθήκευση δακτυλικών αποτυπωμάτων σε βάση δεδομένων σε επίπεδο ΕΕ. Σκοπός του συστήματος ήταν να καταστήσει ευκολότερο για τις χώρες της ΕΕ να προσδιορίζουν την ευθύνη εξέτασης μιας αίτησης ασύλου, αντιπαραβάλλοντας τα δακτυλικά αποτυπώματα των αιτούντων άσυλο και υπηκόων τρίτων χωρών/χωρών εκτός του ΕΟΧ με μια κεντρική βάση δεδομένων. Επιπλέον σκοπός ήταν να παρέχει τη δυνατότητα στις αρχές επιβολής του νόμου, υπό αυστηρές προϋποθέσεις, να πραγματοποιούν αναζητήσεις στο Eurodac για τη διερεύνηση, εξακρίβωση και πρόληψη τρομοκρατικών ή σοβαρών αξιόποινων πράξεων.  Ως τώρα αποθηκεύει μόνο βιομετρικά χαρακτηριστικά. Ως τώρα δεν αποθήκευε καν το όνομα κάποιου. Όταν ένας αιτών άσυλο ή υπήκοος τρίτης χώρας/χώρας εκτός του ΕΟΧ βρίσκεται παρανόμως σε χώρα της ΕΕ, τότε η χώρα της ΕΕ μπορεί να συμβουλευτεί το Eurodac για να διαπιστώσει αν το άτομο έχει υποβάλει προηγουμένως αίτηση ασύλου σε μια χώρα της ΕΕ ή έχει ήδη συλληφθεί ενώ προσπαθούσε να εισέλθει παρανόμως στην ΕΕ. 

Το EURODAC βρίσκεται επί του παρόντος υπό διαδικασία αναθεώρησης. Οι προτεινόμενες αναθεωρήσεις προβλέπουν την αλληλεπίδραση του EURODAC με άλλα συστήματα πληροφορικής της ΕΕ στις διαδικασίες ασύλου, επιστροφής και επανεγκατάστασης. Σε αυτό το πλαίσιο, το EURODAC θα χρησιμοποιηθεί, μεταξύ άλλων, για τον έλεγχο των μεταναστευτικών ροών και τον εντοπισμό δευτερευουσών μετακινήσεων υπηκόων τρίτων χωρών σε παράτυπη κατάσταση. 

Ωστόσο, οι αριθμοί δείχνουν ότι η συλλογή και αποθήκευση δακτυλικών αποτυπωμάτων υπηκόων τρίτων χωρών ή απάτριδων που διαπιστώθηκε ότι διαμένουν παράτυπα σε ένα κράτος μέλος είναι επίσης κοινή πρακτική. Συγκεκριμένα, τα κράτη μέλη διαβίβασαν συνολικά 644.926 σετ δακτυλικών αποτυπωμάτων στο EURODAC το 2020. Από αυτά, το 62% αντιπροσωπεύει σύνολα δεδομένων δακτυλικών αποτυπωμάτων αιτούντων διεθνή προστασία, το 25% αντιπροσωπεύει δακτυλικά αποτυπώματα υπηκόου τρίτης χώρας ή ανιθαγενούς με παράνομη διαμονή στην επικράτεια ενός κράτους-μέλους ενώ το 13% αναφέρεται σε δακτυλικά αποτυπώματα υπηκόου τρίτης χώρας ή απάτριδος που βρέθηκε να διασχίζει παράνομα τα εξωτερικά σύνορα. 

Η νέα πρόταση, εάν εγκριθεί, θα εισαγάγει μια υποχρεωτική απαίτηση συλλογής και αποθήκευσης δακτυλικών αποτυπωμάτων υπηκόων τρίτων χωρών ή απάτριδων που διαπιστώθηκε ότι διαμένουν παράτυπα στην επικράτεια της Ευρώπης. Επιπλέον, ο όγκος των δεδομένων προσωπικού χαρακτήρα που συλλέγονται θα αυξηθεί ριζικά . Οι προτεινόμενες διατάξεις θα επιτρέψουν τη συλλογή μιας μεγάλης ποικιλίας βιογραφικών και βιομετρικών πληροφοριών πέραν αυτών που έχουν ήδη συλλεχθεί, όπως εικόνες προσώπων, ονόματα, ημερομηνία και τόπος γέννησης, εθνικότητα και άλλα.

Τα σχεδόν 6 εκ αποτυπώματα που έχουν σωρευτει στη EURODAC στο τέλος του 2020 δεν ανήκουν αποκλειστικά σε αιτούντες ασύλου, αλλά και σε μετανάστες που τα κράτη υποδοχής έχουν κατατάξει στην κατηγορία της «παράτυπης διέλευσης συνόρων», οι οποίοι δεν δικαιούνται πρόσβαση στις διαδικασίες ασύλου. Μπορεί στις 31/12/2020 που έγινε η καταγραφή να φαίνεται ότι αντιστοιχούσαν μόλις σε σχεδόν 155.000 (ποσοστό 3%), ωστόσο, τα δακτυλικά της εν λόγω κατηγορίας σβήνονται αυτόματα από τη βάση δεδομένων μετά από 18 μήνες, σε αντίθεση με εκείνα των αιτούντων άσυλο που αποθηκεύονται για 10 χρόνια. Για παράδειγμα, το αντίστοιχο ποσοστό στο τέλος του 2016 ήταν 13%. Σημειωτέον, δε, ότι από τον Ιούλιο του 2015 πρόσβαση στη βάση της EURODAC έχουν και οι αστυνομικές υπηρεσίες των χωρών και η Europol στο όνομα της πρόληψης και έρευνας αδικημάτων που σχετίζονται με την τρομοκρατία και τα σοβαρά εγκλήματα.  

Αξιοσημείωτο είναι το γεγονός πώς η Γερμανία, αν και δεν αποτελεί χώρα πρώτης υποδοχής, όπως η Ιταλία και η Ελλάδα, εντούτοις εμφανίζεται να σωρεύει τη μεγάλη πλειονότητα των βιομετρικών στοιχείων μεταξύ των 32 χωρών της Σεγκέν. Αυτό οφείλεται στο γεγονός ότι μεγάλη πλειοψηφία των μεταναστών που ήρθαν ειδικά με την προσφυγική κρίση του 2015 στην Ευρώπη, έκαναν για πρώτη φορά αίτηση ασύλου στη Γερμανία, και όχι στις χώρες που βρίσκονται στα σημεία εισόδου των ευρωπαϊκών συνόρων. Στην κατάταξη αποθήκευσης βιομετρικών, μετά τη Γερμανία, ακολουθούν η Γαλλία, η Ιταλία, η Ελλάδα, η Σερβία, το Ηνωμένο Βασίλειο και η Ισπανία.

Εντύπωση προκαλεί ακόμη η “πρωτιά” της Ελλάδας μεταξύ των 32 χωρών στη συλλογή δακτυλικών αποτυπωμάτων μεταναστών που δεν δικαιούνται πρόσβαση στο άσυλο, τα οποία αγγίζουν τις 56.000 (το ⅓ δηλαδή του συνόλου αυτής της κατηγορίας στη EURODAC) σε σύνολο 331.609 αποτυπωμάτων που είχε καταχωρήσει η Ελλάδα στο τέλος του 2020. Η αξιοπρόσεκτη ελληνική πρωτιά συνδέεται με την ίδια τη διαδικασία καταγραφής δεδομένων και screening στα ελληνικά κέντρα υποδοχής των μεταναστών, που εισέρχονται στη χώρα.

Το πρώτο επίσημο στάδιο καταγραφής, επάλληλα με τον έλεγχο των σχετικών εγγράφων που ενδεχομένως να φέρει το άτομο (διαβατήριο, ταυτότητα, άλλα έγγραφα) είναι η εξέταση/συνέντευξη/ανάκριση από προσωπικό είτε της Ελληνικής Αστυνομίας, είτε της FRONTEX, το λεγόμενο screening. «Σκοπός αυτής της διαδικασίας είναι η ”διακρίβωση” της ταυτότητας του ατόμου, δηλαδή στοιχείων όπως ηλικία, εθνικότητα, τόπος καταγωγής, οικογενειακές σχέσεις και γίνεται σε συνεργασία με μεταφραστές της FRONTEX» μας λέει ο Βασίλης Βλάσσης, μεταδιδακτορικός ερευνητής στο Πανεπιστήμιο Πληροφορικής της Κοπεγχάγης πάνω σε θέματα τεχνολογιών ελέγχου και επιτήρησης, ο οποίος έχει κάνει επιτόπια μελέτη πάνω στις διαδικασίες ασύλου και screening στα κέντρα υποδοχής στη Χίο και τη Λέσβο. «Σε συνεντεύξεις που έκανα», συνεχίζει, «με άτομα που ήταν screeners στη ΒΙΑΛ, στη Χίο, προέκυψαν πως εξετάζονται πλήθος στοιχείων, ομιλία, προφορά, ορθογραφία, ρούχα, κοσμήματα, εννοείται φωτογραφίες σε κινητά κλπ, όλα εξετάζονται  και συνυπολογίζονται στο συμπέρασμα που θα βγάλει ο screener: «”ξέρω ότι οι Σύριοι γράφουν έτσι το Μοχάμαντ και ποτέ έτσι, ενώ οι Μαροκινοί το γράφουν έτσι, αλλά ποτέ έτσι” μου έλεγαν. Ένστικτο, προαίσθηση διαδραματίζουν και αυτά το ρόλο τους. Κάποιες φορές, με το που περνάνε την πόρτα, έχεις αμέσως μια γνώμη, και μετά ψάχνεις να την επικυρώσειςμου είχε πει επίσης κάποιος ελεγκτής» αφηγείται ο Βλάσσης. Συμπερασματικα, ο τρόπος με τον οποίο αυτά τα δεδομένα παίρνουν μορφή είναι πολυπαραγοντικός και έχει έντονα στοιχεία επιτελεστικότητας, εντούτοις μπορεί να επηρεάσουν καθοριστικά το μέλλον του μετανάστη ο οποίος θα ενταχθεί στη EURODAC. «Ο ίδιος ο συντονιστής της αποστολής της FRONTEX στα Ελληνικά νησιά το 2016, μου είχε πει χαρακτηριστικά: “το αποτέλεσμα του screening δεν συνιστά ένα επιστημονικό γεγονός. Είναι μια υπόθεση εργασίας, το καλύτερο που μπορούμε να κάνουμε και αυτό με το οποίο δουλεύουμε “», καταλήγει ο Βλάσσης.

4. EES (European Entry/Exit System)

Ιδρύθηκε το 2017 και αναμένεται να τεθεί σε πλήρη λειτουργία τον Μάιο του 2022. Συγκεντρώνει δεδομένα όλων των υπηκόων τρίτων χωρών ανεξαρτήτως αν πρέπει να κάνουν αίτηση για βίζα ή όχι. Καταγράφει και αποθηκεύει την ημερομηνία, την ώρα και τον τόπο εισόδου και εξόδου των κατόχων βίζας βραχείας διαμονής και των ταξιδιωτών που απαλλάσσονται από την υποχρέωση θεώρησης ενώ διασχίζουν τα σύνορά της ΕΕ. Το σύστημα στοχεύει στην αντικατάσταση της διαδικασίας της σφραγίδας διαβατηρίου, επιτρέποντας την επεξεργασία βιομετρικών δεδομένων ατόμων. Θα καταγράφει επίσης της διάρκεια της διαμονής κάποιου ενώ θα δημιουργηθούν αυτοματοποιημένες ειδοποιήσεις για καταστάσεις «υπερδιάρκους διαμονής» κάποιου σε μια χώρα! Οι εθνικές αρχές επιβολής του νόμου και η Europol θα μπορούν να έχουν πρόσβαση σε αυτή τη βάση.

5.  ETIAS -(Εuropean Travel Information and Authorisation System)

Δημιουργήθηκε το 2018 και ο στόχος είναι να τεθεί πλήρως σε λειτουργία τον Δεκέμβριο του 2022. Σύμφωνα με τις διακηρύξεις της ΕΕ, πρόκειται «για ένα σε μεγάλο βαθμό αυτοματοποιημένο σύστημα πληροφορικής που θα δημιουργηθεί για να εντοπίζει την ασφάλεια, την παράτυπη μετανάστευση ή τους υψηλούς κινδύνους επιδημίας που ενέχουν οι επισκέπτες που ταξιδεύουν στα κράτη Σένγκεν που δεν έχουν υποχρέωση θεώρησης βίζας. […]Οι υπήκοοι τρίτων χωρών που δεν χρειάζονται βίζα για να ταξιδέψουν στον χώρο Σένγκεν θα πρέπει να υποβάλουν αίτηση για άδεια ταξιδιού μέσω του συστήματος ETIAS πριν από το ταξίδι τους».  Αποτελεί ακόμα ένα παράδειγμα για το ότι η ΕΕ αντιμετωπίζει τα άτομα που σχεδιάζουν να ταξιδέψουν στην Ευρώπη ως παράγοντες κινδύνου. Δε θα αποθηκεύει κανένα είδος βιομετρικών πληροφοριών. Ωστόσο, θα συλλεχθούν διαφορετικές κατηγορίες δεδομένων, όπως το επώνυμο, η εθνικότητα, η χώρα και η πόλη διαμονής του αιτούντος, η διεύθυνση κατοικίας, η διεύθυνση ηλεκτρονικού ταχυδρομείου και ο αριθμός τηλεφώνου, η εκπαιδευτική κατάσταση (πρωτοβάθμια, δευτεροβάθμια, ανώτερη ή μη).
Στην πράξη το σύστημα ETIAS θα λειτουργεί περίπου όπως το σύστημα ESTA στις Η.Π.Α. 

6. ΕCRIS-TCN (The European Criminal Records Information System that concerns Third Country Nationals)

Τo ΕCRIS δημιουργήθηκε αρχικά το 2012. Επιτρέπει την αποτελεσματική ανταλλαγή πληροφοριών μεταξύ κρατών μελών όσον αφορά ποινικές καταδίκες στην ΕΕ. Οι περισσότερες από τις πληροφορίες που ανταλλάσσονταν αφορούσαν ευρωπαίους πολίτες Το αναθεωρημένο Ευρωπαϊκό Σύστημα Πληροφοριών Ποινικού Μητρώου θα περιλαμβάνει πλέον κεντρική βάση δεδομένων με πληροφορίες για τις καταδίκες υπηκόων τρίτων χωρών και ανιθαγενών (ECRIS-TCN) και αναμένεται να τεθεί σε λειτουργία εντός του 2022. Τόσο τα βιογραφικά όσο και τα βιομετρικά δεδομένα καταδικασμένων υπηκόων τρίτων χωρών, απάτριδων και πολιτών της ΕΕ που έχουν υπηκοότητα τρίτης χώρας και έχουν καταδικαστεί σε κράτος-μέλος αποθηκεύονται στο πλαίσιο του ECRIS-TCN. Αυτά τα δεδομένα περιλαμβάνουν κατηγορίες όπως πλήρη ονόματα, τόπο και ημερομηνία γέννησης, εθνικότητα, φύλο, αριθμούς ταυτότητας, καθώς και δεδομένα δακτυλικών αποτυπωμάτων που έχουν συλλεχθεί σύμφωνα με τη νομοθεσία του κράτους-μέλους κατά τη διάρκεια της ποινικής διαδικασίας. Οι εικόνες προσώπων των καταδικασθέντων θα αποθηκευτούν επίσης στο σύστημα, εάν η νομοθεσία του κράτους μέλους καταδίκης επιτρέπει τη συλλογή και αποθήκευση εικόνων προσώπων των καταδικασθέντων. Η βάση δεδομένων θα είναι διαθέσιμη στο διαδίκτυο και οι αρχές θα μπορούν εύκολα να πραγματοποιούν αναζήτηση με μηχανισμό αναζήτησης θετικού/αρνητικού αποτελέσματος: το θετικό αποτέλεσμα αναζήτησης θα προσδιορίζει τα κράτη μέλη από τα οποία μπορούν να ληφθούν πλήρεις πληροφορίες ποινικού μητρώου για συγκεκριμένο πρόσωπο.

Το ECRIS χρησιμοποιείτο περίπου 3 εκατομμύρια φορές τον χρόνο για την ανταλλαγή πληροφοριών σχετικά με προηγούμενες ποινικές καταδίκες. Στο 30 % περίπου των περιπτώσεων στις οποίες ζητούνται πληροφορίες ποινικού μητρώου δίνεται θετική απάντηση. 

Σύμφωνα με την Επιτροπή Meijers, μια ομάδα καθηγητών Νομικής, ερευνητών, δικαστών και δικηγόρων που εργάζονται για να διασφαλίσουν ότι η ευρωπαϊκή νομοθεσία σέβεται το κράτος δικαίου και εγγυάται τα θεμελιώδη δικαιώματα για όλους, ο κανονισμός του ECRIS-TCN είναι το πρώτο ευρωπαϊκό νομοθέτημα που αντιμετωπίζει ως πολίτες τρίτης χώρας ευρωπαίους πολίτες που έχουν ιθαγένεια και σε τρίτη χώρα. 

Διαλειτουργικοτητα συστημάτων 

Οι σέρβερ όλων αυτών των συστημάτων βρίσκονται στο Στρασβούργο. Εκεί οι σέρβερ διαχειρίζονται από την υπηρεσία ΕU-Lisa. Όταν σκεφτόμαστε για συνοριακούς ελέγχους και ελέγχους κινητικότητας συνήθως το μυαλό μας πάει στη Frontex, αλλά αυτή δεν είναι ο κύριος παίχτης οσον αφορά αυτές τις βάσεις δεδομένων. Η ΕU-Lisa, δηλαδή ο Ευρωπαϊκός Οργανισμός για τη Λειτουργική Διαχείριση Συστημάτων  Μεγάλης Κλίμακας στον Χώρο Ελευθερίας, Ασφάλειας και Δικαιοσύνης, λειτουργεί από το 2012, έχει έδρα το Ταλίν της Εσθονίας αλλά το επιχειρησιακό της κέντρο είναι στο Στρασβούργο. Εχει συντονίσει τη δοκιμή του πιλοτικού σχεδίου «Έξυπνα Σύνορα» και τις μετέπειτα ενέργειες, την ανάλυση των αποτελεσμάτων και την υποβολή εκθέσεων για το σχέδιο αυτό, σε στενή συνεργασία με τις συμμετέχουσες χώρες της ΕΕ και τα ευρωπαϊκά θεσμικά όργανα. O οργανισμός eu-LISA είναι υπεύθυνος για την επιχειρησιακή διαχείριση των συστημάτων  EURODAC, SIS II, VIS και Entry-ExitSystem, διασφαλίζοντας παράλληλα την ασφάλεια των πληροφοριών και την προστασία των δεδομένων. 

Το 2019, η ΕΕ εξέδωσε δύο κανονισμούς που θέτουν σε εφαρμογή ένα νομικό πλαίσιο που επιβάλλει τη διαλειτουργικότητα 6 από τις βάσεις δεδομένων που περιγράφονται παραπάνω. (VIS, SIS II, Eurodac, Entry-Exit System, ECRIS-TCN και ETIAS). Ο στόχος είναι να εφαρμοστεί το γενικό σύστημα διασύνδεσης δεδομένων ως το τέλος του 2023. 
Ενώ η Ευρωπαϊκή Επιτροπή επιχειρεί να παρουσιάσει τη διαλειτουργικότητα ως μια φυσική εξέλιξη στην πράξη αυτό δεν ισχύει, καθώς πολλές από τις υφιστάμενες βάσεις δεν είναι ακόμη πλήρως λειτουργικές.

«Σημείο χωρίς επιστροφή»

Σύμφωνα με τον Ευρωπαίο Επόπτη Προστασίας Δεδομένων, η απόφαση του νομοθέτη της ΕΕ να καταστήσει τα παραπάνω συστήματα διαλειτουργικά, θα σήμαινε ένα «σημείο χωρίς επιστροφή», με βαθιές επιπτώσεις στο δικαίωμα στην ιδιωτική ζωή των ατόμων που εισέρχονται στην ΕΕ καθώς μια νέα κεντρική βάση δεδομένων που θα περιέχει πληροφορίες για εκατομμύρια υπηκόους τρίτων χωρών, συμπεριλαμβανομένων των βιομετρικών τους δεδομένων, θα διαθέτει νέα βελτιωμένη πρόσβαση σε συστήματα πληροφοριών. 

Τέσσερις ακόμη πλατφόρμες συλλογής δεδομένων σε ολόκληρη την ΕΕ θα τεθούν σε λειτουργία ή σχεδιάζεται να επεκτείνουν το πεδίο εφαρμογής τους τα επόμενα δύο χρόνια. Η ευρωπαϊκή πύλη αναζήτησης (ESP) θα δίνει τη δυνατότητα στις αρμόδιες εθνικές αρχές και στις αρχές της ΕΕ, όταν δεν είναι σε θέση να ταυτοποιήσουν ένα άτομο ή έχουν αμφιβολίες σχετικά με την ταυτότητα που παρέχεται, να μπορούν να ξεκινήσουν ένα ερώτημα υποβάλλοντας βιογραφικά ή βιομετρικά δεδομένα στο ESP, το οποίο θα αναζητά ταυτόχρονα στις 6 βάσεις δεδομένων. Η Υπηρεσία Βιομετρικής Αντιστοίχισης θα δημιουργήσει και θα αποθηκεύσει πρότυπα από όλα τα βιομετρικά δεδομένα που καταγράφονται στα υποκείμενα συστήματα. Το Common ID Repository (CIR) θα αποθηκεύει ένα μεμονωμένο αρχείο για κάθε άτομο που είναι εγγεγραμμένο στα συστήματα, το οποίο θα περιέχει βιομετρικά και βιογραφικά δεδομένα και, τέλος, ο Ανιχνευτής πολλαπλών ταυτοτήτων θα μπορεί να διασταυρώνει τις ταυτότητες σε όλα τα συστήματα.

Όπως αναφέρεται στην έκθεση Technological Testing Grounds του δικτύου EDRI και του Refugee LawLab με συγγραφέα την Πέτρα Μόλναρ, αυτό το ενιαίο πλαίσιο διαλειτουργικότητας παρέχει μια ευνοϊκή υποδομή για πολλές αυτοματοποιημένες διαδικασίες λήψεις αποφάσεων που θέτουν σε κίνδυνο ανθρώπινα δικαιώματα. Και ο διευθυντής της οργάνωσης Statewach, Κρις Τζόουνς, συγγραφέας της έκθεσης Automated Suspicion: The EU’s new travel surveillance initiatives, δήλωσε πως: «Ο ενθουσιασμός μεταξύ των αξιωματούχων της ΕΕ και των κρατών μελών για τη χρήση νέων τεχνικών και εργαλείων σε ανυποψίαστους ταξιδιώτες είναι ανησυχητικός, δεδομένου ότι αυξάνουν τον κίνδυνο διακρίσεων, μπορεί να οδηγήσουν σε περαιτέρω λάθη στη λήψη αποφάσεων και θα παραδώσουν περισσότερα προσωπικά δεδομένα στις κυβερνήσεις. Οι άνθρωποι θα πρέπει να σκεφτούν περισσότερο πώς συμπεριφέρονται οι κυβερνήσεις τους στους αλλοδαπούς – διαφορετικά και αυτοί μπορεί να αντιμετωπιστούν ως ύποπτοι και όχι ως πολίτες».

Αξιοσημείωτο είναι και το γεγονός ότι απουσιάζει πλήρως η εκτίμηση αντικτύπου επιπτώσεων από τον νομοθέτη για την πρόσκρουση που θα έχουν τα νέα διαλειτουργικά συστήματα στα ανθρώπινα δικαιώματα, καθώς και στους πόρους και το πεδίο εφαρμογής των ανεξάρτητων αρχών που ελέγχουν τα συστήματα αυτά και τα κρατούν υπόλογα.

Μία από τις παγίδες της τεχνολογικής ανάπτυξης είναι ότι τείνουμε να πιστεύουμε ότι θα αυξήσει την αποτελεσματικότητα και θα βοηθήσει στην επίτευξη των στόχων για τους οποίους σχεδιάστηκε. Πολύ συχνά, αυτό δεν συμβαίνει. Ένα πρώτο μεγάλο ζήτημα που αναδύεται έχει να κάνει με την ποιότητα των δεδομένων που εισάγονται σε ορισμένες από τις προαναφερθείσες βάσεις δεδομένων τις οποίες παρουσιάσαμε. «Για παράδειγμα, σύμφωνα με έκθεση που δημοσιεύθηκε πρόσφατα από το Ευρωπαϊκό Ελεγκτικό Συνέδριο, υπάρχει μεγάλο πρόβλημα με την ποιότητα των δεδομένων που εισάγονται στο Σύστημα Πληροφοριών Σένγκεν. Και η ποιότητα εδώ μπορεί να αναφέρεται τόσο σε βιομετρικά δεδομένα όσο και σε αλφαριθμητικά δεδομένα. Για παράδειγμα, μπορεί να συμβεί ένας αστυνομικός σε ένα κράτος μέλος να γράψει λάθος το όνομα ενός καταζητούμενου κατά την εισαγωγή μιας ειδοποίησης στο σύστημα ή να εισάγει το όνομα ενός ατόμου στο πεδίο δεδομένων που είναι αφιερωμένο στα επώνυμα» αναφέρει ο ερευνητής Γιώργος Γλούφτσιος. Εάν ένα άτομο είναι εγγεγραμμένο σε μια βάση δεδομένων με ανορθόγραφο όνομα ή με άλλα δεδομένα κακής ποιότητας, μπορεί να προκύψουν δύο προβλήματα. Το πρώτο αφορά τα ψευδώς αρνητικά αποτελέσματα: καταζητούμενα ή ύποπτα άτομα δεν αναγνωρίζονται από το σύστημα απλώς και μόνο επειδή τα ονόματά τους δεν έχουν αποθηκευτεί σωστά στη βάση δεδομένων. Το άλλο πρόβλημα είναι όταν έχουμε ψευδώς θετικά αποτελέσματα. Αυτό ουσιαστικά αναφέρεται στην εσφαλμένη ταυτοποίηση ενός ατόμου. Για παράδειγμα κάποιος/α ελέγχεται από την αστυνομία για οποιονδήποτε λόγο και κατά λάθος το όνομά του/της μοιάζει πολύ ή το ίδιο με μια ειδοποίηση (alert) κακής ποιότητας που είναι αποθηκευμένη σε ένα σύστημα. Σε αυτήν την περίπτωση, μπορεί να αντιμετωπίσει πρόβλημα ακριβώς επειδή το σύστημα τον/την προσδιορίζει εσφαλμένα ως καταζητούμενο άτομο.

«Πιστεύω ότι τρία είναι τα κύρια προβλήματα όσον αφορά την ακρίβεια των τεχνολογιών που εφαρμόζονται για την ασφάλεια των συνόρων. Πρώτον, κακή ποιότητα δεδομένων. Δεύτερον, έλλειψη πληρότητας δεδομένων. Και τρίτον, και αυτό αφορά περισσότερο τις μελλοντικές εξελίξεις, τα μεροληπτικά δεδομένα και τις δυνητικά μεροληπτικές αποφάσεις ασφαλείας» επισημαίνει ο Γιώργος Γλούφτσιος.

-Στο δεύτερο μέρος της έρευνας παρουσιάζονται τα συστήματα PNR και EuroSur, αναλύεται η νέα ευρωπαϊκή αρχιτεκτονική επιτήρησης και οι κίνδυνοι για ευάλωτους πληθυσμούς, για τους ανθρώπους σε κίνηση, είτε είναι μετανάστες, πρόσφυγες είτε και πολίτες της ΕΕ.

-Στο τρίτο μέρος της έρευνας το MIIR αποκαλύπτει:
Ποια είναι τα χαρακτηριστικά τεχνητής νοημοσύνης και αλγοριθμικών συστημάτων στο νέο καθεστώς ελέγχου κινητικότητας και ποιες είναι οι ιδιωτικές εταιρείες- εργολάβοι που τα κατασκευάζουν και τα προωθούν στην ΕΕ.

* Quote from the “Technological Testing Grounds, Migration Management Experiments and Reflections from the Ground Up” (ΕDRi, refugee law lab, November 2020, author Petra Molnar)

*Αυτό το άρθρο έχει δημιουργηθεί στο πλαίσιο του project Panelfit, που υποστηρίζεται από το πρόγραμμα Horizon 2020 της Ευρωπαϊκής Επιτροπής (συμφωνία επιχορήγησης αρ. 788039). Η Επιτροπή δεν συμμετείχε στην παραγωγή του άρθρου και δεν είναι υπεύθυνη για το περιεχόμενό του. Το άρθρο αποτελεί μέρος της ανεξάρτητης δημοσιογραφικής παραγωγής του Ευρωπαϊκού Δικτύου Δημοσιογραφίας Δεδομένων (EDJNet). 

Η κατάσταση είναι χειρότερη για τα ζευγάρια ομοφυλόφιλων γυναικών: 24 χώρες απαγορεύουν εξ ολοκλήρου την πρόσβασή τους στην υποβοηθούμενη αναπαραγωγή. Για την ΛΟΑΤΚΙ κοινότητα, η απόκτηση παιδιών μέσω τεχνολογίας υποβοηθούμενης αναπαραγωγής δεν είναι εύκολος δρόμος στην Ευρώπη. «Οι χώρες  όπου είναι πιο δύσκολο για τα άτομα της ΛΟΑΤΚΙ κοινότητας να βρουν δουλειά ή να βγουν έξω ή να παντρευτούν ή να αποκτήσουν νομική αναγνώριση φύλου είναι επίσης οι χώρες όπου είναι πιο δύσκολο να έχουν πρόσβαση και στις τεχνολογίες υποβοηθούμενης αναπαραγωγής», λέει ο Cianan Russell, από ILGA Europe, μια ομοσπονδία ευρωπαϊκών ομάδων για τα δικαιώματα των λεσβιών, γκέι, αμφιφυλόφιλων, τρανς και ιντερσεξ ατόμων.  Η Ουγγαρία και η Πολωνία είναι οι χώρες όπου η κατάσταση είναι η χειρότερη, αλλά το πρόβλημα είναι ευρέως διαδεδομένο και στην υπόλοιπη Ευρώπη, δηλώνει. Ακόμη και όταν τα άτομα της ΛΟΑΤΚΙ κοινότητας μπορούν να λάβουν αναπαραγωγική βοήθεια νόμιμα, η πραγματικότητα μερικές φορές τους  φέρνει αντιμέτωπους με «διακρίσεις, παρενόχληση ή ακόμα και βία», λέει ο Russell. Εκείνοι που αντιμετωπίζουν τα περισσότερα προβλήματα είναι οι τρανς και οι ιντερσεξ, προσθέτει.

Οι άνθρωποι που αντιμετωπίζουν αυτές τις μορφές διακρίσεων παλεύουν με δύσκολες εναλλακτικές λύσεις. Στην περίπτωση της ΛΟΑΤΚΙ κοινότητας οι εναλλακτικές είναι τρεις λέει ο Russell. Η πρώτη εναλλακτική είναι η παραποίηση της ταυτότητας τους, όπως για παράδειγμα τα ζευγάρια ομοφυλόφιλων γυναικών που λένε ψέματα λέγοντας ότι μόνο μία από τις δύο  αναζητά  υποβοηθούμενη αναπαραγωγή  ως ανύπαντρη γυναίκα, εάν αυτό επιτρέπεται από το νόμο, ή μη-δυαδικά άτομα ή τρανς άνδρες που λένε ότι είναι γυναίκες. Η δεύτερη εναλλακτική είναι η διέλευση των συνόρων για την αναζήτηση πρόσβασης στην υποβοηθούμενη αναπαραγωγή σε άλλη χώρα. Το τρίτο είναι η προσπάθεια σύλληψης με φίλους ή έμπιστους ανθρώπους ακόμα κι αν δεν τους ελκύουν.

Αν και αυτό δεν είναι συνηθισμένο, είναι ένας δρόμος που μπορεί να ακολουθήσουν πολλοί άνθρωποι που θέλουν να κάνουν παιδιά εάν τα εμπόδια φαίνονται ανυπέρβλητα. Στην περίπτωση των ανύπαντρων γυναικών, η Izaskun Gamen, εκπρόσωπος της ένωσης Single Mothers By Choice (MSPE), λέει ότι, κατά τη διάρκεια της πολύχρονης προσπάθειας της να αποκτήσει παιδιά, κάποιοι της πρότειναν να μείνει έγκυος από έναν άγνωστο μετά από ένα one night stand και να μην του πει τίποτα. Όπως λέει, αυτό της φαίνεται αδιανόητο: «Πώς το εξηγείς στο παιδί σου αργότερα; Πώς εξηγείται  ότι αυτός ή αυτή γεννήθηκε από μια εξαπάτηση;»

Μεγαλύτερες και μεγαλύτερες μητέρες

Το μόνο νομικό εμπόδιο για τα ετεροφυλόφιλα ζευγάρια, στις περισσότερες περιπτώσεις, είναι η ηλικία. Οι γυναίκες που αναζητούν την  υποβοηθούμενη αναπαραγωγή είναι κατά μέσο όρο μεγαλύτερες από ότι στο παρελθόν. Την τελευταία δεκαετία, ο μέσος όρος ηλικίας των μητέρων κατά τη γέννηση του πρώτου τους παιδιού, είτε είναι φυσικά είτε υποβοηθούμενα, έχει αυξηθεί στο μεγαλύτερο μέρος της Ευρώπης. Στην Ισπανία και την Ιρλανδία ο μέσος όρος ηλικίας ήταν άνω των 32 ετών το 2019.

Αυτός είναι ο μέσος όρος, πράγμα που σημαίνει ότι πολλές γυναίκες αναζητούν  πρόσβαση στην υποβοηθούμενη αναπαραγωγή  αργότερα, όταν, λόγω της ηλικίας τους, η φυσική σύλληψη γίνεται πιο δύσκολη. Οι περισσότερες χώρες θέτουν το νόμιμο ανώτατο όριο για την υποβοηθούμενη αναπαραγωγή περίπου στα 50 χρόνια. Αυτή είναι η μέγιστη ηλικία στην Ελλάδα, για παράδειγμα, αλλά ως λύση  στις καθυστερήσεις στη θεραπεία που σχετίζονται με την πανδημία του COVID-19, η κυβέρνηση παρέτεινε την ηλικία στα 52 έτη έως τις 30 Ιουνίου 2023.

Η Juana Crespo, διευθύντρια μιας  κλινικής γονιμότητας στην Ισπανία, ειδικευμένη σε δύσκολες περιπτώσεις, λέει ότι το κύριο πρόβλημα για τους ασθενείς της είναι η μεγαλύτερη ηλικία: «Γερνάμε και, όταν το αναπαραγωγικό μας σύστημα γερνάει, ολόκληρη η ορχήστρα γερνάει». Το αποκαλεί «νέα ασθένεια»: «Η ιστορία της καθυστερημένης μητρότητας είναι άγραφη».

Αν και οι ηλικίες των γυναικών αποτελούν  συχνό παράγοντα αναπαραγωγικών δυσκολιών, ο Carlos Calhaz-Jorge, γιατρός γονιμότητας και ερευνητής στο Universidade de Lisboa στην Πορτογαλία και πρόεδρος της Ευρωπαϊκής Εταιρείας Ανθρώπινης Αναπαραγωγής και Εμβρυολογίας (ESHRE), λέει ότι τα μισά προβλήματα των ζευγαριών που αναζητούν υποβοηθούμενη αναπαραγωγή προέρχονται από την πλευρά του άνδρα συντρόφου.

Ωστόσο, η ηλικία δεν αποτελεί παράγοντα νομικού αποκλεισμού για τους άνδρες και, γενικά, δεν υπάρχουν όρια στις ευρωπαϊκές χώρες. Μόνο τρεις από τις 43 χώρες έχουν ανώτατα όρια ηλικιών για τους άνδρες: Γαλλία, 59 ετών, Φινλανδία, 60 ετών; και Ελβετία, 56 ετών, αν και σε αυτές τις δύο τελευταίες περιπτώσεις είναι συστάσεις, όχι νομικές απαγορεύσεις. Μάλιστα, στην Ελβετία η σύσταση είναι ότι ο πατέρας μπορεί να είναι ζωντανός μέχρι το παιδί να κλείσει τα 18, μια σύσταση περισσότερο κοινωνιολογική παρά ιατρική.

Το πιο συνηθισμένο εμπόδιο: έλλειψη οικονομικών πόρων

Μόλις ξεπεραστούν τα νομικά εμπόδια, τα οικονομικά «σηκώνουν κεφάλι». Σύμφωνα με τον Calhaz-Jorge, «το πρόβλημα για το μεγαλύτερο μέρος του πληθυσμού είναι η έλλειψη δημόσιας χρηματοδότησης. Ακόμη και σε χώρες όπου τα ετεροφυλόφιλα ζευγάρια επιτρέπεται να προβούν σε υποβοηθούμενη αναπαραγωγή, η ικανότητα τους να το κάνουν, εξαρτάται πολύ από τη οικονομική στήριξη που λαμβάνουν από το κράτος». Μια άλλη διάκριση, που προστίθεται στις προηγούμενες, είναι η οικονομική: δεν καλύπτουν όλες οι χώρες αυτές τις τεχνικές (η Ιρλανδία και η Ελβετία δεν τις καλύπτουν) και όσες το κάνουν μερικές φορές πληρώνουν μόνο μέρος του κόστους  ή οι λίστες αναμονής είναι τεράστιες, σε  ένα θέμα όπου κάθε καθυστέρηση λειτουργεί εναντίον τους..

Στην πραγματικότητα, υπάρχουν μεγάλες διαφορές μεταξύ των ευρωπαϊκών χωρών. Υπάρχουν ακόμη και διαφορές μεταξύ περιοχών της ίδιας χώρας, όπως στο Ηνωμένο Βασίλειο, την Ιταλία και την Ισπανία. Στην Ισπανία, για παράδειγμα, οι ανύπαντρες γυναίκες μπορούν να έχουν πρόσβαση σε τεχνητή γονιμοποίηση στη Ναβάρα, αλλά όχι σε εξωσωματική γονιμοποίηση, ακόμη κι αν έχουν ιατρικά προβλήματα που τις εμποδίζουν να μείνουν έγκυες μέσω γονιμοποίησης. Οι άλλες περιοχές της Ισπανίας το επιτρέπουν, παρόλα αυτά. Η Γερμανία, εν τω μεταξύ, δεν καλύπτει την εξωσωματική γονιμοποίηση για λεσβίες και ανύπαντρες γυναίκες.

Τα όρια ηλικίας, που ήδη αποτελούν σημαντικό νομικό εμπόδιο για όσους αναζητούν ιδιωτική πρόσβαση στην υποβοηθούμενη αναπαραγωγή, είναι χαμηλότερα για τα άτομα που αναζητούν υποβοηθούμενη αναπαραγωγή μέσω των εθνικών υπηρεσιών υγείας. Για άλλη μια φορά, στην περίπτωση των ετεροφυλόφιλων ζευγαριών, πολύ λίγες χώρες θέτουν ανώτατο όριο στην ηλικία των ανδρών. Η Πορτογαλία τα ορίζει όρια στα 60 χρόνια και η Αυστρία στα 49. Για τις γυναίκες τα όρια είναι: από 38 στη Λετονία έως 46 στην Ιταλία ή 48 στη Μάλτα, έως το πιο κοινό όριο στην Ευρώπη που είναι τα 40.

Σε άλλες χώρες, η δημόσια χρηματοδοτούμενη υποβοηθούμενη αναπαραγωγή έχει πρόσθετους φραγμούς, όπως το να μην υπερβαίνεται ένα ορισμένο βάρος (στη Σερβία, τη Ρουμανία και ορισμένες ισπανικές περιοχές) ή το να μην υπάρχουν άλλα παιδιά, όπως στη Δανία, τη Μάλτα, την Πορτογαλία, τη Ρουμανία, την Ισπανία, τη Σουηδία και την Τουρκία. .

Ένα άλλο από τα πιο συνηθισμένα όρια είναι η κάλυψη μόνο ενός μέγιστου αριθμού προσπαθειών. Λίγες χώρες είναι σαφείς σχετικά με τη γονιμοποίηση  μέσω της εισαγωγής σπέρματος με σωληνίσκο ή δεν θέτουν όρια αν το κάνουν, συνήθως είναι έξι ή τρεις κύκλοι. Οι χώρες είναι γενικά πιο ξεκάθαρες σχετικά με την εξωσωματική γονιμοποίηση: σχεδόν όλες περιορίζουν τον αριθμό των χρηματοδοτούμενων προσπαθειών. Το Βέλγιο, η Σλοβενία, η Γαλλία και η Ιταλία χρηματοδοτούν έξι προσπάθειες. 15 άλλες χώρες χρηματοδοτούν τρεις προσπάθειες. Η Ρουμανία, η Μολδαβία και το Καζακστάν χρηματοδοτούν μόνο μία. Εκεί, είτε μένεις έγκυος με την πρώτη φορά, είτε αν θέλεις να συνεχίσεις να προσπαθείς πρέπει να το πληρώσεις από την τσέπη σου.

Η Irene Cuevas, διευθύντρια του εμβρυολογικού εργαστηρίου του δημόσιου Γενικού Νοσοκομείου της Βαλένθια (Ισπανία), λέει ότι μετά από έναν ορισμένο αριθμό προσπαθειών η πιθανότητα επιτυχίας μειώνεται πολύ. «Έχουμε πολύ περιορισμένους πόρους και πρέπει να προσπαθήσουμε να τους βελτιστοποιήσουμε με κάποιο τρόπο. Είναι ένας πολύ λογικός αριθμός», υποστηρίζει.

Έπειτα, υπάρχουν οι «συν-πληρωμές», που σημαίνει ότι η πρόσβαση στην θεραπεία δεν είναι  εντελώς δωρεάν. Η πιο συνηθισμένη περίπτωση  είναι για τα φάρμακα και είναι σημαντική. Κάθε γύρος ορμονικής θεραπείας για εξωσωματική γονιμοποίηση στην Ισπανία, για παράδειγμα, μπορεί να κοστίσει πάνω από χίλια ευρώ.

Υπάρχουν και οι μεγάλες λίστες αναμονής. Η Cuevas τους αποκαλεί «το θεμελιώδες πρόβλημα». [[Cuál es la espera media en España?]] Η μεγάλη αναμονή είναι επίσης συνηθισμένη, για παράδειγμα, στην Ουγγαρία. Κάποια περίοδο η Ουγγαρία δεν επέτρεπε δότες σπέρματος που δεν ήταν Ούγγροι. Ακόμη και αφού αφαίρεσαν αυτό το εμπόδιο, τα πράγματα δεν βελτιώθηκαν, λέει ο Sandor. Το περασμένο καλοκαίρι, η Ουγγαρία εθνικοποίησε όλες τις κλινικές γονιμότητας. «Όλοι γνωρίζουν ότι αυτό σημαίνει ότι θα υπάρχουν λίστες αναμονής 5 έως 10 ετών για όσους δεν έχουν χρήματα», λέει ο Sándor.

Ο Calhaz-Jorge λέει ότι αυτό δεν είναι μόνο ένα πρόβλημα δικαιωμάτων: «Θα ήθελα να έχω περισσότερη υποστήριξη στη χώρα μου, την Πορτογαλία, επειδή υπάρχουν πολύ μεγάλες λίστες αναμονής και όπως και στην υπόλοιπη Ευρώπη, η γονιμότητά μας μειώνεται. Περισσότερη υποστήριξη θα μπορούσε να βοηθήσει στην επιβράδυνση της μείωσης της γονιμότητας. Έχουμε πρόθεση να παρέχουμε αναπαραγωγική βοήθεια σε έως και 5% όλων των μωρών που γεννιούνται στην Πορτογαλία. Αυτό είναι ρεαλιστικό, αλλά για αυτό χρειαζόμαστε περισσότερα χρήματα».

Η Ισπανία είναι η χώρα της Ευρώπης, μαζί με την Ελλάδα, στην οποία γεννιούνται περισσότερα παιδιά χάρη στις διαδικασίες υποβοηθούμενης αναπαραγωγής, φτάνοντας το 7,9% του συνολικού αριθμού των παιδιών που γεννήθηκαν το 2017. Στην Ιταλία, το Ηνωμένο Βασίλειο και την Πορτογαλία, το ποσοστό είναι περίπου 3 %.

Μπροστά σε όλες αυτές τις δυσκολίες, είναι δυνατός ένας κοινός ευρωπαϊκός κανονισμός που να εγγυάται ίση πρόσβαση σε όλους;  Ο Russell, εκπρόσωπος της ΛΟΑΤΚΙ κοινότητας , λέει ότι αυτό θα ήταν δύσκολο. Οι ευρωπαϊκές χώρες, και όχι η ΕΕ, έχουν δικαιοδοσία για αυτό το θέμα, επομένως η μόνη εναλλακτική λύση όσον αφορά την υπεράσπιση των δικαιωμάτων της ΛΟΑΤΚΙ κοινότητας είναι τα δικαστήρια.

Ο Calhaz-Jorge, πρόεδρος της ESHRE, λέει: «Είμαι πεπεισμένος ότι δεν είναι δυνατόν να υπάρχουν παρόμοιοι κανόνες. Εάν σε μια χώρα δεν είναι νόμιμη η πρόσβαση στην υποβοηθούμενη αναπαραγωγή για τις ανύπαντρες γυναίκες, τι είδους ρύθμιση θα έχουν εάν πάνε στο εξωτερικό; Οι πολιτικές απόψεις και οι πολιτισμικές ευαισθησίες είναι πολύ διαφορετικές». Πράγματι.

Symbiot/Shutterstock.com

Μπορεί οι ευρωπαϊκές κυβερνήσεις, να βασίζουν πολλά στην οικονομική βοήθεια των 750 δισεκατομμυρίων Ευρώ του Μηχανισμού Ανάκαμψης και Ανθεκτικότητας, όμως η εκταμίευση τους δεν θα είναι εύκολη υπόθεση, ούτε κι εξασφαλισμένη. Κι αυτό γιατί η Ευρωπαϊκή Επιτροπή θα υποβάλλει σε διαρκή αξιολόγηση και εποπτεία την υλοποίηση των μεταρρυθμίσεων και επενδύσεων, με συγκεκριμένους στόχους και ορόσημα ως προϋποθέσεις για την παροχή των επιχορηγήσεων και δανείων του Μηχανισμού. Σε περίπτωση μη συμμόρφωσης, η «κάνουλα» των χρημάτων θα κλείνει…

Ο Μηχανισμός υπήρξε το αποτέλεσμα της πολιτικής συμφωνίας των ηγετών της ΕΕ και του Ευρωκοινοβουλίου, με διακηρυγμένο στόχο να συμβάλουν στην αποκατάσταση των οικονομικών και κοινωνικών ζημιών που προκάλεσε η πανδημία του κορονοϊού. Τα κράτη μέλη της ΕΕ όφειλαν να υποβάλουν μέχρι τις 30 Απρίλιου προς έγκριση στην Επιτροπή, τα αναλυτικά εθνικά Σχέδια Ανάκαμψης με τις μεταρρυθμίσεις και τις επενδύσεις που θα χρηματοδοτήσει ο Μηχανισμός.

Ο Μηχανισμός συνιστά το βασικό χρηματοδοτικό εργαλείο του προσωρινού Προγράμματος NextGenerationEU, που ήρθε παράλληλα με την απόφαση για στοχευμένες ενισχύσεις στον μακροπρόθεσμο προϋπολογισμό της ΕΕ (Πολυετές Δημοσιονομικό Πλαίσιο) για την περίοδο 2021-2027, συνιστώντας τη μεγαλύτερη δέσμη μέτρων που έχει χρηματοδοτηθεί ποτέ από τον προϋπολογισμό της ΕΕ, συνολικού ύψους €1,8 τρισ. Ευρώ. 

Ειδικότερα,  από τα €750 δισ. του NextGenerationEU, τα οποία θα προέλθουν από δανεισμό από τις αγορές (με κοινή έκδοση ομολόγου χρέους της ΕΕ το οποίο θα αποπληρώνεται ως το 2058), τον μεγάλο όγκο χρημάτων ύψους €672,5 δισ. θα τα διαθέσει ο Μηχανισμός με τη μορφή μη επιστρεπτέων επιχορηγήσεων  και με τη μορφή δανείων προς τις χώρες μέλη. 

Η κατανομή αφορά σε €360 δισ. δανείων και €312,5 δισ. επιχορηγήσεων (€338 δισ, σε τρέχουσες τιμές), προκαλώντας σημαντική δυσαρέσκεια σε κράτη με υψηλά ελλείμματα και δημόσιο χρέος, όπως οι «χώρες του Νότου», που επιθυμούσαν μεγαλύτερα ποσά επιχορηγήσεων και δυσανασχετούν με τη λήψη δανείων, τα οποία πρέπει να ξεπληρώσουν απευθείας στην ΕΕ.  
Όμως, η δυσαρέσκεια δεν περιορίζεται μόνο στον γενικό καταμερισμό μεταξύ επιχορηγήσεων και δανείων, αλλά και στην προ-κατανομή των χρημάτων τα οποία δύναται να αντλήσει κάθε κράτος-μέλος και τα κριτήρια με τα οποία αποφάσισε η Ευρωπαϊκή Επιτροπή την κατανομή.

Κι αυτό, γιατί μπορεί η Ιταλία και η Ισπανία, που χτυπήθηκαν πολύ σκληρά ειδικά στο πρώτο κύμα από τον κορονοϊό, να κατέχουν τις δύο πρώτες θέσεις στη χρηματοδότηση, ωστόσο, αμέσως μετά ακολουθούν η Γαλλία και η Γερμανία, οι πιο εύρωστες δηλαδή και οικονομικά ισχυρές της ΕΕ. 

Υπό την ομπρέλα του NextGenerationEU, πλην του Μηχανισμού, υπάγεται και το νεότευκτο πρόγραμμα «REACT-EU», που συνιστά ουσιαστικά τη συνέχιση των δύο πρώτων Πρωτοβουλιών για την Αντιμετώπιση των επιπτώσεων του κορονοϊού (CRII, CRII+), ενώ πρόσθετα κονδύλια θα ενταχθούν κι από άλλα ευρωπαϊκά προγράμματα ή ταμεία, όπως το «Horizon 2020», το InvestEU, Ευρωπαϊκό Γεωργικό Ταμείο Αγροτικής Ανάπτυξης και το Ταμείο Δίκαιης Μετάβασης (ΤΔΜ).  Και τα παραπάνω χρήματα επιμερίζονται επίσης στις χώρες μέλη, με την Ελλάδα για παράδειγμα να μπορεί να λάβει €1,715 δισ. από το REACT-EU, €431 εκατ. από το Ταμείο Δίκαιης Μετάβασης και €365,3 εκατ. από το Ευρωπαϊκό Γεωργικό Ταμείο Αγροτικής Ανάπτυξης, αγγίζοντας συνολικά μαζί με τη χρηματοδότηση €17,8 δισ. του Μηχανισμού, τα €20,3 δισ. κονδυλίων (€20.311.300.000)

Στο ίδιο πλαίσιο, αθροίζοντας τα ποσά των τεσσάρων εργαλείων ανάκαμψης του NextGenerationEU, από το οποίο αντλήσαμε αναλυτικά  δεδομένα, η Ιταλία μπορεί να λάβει μέχρι €81,7 δισ., η Ισπανία €81,6 δισ., η Γαλλία €43,9 δισ., η Γερμανία €29,5 δισ., η Πολωνία €28,5 δισ., η Ρουμανία €17,3 δισ. κι η Πορτογαλία €16 δισεκατομμύρια. 

Εκτός των παραπάνω, τα κράτη-μέλη έχουν επιπλέον πρόσβαση στη δεξαμενή των €360 δισ. δανείων, με κάθε κράτος-μέλος να δύναται να αντλήσει ποσό μέχρι το 6,8% του Ακαθάριστου Εθνικού του Εισοδήματος (ΑΕΕ/GNI) 2019. Όπως ορίζει o Κανονισμός θέσπισης του Μηχανισμού, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή υπογράφει δανειακή σύμβαση με την κάθε χώρα μέλος, ενώ δημιουργείται και ειδικός λογαριασμός για την αποπληρωμή του οφειλόμενου κεφαλαίου, των τόκων, κλπ. 

Για την Ελλάδα, το μέγιστο ποσό δανεισμού -το οποίο υπολογίσαμε αντλώντας τα στοιχεία από τις βάσεις δεδομένων της EUROSTAT για τον πληθυσμό και το κατακεφαλήν ΑΕΕ 2019 στις 27 χώρες-μέλη της ΕΕ (από το 2020), όπως ορίζει η Οδηγία θέσπισης του Μηχανισμού- ανέρχεται σε 15 δισ. ευρώ. Με τη σημείωση, όπως ορίζεται πάλι στην Οδηγία, ότι ο δανεισμός κάθε κράτους μέλους δεν μπορεί να υπερβαίνει τη διαφορά μεταξύ του συνολικού κόστους του Σχεδίου Ανάκαμψης και Ανθεκτικότητας και του μέγιστου ποσού επιχορήγησης,  που αντιστοιχεί στη χώρα από τον Μηχανισμό

Η χορήγηση των δανείων προϋποθέτει ακόμη την κινητοποίηση ιδιωτικών κεφαλαίων, τα οποία θα εισφέρουν στην υλοποίηση των επενδύσεων. Για παράδειγμα, στο Σχέδιο Ανθεκτικότητας και Ανάπτυξης, που παρουσίασε ο πρωθυπουργός της Ελλάδας Κυριάκος Μητσοτάκης στις 31 Μαρτίου 2021, προσδιορίζοντας ότι τελικά η Ελλάδα θα αξιοποιήσει τα €18,1 δισ. επιχορηγήσεων και €12,7 δισ. δανείων, αναφέρεται ότι θα πρέπει η χρηματοδότηση των δανείων να διαρθρώνεται ως εξής: μέγιστη χρηματοδότηση 50% από τον Μηχανισμό μέσω των Διεθνών Χρηματοπιστωτικών Ιδρυμάτων (Ευρωπαϊκή Τράπεζα Επενδύσεων (EIB), Ευρωπαϊκή Τράπεζα Ανασυγκρότησης και Ανάπτυξης (EBRD), κλπ), 30% από εμπορικές τράπεζες και 20% από ιδία συμμετοχή των ιδιωτών-επενδυτών. Τέλος, στα παραπάνω ποσά δεν θα πρέπει κανείς να ξεχνά  πως οι ευρωπαϊκές χώρες αναμένεται να εισπράξουν χρήματα και από τα ευρωπαϊκά διαρθρωτικά ταμεία. Από τα ΕΣΠΑ το ανώτατο όριο του ποσού που μπορεί να λάβει η Ελλάδα τα επόμενα χρόνια ανέρχεται σε 40,4 δισ. ευρώ.