Δεξαμενή Εγκαταστάσεων ΕΥΔΑΠ 

Ιταλία: Μεικτό μοντέλο με τάση αντιστροφής στο αμιγώς δημόσιο 

Τον Ιούνιο του 2011, σε ένα ιστορικό δημοψήφισμα, περισσότερο από το 95% των Ιταλών ψηφισάντων τάχθηκε κατά του νόμου που επέτρεπε τη διαχείριση των δημόσιων τοπικών/δημοτικών υπηρεσιών νερού από τον ιδιωτικό τομέα. Δύο χρόνια αργότερα όμως ήρθε η ασφυκτική πίεση της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, που μέσω των συστάσεων του Ευρωπαϊκού Εξαμήνου (European Semester) χαρακτήριζε τις υπηρεσίες ύδρευσης στην Ιταλία ως αρνητικό παράδειγμα που έπρεπε να αλλάξει.  Αποτέλεσμα είναι στην Ιταλία σήμερα, το νερό και τα δίκτυα ύδρευσης να ανήκουν αποκλειστικά στο Δημόσιο, αλλά οι υπηρεσίες ύδρευσης να μπορούν να παρέχονται είτε από δημόσιους είτε από ιδιωτικούς φορείς, ή μέσω συνδυασμού των δύο. 

Σύμφωνα με τα διαθέσιμα στοιχεία από την Ιταλική Στατική Υπηρεσία, το 85% του πληθυσμού της Ιταλίας εξυπηρετείται από εταιρείες που ελέγχονται πλήρως ή κατά πλειοψηφία από δημόσιους φορείς, το 12% εξυπηρετείται απευθείας από δήμους και μόλις το 3% από εταιρείες που ελέγχονται πλήρως ή κατά πλειοψηφία από ιδιωτικούς φορείς. Οι τελευταίες λειτουργούν συχνά ως προσωρινές εξαιρέσεις σε μεμονωμένους δήμους.

Πάντως, σύμφωνα με πρόσφατα δημοσιεύματα του 2025, υπάρχει μια τάση αντιστροφής  του μοντέλου καθώς, για παράδειγμά, ο δήμος της Πάντοβα εξετάζει το ενδεχόμενο να επαναφέρει υπό δημόσιο έλεγχο τις υπηρεσίες ύδρευσης, οι οποίες σήμερα λειτουργούν από ιδιωτική εταιρεία. Στην ίδια κατεύθυνση κινούνται και ο δήμος της Φλωρεντίας, καθώς και άλλοι δήμοι της περιοχής, που αποφάσισαν να εγκαταλείψουν τα μεικτά εταιρικά σχήματα και να επιστρέψουν σε καθεστώς άμεσης δημόσιας διαχείρισης του νερού.

Eγκατάσταση Επεξεργασίας Νερού Θεσσαλονίκης, Πηγή: ΕΥΑΘ

Ισπανία: Ακριβότερο νερό στις περιφέρειες με ιδιωτικοποιημένες υπηρεσίες υδρευσης

Στην Ισπανία, η διαχείριση του νερού και των υπηρεσιών ύδρευσης και αποχέτευσης ασκείται στο πλαίσιο ενός αποκεντρωμένου συστήματος με την αρμοδιότητα να ανήκει κυρίως στις αυτόνομες κοινότητες (περιφέρειες) και τους δήμους, αλλά σε στενή συνεργασία με την κεντρική κυβέρνηση. Σε αυτό το πλαίσιο συνυπάρχουν δημόσιοι και ιδιωτικοί φορείς, με πάνω από το μισό του πληθυσμού να εξυπηρετείται από ιδιωτικές εταιρείες, γεγονός που συνιστά μια μερική ιδιωτικοποίηση του τομέα. 

Η ιδιωτική διαχείριση, όμως, έχει συνδεθεί με σημαντικές περιφερειακές διαφοροποιήσεις στις τιμές και, συχνά, με υψηλότερες χρεώσεις νερού, οι οποίες αποδίδονται στην ανάγκη κάλυψης επενδύσεων, καταβολής τελών παραχώρησης στους δήμους και εξασφάλισης κερδοφορίας. 

Χαρακτηριστικό είναι το παράδειγμα της Καταλονίας, όπου οι υπηρεσίες ύδρευσης βρίσκονται στα χέρια της ιδιωτικοποιημένης Aigües de Barcelona, που ελέγχεται πλειοψηφικά από τον Όμιλο AGBAR (έχει εξαγοραστεί από τη γαλλική Veolia)  ο οποίος δραστηριοποιείται σε ολόκληρη την Ισπανία μέσω θυγατρικών, όπως οι Aguas de Aragón, Aguas de Valladolid, Asturagua και Aguas de Alicante . 

Σύμφωνα με τα τελευταία διαθέσιμα στοιχεία του Εθνικού Ινστιτούτου Στατιστικής, η περιφέρεια της Καταλονίας εμφανίζει το υψηλότερο μοναδιαίο κόστος νερού (2,98 ευρώ ανά κυβικό μέτρο). Ακολουθούν περιφέρειες με ιδιωτικοποιημένο ή μεικτό μοντέλο διαχείρισης, όπως οι Βαλεαρίδες Νήσοι (2,52 ευρώ), ενώ τις τελευταίες θέσεις με το χαμηλότερο κόστος καταλαμβάνουν κοινότητες με κατά βάση δημόσια/δημοτική διαχείριση:  Καστίλλη και Λεόν (1,24 ευρώ), το Πριγκιπάτο των Αστουριών (1,43 ευρώ) και  Λα Ριόχα (1,46 ευρώ).

Στην κοινότητα της Μαδρίτης, που οι υπηρεσίες ύδρευσης λειτουργούν υπό την 100% δημόσια εταιρεία Canal de Isabel II -παρά τις ισχυρές πιέσεις για μερική ιδιωτικοποίηση την περασμένη δεκαετία- το μοναδιαίο κόστος ανέρχεται σε 1,80 ευρώ. Ο μέσος όρος μοναδιαίου κόστους στις περιφέρειες της Ισπανίας είναι 1,92 ευρώ ανα κυβικό μέτρο. 

Σημειωτέον, το κόστος αυτό υπολογίζεται με βάση όλα όσα πληρώνουν οι χρήστες για την παροχή,αποχέτευση, επεξεργασία, εκροή ή καθαρισμό, διαιρεμένα με τον συνολικό όγκο νερού που καταναλώνεται. Στην Ελλάδα δεν έχουμε στοιχεία με τον αντίστοιχο δείκτη. Σύμφωνα με την απόφαση της ΡΑΑΕΥ το κόστος κυμαίνεται για τα νοικοκυριά από 0,35€ ως 3.20€ (κλιμακωτές χρεώσεις ανάλογα την κατανάλωση), συν 3€ πάγιο τέλος ύδρευσης και αποχέτευσης. Στα αυξημένα επαγγελματικά, βιομηχανικά, δημοτικά, κλπ, τιμολόγια, κυμαίνεται από 1,10€ ως 3.20€ ανα κυβικό μέτρο συν τα αντίστοιχα για αυτές τις κατηγορίες αυξημένα πάγια τέλη

                                                               Φράγμα Ελ Αταθάρ, βόρεια της Μαδρίτης_Πηγή Canal de Ιsabel ii

Γαλλία: Από την ιδιωτικοποίηση στην επιστροφή στη δημόσια διαχείριση

Η Γαλλία υπήρξε το ευρωπαϊκό εργαστήριο της ιδιωτικής διαχείρισης του νερού. Από τη δεκαετία του 1980, η πλειονότητα των δήμων παραχώρησε τη λειτουργία της ύδρευσης σε μεγάλους ιδιωτικούς ομίλους, κυρίως τη Veolia και τη Suez.

Το μοντέλο βασίστηκε σε μακροχρόνιες συμβάσεις παραχώρησης. Οι δήμοι διατηρούσαν την ιδιοκτησία των δικτύων, αλλά η τιμολόγηση, η συντήρηση και οι επενδύσεις περνούσαν στους ιδιώτες. Με τον χρόνο, το σύστημα κατηγορήθηκε για αυξήσεις τιμολογίων, περιορισμένη διαφάνεια και εξάρτηση των δήμων από τους παρόχους.

Η καμπή ήρθε το 2010, όταν το Παρίσι σε αντιδιαστολή με την προωθούμενη ευρωπαϊκή πολιτική της Κομισιόν επαναδημοτικοποίησε πλήρως την ύδρευση, δημιουργώντας την Eau de Paris. Η εμπειρία αυτή έγινε σημείο αναφοράς: μείωση τιμών, ενίσχυση κοινωνικής πολιτικής και επιστροφή του στρατηγικού ελέγχου στον δήμο.

Σήμερα, η Γαλλία δεν έχει εγκαταλείψει πλήρως τις παραχωρήσεις προς τους ιδιώτες αλλά η τάση έχει αντιστραφεί σε πολλές μεγάλες πόλεις όπως Λυών, Μπορντό, Ρεν, Νίκαια, Γκρενόμπλ.

Γερμανία: Δημοτικός έλεγχος και το σοκ του Βερολίνου για τις αυξήσεις

Στη Γερμανία, σε αντίθεση με τη Γαλλία, οι υπηρεσίες ύδρευσης βρίσκονταν και βρίσκονται κατά κανόνα στα χέρια των δήμων, μέσω των Stadtwerke (δημοτικές επιχειρήσεις ύδρευσης, ενέργειας, κλπ). Το νερό αντιμετωπίζεται ως βασική κοινωνική υποδομή και όχι ως αγοραίο προϊόν. 

Για καιρό εξαίρεση αποτέλεσε το Βερολίνο. Το 1999, στο πλαίσιο «δημοσιονομικής πίεσης», η πόλη πούλησε σχεδόν το 50% της δημοτικής Berliner Wasserbetriebe σε ιδιωτικούς ομίλους. Οι συμβάσεις προέβλεπαν εγγυημένες αποδόσεις για τους επενδυτές, γεγονός που οδήγησε σε αυξήσεις τιμολογίων.

Η κοινωνική αντίδραση υπήρξε έντονη. Το 2011, δημοψήφισμα απαίτησε πλήρη διαφάνεια των συμβάσεων παραχώρησης. Ακολούθησε η επαναγορά των μετοχών από τον δήμο και η λεγόμενη επαναδημοτικοποίηση (2013–2014) ως απόρροια της σημαντικής κοινωνικής κινητοποίησης κυρίως απέναντι στις αυξήσεις και την αδιαφάνεια στην τιμολόγηση. Έκτοτε, η ιδιωτικοποίηση του νερού θεωρείται πολιτικά «δυσάρεστη» στη Γερμανία.

                                           Οι υπόγειες πηγές Αρμαντιέρ, τμήμα της υδροδότησης του Παρισιού, πηγή Eau de Paris

Ουγγαρία: Σε δημόσια χέρια το νερό με παγωμένες τιμές από το 2013

Σε αντίθεση με χώρες όπου η συζήτηση επικεντρώνεται στην επαναδημοτικοποίηση έναντι της ιδιωτικοποίησης, η Ουγγαρία έχει κινηθεί την τελευταία δεκαετία προς ένα ιδιαίτερα συγκεντρωτικό, κρατικο-κεντρικό μοντέλο, διατηρώντας τυπικά τις υπηρεσίες ύδατος σε δημόσια χέρια.

Έως τις αρχές της δεκαετίας του 2010, οι υπηρεσίες ύδρευσης και αποχέτευσης ανήκαν και λειτουργούσαν κυρίως από τους δήμους, όμως η κατάσταση άλλαξε ριζικά μετά τον “Νόμο για τις Υπηρεσίες Ύδατος” το 2011, που οδήγησε σε υποχρεωτική συγχώνευση φορέων. Ως αποτέλεσμα, ο τομέας κυριαρχείται πλέον από μεγάλες, δημόσιες περιφερειακές εταιρείες υπό ισχυρό κρατικό έλεγχο, με πιο χαρακτηριστικό παράδειγμα τη Nemzeti Vízművek Zrt., ενώ οι δήμοι διατηρούν μόνο περιορισμένη επιρροή επί των υποδομών που προηγουμένως ήλεγχαν.

Τα τιμολόγια του νερού ρυθμίζονται από το κεντρικό κράτος και καθορίζονται πολιτικά. Από το 2013, οι τιμές του νερού για τα νοικοκυριά έχουν παγώσει στο πλαίσιο της κυβερνητικής πολιτικής «rezsicsökkentés» (μείωση του κόστους κοινής ωφέλειας), αντιμετωπίζοντας ρητά το νερό ως εργαλείο κοινωνικής πολιτικής και όχι ως υπηρεσία με τιμολόγηση βάσει πλήρους ανάκτησης κόστους.. Κατά συνέπεια, οι τιμές του νερού για τα ουγγρικά νοικοκυριά παραμένουν από τις χαμηλότερες στην ΕΕ, αλλά τα έσοδα δεν επαρκούν πλέον για την κάλυψη του πλήρους λειτουργικού κόστους και των αναγκών ανανέωσης των υποδομών.

Οι Ιρλανδοί απέτρεψαν τις χρεώσεις αλλά ο κίνδυνος παραμένει

Στην Ιρλανδία η χρηματοδότηση της ύδρευσης για τα νοικοκυριά εξακολουθεί να βαραίνει τη γενική φορολογία, και όχι τους οικιακούς χρήστες, με τις επιχειρήσεις μονο να πληρώνουν χρεώσεις νερού και λυμάτων. Τη γενική αυτή ρύθμιση είχε αμφισβητήσει ευθέως το ιρλανδικό μνημόνιο της περιόδου 2010-2013 που όριζε την επιβολή οικιακών χρεώσεων για το νερό. Επίσης, ενώ οι τοπικές/αυτοδιοικητικές αρχές παρείχαν υπηρεσίες ύδρευσης μέχρι τότε, οι υπηρεσίες αυτές μεταφέρθηκαν στη νεοσύστατη κρατική εταιρεία, Irish Water.  

Ωστόσο, η εισαγωγή των τελών ύδρευσης και η έναρξη εγκατάστασης υδρομετρητών πυροδότησε ένα μακρύ κύμα κοινωνικών κινημάτων και απεργιών συνδικάτων το 2014 και το 2015, περιλαμβανομένης μιας εκστρατείας μποϊκοτάζ των λογαριασμών νερού που υποστηρίχθηκε από μεγάλα τμήματα του ιρλανδικού πληθυσμού. Η μαζική κοινωνική αντίδραση τελικά οδήγησε την κυβέρνηση να αναστείλει το σύστημα χρεώσεων το 2016.

Παρόλο που τα τέλη ύδρευσης καταργήθηκαν, το εταιρικό μοντέλο παροχής υπηρεσιών μέσω της Irish Water έμεινε άθικτο. Διόλου τυχαία τα τελευταία χρόνια υπήρξαν συζητήσεις και σχέδια για εισαγωγή χρεώσεων για «υπερβολική χρήση» νερού, ωστόσο, δεν έχουν προχωρήσει προς άμεση εφαρμογή προς το παρόν.

  20/3/2023 Διαδήλωση έξω απο τη Βουλή. Φωτό: Μάριος Βαλασόπουλος

Ποιοι είναι οι ιδιώτες στο μετοχολόγιο των ΕΥΔΑΠ και ΕΥΑΘ

Σήμερα, κύριος μέτοχος της ΕΥΔΑΠ είναι το Ελληνικό Δημόσιο, το οποίο κατέχει άμεσα το 50 % του μετοχικού κεφαλαίου συν μία μετοχή, ενώ το Υπερταμείο, κατέχει ποσοστό περίπου 11,33 %,.Σημαντική συμμετοχή που προσεγγίζει το 10% στο μετοχικό κεφάλαιο έχει από το 2014 και το hedge fund του αμερικανού μεγαλοεπενδυτή John Paulson, με επενδυτική παρουσία και σε Alpha Bank και Πειραιώς.

Το υπόλοιπο μετοχικό κεφάλαιο κατανέμεται σε άλλους θεσμικούς και ιδιωτικούς επενδυτές, όπως η NBG Asset Management και η ICM Investment, οι οποίοι κατέχουν μικρότερα ποσοστά. 

Στη μετοχική σύνθεση της ΕΥΑΘ, κύριος μέτοχος είναι το Ελληνικό Δημόσιο, το οποίο κατέχει άμεσα το 50 % του μετοχικού κεφαλαίου συν μία μετοχή, ενώ σημαντικό ποσοστό διατηρεί επίσης το Υπερταμείο, το οποίο τον Δεκέμβριο πούλησε μέσω διαδικασίας placement περίπου 5 % των μετοχών του, μειώνοντας το ποσοστό του στο 19,02 %. Άλλος κύριος μέτοχος (από το 2006) της ΕΥΑΘ με περίπου 5,46 % είναι η Vigie Groupe, γαλλικός όμιλος επιχειρήσεων που δραστηριοποιείται στον τομέα των υπηρεσιών ύδρευσης, και από το 2022 έχει ενσωματωθεί στον γαλλικό κολοσσό Veolia.

Το υπόλοιπο 25,52 % του μετοχικού κεφαλαίου περιλαμβάνει μικρότερους θεσμικούς επενδυτές, επενδυτικά funds, ιδιώτες μετόχους και διαχειριστές χαρτοφυλακίων. 

* Το άρθρο γράφτηκε στο πλαίσιο του ευρωπαϊκού προγράμματος PULSE, στο οποίο συμμετέχει κατ’ αποκλειστικότητα η «Εφ.Συν.». Συνεργάστηκαν οι  Lorenzo Ferrari,  Luisa Chiodi (OBCT-Ιταλία), Ana Somavilla (El Confidencial- Ισπανία), György Folk (EUrologus/HVG-Ουγγαρία).

Η Ευρωπαία Εισαγγελέας, Λάουρα Κοβέσι – Πηγή: Dennis Lomme, EP  © European Union 2025

Ασυμφωνία με το ευρωπαϊκό δίκαιο;

Τον περασμένο Οκτώβριο η Ευρωπαία Εισαγγελέας Λάουρα Κοβέσι επανέλαβε τη δυσαρέσκεια της EPPO για τα εμπόδια που συνάντησε στην Ελλάδα, ενώ πραγματοποίησε μία τοποθέτηση που αναδεικνύει το χάσμα στην προσέγγιση της απόδοσης ποινικών υπουργικών ευθυνών εντός Ευρώπης: «Το Άρθρο 86 αντίκειται στην Ευρωπαϊκή Νομοθεσία, τις δυσκολίες του αντιμετωπίσαμε στα Τέμπη και τον ΟΠΕΚΕΠΕ. Για να μην συμβεί και πάλι αυτό, θα πρέπει να αλλάξει το Σύνταγμα».

Μπορεί στην πραγματικότητα η Ευρωπαϊκή Εισαγγελία να παρακάμψει στις υποθέσεις που ερευνά το Σύνταγμα; «Δεν θα συμφωνήσω με όσους, ευτυχώς είναι λίγοι, δέχονται ότι η Ευρωπαϊκή Εισαγγελία μπορεί να παρακάμψει στις υποθέσεις που ερευνά, τις επιταγές του Άρθρου 86», δηλώνει ο Αθανάσιος Ξηρός, Αναπληρωτής Καθηγητής Συνταγματικού Δικαίου στη Στρατιωτική Σχολή Ευελπίδων, ο οποίος έχει στο παρελθόν διατελέσει Γενικός Γραμματέας των Υπουργείων Δικαιοσύνης και Εσωτερικών. Μεταξύ των συνταγματολόγων που συμφωνούν με την παραπάνω θέση, είναι και ο κ. Καϊδατζής που σημειώνει πως δεν υπάρχει σαφής αντίθεση της εθνικής νομοθεσίας με το ευρωπαϊκό δίκαιο. Αλλά και ο Ευ. Βενιζέλος έχει δηλώσει πως στον κανονισμό της EPPO υπερισχύει το εθνικό δίκαιο στην περίπτωση της ποινικής ευθύνης υπουργών, προσθέτοντας, όμως, ότι υπάρχει η ανάγκη το Άρθρο 86 να εφαρμοστεί και να διαμορφωθεί «σύμφωνα με την απαίτηση της κοινωνίας για θεσμική αξιοπιστία και διαφάνεια». 

Απευθύναμε ερώτημα στην Ευρωπαϊκή Εισαγγελία για αυτήν την «ασυμβατότητα» ελληνικής και ευρωπαϊκής νομοθεσίας, αλλά και το εάν η EPPO έχει παρέμβει σε άλλα κράτη-μέλη για τον ίδιο λόγο. Στην απάντησή της προς το MIIR και την ΕφΣυν, η EPPO αναφέρει ότι «είναι αρμόδια για τη διερεύνηση και τη δίωξη όλων των ποινικών αδικημάτων που ζημιώνουν τον προϋπολογισμό της Ένωσης, ανεξάρτητα από το ποιος είναι ο φερόμενος ως δράστης ή δράστες. Οι Συνθήκες της ΕΕ και ο κανονισμός της EPPO δεν προβλέπουν καμία εξαίρεση όσον αφορά την προσωπική ή επαγγελματική ιδιότητα των παραβατών. Οποιοσδήποτε εθνικός νόμος που εξαιρεί ορισμένα πρόσωπα από τον έλεγχο των εισαγγελικών αρχών είναι, κατά την άποψή μας, αντίθετος προς το δίκαιο της Ένωσης. Όπως στην περίπτωση της Ελλάδας, έχουμε επισημάνει καταστάσεις αυτού του είδους στην Ευρωπαϊκή Επιτροπή για να τις αξιολογήσει».  

Αποκαλυπτική η επιστολή της Ευρωπαίας Εισαγγελέως προς την Κομισιόν

Η Ευρωπαϊκή Εισαγγελία επιβεβαίωσε στο MIIR & την ΕφΣυν πως είχε υποβάλει τον Ιανουάριο του 2024 σχετική αναφορά στην Κομισιόν και τον επίτροπο Δικαιοσύνης Ντιντιέ Ρέιντερς, αλλά και πως έλαβε απαντητική επιστολή. Κατόπιν υποβολής αιτήματος πρόσβασης στη δημόσια πληροφορία (FOI), λάβαμε από την EPPO αντίγραφα της σχετικής επικοινωνίας, την οποία και δημοσιεύουμε σήμερα αποκλειστικά. 

Η επιστολή της Λάουρα Κοβέσι (10/1/2024) φαίνεται πως αποτελεί συνέχεια μιας αλληλογραφίας μεταξύ της Ευρωπαίας Εισαγγελέως και της Κομισιόν σχετικά με τους νομικούς περιορισμούς που αντιμετωπίζει η EPPO κατά την άσκηση των καθηκόντων της, στην οποία φαίνεται ότι η κα. Κοβέσι, έχει ξαναθέσει το θέμα της Ελλάδας. Μάλιστα, ενώ στην επιστολή αναφέρεται σε άλλα επτά κράτη -Βέλγιο, Γαλλία, Εσθονία, Ιταλία, Ολλανδία, Ρουμανία, Φινλανδία- που, όπως γράφει, προβλέπουν «εξαιρέσεις ή ειδική μεταχείριση για διαφορετικές κατηγορίες προσώπων», αποφασίζει να παραθέσει πρώτα τα προβλήματα που έχουν προκύψει κατά τη διερεύνηση του εγκλήματος των Τεμπών στην Ελλάδα: 

«Θα ήθελα να επανέλθω στις προηγούμενες επιστολές μας σχετικά με το νομικό περιβάλλον στο οποίο λειτουργεί η EPPO στα συμμετέχοντα κράτη μέλη από τον Ιούνιο του 2021, για να σας ενημερώσω σχετικά με πρόσθετα ζητήματα που προέκυψαν σε διάφορα συμμετέχοντα κράτη μέλη, ξεκινώντας από την Ελλάδα. 

Όπως πιθανώς γνωρίζετε, η EPPO έχει διερευνήσει μεγάλο αριθμό υπόπτων, συμπεριλαμβανομένων κρατικών αξιωματούχων, για εγκλήματα που σχετίζονται με την εκτέλεση συμβάσεων, συγχρηματοδοτούμενων από την ΕΕ, για την αποκατάσταση απομακρυσμένων συστημάτων ελέγχου της κυκλοφορίας και σηματοδότησης στο ελληνικό σιδηροδρομικό δίκτυο. 

Ωστόσο, το ελληνικό Σύνταγμα και ο νόμος 3126/2003 περί Ποινικής Ευθύνης Υπουργών προβλέπουν ότι μόνο το ελληνικό κοινοβούλιο έχει την εξουσία να διερευνά και να διώκει εν ενεργεία ή ακόμη και πρώην μέλη της ελληνικής κυβέρνησης. Ως εκ τούτου, η EPPO έπρεπε να χωρίσει την έρευνα, προκειμένου να παραπέμψει στο ελληνικό κοινοβούλιο το μέρος που αφορούσε την πιθανή ποινική ευθύνη των εμπλεκόμενων μελών της ελληνικής κυβέρνησης. 

Κατά την άποψή μας, αυτό περιορίζει σοβαρά την αρμοδιότητα της EPPO, κατά παράβαση του εφαρμοστέου δικαίου της ΕΕ, συμπεριλαμβανομένης της αρχής της υπεροχής του δικαίου της ΕΕ, δεδομένου ότι ούτε η οδηγία PIF ούτε ο κανονισμός για την EPPO προβλέπουν εξαιρέσεις για διαφορετικές κατηγορίες προσώπων ή ειδική μεταχείριση». 

H επιστολή της Ευρωπαίας Εισαγγελέως προς τον τότε Ευρωπαίο Επίτροπο Δικαιοσύνης, Ντιντιέ Ρέιντερς (10/1/2024) – Πηγή: MIIR

Στην απάντησή του (14/2/2024) ο τότε Ευρωπαίος Επίτροπος αναγνωρίζει τις δυσκολίες και απαντά στο αίτημα της κας. Κοβέσι, που του ζητά να προβεί στις «κατάλληλες ενέργειες». Ο Ντιντιέ Ρέιντερς αναγνωρίζει επίσης πως η Ευρωπαϊκή Εισαγγελία θα έπρεπε να μπορεί να διερευνά οποιονδήποτε ύποπτο για πράξεις που ζημιώνουν την ΕΕ, «ανεξαρτήτως της θέσης που κατέχει». 

«Λυπούμαι που διαβάζω για αυτές τις δυσκολίες. Η EPPO θα έπρεπε να ασκεί την αρμοδιότητά της όποτε συντελείται ένα έγκλημα που επηρεάζει τα οικονομικά συμφέροντα της Ένωσης, ανεξαρτήτως της θέσης που κατέχει ο φερόμενος δράστης. Η Επιτροπή θα εξετάσει προσεκτικά τα ζητήματα που θέσατε και θα αποφασίσει για την καλύτερη πορεία εφεξής, συμπεριλαμβάνοντας και το πλαίσιο μελλοντικών συζητήσεων με τα Κράτη-Μέλη.  

Πράγματι, όπως αναφέρθηκε και στην ακρόαση ενώπιον της Επιτροπής LIBE στις 23 Ιανουαρίου, θα επανέλθουμε στην έκθεση που μόλις ολοκληρώθηκε στο Συμβούλιο και με τα ξεχωριστά Κράτη-Μέλη. Η Επιτροπή θα αξιολογήσει εάν οι σχετικοί εθνικοί κανονισμοί είναι συμβατοί με το Άρθρο 29 του κανονισμού της EPPO για προνόμια και ασυλίες, που επίσης αναφέρετε στην επιστολή». 

Η επιστολή απάντησης του πρώην Ευρωπαίου Επιτρόπου Δικαιοσύνης, Ντινιέ Ρέιντερς προς την Ευρωπαία Εισαγγελέα (14/2/2024) – Πηγή: MIIR

Σε σχετικό ερώτημα του MIIR & της ΕφΣυν, εκπρόσωπος της Κομισιόν μας απάντησε:

«Η Επιτροπή παρακολουθεί τις σχετικές εξελίξεις σε όλα τα κράτη μέλη, συμπεριλαμβανομένης της Ελλάδας, στο πλαίσιο της ετήσιας Έκθεσης για το Κράτος Δικαίου. Στο κεφάλαιο για την Ελλάδα για το 2025 επισημαίνεται ότι καταβάλλονται προσπάθειες για να εξασφαλιστεί μεγαλύτερη συμμετοχή της δικαιοσύνης στην εποπτεία του καθεστώτος ασυλίας των μελών της κυβέρνησης. Η Επιτροπή έχει ξεκινήσει διμερείς διαβουλεύσεις με τα κράτη μέλη, συμπεριλαμβανομένης της Ελλάδας, σχετικά με την εφαρμογή του κανονισμού της Ευρωπαϊκής Εισαγγελίας. Επιπλέον, η Επιτροπή διενεργεί επί του παρόντος αξιολόγηση του κανονισμού της EPPO». 

Μια πιθανή αναθεώρηση του Άρθρου 86 

Η κυβέρνηση, μέσω του κυβερνητικού εκπροσώπου Παύλου Μαρινάκη, έχει τοποθετηθεί, δηλώνοντας πως δεν είναι δυνατή η παράκαμψη του Άρθρου 86 από την EPPO. Μόλις την περασμένη εβδομάδα ο Θεόδωρος Ρουσόπουλος, πρόεδρος της Κοινοβουλευτικής Συνέλευσης του Συμβουλίου της Ευρώπης, δήλωσε πως θα απευθύνει επίσημη ερώτηση σχετικά με το Άρθρο 86 στην Επιτροπή της Βενετίας, το ανώτατο συμβουλευτικό όργανο της Ευρώπης σε ζητήματα συνταγματικού δικαίου, προκειμένου να γνωμοδοτήσει κατά πόσο το ισχύον πλαίσιο ανταποκρίνεται στις αρχές του κράτους δικαίου, της ισότητας απέναντι στον νόμο και της εμπιστοσύνης των πολιτών στους θεσμούς. 

Είναι βέβαιο πως μέχρι τις επόμενες εκλογές η συζήτηση για την αναθεώρηση του Συντάγματος θα φουντώσει, εντείνοντας την πολιτική πόλωση. Τι μορφή θα μπορούσε να πάρει λοιπόν μια ενδεχόμενη αναθεώρηση του Άρθρου 86 και κατά πόσο θα μπορούσε να απομακρυνθεί από τη Βουλή η διερεύνηση ποινικών ευθυνών υπουργών;

«Θεωρώ εξαιρετικά απλουστευτικό να χρεώνουμε όλα ‘τα κακώς κείμενα’ στο Σύνταγμα και στη Βουλή που αποφασίζει. Όσα παρατηρήσαμε πρόσφατα στην περίπτωση του πολύνεκρου σιδηροδρομικού δυστυχήματος στα Τέμπη αποτελούν εκδήλωση κακής εφαρμογής του Συντάγματος», τονίζει ο συνταγματολόγος κ. Ξηρός. «Ανήκω σε εκείνους που εξακολουθούν να υποστηρίζουν -για λόγους ιστορικούς, πολιτικούς και θεσμικούς- ότι η υπουργική ποινική ευθύνη δεν πρέπει να ερευνάται ερήμην της Βουλής», λέει και τάσσεται υπέρ μίας διάταξης αυξημένης τυπικής ισχύος της κοινοβουλευτικής φάσης της διαδικασίας. 

Κατά τον συνταγματολόγο κ. Καϊδατζή, το μεγάλο στοίχημα βρίσκεται στην τήρηση του Συντάγματος. «Το πρώτο που πρέπει να κάνουμε, είναι να απαιτήσουμε να τηρείται το Σύνταγμα και μετά να δούμε πως θα το αλλάξουμε. Εδώ έχουμε φτάσει σε σημείο να μην τηρείται το Σύνταγμα. Δεν λέω ότι είναι όλα καλώς καμωμένα, κάθε άλλο. Αλλά τα προβλήματα που υπάρχουν από το Άρθρο 86, μπορούν να διορθωθούν στον εκτελεστικό νόμο. Αν υπάρχει πραγματικά βούληση να αποδίδεται ποινική ευθύνη, από εκεί πρέπει να ξεκινήσουμε και να έχει άμεσο αποτέλεσμα αυτή η αλλαγή».

Όταν το θεσμικό φίλτρο έγινε ασπίδα εξουσίας

Ο πυρήνας της σκέψης του συνταγματικού νομοθέτη για το Άρθρο 86 ήταν ότι η εκάστοτε κυβέρνηση δεν πρέπει να είναι διαρκώς όμηρος της ποινικής δίωξης για τις πολιτικές της επιλογές. Η εμπλοκή της Βουλής θεωρήθηκε θεσμικό φίλτρο απέναντι στην ποινικοποίηση της πολιτικής αντιπαράθεσης. Αντί, ωστόσο, να αποτρέψει την ποινικοποίηση της πολιτικής, κατέληξε στην πράξη να πολιτικοποιεί την ποινική ευθύνη. Αντί να προστατεύει την πολιτική από τη Δικαιοσύνη, έφτασε να προστατεύει την εξουσία από τη λογοδοσία.

Και εδώ ακριβώς εδράζεται η κοινωνική δυσφορία, η ευρωπαϊκή κριτική, και η ανάγκη επαναθεμελίωσης της συζήτησης. Η επιστολή της Ευρωπαίας Εισαγγελέως πριν από δύο χρόνια που αποκαλύπτουμε σήμερα, πολύ πριν φουντώσει το κίνημα των Τεμπών ή εμφανιστεί το σκάνδαλο του ΟΠΕΚΕΠΕ, είναι ενδεικτική της πίεσης που δέχεται η κυβέρνηση, και ερμηνεύει εν μέρει τη στάση της να δεχτεί την αναθεώρηση του Άρθρου. Δεν την απαλλάσσει βέβαια από την αμφιλεγόμενη διαχείριση των συγκεκριμένων υποθέσεων, που οδηγεί τους πολίτες στο συμπέρασμα πως συντελείται απόπειρα συγκάλυψής τους.

Το ελληνικό μοντέλο με την εμπλοκή της Βουλής ως προϋπόθεση για ποινική δίωξη είναι πιο «πολιτικό» και πιο συγκεντρωτικό από αυτά των περισσοτέρων ευρωπαϊκών χωρών, όπου η δικαιοσύνη έχει ευρύτερη αρμοδιότητα να διώκει υπουργούς χωρίς τελική πολιτική έγκριση. Είναι δεδομένο ότι αν δεν υπήρχε το Άρθρο 86, η Ευρωπαϊκή Εισαγγελία θα είχε μεγαλύτερη ευχέρεια δράσης σε υποθέσεις όπως των Τεμπών και του ΟΠΕΚΕΠΕ που εμπίπτουν στην αρμοδιότητά της, αλλά η πολιτική επιρροή και οι θεσμικές στρεβλώσεις δεν θα εξαφανίζονταν. Το πρόβλημα ενδεχομένως θα μετατοπιζόταν, αλλά δε θα λυνόταν εντελώς, καθώς η Ευρωπαϊκή Εισαγγελία δεν μπορεί να κινηθεί για κάθε σκάνδαλο εξουσίας ούτε φυσικά να «υποκαταστήσει» συνολικά την εθνική ποινική Δικαιοσύνη. 

Η άτυπη ασυλία στην ευθύνη υπουργών στην Ευρώπη

Από την επιστολή της Ευρωπαίας Εισαγγελέως είναι σαφές πως εντοπίζεται σε αρκετά ακόμη κράτη ζήτημα άτυπης ασυλίας στη διερεύνηση της ποινικής ευθύνης υπουργών. Πρόσφατη αναφορά της Διεθνούς Διαφάνειας σημειώνει πως είναι σύνηθες στα κράτη του ΟΟΣΑ οι διαδικασίες μομφής υπουργών να έχουν μία «πολιτική» διάσταση, συνήθως με την εμπλοκή του κοινοβουλίου, που «μπορούν να δυσχεράνουν την έναρξη ερευνών ή διώξεων». Αυτό κατά την Επιτροπή της Βενετίας μπορεί στην πράξη να λειτουργήσει ως «ένα είδος διαδικαστικής ασυλίας, η οποία αποτελεί επίσης πρόκληση στο πλαίσιο του κράτους δικαίου». 

Σύμφωνα με τον συνταγματολόγο κ. Ξηρό, καταγράφεται πλέον διεθνώς μία τάση «προς την κατεύθυνση της κυρίως ή της πλήρους δικαστικοποίησής» της υπουργικής ποινικής ευθύνης. «Η Βουλή σιγά-σιγά περιθωριοποιείται ή της καταλείπεται λόγος μόνο στην περίπτωση ειδικών κατηγοριών αξιόποινων πράξεων σε ό,τι αφορά την εκκίνηση της διαδικασίας. Για τη διερεύνηση και τον καταλογισμό της υπουργικής ποινικής ευθύνης υπάρχουν χώρες -είναι σαφώς λιγότερες- που επιλαμβάνεται η Βουλή, άλλες που επιλαμβάνεται η δικαιοσύνη, και άλλες που εγκαθιδρύουν σώμα μεικτής σύνθεσης». 

Ισπανία
Το Σύνταγμα της Ισπανίας ορίζει ότι τα μέλη της κυβέρνησης αντιμετωπίζουν ποινική ευθύνη βάσει κοινών διατάξεων, ενώ η Βουλή εμπλέκεται μόνο όταν το φερόμενο αδίκημα αφορά προδοσία ή ενέργειες που απειλούν την ασφάλεια του κράτους. Αρκετοί υπουργοί στην Ισπανία έχουν καταδικαστεί, όπως οι Jaume Matas, υπουργός Περιβάλλοντος (2000) που καταδικάστηκε για διαφθορά, και Rodrigo Rato, υπουργός Οικονομίας (1996) που καταδικάστηκε για οικονομικά εγκλήματα. Πρόσφατα ο διωκόμενος για διαφθορά José Luis Ábalos, πρώην υπουργός Μεταφορών (2018-2021), έγινε ο πρώτος εν ενεργεία Ισπανός βουλευτής που τέθηκε σε προδικαστική κράτηση λόγω κινδύνου διαφυγής.

Ρουμανία
Για τη δίωξη ποινικών ευθυνών υπουργών στη Ρουμανία είναι απαραίτητη η έγκριση σχετικής εισαγγελικής παραγγελίας από τη Γερουσία ή τη Βουλή, μέσω μυστικής ψηφοφορίας, ή η έγκριση του Ρουμάνου προέδρου για μη εκλεγμένους υπουργούς. Σύμφωνα με την Εθνική Διεύθυνση Καταπολέμησης της Διαφθοράς (DNA), από το 2019 κανένα αίτημα για την έγκριση ποινικής έρευνας δεν έχει απορριφθεί. Επίσης, από το 2005 διερευνήθηκαν 36 υπουργοί, 16 εκ των οποίων καταδικάστηκαν, ενώ άλλοι 5 βρίσκονται σε δίκη. «Υπήρχε μια εποχή που το Κοινοβούλιο εμπόδιζε συχνά τις εισαγγελικές παραγγελίες και η άρση ασυλίας αντιμετωπιζόταν πολιτικά. Σήμερα το νομικό πλαίσιο και η κοινοβουλευτική πρακτική είναι ευθυγραμμισμένα με τα ευρωπαϊκά πρότυπα», επισημαίνει στο HotNews η πρώην υπουργός Δικαιοσύνης Alina Gorghiu. 

Γαλλία
Στη Γαλλία, όπου πρόσφατα είδαμε τη σύντομη φυλάκιση του πρώην προέδρου Νικολά Σαρκοζί, η ποινική δίωξη κατά υπουργών εκκινεί κατά τις κοινές ποινικές διατάξεις, ωστόσο τα μέλη κυβέρνησης δικάζονται από ειδικό δικαστήριο (Cour de justice de la République). Ο ρόλος της Βουλής περιορίζεται στην έγκριση της σύνθεσης του αρμόδιου Δικαστηρίου. 

Ιταλία
Στην Ιταλία η ποινική δίωξη ασκείται από τη δικαστική εξουσία και ο ρόλος του Κοινοβουλίου περιορίζεται στη δυνατότητα να σταματήσει τη διαδικασία σε πολύ συγκεκριμένες περιπτώσεις. Βάσει του άρθρου 96 του Συντάγματος και του εκτελεστικού νόμου 1/1989, ο πρωθυπουργός και οι υπουργοί «υπόκεινται σε κοινές διατάξεις για αδικήματα που διαπράττονται κατά την άσκηση των καθηκόντων τους, με την επιφύλαξη της έγκρισης από τη Γερουσία ή τη Βουλή των Αντιπροσώπων». Οι συσχετισμοί στο ιταλικό κοινοβούλιο, ωστόσο, επηρεάζουν την ποινική διερεύνηση υπουργικών ευθυνών. 

Βουλγαρία
Οι υπουργοί στη Βουλγαρία δεν έχουν κάποια κοινοβουλευτική προστασία από ποινικές διώξεις και μπορούν να συλληφθούν και να δικαστούν βάσει κοινών ποινικών διατάξεων. Αυτό έχει οδηγήσει σε πολυάριθμες διώξεις, αν και συνήθως ξεκινούν αφότου ένας υπουργός αποχωρήσει από το αξίωμά του. Το δικαστικό σύστημα της χώρας, ωστόσο, μοιάζει να λειτουργεί με έναν πολιτικοποιημένο τρόπο, ενώ οι καταδικαστικές αποφάσεις κατά πρώην υπουργών είναι ελάχιστες. 

* Το άρθρο γράφτηκε στο πλαίσιο του ευρωπαϊκού προγράμματος PULSE, στο oποίο συμμετέχει κατ’ αποκλειστικότητα η «Εφ.Συν.».  Συνεργάστηκαν οι Beatriz Parera/El Confidencial (El Confidencial – Ισπανία), Lorenzo Ferrari (OBCT – Ιταλία),  Krasen Nikolov & Samuil Dimitrov (Mediapool – Βουλγαρία) και Simona Voicu (HotNews.ro – Ρουμανία).  Πηγή φωτογραφιών: European Parliament – EU, Pixabay. 

Πηγή: ICAN

Ευρώπη: ανάμεσα στον αφοπλισμό και τη στρατιωτικοποίηση

Οι εντεινόμενες γεωπολιτικές εντάσεις ειδικά σε σχέση με τη Ρωσία έχουν αναζωπυρώσει τις συζητήσεις στην Ευρώπη σχετικά με την πυρηνική ασφάλεια, με ορισμένες χώρες να αμφισβητούν τη μακροπρόθεσμη αμερικανική/ΝΑΤΟϊκή δέσμευση -μετά και τη συνεχιζόμενη απειλητική ρητορική απεμπλοκής από την ευρωπαϊκή αμυντική ομπρέλα του Τραμπ- και να εξετάζουν την ιδέα μιας πιο ενιαίας ευρωπαϊκής πυρηνικής στρατηγικής. Στη Γερμανία υπήρξαν δημόσιες συζητήσεις για την αξιοπιστία της αμερικανικής πυρηνικής προστασίας και για το αν η Ευρώπη πρέπει να αναπτύξει περισσότερο τις δικές της στρατηγικές δυνατότητες.

Η Γερμανία αποθηκεύει περίπου 20 αμερικανικά πυρηνικά όπλα σε μια αεροπορική βάση στη Ρηνανία-Παλατινάτο, στο πλαίσιο της εγγύησης ασφάλειας που υποτίθεται παρέχει η Ουάσινγκτον στην Ευρώπη. Αυτές οι βόμβες B61, που έχουν σχεδιαστεί για να μεταφέρονται από μαχητικά αεροσκάφη, φυλάσσονται στην αεροπορική βάση Büchel και, σύμφωνα με ειδικούς σε θέματα ασφάλειας, έχουν πρόσφατα εκσυγχρονιστεί. «Με τα αμερικανικά πυρηνικά όπλα στη Γερμανία, πόσο αποτελεσματική είναι η πυρηνική αποτροπή της Ευρώπης;» αναρωτιόταν εύλογα σε πρόσφατο άρθρο το Euronews (12/11/2025). 

Τον περασμένο Μάρτιο ο καγκελάριος Μερτς πρότεινε να ξεκινήσει διάλογος με τη Γαλλία και το Ηνωμένο Βασίλειο για διαμοιρασμό των πυρηνικών τους και ευρύτερη συμμετοχή στην πυρηνική αποτροπή σε ευρωπαϊκό πλαίσιο, χωρίς αμφισβήτηση του ΝΑΤΟϊκού ρόλου και ως συμπλήρωμα της αμερικανικής πυρηνικής ομπρέλας στην Ευρώπη.

Παράλληλα κάποιες χώρες της Κεντρικής/Ανατολικής Ευρώπης (π.χ. Πολωνία) πριμοδοτούν ευθέως την πιθανή αυτόνομη ανάπτυξη πυρηνικών ή άλλων αποτρεπτικών μέτρων στην Ευρώπη. «Η Πολωνία πρέπει να επιδιώξει τις πιο προηγμένες δυνατότητες, συμπεριλαμβανομένων των πυρηνικών και των σύγχρονων μη συμβατικών όπλων», δήλωνε χαρακτηριστικά τον περασμένο Μάρτιο ο Πολωνός πρωθυπουργός Ντόναλντ Τουσκ στο Κοινοβούλιο της χώρας του. 

Για πρώτη φορά μετά τον Ψυχρό Πόλεμο, σε τμήματα της Ανατολικής Ευρώπης, υπό τον φόβο ή το πρόσχημα της Ρωσίας, το ενδεχόμενο «απόκτησης» πυρηνικών όπλων δεν θεωρείται αδιανόητο, αλλά συζητήσιμο. Η Ευρωπαϊκή Ένωση δηλώνει μεν υπέρ ενός κόσμου χωρίς πυρηνικά, αλλά η ασφάλειά της βασίζεται σε πυρηνικά που δεν ελέγχει και δεν μπορεί να καταργήσει. Το ταμπού μοιάζει να σπάει και ένα μέρος της Ευρώπης, κόντρα στο αίσθημα των πολιτών, μετακινείται αθόρυβα από τον αφοπλισμό στη διαχείριση του κινδύνου.

Πηγή: Unsplash

Η ισπανική δέσμευση για αφοπλισμό

Η Ισπανία αναγνωρίζει την πυρηνική αποτροπή του ΝΑΤΟ ως μέρος της συλλογικής αμυντικής στάσης της Συμμαχίας, διατηρώντας ταυτόχρονα την κατάσταση της χώρας ως μη πυρηνική δύναμη και τη δέσμευσή της για στήριξη του πυρηνικού αφοπλισμού ή αλλιώς αποπυρηνικοποίησης, σύμφωνα με τη Συνθήκη για τη Μη Διάδοση των Πυρηνικών Όπλων (NPT). Η χώρα στο πλαίσιο της NPT έχει δεσμευτεί να μην αναπτύξει ή αποκτήσει πυρηνικά όπλα, ωστόσο δεν έχει επικυρώσει τη Συνθήκη για την Απαγόρευση των Πυρηνικών Όπλων (TPNW). 

Πιο πρόσφατα, στις 26 Φεβρουαρίου 2025, ο υπουργός Εξωτερικών, José Manuel Albares, κατά τη δήλωσή του στη Διάσκεψη για την Αποπυρηνικοποίηση στη Γενεύη, τόνισε: «Δυστυχώς, η ανεύθυνη πυρηνική ρητορική της Ρωσίας μάς επανέφερε σε μια στιγμή που πιστεύαμε ότι είχαμε ξεπεράσει και η οποία πρέπει τώρα να αντιστραφεί καθώς προχωρούμε προς έναν κόσμο χωρίς πυρηνικά όπλα». Και πρόσθεσε ότι «η Ισπανία επαναβεβαιώνει τη δέσμευσή της στην NPT και τους τρεις πυλώνες της: αποπυρηνικοποίηση, μη διάδοση και ειρηνική χρήση της πυρηνικής τεχνολογίας».

Εξάλλου, στην Ισπανία, τα δίκτυα της κοινωνίας των πολιτών όπως η Nuclear Disarmament Alliance, οργανώσεις συνδεδεμένες με τη Διεθνή Εκστρατεία για την Κατάργηση των Πυρηνικών Όπλων (ICAN) και διάφορες ΜΚΟ και πλατφόρμες ειρήνης παραμένουν ενεργά, υποστηρίζοντας την ένταξη της χώρας στην TPNW, απαιτώντας ευρύτερα μέτρα αποπυρηνικοποίησης.

Αυστρία: συνταγματική απαγόρευση των πυρηνικών

Η ανακοίνωση για την επανέναρξη των δοκιμών πυρηνικών όπλων από τις ΗΠΑ δεν άλλαξε την αυστηρή και ξεκάθαρη θέση της Αυστρίας. Η αποπυρηνικοποίηση, η πρόληψη διάδοσης πυρηνικών όπλων και, τελικά, ένας κόσμος χωρίς όπλα μαζικής καταστροφής αποτελούν σταθερές προτεραιότητες εξωτερικής πολιτικής και ασφάλειας για τη χώρα που υποστηρίζει ότι η διάδοση πυρηνικών όπλων, οι κίνδυνοι που αυτά ενέχουν και οι καταστροφικές ανθρωπιστικές συνέπειες από οποιαδήποτε χρήση τους μπορούν να προληφθούν μόνο με θεμελιώδη απόρριψη αυτών των όπλων.

Η Αυστρία συμμετέχει ενεργά σε διακρατικές διαδικασίες αποπυρηνικοποίησης και μη διάδοσης, ενώ υποστηρίζει σθεναρά την NPT. 

Η χώρα ήταν επίσης από τις πρώτες 50 που υπέγραψαν και επικύρωσαν τη Συνθήκη για την Απαγόρευση των Πυρηνικών Όπλων (TPNW). Η απαγόρευση των πυρηνικών όπλων κατοχυρώνεται στο αυστριακό δίκαιο και προστατεύεται από το ομοσπονδιακό Σύνταγμα.

Η Γαλλία εκσυγχρονίζει το πυρηνικό της οπλοστάσιο

Στον αντίποδα, για τη Γαλλία τα πυρηνικά όπλα αποτελούν την απόλυτη εγγύηση της κυριαρχίας της και της ευρωπαϊκής ασφάλειας, ενώ «η δύναμη πυρηνικής κρούσης», σύμφωνα με το υπουργείο Ενόπλων Δυνάμεων, είναι αυστηρά εθνική και αμυντική, στοχεύοντας αποκλειστικά στην αποτροπή οποιουδήποτε ηγέτη «μπει στον πειρασμό να απειλήσει τα ζωτικά συμφέροντα της Γαλλίας».

Σε συνέντευξή του στις 14 Ιουλίου 2025, ο Μακρόν τόνισε ξανά ότι η πυρηνική αποτροπή αποτελεί έναν από τους πυλώνες της γαλλικής και ευρωπαϊκής ασφάλειας, που χρηματοδοτείται παράλληλα με την ενίσχυση των συμβατικών δυνάμεων στο «Πλαίσιο Στρατιωτικού Προγραμματισμού 2024–2030». 

Μέχρι στιγμής, δεν έχει υπάρξει διασύνδεση του γαλλικού πυρηνικού δόγματος με την επανέναρξη των αμερικανικών δοκιμών. Οι Γάλλοι αξιωματούχοι επικεντρώνονται, αντίθετα, στον προγραμματισμένο εκσυγχρονισμό των μέσων πυρηνικής αποτροπής στο πλαίσιο του Προγραμματισμού 2024-2030, που χρηματοδοτεί την επαναλειτουργία της πυρηνικής αεροπορικής βάσης στο Luxeuil-Saint-Sauveur, την ανανέωση των πυρηνικών υποβρυχίων, την επιτάχυνση της προμήθειας νέων Rafale ικανών για πυρηνική αποστολή και του μελλοντικού υπερηχητικού πυραύλου ASN4G. Οπως υποστηρίζουν, ακολουθούν ένα εσωτερικό χρονοδιάγραμμα αναβάθμισης δυνατοτήτων, χωρίς αυτό να αποτελεί άμεση αντίδραση στις ενέργειες των ΗΠΑ. Παράλληλα, ενισχύεται η συνεργασία με το Ηνωμένο Βασίλειο για κοινή αποτροπή. 

Η Γαλλία υποστηρίζει την αρχή της Συνθήκης για την Πλήρη Απαγόρευση των Πυρηνικών Δοκιμών (CTBT), αναγνωρίζοντας όμως ότι οι μεγάλες δυνάμεις (ΗΠΑ, Κίνα, Ρωσία) αντιμετωπίζουν διαφορετικά τις δοκιμές. Η γαλλική κοινή γνώμη μοιάζει να αμφιταλαντεύεται και να υποστηρίζει τον διακρατικό πυρηνικό αφοπλισμό, με την προϋπόθεση ότι η Γαλλία διατηρεί την ικανότητα αποτροπής μέχρι να αποπυρηνικοποιηθούν οι άλλοι. Δημοσκόπηση πάντως του Γαλλικού Ινστιτούτου Δημοσκοπήσεων (IFOP) του 2022 για λογαριασμό της Πρωτοβουλίας Πολιτών για τον Πυρηνικό Αφοπλισμό (ACDN) έδειξε ότι το 71% των Γάλλων τάσσεται υπέρ μιας παγκόσμιας συνθήκης απαγόρευσης πυρηνικών όπλων.

«Υπογράψτε τώρα τη Συνθήκη για την πλήρη απαγόρευση των πυρηνικών»

Συνέντευξη με την Alicia Sanders-Zakre, επικεφαλής Πολιτικής της Διεθνούς Εκστρατείας για την Κατάργηση των Πυρηνικών Όπλων (ICAN)

Η εποχή των παγκόσμιων πυρηνικών εκρήξεων χαρακτηρίστηκε από σοβαρές επιπτώσεις στη δημόσια υγεία και το περιβάλλον, οι οποίες εξακολουθούν να υφίστανται μέχρι σήμερα, τόσο από ατμοσφαιρικές όσο και από υπόγειες πυρηνικές δοκιμές.

Η Διεθνής Εκστρατεία για την Κατάργηση των Πυρηνικών Οπλων (International Campaign to Abolish Nuclear Weapons – ICAN) είναι μια παγκόσμια συμμαχία 714 μη κυβερνητικών οργανώσεων που στοχεύει στην προώθηση της πλήρους κατάργησης των πυρηνικών όπλων. Ιδρύθηκε το 2007 και επικεντρώνεται στην ευαισθητοποίηση, τη διπλωματική πίεση και την υποστήριξη διεθνούς νομικού πλαισίου για την πλήρη απαγόρευση των πυρηνικών όπλων. Η ICAN ήταν καθοριστική στην προώθηση της Συνθήκης για την Απαγόρευση των Πυρηνικών Οπλων (TPNW), ενώ το 2017 τιμήθηκε με το Νόμπελ Ειρήνης για τον ρόλο της στην ευαισθητοποίηση και προώθηση της απαγόρευσης των πυρηνικών. 

Στο πλαίσιο της έρευνας του Pulse, η επικεφαλής Πολιτικής της ICAN, Alicia Sanders-Zakre, εκφράζει την ανησυχία της για τον κίνδυνο πυρηνικής ανάφλεξης μετά τις ανακοινώσεις Τραμπ, ενώ καλεί όλες τις ευρωπαϊκές κυβερνήσεις να ακολουθήσουν άμεσα το παράδειγμα της Αυστρίας, της Ιρλανδίας και της Μάλτας, επικυρώνοντας τη Συνθήκη για την Απαγόρευση των Πυρηνικών Οπλων.

Πιστεύετε ότι η επανέναρξη των πυρηνικών δοκιμών ανοίγει έναν νέο ιστορικό κύκλο, στον οποίο ο κίνδυνος μιας πυρηνικής καταστροφής επανέρχεται στο προσκήνιο;

Κάθε χρήση πυρηνικών όπλων θα είχε καταστροφικές συνέπειες για την ανθρωπότητα και το περιβάλλον. Τα πυρηνικά όπλα είναι όπλα μοναδικής φρίκης, με επιπτώσεις που μπορούν να διαρκέσουν για γενιές. Είναι ζωτικής σημασίας όλες οι χώρες να τηρούν το παγκόσμιο μορατόριουμ στις πυρηνικές δοκιμές και να συμμορφώνονται με όλα τα σχετικά διεθνή νομικά μέσα, που απαγορεύουν τις πυρηνικές δοκιμές και τη χρήση πυρηνικών όπλων, συμπεριλαμβανομένης της Συνθήκης για την Πλήρη Απαγόρευση των Πυρηνικών Δοκιμών (CTBT) και της Συνθήκης για την Απαγόρευση των Πυρηνικών Όπλων (TPNW). 

Σας ανησυχεί το ενδεχόμενο η ανακοίνωση του προέδρου Τραμπ να πυροδοτήσει μια ανεξέλεγκτη αλυσίδα εξελίξεων, με άλλα κράτη να απαντούν ενδεχομένως με δικές τους πυρηνικές δοκιμές; 

Εάν οι ΗΠΑ επανεκκινήσουν τις πυρηνικές δοκιμές, η Ρωσία έχει ήδη απειλήσει ότι θα απαντήσει αναλόγως, ενώ και άλλες χώρες ενδέχεται να ακολουθήσουν. Η εποχή των παγκόσμιων πυρηνικών εκρήξεων χαρακτηρίστηκε από σοβαρές επιπτώσεις στη δημόσια υγεία και το περιβάλλον, οι οποίες εξακολουθούν να υφίστανται μέχρι σήμερα, τόσο από ατμοσφαιρικές όσο και από υπόγειες πυρηνικές δοκιμές. Η καλύτερη πρόληψη είναι η εξάλειψη: όλα τα κράτη οφείλουν να αποκλείσουν τις πυρηνικές δοκιμές και κάθε άλλη πυρηνική δραστηριότητα, προσχωρώντας και τηρώντας τις Συνθήκες CTBT και TPNW. 

Ωστόσο, σχεδόν όλα τα κράτη-μέλη της Ε.Ε. δεν έχουν υπογράψει ή επικυρώσει τη Συνθήκη για την Απαγόρευση των Πυρηνικών Οπλων. Ταυτόχρονα, στο πλαίσιο της κλιμάκωσης των γεωπολιτικών εντάσεων, ιδίως σε σχέση με τη Ρωσία, πληθαίνουν στην Ευρώπη οι φωνές που ζητούν την ανάπτυξη μιας ενιαίας και ανεξάρτητης ευρωπαϊκής στρατηγικής πυρηνικής αποτροπής. Ποια είναι η άποψή σας; 

Παρά την απροθυμία του πολιτικού κατεστημένου να ακούσει, η ευρωπαϊκή κοινή γνώμη τάσσεται υπέρ του πυρηνικού αφοπλισμού και της προσχώρησης στη Συνθήκη για την Απαγόρευση των Πυρηνικών Οπλων. Πόλεις σε ολόκληρη την Ευρώπη, συμπεριλαμβανομένων πρωτευουσών όπως το Βερολίνο, το Παρίσι και η Ρώμη, έχουν καλέσει τις κυβερνήσεις τους να προσχωρήσουν στη Συνθήκη. Πρόσφατες δημοσκοπήσεις σε επτά ευρωπαϊκές χώρες δείχνουν ότι η πλειονότητα των πολιτών αντιτίθεται στην αποθήκευση αμερικανικών πυρηνικών όπλων ή στην ανάπτυξη πυρηνικών όπλων. Ιδίως σε αυτή την περίοδο αυξημένων εντάσεων, περισσότερες ευρωπαϊκές χώρες θα πρέπει να ακολουθήσουν το παράδειγμα της Αυστρίας, της Ιρλανδίας και της Μάλτας, υπογράφοντας και επικυρώνοντας τη Συνθήκη για την Απαγόρευση των Πυρηνικών Όπλων. 

*Το άρθρο γράφτηκε στο πλαίσιο του ευρωπαϊκού προγράμματος PULSE, στο oποίο συμμετέχει κατ’ αποκλειστικότητα η «Εφ.Συν.». Συνεργάστηκαν οι Lola García-Ajofrín (El Confidencial – Ισπανία), Gian-Paolo Accardo (Voxeurop – Γαλλία), Kim Son Hoang (Der Standard – Αυστρία).

Ερευνα-Κείμενο: Κώστας Ζαφειρόπουλος (MIIR)
Συλλογή και ανάλυση δεδομένων, οπτικοποιήσεις: Κωνσταντίνα Μαλτεπιώτη
Εικονογράφηση: Λουίζα Καραγεωργίου

“Nature is blamed for failings that are man’s
and well-run rivers have to change their plans”
Σερ Άλαν Πάτρικ Χέρμπερτ, μυθιστοριογράφος (1890-1971)

«Η πλημμύρα άλλαξε τη ζωή μας. Τα παιδιά μου φοβούνται πια κάθε φορά που βρέχει. Ο γιος μου έπαθε κρίση πανικού όταν έκλεισαν πρόσφατα οι γέφυρες στη Φαέντσα, νομίζοντας ότι θα συμβεί το ίδιο. Κι εγώ δεν μπορώ να μην κοιτάζω το ποτάμι κάθε φορά που περνάω από εκεί. Τώρα πια ζω μέρα με τη μέρα. Όλα μπορούν να αλλάξουν σε μια στιγμή. Ξέρετε, έχασα τα πάντα μέσα σε μισή ώρα». Η 42χρονη, μαγείρισσα Francesca Placci είναι κάτοικος της ιταλικής πόλης Φαέντσα στην επαρχία Ραβέννα, στην Εμίλια-Ρομάνια. Η Φαέντσα, που βρίσκεται 50 χιλιόμετρα νοτιοανατολικά της Μπολόνια, πλημμύρισε τρεις φορές μέσα σε 18 μήνες τη διετία 2023-2024.

Οι κάτοικοι της ιταλικής αυτής πόλης, όπως στη Θεσσαλία και στη Βαλένθια, μετά το τριπλό αυτό σοκ ζουν ακόμα με το φόβο και το άγχος για το μέλλον.  «Κάθε φορά που βρέχει, φοβάμαι. Η εμπιστοσύνη μας έχει χαθεί. Δεν ξέρεις πλέον σε τί μπορείς να βασιστείς. Αυτός ο τόπος δεν είναι ασφαλής. Τίποτα δεν θα είναι όπως πριν. Ο άντρας μου είναι πια πιο κουρασμένος, πιο σιωπηλός. Στην κοινότητά μας συνεχίζουμε να βοηθάμε ο ένας τον άλλον, αλλά το Κράτος δεν ήταν ποτέ εκεί για εμάς. Αντίθετα, το μόνο που λάβαμε ήταν ένα χάος από γραφειοκρατία και ψίχουλα οικονομικής βοήθειας. Μάθαμε να βασιζόμαστε μόνο στους εαυτούς μας και στους ανθρώπους γύρω μας» λέει η 54χρονη κάτοικος Simona Bacchilega.

Η φωνή της αντηχεί και ενώνεται με εκείνες των κατοίκων στον Παλαμά Καρδίτσας, στην Μάνδρα, στο Βόλο και στο Πήλιο, στις γειτονιές της ισπανικής Βαλένθια, στις παραδουνάβιες περιοχές της Ουγγαρίας και της Σλοβακίας, στη Βάδη-Βυρτεμβέργη, στη Βαυαρία και στο Σάαρλαντ της Γερμανίας, στις επαρχίες Κάρλοβατς και Σίσακ-Μοσλαβίνα στην Κροατία και σε δεκάδες ακόμα πληττόμενες περιοχές .

Θεσσαλία, Σεπτέμβριος 2023, κακοκαιρία Daniel, φωτό: Μάριος Λώλος 

Η πιο φονική φυσική καταστροφή

Οι πλημμύρες είναι η πιο συνηθισμένη φυσική καταστροφή. Αντιπροσωπεύουν το 44% όλων των παγκόσμιων φυσικών καταστροφών και ευθύνονται σχεδόν για τους μισούς θανάτους από αυτές. Σήµερα, 1,81 δισεκατοµµύρια άνθρωποι (23% του παγκόσµιου πληθυσµού) θεωρούνται άµεσα εκτεθειµένοι στην απειλή σοβαρών πληµµυρών. Η συχνότητά τους έχει υπερδιπλασιαστεί από το 2004 μέχρι σήμερα, εξηγούν οι επιστήμονες, λόγω της επιτάχυνσης του υδρολογικού κύκλου που οφείλεται στην ανθρωπογενή κλιματική αλλαγή.

Τα τελευταία 30 χρόνια, οι πλημμύρες στην Ευρώπη έχουν πλήξει 5,5 εκατομμύρια ανθρώπους, έχουν προκαλέσει πάνω από 3.000 θανάτους και έχουν οδηγήσει σε οικονομικές απώλειες που ξεπερνούν τα 170 δισεκατομμύρια ευρώ. Όμως τα στοιχεία αυτά ήταν μόνο δημοσιογραφικές εκτιμήσεις.

Πόσοι είναι πραγματικά οι νεκροί σε κάθε περιοχή στην Ευρώπη από τις πλημμύρες την τελευταία δεκαετία; Πόσες και ποιες συγκεκριμένα εκτάσεις σε κάθε χώρα και σε κάθε περιοχή επλήγησαν, ποιες υποδομές χτυπήθηκαν περισσότερο ειδικά την τελευταία διετία; Και πως μπορούμε να προστατευτούμε αποτελεσματικά; Τα ανοιχτά διαθέσιμα επιστημονικά δεδομένα για τις πλημμύρες στην Ευρώπη αποδεικνύονται αποσπασματικά, ελλιπή και μη ενημερωμένα.

Η πολύμηνη, διασυνοριακή δημοσιογραφική έρευνα δεδομένων του ΜIIR- μοναδική στην Ευρώπη- στο πλαίσιο του EDJNET κατάφερε να συνδυάσει στοιχεία από τρεις διαφορετικές ανοιχτές βάσεις δεδομένων για να κατασκευάσουμε την πρώτη ολοκληρωμένη, πανευρωπαϊκή βάση δεδομένων για τις πλημμύρες, καταγράφοντας τον αριθμό τους, τους πληγέντες και τους θανάτους από αυτές, σε όλες τις ευρωπαϊκές περιοχές από το 2014 έως το 2024. 

Επιπλέον, δημιουργήσαμε μία ξεχωριστή βάση δεδομένων βασισμένη σε δορυφορικά στοιχεία για τα τελευταία δύο χρόνια (2023-2024), η οποία αποτυπώνει με ακρίβεια την έκταση των πλημμυρών και τις επιπτώσεις τους στη γη και τις υποδομές σε όλες τις ευρωπαϊκές περιφέρειες 17 κρατών-μελών.

Ο καταστροφικός αντίκτυπος σε νούμερα

Μεταξύ 2014 και 2024, τα δεδομένα που συλλέχθηκαν από το Copernicus, τη δημόσια βάση δεδομένων EM-DAT και τη βάση δεδομένων Hanze δείχνουν ότι τουλάχιστον 681.076 άνθρωποι έχουν πληγεί από πλημμύρες σε 24 ευρωπαϊκές χώρες. Ο πραγματικός αριθμός των πληγέντων, όμως, είναι μεγαλύτερος, καθώς δεν υπάρχουν διαθέσιμα στοιχεία για όλες τις πλημμύρες. 

Με βάση τα υπάρχοντα δεδομένα που αναλύσαμε, τουλάχιστον 1.579 άνθρωποι έχασαν άμεσα τη ζωή τους από τις πλημμύρες στην Ευρώπη κατά την τελευταία δεκαετία. 

«Η Ελλάδα είναι μία από τις χώρες που πλήττονται ιδιαιτέρως, έχουμε πάρα πολλά επεισόδια με νεκρούς. Είμαστε η τέταρτη χώρα σε θανάτους από πλημμύρες στην Ανατολική Μεσόγειο. Κάθε χρόνο στην Ελλάδα έχουμε μία πιθανότητα 2,5 % περίπου να έχουμε πάνω από 80 νεκρούς σε ένα πλημμυρικό επεισόδιο», αναφέρει η Κατερίνα Παπαγιαννάκη, ειδική λειτουργική επιστήμονας στο Ινστιτούτο Ερευνών, Περιβάλλοντος και Βιώσιμης Ανάπτυξης του Εθνικού Αστεροσκοπείου Αθηνών.

Μαζί με τον υδρογεωλόγο, επίκουρο καθηγητή του Πανεπιστημίου Αθηνών, Μιχάλη Διακάκη μελετούν- όσο κανείς άλλος στην Ελλάδα- τους θανάτους από πλημμύρες στην Ευρώπη και στη χώρα μας, έχοντας συνεισφέρει στην πλέον αξιόπιστη (γιατί λαμβάνει υπόψη όλα τα γεγονότα που έχουν έστω έναν νεκρό) βάση δεδομένων μεγάλης κλίμακας για τους νεκρούς από πλημμύρες σε εδάφη της ευρωμεσογειακής περιοχής (Flood Fatalities from the Euro-Mediterranean region FFEM-DB). Οι νεκροί σε 14 ευρωμεσογειακές χώρες τα τελευταία 35 χρόνια ξεπερνούν τους 3000.

Πλεονάζουσα θνησιμότητα 

Η επίσημη καταγραφή των θυμάτων στη Θεσσαλία το 2023 ήταν 17 νεκροί. Ωστόσο, πρόσφατη μελέτη του Κέντρου Έρευνας και Εκπαίδευσης στη Δημόσια Υγεία, την Πολιτική Υγείας και την Πρωτοβάθμια Φροντίδα Υγείας, που αποκάλυψε η «Εφ.Συν.» («Ο κάμπος θρηνεί 335 νεκρούς και όχι 17 από τον Ντάνιελ», 16/3/2025) δείχνει ότι ο πραγματικός αριθμός των συνολικών θανάτων ήταν 20 φορές υψηλότερος το πρώτο τρίμηνο μετά τις πλημμύρες. Συνολικά, 335 άτομα πέθαναν εντός τριών μηνών κυρίως από καρδιαγγειακά και/ή αναπνευστικά προβλήματα.

Όπως σημειώνει το meteo.gr (Κ. Παπαγιαννάκη, Κ. Λαγουβάρδος, Γ. Κύρος, 18/10/2024) τα τελευταία 45 χρόνια, η Ελλάδα έχει βιώσει 70 θανατηφόρες πλημμύρες λόγω έντονων βροχοπτώσεων, με αποτέλεσμα 190 άνθρωποι να χάσουν τη ζωή τους. Αποκαλύπτεται μια ανησυχητική τάση: ο αριθμός των θανάτων από πλημμύρες αυξάνεται με την πάροδο του χρόνου. Ενδεικτικά, την τελευταία δεκαετία σημειώθηκαν οι μισοί από τους καταγεγραμμένους θανάτους στο σύνολο της περιόδου των 45 ετών.

Σύμφωνα με το Ινστιτούτο Περιβαλλοντικής Έρευνας και Αειφόρου Ανάπτυξης του Εθνικού Αστεροσκοπείου Αθηνών, συνολικά στα Βαλκάνια, πλημμύρες με περισσότερους από 10 νεκρούς συμβαίνουν μία φορά κάθε 6,5 χρόνια, ενώ με περισσότερους από 22 νεκρούς μία φορά κάθε 12 χρόνια.

Η έρευνά μας δείχνει ότι τα τελευταία δύο χρόνια, 17 ευρωπαϊκές χώρες αντιμετώπισαν 32 πλημμύρες, οι οποίες έπληξαν συνολικά 4.273.362 στρέμματα – μια έκταση 1,5 φορά μεγαλύτερη από το μέγεθος του Λουξεμβούργου – σύμφωνα με τα δορυφορικά δεδομένα της υπηρεσίας Copernicus Emergency Management Mapping. 

Η πλημμυρισμένη έκταση στην Ευρώπη τα τελευταία δύο χρόνια είναι σχεδόν το διπλάσιο μέγεθος του ευρύτερου Λονδίνου και μεγαλύτερη από τη Ρώμη, το Παρίσι και το Βερολίνο μαζί. 

Αγρότες σε απόγνωση

Η ανάλυση 61 πληγεισών περιοχών αποκαλύπτει ότι οι επαρχιακές περιοχές υπέστησαν τις πιο εκτεταμένες πλημμύρες, με περίπου 1.386.630 πλημμυρισμένα στρέμματα. Αντίστοιχα, 984.470 στρέμματα επηρεάστηκαν στις ενδιάμεσες περιοχές (ημιαστικές) και 884.680 στρέμματα στις αστικές περιοχές. 

Θεσσαλία, Σεπτέμβριος 2023, κακοκαιρία Daniel, φωτό: Μάριος Λώλος 

Σχεδόν το 82,5% της συνολικής πληγείσας γης αφορά γεωργικές εκτάσεις και φυσικά οικοσυστήματα. Οι πλημμύρες επηρέασαν 3.276.660 στρέμματα γεωργικής γης συμπεριλαμβανομένων καλλιεργήσιμων αγρών, βοσκοτόπων, μόνιμων καλλιεργειών και ετερογενών γεωργικών εκτάσεων. Τα παραπάνω αναδεικνύουν τον σοβαρό αντίκτυπο που έχουν οι πλημμύρες στο βιοπορισμό των αγροτών.

Η μεγαλύτερη πλημμύρα στην Ευρώπη τα τελευταία δύο χρόνια ξεκίνησε στις 5 Σεπτεμβρίου 2023, στην Περιφέρεια Θεσσαλίας στην Ελλάδα, επηρεάζοντας σχεδόν 1.223.750 στρέμματα, το 92% των οποίων ήταν γεωργική γη. Η καταιγίδα στοίχισε άμεσα τη ζωή σε 17 ανθρώπους, επηρέασε 44.000 κατοίκους σε Καρδίτσα, Τρίκαλα, Μαγνησία και Λάρισα και είχε ως αποτέλεσμα το θάνατο περισσότερων από 200.000 ζώων.

Η πραγματική έκταση της πλημμύρας στη Θεσσαλία

Μέχρι τώρα, τα πλημμυρισμένα στρέμματα στη Θεσσαλία φαίνονταν κάτω του 1 εκατ., όμως η ανάλυσή μας αποκαλύπτει ότι η πραγματική έκταση της καταστροφής είναι μεγαλύτερη από ό,τι έχει αναφερθεί στον Τύπο. Αυτό οφείλεται στο ότι η μέτρησή μας συμπεριλαμβάνει και το “ίχνος πλημμύρας” που έχουν καταγράψει οι δορυφόροι του Copernicus—δηλαδή περιοχές όπου το νερό υπήρξε αλλά είχε υποχωρήσει μέχρι τη στιγμή της δορυφορικής λήψης. 

Όπως ανέφερε το Copernicus στο MIIR: «Υποθέτουμε με πολύ υψηλή πιθανότητα ότι σημειώθηκε πλημμύρα όπου εντοπίζονται ίχνη της στις δορυφορικές εικόνες».

Στιγμιότυπο από την ιστοσελίδα του Copernicus, που αποτυπώνει με διαγώνιες γραμμές το ίχνος πλημμύρας της Θεσσαλίας, στις 9 Σεπτεμβρίου 2023. 

Πλεονάζουσα θνησιμότητα

Η επίσημη καταγραφή των θυμάτων στη Θεσσαλία ήταν 17 νεκροί. Ωστόσο, πρόσφατη μελέτη του Κέντρου Έρευνας και Εκπαίδευσης στη Δημόσια Υγεία, την Πολιτική Υγείας και την Πρωτοβάθμια Φροντίδα Υγείας, που αποκάλυψε η «Εφ.Συν.» («Ο κάμπος θρηνεί 335 νεκρούς και όχι 17 από τον Ντάνιελ», 16/3/2025) δείχνει ότι ο πραγματικός αριθμός των συνολικών θανάτων ήταν 20 φορές υψηλότερος το πρώτο τρίμηνο μετά τις πλημμύρες. Συνολικά, 335 άτομα πέθαναν εντός τριών μηνών κυρίως από καρδιαγγειακά και/ή αναπνευστικά προβλήματα.

Κατεστραμμένες υποδομές -Αρνητική ελληνική πρωτιά

Τα στοιχεία μας δείχνουν ότι η Θεσσαλία αντιμετώπισε επίσης τις σημαντικότερες ζημιές στο μεταφορικό δίκτυο σε ολόκληρη την Ευρώπη τα τελευταία δύο χρόνια, με 1.590 χιλιόμετρα δρόμων και σχεδόν 149 χιλιόμετρα σιδηροδρομικών υποδομών να έχουν πληγεί.

Η έρευνά μας δείχνει ότι οι πλημμύρες προκάλεσαν ζημιές σε συνολικά 4.256,2 χιλιόμετρα υποδομών μεταφορών στην Ευρώπη μόνο για τα τελευταία δύο χρόνια (οδικές, σιδηροδρομικές, θαλάσσιες υποδομές, αστικές μεταφορές και αερομεταφορές). Οι τοπικοί δρόμοι αντιπροσωπεύουν σχεδόν το 67% των συνολικών ζημιών, με τις αστικές περιοχές να υφίστανται τις σημαντικότερες επιπτώσεις στις οδικές υποδομές. Επιπλέον, άλλα 6.885,4 χλμ. χωματόδρομων, κυρίως σε αγροτικές περιοχές, έχουν επίσης πληγεί

Τα τελευταία δύο χρόνια, οι πλημμύρες επηρέασαν επίσης 1.223,6 χλμ. αγωγών και υποδομών επικοινωνίας, κυρίως σε περιοχές με έντονη αστική ανάπτυξη. Αυτό περιλαμβάνει 845,9 χλμ. αγωγών μακράς απόστασης, γραμμών επικοινωνίας και ηλεκτρικής ενέργειας, καθώς και 377,7 χλμ. τοπικών αγωγών και καλωδίων, με αποτέλεσμα μερικές χιλιάδες σπίτια να μείνουν χωρίς ρεύμα και πόσιμο νερό. Τα στοιχεία δείχνουν ότι ενώ οι αγροτικές περιοχές υφίστανται μεγαλύτερη έκταση πλημμυρών, οι αστικές περιοχές υφίστανται σοβαρότερη ζημιά στις υποδομές.

Αρνητική πρωτιά σε αυτήν την κατηγορία σε όλη την Ευρώπη καταγράφει τα τελευταία δύο χρόνια η Γερμανία, με 209,8 χιλιόμετρα πληγέντων αγωγών και γραμμών ηλεκτρικής ενέργειας μεγάλων αποστάσεων και 117,7 χιλιόμετρα πληγέντων τοπικών αγωγών και καλωδίων.

Πλημμύρα του ποταμού Σάαρ, Σάαρλαντ Γερμανία, 18.05.2024. Πηγή: Berit Kessler / Shutterstock.com

Στη Βαλένθια δεκάδες χιλιάδες σπίτια έμειναν χωρίς ηλεκτρικό ρεύμα και πόσιμο νερό για αρκετές μέρες, ενώ στην Πολωνία η υπουργός Περιβάλλοντος Paulina Hennig-Kloska δήλωσε ότι 80.000 νοικοκυριά ήταν χωρίς ηλεκτρικό ρεύμα κατά την κορύφωση των πλημμυρών από την κακοκαιρία Boris.

Πλημμύρα στη Βαλένθια, κακακαιρία Dana, Οκτώβριος 2024. Πηγή: Guillermo Gutiérrez Carrascal / El Confidencial.

Ένα ακόμη σημαντικό εύρημα είναι ότι την τελευταία διετία, οι πλημμύρες έχουν επηρεάσει 1.964.045 στρέμματα σε 46 μη παράκτιες περιοχές της Ευρώπης, ενώ σε μόλις 15 παράκτιες περιοχές έχουν πληγεί 1.291.731 στρέμματα.
Τα συγκεκριμένα δεδομένα δείχνουν ότι οι πλημμύρες στην ενδοχώρα σε επίπεδο δήμων και επαρχιών, που συχνά προκαλούνται από έντονες βροχοπτώσεις, υπερχείλιση ποταμών ή κακή αποχέτευση, έχουν επηρεάσει μεγαλύτερη έκταση από ό,τι οι παράκτιες πλημμύρες.

Παρόλα αυτά, οι περιοχές κοντά στο νερό φαίνεται να είναι πιο επιρρεπείς στις πλημμύρες, καθώς μέσα σε μία δεκαετία τα περισσότερα περιστατικά πλημμύρας έχουν συμβεί σε παράκτιες περιφέρειες, πιο συγκεκριμένα της Ισπανίας, Γαλλίας και Ιταλίας.

Ταξικός καύσωνας ταξικές πλημμύρες

Ως γνωστόν η θερμοκρασία σε κάθε πόλη ανεβοκατεβαίνει ανάλογα με τη δόμηση, τις περιοχές πρασίνου και δέντρων, την ποιότητα των κατοικιών. Συνήθως στις περιοχές όπου ζει η εργατική τάξη, τα πιο φτωχά λαϊκά στρώματα και οι μετανάστες, η δόμηση είναι πυκνότερη, οι ελεύθεροι χώροι πρασίνου σπανίζουν, η θερμοκρασία ανεβαίνει και οι καύσωνες είναι πιο δυσβάσταχτοι.

Όπως αποδείχθηκε και για τις πλημμύρες σε παράλληλη έρευνα της συνεργαζόμενης δημοσιογραφικής ομάδας της ισπανικής El Confidencial, οι περιοχές που επλήγησαν περισσότερο στη Βαλένθια συγκεντρώνουν χαμηλότερα επίπεδα κατά κεφαλήν εισοδήματος και, ταυτόχρονα, τα σπίτια που χτίστηκαν εκεί, όπου η γη είναι φθηνότερη, είναι λιγότερο προετοιμασμένα να αντιμετωπίσουν αυτού του είδους τα γεγονότα. Οι πέντε ισπανικές επαρχίες με τον υψηλότερο αριθμό κτιρίων σε περιοχές που κινδυνεύουν από πλημμύρες είναι κατά σειρά η Μούρθια, η Σεβίλλη, η Βαλένθια, το Αλικάντε και η Ταραγόνα. 

Πλημμύρα στη Βαλένθια, κακακαιρία Dana, Οκτώβριος 2024. Πηγή: Guillermo Gutiérrez Carrascal / El Confidencial.

«Όταν βρέχει, ακόμα φοβάμαι ότι το ποτάμι θα μας τα πάρει όλα» 

Οι τελευταίες τρεισήμισι δεκαετίες ήταν από τις πιο πυκνές περιόδους σε πλημμύρες στην Ευρώπη τα τελευταία 500 χρόνια. Οι επιστήμονες έχουν αποδείξει ότι η εποχή αυτή διαφέρει από άλλες αντίστοιχες περιόδους πλούσιες σε πλημμύρες όσον αφορά το μέγεθός τους, τις θερμοκρασίες του αέρα και της θάλασσας, και την εποχικότητα του φαινομένου. Το καλοκαίρι του 2024 ήταν το θερμότερο που έχει καταγραφεί ποτέ στην Ευρώπη και παγκοσμίως. Σημειώνεται ότι για κάθε βαθμό Κελσίου που προστίθεται στη μέση παγκόσμια θερμοκρασία, η ένταση των βροχοπτώσεων αυξάνεται κατά περίπου 7%.

Το μεγαλύτερο πρόβλημα είναι ότι έχει αυξηθεί η θερμοκρασία της θάλασσας στη Μεσόγειο. Το κρίσιμο όριο είναι οι 26 βαθμοί κελσίου θερμοκρασίας νερού. «Αν ξεπεραστεί αυτό, το μετεωρολογικό σύστημα που περνάει πάνω από μια περιοχή εμπλουτίζεται με τεράστια επιπρόσθετη υγρασία και όλο αυτό λειτουργεί και σαν επιταχυντής αλλά και σαν μεγεθυντής του φαινομένου» εξηγεί ο καθηγητής στο Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας, Νικήτας Μυλόπουλος.

Μια τέτοια συνθήκη οδηγεί στους περίφημους Ωμέγα κυκλώνες, όπως συνέβη με τον Ντάνιελ στη Θεσσαλία. «Στην ίδια περιοχή είχαμε δύο φαινόμενα που παρατηρούνται υποτίθεται ανά 500 και 1000 χρόνια, μέσα σε μόλις τρία χρόνια. Αυτό σημαίνει αυτομάτως, ότι θα πρέπει να “βαρέσουν” όλα τα καμπανάκια κινδύνου, καθώς αλλάζουν οι περίοδοι επαναφοράς, αλλάζουν όλες οι στατιστικές κατανομές φυσικά αλλάζει και όλος ο τρόπος αντιμετώπισης και ο σχεδιασμός». 

Αντιπλημμυρική θωράκιση δε σημαίνει (μόνο) 112

«Επιμένουν οι κυβερνήσεις στο να ασχολούνται μόνο με την επόμενη μέρα της καταστροφής (post disaster), αντί να παίρνουν προληπτικά μέτρα (risk-cost benefit). Μεταξύ 2017-2021 δόθηκαν στην Ελλάδα περίπου 100 εκατομμύρια ευρώ μόνο σε αποζημιώσεις από πλημμύρες. Μόνο για τον Ιανό (σ.σ. μεσογειακός κυκλώνας που έπληξε τη Μεσόγειο και κυρίως την Ελλάδα τον Σεπτέμβριο του 2020) δόθηκαν 38 εκατ. ευρώ, 7 εκατ. κρατικές αποζημιώσεις και 31 εκατ. αποζημιώσεις ασφαλιστικών» σημειώνει η επιστήμονας του Εθνικού Αστεροσκοπείου Αθηνών Κατερίνα Παπαγιαννάκη.

Το ίδιο μας λέει και ο καθηγητής στο Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας, διευθυντής του Εργαστηρίου Υδρολογίας και Ανάλυσης Υδατικών Συστημάτων, Νικήτας Μυλόπουλος ξεκαθαρίζοντας πως ο μόνος τρόπος αντιμετώπισης είναι η κατάρτιση ενός Ολιστικού Σχεδίου Αντιπλημμυρικής Προστασίας με μια σειρά από έργα που θα «συνεργάζονται» μεταξύ τους.

Εξυπνα φράγματα

«Η διόδευση της πλημμύρας είναι πολύ σημαντική», επισημαίνει ο Μυλόπουλος. «Σχετίζεται με το πώς εμείς με τα έργα μας θα κατευθύνουμε, θα καθοδηγήσουμε τους πλημμυρικούς όγκους όσο γίνεται με μεγαλύτερη ασφάλεια για να αποφύγουμε τις μεγάλες καταστροφές. Αυτό γίνεται πρώτα από όλα με τα έργα ορεινής υδρονομίας: μικρά χωμάτινα φράγματα ψηλά στο βουνό, εκεί που ξεκινάει το φαινόμενο, στους μικρούς χειμάρρους. Εκεί λοιπόν βάζεις το πρώτο στοπ. Δεύτερον χρειάζονται, μικρότερα μικρού και μεσαίου μεγέθους φράγματα και αναχώματα στα κατάντη του ποταμου. Και όχι τα φαραωνικά μεγάλα φράγματα. Μικρά φράγματα, αλλά στημένα έξυπνα, στις περιοχές που όντως κάνουν δουλειά. Τρίτον απαιτούνται, αναδασώσεις σε όλη την περιοχή, και η ενίσχυση της φυσικής προστασίας, η φυτοκάλυψη ειναι καθοριστικής σημασίας στον περιορισμό της πλημμύρας. Και βέβαια πρέπει επιτέλους να προβλεφθούν οι πλημμυρικές ζώνες, ανάλογα με την επικινδυνότητά τους, που συνήθως σήμερα είναι είτε χτισμένες, είτε χωράφια εντατικής καλλιέργειας. Πρέπει να αποδοθούν πίσω με ελαφρύτερες χρήσεις γης, αυτές οι ζώνες. Πρέπει να αποδοθούν στα ποτάμια οι παλαιοί τους μαιανδρισμοί, οι οποίοι παίζουν ρόλο στην εκτόνωση του κινδύνου».

«Η φύση δεν εκδικείται», συνεχίζει. «Η φύση κάνει τη δουλειά της. Αλλά γενικά όποτε την πειράζουμε ποτέ δεν ξέρουμε από πού θα μας έρθει. Ένα σύστημα σαν τον Ντάνιελ θα μπορούσε να χτυπήσει και στην Αττική δυστυχώς. Η μεγάλη μας αποτυχία είναι ότι δεν έχουμε συστήματα έγκαιρης προειδοποίησης. Όμως δεν αρκεί μόνο να δώσεις το σήμα νωρίς για να φύγει ο κόσμος και να προστατευτεί. Πρέπει να ξέρεις το “κακό” πού θα χτυπήσει, να έχεις κάποιο χρόνο μπροστά σου ώστε να μπορέσεις να προστατεύσεις με ανοίγματα θυροφραγμάτων συντονισμένα -και όχι το χάος που έγινε εκείνες τις νύχτες του Ντάνιελ- εκτός από ανθρώπους, ζώα ή περιουσίες και τις κρίσιμες δημόσιες υποδομές». 

Θεσσαλία, Σεπτέμβριος 2023, κακοκαιρία Daniel, φωτό: Μάριος Λώλος 

«Κάθε φορά που έβρεχε, πάθαινα κρίση άγχους»

Ταξιδεύουμε στην ιταλική πόλη Φαέντσα στην επαρχία της Ραβέννας, 50 χιλιόμετρα νοτιοανατολικά της Μπολόνια. Μεταξύ 16 και 18 Μαΐου 2023, 350 εκατομμύρια κυβικά μέτρα νερού, που αντιστοιχούν σε βροχή έξι μηνών, έπεσαν μέσα σε 36 ώρες στην Εμίλια-Ρομάνια, μια από τις σημαντικότερες γεωργικές περιοχές της Ιταλίας. Οι έντονες βροχοπτώσεις προκάλεσαν την υπερχείλιση 23 ποταμών σε ολόκληρη την περιοχή, επηρεάζοντας 100 δήμους και προκαλώντας περισσότερες από 400 κατολισθήσεις, οι οποίες με τη σειρά τους προκάλεσαν ζημιές και έκλεισαν εκατοντάδες δρόμους. Όλα τα υδάτινα φράγματα μεταξύ Ρίμινι και Μπολόνια, έσπασαν ή υπερχείλισαν πλημμυρίζοντας τεράστιες περιοχές. Τραγικός απολογισμός 17 νεκροί και πάνω απο 8,5 δισ. εκτιμώμενο κόστος.

Η Simona Bacchilega, εργαζόμενη στον δήμο της Φαέντσα, το βράδυ της 16η Μαΐου 2023 λάμβανε μηνύματα από φίλους της να εγκαταλείψει το σπίτι της.

«Εμείς μέναμε στο κέντρο της πόλης, δέκα μέτρα πάνω από την επιφάνεια του ποταμού, και δεν ανησυχούσαμε. Δεν είχαμε σκεφτεί ότι οι υπόνομοι θα μπορούσαν να ξεχειλίσουν. Μέχρι τη στιγμή που ακούσαμε έναν περίεργο ήχο από το μπάνιο και υπήρξε μια τρομερή δυσοσμία. Ξαφνικά είδαμε το νερό να έρχεται από την αυλή, παρά τις σακούλες με άμμο που είχαν τοποθετήσει ο σύζυγός μου και ο γείτονας. Το νερό εισέβαλε ασταμάτητα. Πήρα γρήγορα ένα σακίδιο, έβαλα μέσα ρούχα, ένα φακό, νερό. Βγήκαμε στο δρόμο. Συνειδητοποίησα ότι το νερό μου έφτανε στη μέση.Περάσαμε όλη την πρώτη νύχτα ξάγρυπνοι, καθισμένοι στο σκοτάδι. Το ρεύμα είχε διακοπεί ήδη από τις 9 το βράδυ. Κοιτάζοντας έξω, έβλεπα το νερό να ανεβαίνει στο αυτοκίνητό μου. “Όχι το αυτοκίνητο”, σκεφτόμουν. “Το ξεχρέωσα μόλις”!».

Το ποτάμι θα στα πάρει όλα

«Είχα στο μυαλό μου τη θεία μου που μας έλεγε πιο παλιά “Το ποτάμι θα στα πάρει όλα”», θυμάται η Simona. «Ο ηλικιωμένος γείτονας απέναντι μας μιλούσε από το παράθυρό του. Η σύζυγός του έκανε αιμοκάθαρση, και όλη τη νύχτα ανταλλάσσαμε βλέμματα. Ήταν ένας καθηγητής, ένας σπουδαίος άνθρωπος. Έχασε όλη του τη βιβλιοθήκη. Τον έβλεπα να κοιτάζει τα βιβλία του μέσα στο νερό. Την επόμενη μέρα ελικόπτερα πετούσαν συνεχώς, χωρίς να ξέρουμε τι συνέβαινε».

Για ένα διάστημα έμειναν σε κάποιους γείτονες. «Όταν πια καταφέραμε να επιστρέψουμε σπίτι, συνειδητοποιήσαμε ότι έπρεπε να τα βγάλουμε πέρα μόνοι μας. Κανείς δεν μας βοήθησε. Αν ήθελες νερό, έπρεπε να το βρεις μόνος σου. Οι εθελοντές και οι οργανωμένες βοήθειες δεν έφτασαν ποτέ στην περιοχή μας. Στη συνέχεια, αρχίσαμε να καθαρίζουμε». 18 μήνες μετά, τον Σεπτέμβριο του 2024,  η Φαέντσα όπως και δεκάδες περιοχές της κεντρικής Ευρώπης πλημμύρισε εκ νέου από την κακοκαιρία Boris. 

Δορυφορική εικόνα της ιταλικής πόλης Faenza από ESA/NASA, Μάιος 2023

Ο 56xρονος τραπεζικός υπάλληλος Andrea Bazzocchi διηγείται: «Το νερό ήρθε από μια άλλη γειτονιά που έτρεχε με τρομερή δύναμη. Κατέκλυσε πρώτα το υπόγειο, ανέβηκε από τις σκάλες σαν να ήταν ένας ένοικος και στη συνέχεια πέρασε αργά από την είσοδο του διαμερίσματος μου μέχρι που έφτασε σε ύψος 1,60 μέτρων. Μείναμε εγκλωβισμένοι στον τρίτο όροφο, χωρίς νερό και ρεύμα. Μείναμε στο σπίτι των φίλων μας για τρεις νύχτες. Με όλες τις δυσκολίες που υπήρχαν, καθώς ο γιος τους ήταν σε αναπηρικό αμαξίδιο και χρειαζόταν μηχανική υποστήριξη στην αναπνοή. Χωρίς ρεύμα, έπρεπε να το κάνουμε χειροκίνητα, αλλά ευτυχώς βρήκαμε μια λύση με μια γεννήτρια. Κοιμόμασταν στο πάτωμα και από το παράθυρο βλέπαμε την “Αποκάλυψη” τη νύχτα. Ελικόπτερα έσωζαν ανθρώπους που δεν ήταν τόσο τυχεροί όσο εμείς».

Το ίδιο βράδυ η 42χρονη μαγείρισσα Φρανσέσκα Πλάτσι έχασε ό,τι είχε χτίσει με κόπο μια ζωή. «Το διαμέρισμά μου βυθίστηκε εντελώς, το νερό έφτασε μέχρι 3 εκ. από το ταβάνι» μας λέει.

Η Raffaela Paladini, ειδικός στη διαχείριση του τραύματος μετά από μια καταστροφή, επισκέφθηκε τη Φαέντσα, ως «ψυχολόγος έκτακτης ανάγκης» παρέχοντας βοήθεια σε δεκάδες άτομα. «Μια τέτοια κατάσταση σίγουρα έχει τραυματικό αντίκτυπο. Ανθρωποι που πορεύονται στην καθημερινή τους ζωή όπως όλοι μας, κάποια στιγμή βρίσκονται σε μια κατάσταση έκτακτης ανάγκης αντιμέτωποι με κάτι που διακόπτει την καθημερινή τους ρουτίνα. Αυτη η διακοπή προκαλεί αρχικά σύγχυση, μια αίσθηση αποπροσανατολισμού,  κενού και απόγνωσης. Στη συνέχεια όλο αυτό μπορεί να προκαλέσει πολύ διαφορετικά συναισθήματα, όπως θυμό, οργή αλλά και ενοχή.»

Πλημμύρα Φαέντσα, Ιταλία, 17 Μαΐου 2023 . Πηγή: Dario Argenti / Shutterstock.com

Το σπίτι της 58χρονης δασκάλας Novella Laghi υπέστη τεράστιες ζημιές μετά τη δεύτερη πλημμύρα.

«Οικονομικά εξαντληθήκαμε. Ολα χρειάζονταν αντικατάσταση. Η απογοήτευση μεγάλωνε, καθώς δεν υπήρχε κρατική στήριξη. Πέρασα μήνες αναζητώντας βοήθεια, χτυπώντας πόρτες σε δημόσιες υπηρεσίες, αλλά μάταια. Όμως το χειρότερο ήταν ο ψυχολογικός αντίκτυπος. Κάθε φορά που έβρεχε, πάθαινα κρίση άγχους. Δεν μπορούσα να κοιμηθώ, ξυπνούσα μέσα στη νύχτα για να ελέγξω αν το ποτάμι είχε φουσκώσει ξανά. Η μητέρα μου, που ήταν πάντα δυνατή, άρχισε να δείχνει σημάδια άνοιας. Δεν ήταν πια η ίδια.»

Και για την 66χρονη συνταξιούχο Mirella Emiliani, όλα έχουν αλλάξει. «Παλιά έδινα σημασία στην εμφάνιση, είχα ωραία ρούχα, ένα οργανωμένο σπίτι. Τώρα, δεν έχω τίποτα. Δεν έχω ούτε τις παλιές μου φωτογραφίες. Η πλημμύρα άλλαξε τις σχέσεις μου με τους ανθρώπους. Οι λίγοι πραγματικοί φίλοι μου έκαναν ό,τι μπορούσαν για να με βοηθήσουν. Άλλοι απλά εξαφανίστηκαν. Όταν βρέχει, ακόμα φοβάμαι. Σκέφτομαι πως δεν μπορώ να περάσω ξανά τα ίδια. Κανείς δεν μας ειδοποίησε εγκαίρως. Τίποτα δεν έγινε σωστά. Τώρα, ζω μέρα με τη μέρα, γιατί έμαθα πως η ζωή μπορεί να αλλάξει σε μια στιγμή».

Όλοι πάντως οι πληγέντες λένε σχεδόν το ίδιο: «η καταστροφή αυτή με άλλαξε αλλά ανέδειξε και την δύναμη της αλληλεγγύης». Ο Andrea Bazzeghi επέστρεψε στο σπίτι του μετά από 1,5 χρονο ταλαιπωρίας. «Προσπαθούμε να ξαναφτιάξουμε τη ζωή μας, βήμα-βήμα.Η εμπειρία αυτή μας δίδαξε πολλά, αλλά δεν μπορούμε να ζούμε με τον φόβο. Προχωράμε με αισιοδοξία».

Ταυτότητα έρευνας

Η διασυνοριακή έρευνα δεδομένων οργανώθηκε και συντονίστηκε από το Μεσογειακό Ινστιτούτο Ερευνητικής Δημοσιογραφίας (MIIR.gr – Mediterranean Institute for Investigative Reporting) στο πλαίσιο του Ευρωπαϊκού Δικτύου Δημοσιογραφίας Δεδομένων (EDJNet – European Data Journalism Network).

H συλλογή, ανάλυση και οπτικοποίηση των δεδομένων υλοποιήθηκε από την Κωνσταντίνα Μαλτεπιώτη. Τον έλεγχο ανάλυσης δεδομένων πραγματοποίησε η ομάδα της Deutsche Welle. Την εικονογράφηση δημιούργησε η Λουίζα Καραγεωργίου.

Στην έρευνα που διεξήχθη από τον Νοέμβριο 2024 ως τον Μάρτιο 2025 συμμετείχαν συνολικά 6 μέλη του EDJNet: MIIR (Ελλάδα), Atlatszo (Ουγγαρία), Facta (Ιταλία), El Confidencial, Civio (Ισπανία), PressOne (Ρουμανία), 

Η έρευνα δημοσιεύτηκε στις 29 Μαρτίου 2025 στo miir.gr και την Εφημερίδα των Συντακτών, καθώς και στην ιστοσελίδα και το δίκτυο των συνεργατών του EDJNet.

Δείτε το scrollytelling της έρευνας εδώ.
Διαβάστε τη μεθοδολογία της έρευνας εδώ.

“Nature is blamed for failings that are man’s
and well-run rivers have to change their plans”
Sir Alan Patrick Herbert, novelist (1890-1971)

“The flood has changed our lives. My children are scared every time it rains. My son had a panic attack when the bridges in Faenza were closed recently, because he thought the same thing would happen. And I can’t help but look at the river every time I drive by. I live from day to day now. Everything can change in an instant. You know, I lost everything in half an hour”. Francesca Placci, 42, a cook, lives in the Italian city of Faenza, in the province of Ravenna, in Emilia-Romagna. Faenza, located 50 kilometres south-east of Bologna, was flooded three times in 18 months during the 2023-2024 biennium.

As in Thessaly and Valencia, the inhabitants of this Italian city are still living with fear and anxiety about the future after this triple shock.  “Every time it rains, I am afraid. Our confidence is gone. We no longer know what we can rely on. This place is not safe. Nothing will ever be the same again. My husband is more tired now, more silent. In our community we continue to help each other, but the state has never been there for us. Instead, all we got was a mess of bureaucracy and crumbs of financial support. We have learned to rely only on ourselves and the people around us,” says Simona Bacchilega, 54.

Her voice echoes and joins those of the inhabitants of Palamas Karditsa, Mandra, Volos and Pelion, the neighbourhoods of Valencia in Spain, the Danube regions of Hungary and Slovakia, in Baden-Württemberg, Bavaria and Saarland in Germany, in the provinces of Karlovac and Sisk-Moslavina in Croatia and in dozens of other affected areas.

Thessaly, September 2023, photo: Marios Lolos 

Floods are the most common natural disaster. They account for 44% of all natural disasters worldwide and cause almost half of all deaths. Today, 1.81 billion people (23% of the world’s population) are considered to be directly exposed to the risk of severe flooding. Their frequency has more than doubled since 2004, scientists say, due to the acceleration of the hydrological cycle caused by anthropogenic climate change. 

Over the past 30 years, floods in Europe have affected 5.5 million people, caused more than 3,000 deaths and resulted in economic losses of more than €170 billion. But these are just journalistic estimates.

How many people have actually died in floods in each region of Europe over the last decade? How many and which specific areas in each country and region have been affected, and which infrastructure has been hit hardest, especially in the last two years? And how can we protect ourselves effectively? The publicly available scientific data on floods in Europe is fragmentary, incomplete and uninformative.

MIIR’s month-long cross-border journalistic data research – unique in Europe – as part of EDJNET, has managed to combine data from three different open databases to create the first comprehensive pan-European database on floods, recording the number of floods, flood victims and flood deaths in all European regions from 2014 to 2024. 

In addition, we have created a separate database based on satellite data for the last two years (2023-2024), which accurately records the extent of flooding and its impact on land and infrastructure in all European regions of 17 Member States.

The devastating impact in numbers

Between 2014 and 2024, data collected by Copernicus, the EM-DAT public database and the Hanze database show that at least 681,076 people were affected by floods in 24 European countries. However, the actual number of people affected is higher as data is not available for all floods. 

Based on the existing data we have analysed, at least 1,579 people have died directly as a result of floods in Europe over the last decade.

Together with Michalis Diakakis, a hydrogeologist and assistant professor at the University of Athens, they study flood fatalities in Europe, having contributed to the most reliable (because it includes all events with at least one fatality) large-scale database on flood fatalities in the Euro-Mediterranean region (Flood Fatalities from the Euro-Mediterranean region FFEM-DB). The number of deaths in 14 Euro-Mediterranean countries over the last 35 years exceeds 3000.

Excess mortality

The official death toll in Thessaly in 2023 was 17. However, a recent study by the Centre for Research and Training in Public Health, Health Policy and Primary Health Care, published by the Greek daily Efsyn. (“Plains mourns 335 dead, not 17 from Daniel”, 16.3.2025), shows that the actual total number of deaths was 20 times higher in the first quarter after the floods. In total, 335 people died within three months, mostly from cardiovascular and/or respiratory problems. 

As noted by meteo.gr (K. Papagiannaki, K. Lagovardos, G. Kyros, 18/10/2024), in the last 45 years Greece has experienced 70 deadly floods due to heavy rainfall, resulting in 190 deaths. There is an alarming trend: the number of deaths caused by floods is increasing over time. In the last decade, for example, half of all recorded deaths have occurred in the last 45 years. 

According to the Institute for Environmental Research and Sustainable Development of the National Observatory of Athens, in the Balkans as a whole, floods with more than 10 fatalities occur every 6.5 years, while floods with more than 22 fatalities occur every 12 years.

Our research shows that in the last two years, 17 European countries have experienced 32 floods, affecting a total of 427.336,2 hectares – an area 1.5 times the size of Luxembourg – according to satellite data from Copernicus Emergency Management Mapping. 

The area flooded in Europe over the past two years is almost twice the size of Greater London and larger than Rome, Paris and Berlin combined.

Analysis of the 61 affected areas shows that provincial areas suffered the most extensive flooding, with some 138.663 hectares flooded. Similarly, 98.447 hectares were affected in intermediate (semi-urban) areas and 88.468 hectares in urban areas.

Thessaly, September 2023, photo: Marios Lolos 

The largest flood in Europe in the last two years started on 5 September 2023 in the Thessaly region of Greece, affecting almost 1,223,750 hectares, of which 92% was agricultural land. The storm directly claimed the lives of 17 people, affected 44,000 inhabitants in Karditsa, Trikala, Magnesia and Larissa and resulted in the death of more than 200,000 animals.

The actual extent of the flood in Thessaly

Until now, the area flooded in Thessaly seemed to be less than 1 million hectares (72.000 hectares was the first official report from the Athens Observatory), but our analysis shows that the actual extent of the disaster is much greater than what has been reported in the press (up to 80.000 hectares).

It turns out that the total area affected in the whole of Thessaly was 122.374,7 hectares, which is more than 50% more than the initial estimates). This is because our measurement includes the ‘flood footprint’ recorded by the Copernicus satellites – areas where water was present but had receded by the time the satellite image was taken. As Copernicus told MIIR, “we assume with a very high probability that a flood has occurred where traces of it are detected in the satellite images”.

 Snapshot from the Copernicus website, showing the diagonal lines of the Thessaly flood track on 9 September 2023. Retrieved 25.3.2025.

Our data shows that Thessaly also experienced the most significant damage to the transport network in the whole of Europe over the last two years, with 1,590 km of roads and almost 149 km of rail infrastructure damaged. 

Germany has been the worst performer in Europe in this category over the last two years, with 209.8 km of long-distance power lines and cables and 117.7 km of local power lines and cables affected.

Flooding of the Saar River, Saarland Germany, 18.05.2024. Source: Berit Kessler / Shutterstock.com

Flooding in Valencia, Dana, October 2024. Source: Guillermo Gutiérrez Carrascal / El Confidencial.

These data show that inland floods at municipal and provincial level, often caused by heavy rainfall, overflowing rivers or poor drainage, have affected a larger area than coastal floods.

However, areas close to the water appear to be more vulnerable to flooding, with the majority of floods in a decade occurring in coastal areas, particularly in Spain, France and Italy.

As was shown for the floods in a parallel investigation by the Spanish El Confidencial, the areas most affected in Valencia have lower levels of income per capita and, at the same time, the houses built there, where land is cheaper, are less prepared to cope with this type of event. The five Spanish provinces with the highest number of buildings in flood-prone areas at risk of flooding are, in order, Murcia, Seville, Valencia, Alicante and Tarragona. 

Flooding in Valencia, Dana, October 2024. Source: Guillermo Gutiérrez Carrascal / El Confidencial.

The last three and a half decades have been among the most flood-rich periods in Europe in the last 500 years. Scientists have shown (Current European flood-rich period exceptional compared with past 500 years, Nature, 2000) that this period differs from other similar flood-rich periods in terms of magnitude, air and sea temperatures and seasonality. The summer of 2024 was the warmest ever recorded in Europe and worldwide. Note that for each additional degree Celsius of global average temperature, the intensity of precipitation increases by about 7%.

The biggest problem is that sea temperatures in the Mediterranean have risen. The critical limit is a water temperature of 26 degrees Celsius. “When this is exceeded, the meteorological system that passes over an area is enriched with enormous additional moisture, and all this acts as both an accelerator and a magnifier of the phenomenon,” explains Professor Nikitas Mylopoulos, a professor at the University of Thessaly. 

Such a condition leads to the famous Omega cyclones, as happened with Daniel in Thessaly. “In the same region, two phenomena that are supposed to occur every 500 and 1000 years have occurred in just three years. This automatically means that all the alarm bells have to go off, because the return periods change, all the statistical distributions change and, of course, the whole way of coping and planning changes”.

 “Governments insist on dealing only with the day after the disaster (post disaster), instead of taking preventive measures (risk-cost benefit). Between 2017-2021, Greece was given about €100 million in flood compensation alone. Only for Janus (a Mediterranean cyclone that hit the Mediterranean and mainly Greece in September 2020), 38 million euros were given, 7 million euros in state compensation and 31 million euros in insurance compensation,” notes Katerina Papagiannaki, a scientist at the National Observatory of Athens. 

The same is said by Nikitas Mylopoulos, professor at the University of Thessaly, director of the Laboratory of Hydrology and Analysis of Water Systems, making it clear that the only way to deal with the situation is to draw up a Holistic Flood Protection Plan with a series of projects that will “cooperate” with each other. 

Smart dams

“Flood management is very important,” says Mylopoulos. “It relates to how we with our projects will direct, guide the flood volumes as safely as possible to avoid major disasters. This is done first of all with the mountain hydrology projects: small earthen dams high up in the mountains, where the phenomenon starts, in the small streams. So that’s where you put the first stop. Second needed, smaller small and medium-sized dams and dikes downstream. And not the pharaonic big dams. Small dams, but set up smartly, in the areas that actually do the job. Thirdly, reforestation is needed throughout the region, and enhancing natural protection, vegetation cover is crucial in flood mitigation. And, of course, we must finally provide for flood zones, according to their risk, which are usually currently either built-up areas or fields of intensive farming. These zones must be returned with lighter land uses. The rivers must be given back their old meanderings, which play a role in reducing the risk. 

Θεσσαλία, Σεπτέμβριος 2023, κακοκαιρία Daniel, φωτό: Μάριος Λώλος 

Simona Bacchilega, a worker in the municipality of Faenza, on the evening of 16 May 2023 was receiving messages from friends to leave her home. 

“We lived in the centre of the city, ten metres above the surface of the river, and we weren’t worried. We didn’t think the sewers could overflow. Until the moment we heard a strange sound coming from the bathroom and there was a terrible stench. Suddenly we saw water coming from the yard, despite the sandbags my husband and neighbor had placed. The water was coming in non-stop. I quickly grabbed a backpack, put in clothes, a flashlight, water. We went out into the street. I realized that my water was reaching my waist.We spent the entire first night awake, sitting in the dark. The power had been out since 9 o’clock at night. Looking outside, I could see the water rising in my car. “Not the car,” I thought. “I just unloaded it!”

The river will take it all away’

“I was thinking of my aunt who used to tell us, ‘The river will take it all away’,” Simona recalls. “The elderly neighbor across the street was talking to us from his window. His wife was on dialysis, and all night long we exchanged glances. He was a professor, a great man. He lost his entire library. I used to watch him look at his books in the water. The next day helicopters were flying all the time, and we didn’t know what was happening.”

For a while they stayed with some neighbors. “When we were able to return home, we realized we had to fend for ourselves. No one helped us. If you wanted water, you had to find it yourself. Volunteers and organized help never reached our area. Then we started to clean up.” 18 months later, in September 2024, Faenza, like dozens of areas in central Europe, was flooded again by the Boris storm.

Satellite image of the Italian city of Faenza from ​ESA/NASA, May 2023

That same night, 42-year-old cook Francesca Placci lost what she had painstakingly built over a lifetime. “My apartment was completely submerged, the water reached up to 3 cm from the ceiling,” she says.

Raffaela Paladini, an expert in trauma management after a disaster, visited Faenza as an “emergency psychologist” providing assistance to dozens of people. “Such a situation certainly has a traumatic impact. People who go about their daily lives as we all do, at some point in time find themselves in an emergency situation faced with something that disrupts their daily routine. This interruption initially causes confusion, a sense of disorientation, emptiness and despair. It can then trigger very different emotions, such as anger, rage and guilt.”

Flood in Faenza, Italy, 17 May 2023. Source: Dario Argenti / Shutterstock.com

“We are financially exhausted. Everything needed to be replaced. The frustration was growing as there was no government support. I spent months looking for help, knocking on doors of public services, but in vain. But the worst part was the psychological impact. Every time it rained, I had an anxiety attack. I couldn’t sleep, waking up in the middle of the night to check if the river had swollen again. My mother, who was always strong, began to show signs of dementia. She was no longer the same.”

And for 66-year-old retiree Mirella Emiliani, everything has changed. “I used to pay attention to appearance, I had nice clothes, an organized home. Now, I have nothing. I don’t even have my old photos. The flood has changed my relationships with people. My few real friends did everything they could to help me. Others just disappeared. When it rains, I’m still scared. I think I can’t go through the same thing again. No one warned us in time. Nothing was done right. Now, I live day by day, because I learned that life can change in an instant.” 

However, all the affected people say almost the same thing: “this disaster has changed me, but it has also highlighted the power of solidarity”. Andrea Bazzocchi returned home after 1.5 years of suffering. “We are trying to rebuild our lives, step by step; this experience has taught us a lot, but we cannot live in fear. We move forward with optimism.”

The cross-border data research was organised and coordinated by the Mediterranean Institute for Investigative Reporting (MIIR.gr) in the framework of the European Data Journalism Network (EDJNet).

The data collection, analysis and visualization was carried out by Konstantina Maltepioti. The data analysis was checked by the Deutsche Welle team. The illustrations were created by Louisa Karageorgiou.

A total of 6 EDJNet members participated in the survey, which was conducted from November 2024 to March 2025: MIIR (Greece), Atlatszo (Hungary), Facta (Italy), El Confidencial, Civio (Spain), PressOne (Romania).

The survey was published on 29 March 2025 in www.miir.gr and www.efsyn.gr. 

See the scrollytelling of the survey here.
Read the methodology of the survey here.

Eρευνα-Κείμενο: Κώστας Ζαφειρόπουλος, Νίκος Μορφονιός, Ιωάννα Λουλούδη (MIIR)

Ανάλυση-οπτικοποίηση δεδομένων: Κορίνα Πετρίδη

Εικονογράφηση: Λουίζα Καραγεωργίου

Στις 15 Δεκεμβρίου 2022 ο Ευρωπαϊκός Οργανισμός Φαρμάκων ανακοίνωσε πως σχεδόν κάθε χώρα της Ευρώπης αντιμετωπίζει κενά στον εφοδιασμό φαρμάκων. Ήταν δεδομένο πως έρχεται ένας δύσκολος χειμώνας για τις ευρωπαϊκές χώρες με την πανδημία του κορονοϊού και τις διάφορες εποχιακές ιώσεις να δοκιμάζουν εκ νέου τα συστήματα υγείας. Αυτό που συνέβη όμως με τα φάρμακα φέτος ξεπέρασε κάθε πρόβλεψη.

«Για να είμαι ειλικρινής, αυτό που συνέβη αυτό το χειμώνα, ήταν πως τα ευρωπαϊκά κράτη αιφνιδιάστηκαν πάρα πολύ από την τόσο μεγάλη αναντιστοιχία μεταξύ προσφοράς και ζήτησης, ειδικά για τα αντιβιοτικά» παραδέχεται στο ΜΙΙR ο Στέφεν Θέρστραπ, επικεφαλής αξιωματούχος υγείας του Ευρωπαϊκού Οργανισμού Φαρμάκων (ΕΜΑ), του αρμόδιου οργάνου που εγγυάται την επιστημονική αξιολόγηση, την εποπτεία και την παρακολούθηση της ασφάλειας φαρμάκων στην ΕΕ.

Από το 2000 μέχρι το 2018 στην Ευρώπη είχαν ήδη αυξηθεί κατά 20 φορές οι καταγεγραμμένες ελλείψεις φαρμάκων. Μοιάζει με μια ασθένεια που χειροτερεύει κάθε χρόνο χωρίς να υπάρχει -ακόμα- θεραπεία. Ο πόλεμος στην Ουκρανία και η ενεργειακή κρίση χρησιμοποιήθηκαν ως βολική δικαιολογία σε διάφορες χώρες ώστε οι πολιτικές ηγεσίες να επιχειρήσουν να μασκαρέψουν την εικόνα. Όμως το πρόβλημα μοιάζει να έχει και άλλες, διαχρονικές αιτίες.  

Σύμφωνα με την τελευταία έκθεση της Ευρωπαϊκής Φαρμακευτικής Ενωσης (PGEU) του 2022, όλες οι ευρωπαϊκές χώρες που απάντησαν  στην έρευνα (σ.σ. φαρμακευτικά επιμελητήρια και ενώσεις φαρμακείων 29 χωρών της Ευρωπαϊκής περιοχής) αντιμετώπισαν ελλείψεις φαρμάκων στα φαρμακεία τους τελευταίους 12 μήνες. Η πλειονότητα των χωρών ανέφερε ότι η κατάσταση επιδεινώθηκε σε σύγκριση με τους προηγούμενους 12 μήνες (75,86%) ή παρέμεινε η ίδια (24,14%). Καμία χώρα δεν κατέγραψε βελτίωση.

«Η μη διαθεσιμότητα φαρμάκων αυξάνεται στην Ευρώπη και έχει τεράστιο αρνητικό αντίκτυπο στους ασθενείς. Οι ελλείψεις φαρμάκων εμφανίζονται σε όλα τα περιβάλλοντα υγειονομικής περίθαλψης και αφορούν τόσο βασικά φάρμακα που σώζουν ζωές όσο και φάρμακα που χρησιμοποιούνται πολύ συχνά. Οι φαρμακοποιοί της κοινότητας ανησυχούν πολύ για αυτό το φαινόμενο, το οποίο μπορεί να θέσει σε κίνδυνο την υγεία των ασθενών. Επιπλέον, τα φαρμακεία και οι φαρμακοποιοί επενδύουν πολλούς πόρους για την αντιμετώπιση των ελλείψεων, γεγονός που συνιστά όχι μόνο οικονομική επιβάρυνση αλλά και απώλεια ευκαιρίας να αφιερώσουν χρόνο σε άλλες εργασίες με επίκεντρο τον ασθενή και να βελτιώσουν την ποιότητα της περίθαλψης» αναφέρει στο MIIR  η Ιλάρια Πασαράνι, γενική γραμματέας της PGEU. Κατά μέσο όρο κάθε φαρμακείο στην Ευρωπαϊκή Ένωση αφιερώνει 6,3 ώρες την εβδομάδα αναζητώντας φάρμακα που λείπουν . Σε κάποιες χώρες αυτό το νούμερο φτάνει τις 20 ώρες την εβδομάδα.

«Η τρέχουσα κατάσταση είναι ότι οι περισσότερες ευρωπαϊκές χώρες εξακολουθούν να αναφέρουν ελλείψεις. Αυτό παρατηρείται στις 28 από τις 30 χώρες του Ευρωπαϊκού Οικονομικού Χώρου. Και το αποτέλεσμα θα ήταν το ίδιο αν με ρωτούσατε και πριν από δύο εβδομάδες» επισημαίνει στο MIIR ο Στέφεν Θέρστραπ του Ευρωπαϊκού Οργανισμού Φαρμάκων.

Ποιές χώρες όμως καταγράφουν τις μεγαλύτερες ελλείψεις φαρμάκων τα τελευταία χρόνια; Είναι αξιόπιστα τα στοιχεία; Ποιοί είναι οι πραγματικοί λόγοι που αδυνατούμε ολοένα και περισσότερο να βρούμε στα φαρμακεία τα φάρμακα που συνταγογραφεί ο γιατρός μας; Ποιές κατηγορίες φαρμάκων, ποιές δραστικές ουσίες και κυρίως για ποιό λόγο λείπουν;  Οι απαντήσεις δεν είναι μονοσήμαντες, είναι συχνά δυσεύρετες και δεν είναι πάντα κοινές για όλες τις χώρες.

Ανομοιογένεια στις καταγραφές 

Σε πανευρωπαϊκό επίπεδο δεν υπάρχει μέχρι στιγμής μία ομογενοποιημένη βάση δεδομένων καταγραφής -στην ίδια γλώσσα- των ελλείψεων φαρμάκων με δεδομένα που να φαίνονται σε πραγματικό χρόνο. Δεν υπάρχει καν μια οριστική ευρωπαϊκή συμφωνία για το πώς ορίζεται η έλλειψη. Αρκετά ευρωπαϊκά κράτη έχουν υιοθετήσει τον ορισμό του Ευρωπαϊκού Οργανισμού Φαρμάκων EMA (2019): «έλλειψη ενός φαρμάκου για ανθρώπινη ή κτηνιατρική χρήση εμφανίζεται όταν η προσφορά δεν ανταποκρίνεται στη ζήτηση σε εθνικό επίπεδο». 

Οι εκτιμήσεις για την πραγματική διάρκεια των ελλείψεων είναι συχνά δύσκολο να προσδιοριστούν με ακρίβεια εξαιτίας κενών και αναντιστοιχιών που περιλαμβάνονται στα μητρώα των εθνικών οργανισμών φαρμάκων. Πολλές καταχωρήσεις μάλιστα δεν παρέχουν μια (εκτιμώμενη) ημερομηνία λήξης για την κάθε έλλειψη. Οι περισσότερες ευρωπαϊκές χώρες άρχισαν την τελευταία πενταετία μόλις να συλλέγουν τυποποιημένες πληροφορίες για τις ελλείψεις. Υπάρχουν επίσης αξιοσημείωτες διαφορές στις υποχρεώσεις κοινοποίησης μιας έλλειψης. Για παράδειγμα, στη Δανία γίνονται ειδοποιήσεις που αναφέρονται μόνο σε «σοβαρές» ελλείψεις, ενώ στη Σουηδία μόνο ελλείψεις με αναμενόμενη διάρκεια άνω των τριών εβδομάδων απαιτούν ειδοποίηση του συστήματος.

Υπάρχουν χώρες που δεν έχουν καν διαθέσιμη ιστοσελίδα καταγραφής ενώ σε άλλες η βάση περιέχει μαζί φάρμακα για ανθρώπινη χρήση, νοσοκομειακά, κτηνιατρικά και εμβόλια. Επιπλέον όλες οι χώρες δεν αναρτούν με τον ίδιο τρόπο τα στοιχεία τους. Για παράδειγμα ο ελληνικός ΕΟΦ δεν δημοσιοποιεί κάθε χρόνο τις ελλείψεις, δεν αναφέρει την κατηγοριοποίηση του φαρμάκου και δεν δίνει συστηματικά το χρονικό διάστημα που λείπουν τα φάρμακα. Τα κράτη-μέλη της ΕΕ απέχουν επίσης πολύ από την εναρμόνιση των προτύπων καταγραφής και κοινοποίησης των ελλείψεων, στοιχείο που εμποδίζει την ανταλλαγή πληροφοριών και τη συγκριτική ανάλυση μεταξύ των χωρών.

Αναζητήσαμε από τον Ευρωπαϊκό Οργανισμό Φαρμάκων (ΕΜΑ) αν διαθέτει συγκεντρωμένα τα δεδομένα για όλες τις χώρες, αλλά η απάντηση ήταν αρνητική. O EMA μας παρέπεμψε στις ιστοσελίδες των εθνικών οργανισμών φαρμάκων.

«Ορισμένα κράτη διαθέτουν ένα πολύ λεπτομερές δίκτυο συλλογής πληροφοριών από κοινοτικά φαρμακεία, και από νοσοκομειακά φαρμακεία. Άλλα δεν το έχουν όλοι στον ίδιο βαθμό. Κάποια κράτη διαθέτουν εξελιγμένα συστήματα πληροφορικής για να εξετάσουν την προσφορά και τη ζήτηση, και ως εκ τούτου μπορούν να ανταποκριθούν πολύ πιο γρήγορα» μας εξηγεί ο Στέφεν Θέρστραπ του Ευρωπαϊκού Οργανισμού Φαρμάκων, ελπίζοντας αυτό το κενό στο μέλλον να γεφυρωθεί. 

Επιχειρώντας να καλύψει εν μέρει αυτό το κενό πληροφόρησης, η δημοσιογραφική ομάδα του MIIR μαζί με τις συνεργαζόμενες δημοσιογραφικές ομάδες του EDJNET αναζήτησε -μέσα σε μια περίοδο 3 μηνών -στοιχεία και κατάφερε να δημιουργήσει μια-όσο το δυνατόν ομογενοποιημένη- βάση δεδομένων για τις ελλείψεις φαρμάκων στην Ευρώπη. Καταγράψαμε 22.107 διαφορετικές καταχωρήσεις μέσα σε μια πενταετία (2018-2023) σε ένα σύνολο 9 ευρωπαϊκών χωρών (Γερμανία, Ιταλία, Ισπανία, Σλοβενία, Τσεχία, Ελλάδα, Ρουμανία, Αυστρία, Βέλγιο) από τις οποίες κατέστη εφικτό να συγκεντρώσουμε αξιόπιστα δεδομένα, είτε μέσω άντλησης στοιχείων από αναρτημένους πίνακες στους εθνικούς οργανισμούς φαρμάκων είτε μέσω αιτημάτων παροχής στοιχείων. Σε αρκετές από τις παραπάνω χώρες εντοπίσαμε την κατηγοριοποίηση του φαρμάκου (ATC), τη δραστική ουσία, την εταιρεία που διακινεί το προϊόν, τη χρονική στιγμή κατά την οποία ξεκίνησε η έλλειψη, την ημερομηνία που σταμάτησε αλλά και τις αιτίες της διακοπής κυκλοφορίας.

Βασικά Συμπεράσματα

Από το σύνολο των παραπάνω 9 χωρών για την τελευταία πενταετία (2018-2023), αθροίζοντας τις νέες ελλείψεις κάθε έτους, προκύπτει για τα ανθρώπινα φάρμακα ότι η Ιταλία καταγράφει αθροιστικά τις περισσότερες ελλείψεις σε απόλυτο αριθμό (10.843) σε πολύ μεγάλη απόσταση από τη δεύτερη Τσεχία (2.696) και την τρίτη Γερμανία (2.355). Τελευταία με τις λιγότερες καταγραφές ελλείψεων σε απόλυτο αριθμό εμφανίζεται η Ελλάδα (389).

Αντιστοίχως, καταγράφηκαν 371 ελλείψεις εμβολίων (σ.σ. γενικών όχι covid) στις εξεταζόμενες χώρες το διάστημα 2018-2023, με πρώτη την Ιταλία (144 ελλείψεις εμβολίων) και στη συνέχεια τη Γερμανία (102) και την Τσεχία (57). Τις λιγότερες ελλείψεις κατέγραψε το Βέλγιο (8).

Ομως ο απόλυτος αριθμός των φαρμάκων και των εμβολίων σε έλλειψη δεν είναι πάντα ο ασφαλέστερος τρόπος για να εξαχθούν ασφαλή συμπεράσματα καθώς δεν καταγράφουν όλες οι χώρες με την ίδια συνέπεια και τα ίδια κριτήρια τα αποθέματά τους. Επιπλέον πρόκειται για διαφορετικούς πληθυσμούς αναφοράς, χώρες με διαφορετικό επίπεδο ζήτησης ενώ πρέπει να ληφθεί υπόψη και το διαφορετικό φαρμακευτικό ισοζύγιο εισαγωγών-εξαγωγών.

Ο ασφαλέστερος δείκτης καταγραφής που περιγράφει καλύτερα την εικόνα σε κάθε χώρα είναι η χρονική διάρκεια για την οποία ένα φάρμακο δεν είναι διαθέσιμο.Προκειμένου να διαπιστώσουμε τη μέση διάρκεια των ελλείψεων στις ευρωπαϊκές χώρες που εξετάσαμε, αποκλείσαμε τις ακραίες τιμές, υπολογίζοντας τον διάμεσο.Από τις 22.107 καταχωρήσεις φαρμάκων που επεξεργαστήκαμε συνολικά, είχαμε στοιχεία για τη διάρκεια των 16.945. Η ευρωπαϊκή μέση διάρκεια των ελλείψεων με βάση αυτές είναι 94 μέρες, χρειάζονται δηλαδή περίπου τρεις μήνες για να επανέλθει ένα φάρμακο στην αγορά.

Από την ανάλυση του MIIR στις χώρες στις οποίες συγκεντρώθηκαν τα συγκεκριμένα δεδομένα προκύπτει πως η Ελλάδα έχει τη μεγαλύτερη διάμεση διάρκεια στις ελλείψεις (130 μέρες) και ακολουθεί η Γερμανία (120 μέρες) και τρίτη το Βέλγιο με 103 μέρες. Η Τσεχία μπορεί να ήταν δεύτερη σε απόλυτους αριθμούς ελλείψεων ομως έχει τη μικρότερη χρονική διάρκεια που αυτά τα φάρμακα παραμένουν ελλειπτικά. (41 μέρες)

Ο ευρωπαϊκός μέσος όρος ελλείψεων σε εμβόλια, αποκλείοντας πάλι τις ακραίες τιμές, ανέρχεται σε 84 ημέρες, λιγότερες από ότι στα φάρμακα.
Ως προς τα εμβόλια, τη μεγαλύτερη διάμεση διάρκεια ελλείψεων έχει η Ιταλία (111 μέρες), η Γερμανία (68 μέρες) και η Τσεχία (66).

Η πληρέστερη μελέτη που έχει πραγματοποιηθεί τα τελευταία χρόνια για τις ελλείψεις των φαρμάκων ήταν εκείνη του συμβουλευτικού οργανισμού Technopolis Group για λογαριασμό της ΕΕ (Future-proofing pharmaceutical legislation —study on medicine shortages) η οποία δημοσιεύτηκε τον Δεκέμβριο του 2021. Σε εκείνη την έρευνα πρωταθλήτριες των ελλειπτικών φαρμάκων για το έτος 2019 ήταν η  Ολλανδία και η Πορτογαλία (σ.σ. πάνω από 1600 διαφορετικά φάρμακα). Αντίθετα, εκείνη τη χρονιά η Αυστρία, η Κροατία, η Ισλανδία και η Ελλάδα κατέγραψαν λιγότερες από 100 ελλείψεις, που αφορούσαν 60 ή και λιγότερα διαφορετικά φάρμακα. 

Διαπιστώθηκε στην ίδια έρευνα ότι η μέση διάρκεια σε όλες τις ειδοποιήσεις ήταν 137 ημέρες και ότι το 66% όλων των ελλείψεων επιλύθηκαν μέσα στους πρώτους τρεις μήνες. Η ελάχιστη διάρκεια έλλειψης ήταν μία ημέρα, η μέγιστη διάρκεια ήταν περίπου 13,5 χρόνια (!) και σχετίζεται με την αμοξυκιλλίνη η οποία παρουσίασε έλλειψη στην Ισπανία από τον Σεπτέμβριο του 2005 μέχρι και τον Μάρτιο του 2019. Η αμοξυκιλλίνη είναι και σήμερα μέσα στις δραστικές ουσίες που λείπουν περισσότερο από την ευρωπαϊκή αγορά. 

Σημειώνεται πάντως πως και στις 9 χώρες για τις οποίες συνελέχθησαν από το MIIR στοιχεία καταγράφονται πολύ σημαντικές αυξήσεις στις ελλείψεις το 2022 σε σχέση με την προηγούμενη χρονιά.  Τη μεγαλύτερη ποσοστιαία αύξηση στον απόλυτο αριθμό των ελλείψεων φαρμάκων από το 2021 στο 2022 καταγράφει και με διαφορά η Ελλάδα , γεγονός που όμως οφείλεται στην πιθανή υποκαταγραφή του ΕΟΦ ή στην μη ανακοίνωση των πραγματικών ελλείψεων. Φαρμακευτικοί σύλλογοι στην Ελλάδα καταγγέλλουν πως οι πραγματικές ελλείψεις είναι πολύ περισσότερες από αυτές που δηλώνει ο ΕΟΦ.  

«Δεν είναι ουτε 80, ούτε 130 οι ελλείψεις. Είναι από 400 και πάνω. Αυτήν την εικόνα έχω εγώ σα φαρμακείο, το τι μου λέει ο ΕΟΦ, δε με νοιάζει. Βρίσκω λογικό κάθε κυβέρνηση να μη θέλει να εκτεθεί. Και εγώ αν ήμουν στη θέση της εκάστοτε κυβέρνησης αυτό θα έκανα. Θα έπαιρνα τηλέφωνο τον πρόεδρο και θα του έλεγα το πολύ 100 ελλείψεις πες ότι έχουμε. Δεν νομίζω ότι μπορείς να έχεις μια αντικειμενική άποψη από τον ΕΟΦ, οι πρόεδροί του είναι πάντα ορισμένοι από την εκάστοτε κυβέρνηση» δηλώνει στο MIIR o Kωνσταντίνος Λουράντος, επί 27 χρόνια πρόεδρος του Φαρμακευτικού Συλλόγου Αττικής.

Στα πλαίσια της έρευνας επικοινωνήσαμε τηλεφωνικά και στείλαμε επανειλημμένως γραπτά ερωτήματα στον πρόεδρο του ΕΟΦ Δ.Φιλίππου, χωρίς να λάβουμε καμία απάντηση.  

Ποιά φάρμακα λείπουν 

Σύμφωνα με την ανάλυση του MIIR, σε ένα σύνολο 6 χωρών (Γερμανία, Ισπανία, Ελλάδα, Αυστρία, Σλοβενία, Τσεχία), τα περισσότερα ελλειπτικά φάρμακα είναι αυτά που αφορούν το vευρικό σύστημα (1718 φάρμακα, 19,03% επί του συνόλου των ελλείψεων) και πρόκειται για αναισθητικά, ψυχότροπα, αντικαταθλιπτικά, αγχολυτικά, αντιεπιληπτικά, αντιπαρκινσονικά, κα). Στη δεύτερη θέση είναι τα καρδιαγγειακά φάρμακα (1307, 14,48% επί του συνόλου των ελλείψεων) και στην τρίτη τα  αντιμολυσματικά για συστηματική χρήση – αντιβιοτικά (1126 φάρμακα, 12,47% επί του συνόλου). Στον αντίποδα σχεδόν μηδενικές ελλείψεις καταγράφονται στο ίδιο δείγμα στη κατηγορία των αντιπαρασιτικών,  εντομοκτόνων και εντομοαπωθητικών. 

Ανάλογη ήταν και η εικόνα της τελευταίας έκθεσης της Ευρωπαϊκής Φαρμακευτικής Ένωσης PGEU (2022) για το σύνολο των ευρωπαϊκών χωρών, σύμφωνα με την οποία  τα καρδιαγγειακά φάρμακα ήταν ελλειπτικά στις περισσότερες χώρες (82,76%), ακολουθούμενα από φάρμακα για το νευρικό σύστημα και αντιμολυσματικά για συστηματική χρήση – αντιβιοτικά (79,31%) και φάρμακα για το αναπνευστικό σύστημα (75,86%).

Σε εκείνη την έρευνα σχεδόν όλες οι χώρες που απάντησαν ανέφεραν ότι οι ελλείψεις φαρμάκων προκαλούν αγωνία και ταλαιπωρία στους ασθενείς (93,10%), διακοπή των θεραπειών (89,66% των χωρών), αυξημένες συμπληρωματικές πληρωμές ως αποτέλεσμα πιο ακριβών και μη αποζημιούμενων από το κράτος εναλλακτικών λύσεων (72,41%) αλλά και κατώτερης αποτελεσματικότητας θεραπείες (58,62%).

«Ψάχνω επί 8 μήνες και δεν έχω καταφέρει να βρω το φάρμακό μου. Οι φαρμακοποιοί μου λένε κάνε υπομονή, μπορεί να έρθει αλλά δε ξέρουμε πότε» λέει στο MIIR η 25χρονη Ελευθερία που πάσχει από μια σπάνια μορφής ραχίτιδα. «Δε μου δίνουν καν μια εξήγηση για την αιτία, γιατί ξαφνικά σταμάτησε,  μόνο ακούω ότι είναι εισαγόμενο και οτι η πολυεθνική που το παράγει δεν το έχει στείλει» προσθέτει. Ως υποκατάστατο παίρνει ένα άλλο φάρμακο που δεν την καλύπτει πλήρως για την πάθηση ενώ κατόπιν συμβουλής του ενδοκρινολόγου της έχει προσαρμόσει τη διατροφή της για να καλύψει τις ουσίες που της λείπουν.
Η ίδια δουλεύει ως βρεφονηπιοκόμος σε σπίτια κρατώντας μικρά παιδιά. «Ειδικά φέτος το χειμώνα μου έλεγαν και οι γονείς ότι όχι μόνο απλά φάρμακα, αναπνευστικά και αντιβιοτικά για τις ιώσεις δεν βρίσκουν εύκολα, αλλά ακόμα και έναν απλό ορό» μας λέει.  

Η επίδραση του κορονοιου
 
Όλες οι έρευνες συγκλίνουν πως το πρόβλημα διογκώνεται και αφορά εκατομμύρια ασθενείς στην ευρωπαϊκή ήπειρο. «Στη διάρκεια της πανδημίας, αλλά και στη μεταπανδημική εποχή, με το σύνδρομο post COVID να έχει επηρεάσει μεγάλο μέρος του πληθυσμού, αυξήθηκαν οι ανάγκες για φάρμακα και θεραπείες. Το γεγονός αυτό αύξησε σε κάποιο βαθμό τις ελλείψεις φαρμάκων»  επισημαίνει η Ιουλία Τσέτη, Διευθύνουσα Σύμβουλος των ελληνικών Φαρμακοβιομηχανιών Uni-Pharma & InterMed και γενική γραμματέας του ΔΣ του ΣΕΒ. Δεν αρκεί όμως αυτή η εξήγηση.  Όπως εξηγεί η ίδια, «τα προβλήματα της εφοδιαστικής αλυσίδας και η εξάρτηση των χωρών της Ευρωπαϊκής Ένωσης σε πρώτες ύλες από τρίτες χώρες, έκανε ακόμα πιο εκρηκτικό το πρόβλημα. Όπως και το στοιχείο, ότι χώρες όπως η Ινδία και η Κίνα απαγόρευσαν την εξαγωγή πρώτων υλών για ίδιες ανάγκες τους, και αυτό, επέτεινε το πρόβλημα. Και είναι γνωστό πως όταν οι πρώτες ύλες είναι λίγες, η τιμή είναι υψηλή. Δεν πρέπει να ξεχνάμε ακόμη, ότι την ανεπάρκεια πρώτων υλών και την αύξηση του ενεργειακού κόστους ενίσχυσε ο πόλεμος στην Ουκρανία, καθώς ο (άλλοτε) πλούσιος και επαρκέστατος σιτοβολώνας της Ουκρανίας, αποτελεί πρώτη ύλη για παραγωγή φαρμάκων. Δυστυχώς η Ευρώπη είναι εξαρτημένη από τρίτες χώρες και κάποια στιγμή, οφείλει να ανεξαρτητοποιηθεί, να αποκτήσει επάρκεια και αυτάρκεια πρώτων υλών».

Δε φταίει μόνο ο πόλεμος

Οι βαθύτερες αιτίες του προβλήματος είναι γενικά αποτέλεσμα διαφορετικών οικονομικών, κατασκευαστικών ή κανονιστικών αιτιών, υπογραμμίζει στο MIIR η  Ιλάρια Πασσαράνι, γενική γραμματέας της PGEU. Η ίδια τις συνοψίζει στα εξής:
«- Η ολοένα και πιο παγκοσμιοποιημένη φύση της φαρμακευτικής παραγωγής, συμπεριλαμβανομένων των Ενεργών Φαρμακευτικών Συστατικών(API), με την παραγωγή να συγκεντρώνεται σε λιγότερες τοποθεσίες που διανέμονται σε όλο τον κόσμο.
– Μετατοπίσεις στη ζήτηση, που προκύπτουν από πιο μακροπρόθεσμους παράγοντες όπως η δημογραφική αλλαγή, αλλά και από βραχυπρόθεσμους παράγοντες όπως η προσφορά φαρμάκων.
– Στρατηγικές τιμολόγησης, τόσο χαμηλές όσο και υψηλές, και ρυθμιστικές αλλαγές που σε ορισμένες περιπτώσεις μπορεί να έχουν αντίκτυπο στην προσφορά.
– Eπιβολή καθορισμένων ποσοστώσεων φαρμάκων από τη φαρμακοβιομηχανία, που συχνά δεν επαρκούν σε σχέση με τις πραγματικές ανάγκες των ασθενών·
-Κατάργηση του παραδοσιακού ρόλου των χονδρεμπόρων πλήρους γραμμής ως αποτέλεσμα των προγραμμάτων Direct to Pharmacy (DTP) σε ορισμένες αγορές.-Κατάργηση και  αναποτελεσματικότητα της υποχρέωσης τήρησης αποθεμάτων σε ορισμένες χώρες.
– Οι επιπτώσεις της δυναμικής της ευρωπαϊκής εσωτερικής αγοράς (π.χ. εξαγωγές)».

Η εξάρτηση και το σημείο τριβής 

Όπως προκύπτει, σε ευρωπαϊκό επίπεδο η υπερβολική εξάρτηση από έναν μικρό αριθμό προμηθευτών για ενεργά φαρμακευτικά συστατικά και άλλες πρώτες ύλες έχει καταστήσει δύσκολο για τους κατασκευαστές να ανταποκριθούν στην τρέχουσα ζήτηση. Η Κίνα και η Ινδία μαζί αντιπροσωπεύουν περισσότερο από το 60% της προσφοράς ενεργών φαρμακευτικών συστατικών παγκοσμίως το 2020. Οι παράλληλες εξαγωγές θεωρούνται συχνά από φαρμακοποιούς και φαρμακοβιομηχανία ως μέρος του προβλήματος. «Είναι γεγονός ότι οι παράλληλες εξαγωγές μεγεθύνουν το πρόβλημα καθώς οι ακριβότερες τιμές των ίδιων προϊόντων σε χώρες της Ευρώπης, ωθούν τις φαρμακαποθήκες σε εξαγωγές για να επωφεληθούν της διαφοράς τιμής τους και κατ’ επέκταση να αυξήσουν την κερδοφορία τους» υποστηρίζει στο MIIR η Ιουλία Τσετή της Unipharma. 

Την ίδια ώρα πάντως σε ευρωπαϊκό επίπεδο οι φαρμακοβιομηχανίες φαίνεται πως έχουν μειώσει τα αποθέματα που διατηρούν στις αποθήκες τους. Έτσι, όταν παρουσιάζεται κάποιο πρόβλημα σε ένα εργοστάσιο παραγωγής, τα αποθέματα δεν επαρκούν για να καλύψουν τις ανάγκες μέχρις ότου ξεπεραστεί το πρόβλημα και επανέλθει στο φυσιολογικό η παραγωγή φαρμάκων. 

Οι «παράλληλες εξαγωγές» αποτελούν σημείο τριβής μεταξύ φαρμακοβιομηχάνων και φαρμακέμπορων, αφού μέσω αυτών οι φαρμακαποθήκες αποκομίζουν ένα μέρος των κερδών της φαρμακοβιομηχανίας.Για αυτό το λόγο οι πολυεθνικές φαρμακοβιομηχανίες ελέγχουν αυστηρά τις ποσότητες που δίνουν στις εγχώριες φαρμακαποθήκες, ώστε να περιορίσουν τις πιθανότητες εξαγωγής των προϊόντων τους και την απώλεια κερδών σε αναπτυγμένες αγορές με υψηλές τιμές. Όλα αυτά ωθούν όσους φαρμακοποιούς μπορούν να προμηθεύονται απευθείας φάρμακα από τις εταιρείες, οι οποίες όμως και πάλι δίνουν με το σταγονόμετρο. 

Τι κάνει όμως η Ευρώπη για να επιλύσει – έστω και καθυστερημένα- ένα πρόβλημα που μοιάζει με μια δύσκολη άσκηση ισορροπίας σε ένα κλάδο με τεράστια ανταγωνιστικά συμφέροντα;
Μέσα στις επόμενες εβδομάδες η Ευρωπαϊκή Επιτροπή και η Επίτροπος Υγείας Στέλλα Κυριακίδου θα καταθέσουν τις πολυαναμενόμενες προτάσεις για την αναθεώρηση της φαρμακευτικής νομοθεσίας μετά από μια μακρά περίοδο διαλόγου με τη φαρμακευτική βιομηχανία, τις αρμόδιες κρατικές αρχές, τους επαγγελματίες υγείας, την ακαδημαϊκή κοινότητα και εκπροσώπους ασθενών.
«Αυτός ο διάλογος και η προκύπτουσα ανάλυση πολιτικής έδειξαν ότι οι ελλείψεις φαρμάκων έχουν μετατραπεί σε ένα συστηματικό πρόβλημα με πολυάριθμα αδύναμα σημεία, συμπεριλαμβανομένης της αυξημένης πολυπλοκότητας και εξειδίκευσης των αλυσίδων εφοδιασμού, της έλλειψης γεωγραφικής διαφοροποίησης της προμήθειας ορισμένων προϊόντων και της κανονιστικής πολυπλοκότητας» παραδέχεται εκπρόσωπος της Κομισιόν στο MIIR, υπογραμμίζοντας πως το νέο νομοσχέδιο θα περιλαμβάνει «αυστηρότερες υποχρεώσεις προμήθειας, έγκαιρη κοινοποίηση ελλείψεων και αποσύρσεων και ενισχυμένη διαφάνεια των αποθεμάτων».

*Διαβάστε στο δεύτερο μέρος της έρευνας του MIIR : Οι παράλληλες εξαγωγές, ο ΕΟΦ και τα Greek Statistics των ελλείψεων στα φάρμακα.

Οι δημόσιοι φορείς στην Ιταλία, τη Γερμανία και την Ισπανία έχουν στη διάθεσή τους έναν ημερολογιακό μήνα για να ανταποκριθούν σε αιτήματα πρόσβασης σε δημόσιες πληροφορίες. Παρά ταύτα ακόμα και έτσι δε τηρούν αυτήν την προθεσμία, η οποία είναι η μεγαλύτερη στις χώρες που εξετάστηκαν σε έρευνα του Civio από μέλη του Ευρωπαϊκού Δικτύου Δημοσιογραφίας Δεδομένων (EDJnet).

Στο άλλο άκρο βρίσκεται η Σλοβακία, η οποία δίνει στις αρχές της μόνο οκτώ εργάσιμες ημέρες, εξαιρουμένων των Σαββατοκύριακων και των επίσημων αργιών. Η Πολωνία, η Πορτογαλία, η Κροατία και η Τσεχική Δημοκρατία επιτρέπουν σχεδόν μισό μήνα για να απαντήσουν σε αιτήματα που υποβάλλονται μέσω της νομοθεσίας τους περί διαφάνειας. Η Σλοβενία ​​και η Ελλάδα επιτρέπουν 20 εργάσιμες ημέρες, γεγονός που τις τοποθετεί σχεδόν στο τέλος των χωρών που αναλύθηκαν.

Αυτό που μοιράζονται και οι δέκα ευρωπαϊκές χώρες που συμμετείχαν στην έρευνα είναι μια γενική έλλειψη συμμόρφωσης των κρατικών αρχών με τους κανόνες διαφάνειας. «Ο νόμος είναι καλός. Το πρόβλημα είναι η εφαρμογή του», λέει η Κροάτισσα δημοσιογράφος Dijana Pribačić Jurić του H-Alter. «Είχαμε περιπτώσεις όπου, μετά από μια μακρά διοικητική διαδικασία, λάβαμε πληροφορίες για τα δημοσιογραφικά μας αιτήματα μετά από δύο με τρία χρόνια, όταν δεν ήταν πλέον ουσιώδεις με τη δημοσιογραφική έννοια», προσθέτει ο Toni Gabrić, αρχισυντάκτης του ίδιου μέσου. Το ίδιο συμβαίνει στην Ισπανία, την Πορτογαλία και την Ελλάδα, σύμφωνα με πηγές που έδωσαν συνέντεύξεις στο Civio

Γιατί αποτυγχάνει (συχνά) η άσκηση του δικαιώματος πρόσβασης σε δημόσιες πληροφορίες

Δυστυχώς, δεν είναι σύνηθες φαινόμενο τα αιτήματα πρόσβασης να ικανοποιούνται εντός εύλογου χρονικού διαστήματος, ακόμη και όταν υπάρχει η ευνοϊκή γνώμη ενός συμβουλίου διαφάνειας, αν υπάρχει. «Εάν η οντότητα δεν παρέχει πληροφορίες ή δεν απαντάει, η μόνη επιλογή είναι να τις απαιτήσεις μέσω διοικητικής προσφυγής. Αυτό μπορεί να πάρει χρόνια, ακόμη και μια δεκαετία», λέει ο Daniel Kerekes, δημοσιογράφος δεδομένων στη σλοβακική οργάνωση Denník N. Στην Ισπανία, οι δημόσιοι φορείς μερικές φορές αγνοούν τις αποφάσεις του Συμβουλίου Διαφάνειας και Καλής Διακυβέρνησης, το οποίο δεν έχει εξουσία κυρώσεων.

Αυτή η πραγματικότητα καθιστά δύσκολη, στην πράξη, την άσκηση του δικαιώματος στη γνώση. Στην Ιταλία, σύμφωνα με τον Luca Giunti του οργανισμού Openpolis, «η διαδικασία έχει σημαντικό κόστος από άποψη χρόνου και πόρων (π.χ. δικηγόροι που μπορούν να παρακολουθήσουν την υπόθεση)», πράγμα που σημαίνει ότι ένα μεγάλο ποσοστό πολιτών δεν υποβάλλει αιτήματα πρόσβασης ή, εάν είναι απαραίτητο, δεν ακολουθούν νομικές οδούς.

Στη Γερμανία, σύμφωνα με τον Arne Semsrott, εκπρόσωπο της FragDenStaat, «τα κύρια προβλήματα είναι οι αργές απαντήσεις και τα τέλη, είναι πιθανό οι αρχές να λάβουν έως και 500 ευρώ ανά αίτημα» εάν θα χρειαστεί περισσότερο από ένα εύλογο χρονικό διάστημα. Όχι μόνο αυτό: αν και η προθεσμία για μια απόφαση σύμφωνα με την ομοσπονδιακή νομοθεσία είναι ένας μήνας, όσοι ζητούν πληροφορίες και δεν τις λαμβάνουν πρέπει να περιμένουν τρεις μήνες για να διαμαρτυρηθούν. Αυτό σημαίνει ότι σε πολλές περιπτώσεις, ο πραγματικός χρόνος απάντησης στα αιτήματα είναι μεγαλύτερος από τις τέσσερις εβδομάδες που ορίζει ο νόμος.

Ως αποτέλεσμα, η κοινή τάση είναι ότι οι αιτούντες πρέπει να αγωνίζονται σχεδόν συνεχώς για να λάβουν δεδομένα από τις δημόσιες αρχές. Επιπλέον, οι αρχές μπορούν επίσης να περιορίσουν την πρόσβαση σε δημόσιες πληροφορίες με περιορισμούς που μετατρέπονται σε πραγματικά εμπόδια. Μεταξύ των συνηθισμένων εξαιρέσεων είναι το δικαίωμα στην ιδιωτική ζωή, τα οικονομικά και εμπορικά συμφέροντα ή η εθνική ασφάλεια. Η εφαρμογή αυτών των ορίων είναι συχνά άνιση, δημιουργώντας αβεβαιότητα στους αιτούντες. Αυτό συμβαίνει στην Πολωνία, για παράδειγμα: «Οι λόγοι για τη μη παροχή πληροφοριών μπορεί να είναι αυθαίρετοι», λέει η συντάκτρια Urszula Kifer του Frontstory.

Εκτός από την Ιταλία και την Ισπανία, των οποίων οι νόμοι περί διαφάνειας είναι πιο πρόσφατοι, οι περισσότερες από τις χώρες που ερευνήθηκαν έχουν νόμους για τη διαφάνεια που χρονολογούνται πίσω σχεδόν ένα τέταρτο του αιώνα, ωστόσο αυτές οι χώρες ακόμα και τώρα δεν έχουν επιλύσει τα προβλήματα τους με την εφαρμογή των νόμων διαφάνειας. Σε άλλες περιπτώσεις, όπως στην Ελλάδα, το ρυθμιστικό παραλήρημα  εμποδίζει το δικαίωμα πρόσβασης. Αυτό αποτελεί εμπόδιο για τη διασφάλιση της διαφάνειας, παρά το γεγονός ότι, σύμφωνα με πηγές, στα χαρτιά οι κανονισμοί σημείωσαν- υποτίθεται- μια θετική καμπή σε θέματα δημόσιας λογοδοσίας.

Δίκη για να υπερασπιστεί το δικαίωμα στη γνώση

Στην Ισπανία, η δημοσιογραφική ομάδα Civio προσέφυγε στα δικαστήρια για να υπερασπιστεί τη διαφάνεια και την ανάγκη να λογοδοτούν οι δημόσιες διοικήσεις. Το 2020, το Ανώτατο Δικαστήριο της Ισπανίας συμφώνησε με τη Civio και αποφάσισε ότι το δικαίωμα πρόσβασης σε δημόσιες πληροφορίες έχει αναδρομική ισχύ και για αιτήματα και πληροφορίες πριν από την έναρξη ισχύος του νόμου περί διαφάνειας της Ισπανίας. Πριν από αυτό, το 2019, το Ανώτατο Δικαστήριο δέχθηκε επίσης προσφυγή της Civio για τον προσδιορισμό των έκτακτων υπαλλήλων του Ελεγκτικού Συνεδρίου, δίνοντας προτεραιότητα στο δημόσιο συμφέρον έναντι της προστασίας των προσωπικών δεδομένων.

Μεθοδολογία 

Τα δεδομένα ελήφθησαν μετά από έρευνα μελών του Ευρωπαϊκού Δικτύου Δημοσιογραφίας Δεδομένων (EDJNet)-στην οποία είναι βασικό μέλος το MIIR- και επαλήθευσης των απαντήσεών τους με τους αντίστοιχους εθνικούς νόμους διαφάνειας. Για να υπολογίσουμε τον αριθμό των εργάσιμων ημερών, τις υπολογίσαμε με γνώμονα ένα μήνα 31 ημερών και ότι η αίτηση πραγματοποιείται μία Δευτέρα, την πρώτη του μήνα.

Μπορείτε να κατεβάσετε τα δεδομένα εδώ.

https://civio.es/tu-derecho-a-saber/2023/06/29/access-to-public-information-foia-europe/

Ερευνα-Κείμενο: Κώστας Ζαφειρόπουλος, Νίκος Μορφονιός, Ιωάννα Λουλούδη (ΜΙΙR)

Ανάλυση-οπτικοποίηση δεδομένων: Κορίνα Πετρίδη

Εικονογράφηση: Λουίζα Καραγεωργίου

«Εχω 8 μήνες να πάρω το φάρμακο μου, δεν το βρίσκω πουθενά όπου και να έχω ψάξει, οποιον και να εχω ρωτήσει. Ήταν και παλαιότερα ένα σπάνιο φάρμακο, τώρα όμως πλέον έγινε ανύπαρκτο». Η 25χρονη Ελευθερία πάσχει από μια σπάνια πάθηση, μιας μορφής ραχίτιδα, που είναι μια μεταβολική πάθηση των οστών. «Μου ειχαν πει να το ψάξω σε μια αποθήκη στην Ομόνοια αλλα ούτε εκεί το βρήκα. Τα φαρμακεία μου λένε να κάνω υπομονή. Δεν υπάρχει κάτι για να το αντικαταστήσω. Είναι πολύ σοβαρό για μένα, έχω έντονους πόνους και καταπονείται όλο το σώμα μου» λέει η Ελευθερία στο MIIR.

Στην Ευρώπη περίπου 25 εκατομμύρια άτομα πάσχουν από κάποια σπάνια πάθηση. Τα φάρμακα που χρειάζονται ονομάζονται «ορφανά» καθώς συνήθως δεν «υιοθετούνται» από τα ερευνητικά προγράμματα της φαρμακοβιομηχανίας. Στην Ελλάδα, ωστόσο, όπως και σε πολλές ευρωπαϊκές χώρες οι ελλείψεις δεν αφορούν πλέον μόνο τις σπάνιες παθήσεις αλλά φάρμακα ευρείας χρήσης, όπως αντιβιοτικά, αναπνευστικά και καρδιαγγειακά.

Η ερευνητική ομάδα του MIIR μαζί με τις συνεργαζόμενες δημοσιογραφικές ομάδες του δικτύου EDJNET αναζήτησε στοιχεία και κατάφερε να δημιουργήσει μια-όσο το δυνατόν ομογενοποιημένη- βάση δεδομένων για τις ελλείψεις φαρμάκων στην Ευρώπη. Καταγράψαμε  22.107 διαφορετικές καταχωρήσεις μέσα σε μια πενταετία (2018-2023) σε ένα σύνολο 9 ευρωπαϊκών χωρών (Γερμανία, Ιταλία, Ισπανία, Σλοβενία, Τσεχία, Ελλάδα, Ρουμανία, Αυστρία, Βέλγιο). Αποδείχθηκε στη συγκεκριμένη έρευνα πως η χώρα μας είναι από αυτές που δήλωσαν τις μικρότερες ελλείψεις σε απόλυτο αριθμό φαρμάκων στο διάστημα αυτό. Την ίδια ώρα όμως τα επισήμως διαθέσιμα στοιχεία δείχνουν πως ακόμα και για αυτά τα λίγα- σε σχέση με την πραγματική εικόνα στα φαρμακεία της χώρας- η Ελλάδα έχει τη μεγαλύτερη διάμεση διάρκεια ως προς το χρονικό διάστημα που ένα φάρμακο δεν είναι διαθέσιμο.

Συμφωνα με τα αποτελέσματα της έρευνας, τα σκευάσματα για το νευρικό σύστημα είναι τα πρώτα σε ελλείψεις σε Γερμανία, Ισπανία, Σλοβενία, Αυστρία. Ωστόσο στην Ελλάδα πιο πολύ λείπουν τα φάρμακα  για καρδιαγγειακές παθήσεις και στη συνέχεια εκείνα του νευρικού συστήματος (αναισθητικά, ψυχότροπα,αντικαταθλιπτικά, αγχολυτικά, αντιεπιληπτικά, αντιπαρκινσονικά, κα).

Στην τελευταία ανακοίνωση του ΕΟΦ για την επάρκεια φαρμάκων καταγράφονται 148 ελλείψεις. «Είναι πολύ περισσότερα, δηλώνουν λιγότερα. Δεν έχουν καθόλου καλό έλεγχο της αγοράς. Ενδεικτικά σας λέω ότι ο ΕΟΦ εξέδωσε μια ανακοίνωση τον Σεπτέμβριο του 2022 που υποστήριζε ότι από άποψη ελλείψεων ειμαστε σε καλύτερη εποχή από το 2019. Εμείς, ωστόσο,  εδώ και περισσότερο από ένα χρόνο καταγγείλαμε ότι έχουμε πολλές παραπάνω» αναφέρει στο ΜΙIR ο Ηλίας Γιαννόγλου, μέλος του ΔΣ του Φαρμακευτικού Συλλόγου Αττικής (ΦΣΑ). Σύμφωνα με τον σύλλογο είναι πάνω από 400 τα φάρμακα που βρίσκονταν μέχρι τα μέσα Μαρτίου σε έλλειψη.

«Ο ΕΟΦ δεν ξέρει του τι γίνεται ως προς τις ελλείψεις. Δε μπορεί να γνωρίζει την αγορά. Δεν γνωρίζει ποιες αποθήκες κάνουν εξαγωγές και ποιες όχι. Η φετινή χρονιά ήταν από τις χειρότερες, αν όχι η χειρότερη» προσθέτει ο πρόεδρος του ΦΣΑ, Κωνσταντίνος Λουράντος. Η συνέντευξη στο φαρμακείο του διακόπτεται από έναν πελάτη. Τον ακούμε να λεει:  «αυτό είναι σε έλλειψη, είχα 10 κουτιά, τα έδωσα όλα σήμερα, ίσως βρείτε κάπου, αν και νομίζω πολύ δύσκολα”. Γυρίζει σε μας: «Ορίστε ο άνθρωπος ψάχνει να βρει αντιβίωση για το παιδί του, Augmentin δεν υπάρχει. Εγώ είχα πάρει πολλά κουτιά, καμια 50αριά, τα μάζευα λες και το ήξερα, τώρα δεν έχω κανένα.  Δηλαδή αν δεν έχω εγώ που είχα τόσα πολλά, ποιος θα έχει;» αναρωτιέται ο Λουράντος. Δεδομένες θεωρεί τις υποκαταγραφές και η Διευθύνουσα Σύμβουλος των ελληνικών Φαρμακοβιομηχανιών Uni-Pharma & InterMed και γενική γραμματέας του ΔΣ του ΣΕΒ, Ιουλία Τσέτη που υπογραμμίζει στο MIIR το χαρακτηριστικό παράδειγμα της «παρακεταμόλης, η έλλειψη της οποίας φέτος, δεν είχε κοινοποιηθεί επίσημα στον Εθνικό Οργανισμό Φαρμάκων. Το γεγονός αυτό οφείλεται στο ότι πολλές πολυεθνικές εταιρείες δεν ενημερώνουν τον ΕΟΦ, προτιμώντας να πληρώνουν τα σχετικά επιβαλλόμενα πρόστιμα. Ο ΕΟΦ δυστυχώς δεν λειτουργεί προληπτικά στη χώρα μας και με γνώμονα το συμφέρον της δημόσιας υγείας, παρά μόνο όταν φωνάξει ο ιδιωτικός τομέας. Και ο ιδιωτικός τομέας δυστυχώς, πλην ελαχίστων εξαιρέσεων, λειτουργεί με βάση το ίδιον συμφέρον».

Επικοινωνήσαμε με τον πρόεδρο του ΕΟΦ, Δ. Φιλίππου και στείλαμε επανειλημμένως γραπτά τα ερωτήματά μας στον οργανισμό χωρίς να υπάρξει απάντηση μέχρι τη δημοσίευση του παρόντος. 

Το ελληνικό «παράδοξο»

Η παραγωγή και διάθεση των φαρμακευτικών προϊόντων είναι ένας από τους πιο δυναμικούς κλάδους της ελληνικής βιομηχανίας. Βάσει της τελευταίας έρευνας του ΙΟΒΕ για λογαριασμό του Συνδέσμου Φαρμακευτικών Επιχειρήσεων Ελλάδος (ΣΦΕΕ), το 2020 οι πωλήσεις φαρμάκων σε φαρμακεία και φαρμακαποθήκες διαμορφώθηκαν στα €4,6 δισεκ., αυξημένες κατά 3,7% σε σχέση με το 2019, ενώ οι πωλήσεις στα νοσοκομεία και τα φαρμακεία του ΕΟΠΥΥ διαμορφώθηκαν στα €2,4 δισεκ. αυξημένες κατά 5,0%.  

Οι πωλήσεις φαρμάκων έχουν αυξηθεί κατά 80% την τελευταία πενταετία, με αυτές να αγγίζουν τα 3 δισ. ευρώ το 2021. Σύμφωνα με την έρευνα Prodcom (Eurostat), η παραγωγή φαρμάκου στην Ελλάδα σε αξία (ex-factory) προσέγγισε το €1,7 δισεκ. το 2020, αυξημένη κατά €287 εκατ. σε σύγκριση με το 2019, ενώ σε σύγκριση με το μέσο όρο της περιόδου 2010-2017 είναι ενισχυμένη κατά 82%. Επιπλέον οι εξαγωγές φαρμάκου το 2020 σημείωσαν αύξηση κατά 48,3% σε σχέση με το 2019. 

Αν όμως όλοι αυτοί οι δείκτες είναι θετικοί, γιατί λείπουν τόσα φάρμακα; 

«Οι αιτίες είναι δύο: η μία είναι η μειωμένη εισαγωγή προϊόντων από κάποιες πολυεθνικες καθώς προφανώς δεν τους ενδιαφέρει η Ελλάδα σαν αγορά. Εμείς με έναν έλεγχο που κάναμε την τελευταία τριετία, διαπιστώσαμε ότι πολλές πολυεθνικές εισήγαγαν μικρότερες ποσότητες σε ορισμένα προϊόντα» λέει στο MIIR η γενική γραμματέας του Πανελληνίου Συλλόγου Φαρμακαποθηκαρίων, Ειρήνη Μαρκάκη. «Ο δεύτερος λόγος που είναι πολύ σημαντικός, είναι η παράνομη εξαγωγη –προσέξτε γιατί υπάρχει και η νόμιμη- η παράνομη εξαγωγή που γίνεται από ορισμένους σε συνεργασία με φαρμακεία και κάποιους επιτήδειους  που τα μαζεύουν» προσθέτει η ίδια. 

Από την ανάλυση των στοιχείων της έρευνας του MIIR προκύπτει οι αιτίες των ελλείψεων που έχει ανακοινώσεων ο ΕΟΦ το 2022 οφείλονται κατά 45,3% σε κατασκευαστικά προβλήματα ή προβλήματα ποιότητας του προϊόντος, κατά 33,7% σε καθυστερήσεις της εφοδιαστικής αλυσίδας και κατά 14% στην αυξημένη ζήτηση.

Οι «Μαϊμού»-χονδρέμποροι και οι «σκούπες» 

Οι φαρμακαποθήκες αυτές συνήθως αγοράζουν μετρητοίς σκευάσματα από τα φαρμακεία που μετέχουν στο «κόλπο» και στη συνέχεια τα εξάγουν σε άλλες χώρες. Σύμφωνα με την Μαρκάκη το πρόβλημα δημιουργήθηκε επί Μνημονίων εξαιτίας της εργαλειοθήκης του ΟΟΣΑ που επέτρεψε τη δημιουργία τέτοιων μαϊμού-φαρμακαποθηκών.  «Δημιουργούν μια ΙΚΕ, παίρνουν μια έγκριση από τον ΕΟΦ-γιατί βάζουν πχ ένα ψυγείο μέσα- αλλά χωρίς να έχουν υψηλό απόθεμα φαρμάκων και χωρίς να έχουν μεγάλους χώρους, ενώ μια φαρμακαποθήκη στο χονδρεμπόριο απαιτεί πολύ μεγάλους χώρους. Και τι πάνε και κάνουν; Πάνε και μαζεύουν φάρμακα από τα φαρμακεία (σ.σ. στην αγορά το λένε αυτό «πέρασε σκούπα») και μετά τα εξάγουν, τα πουλάει ο ένας στον άλλο, τα καθαρίζουν, τα πουλάνε σε μεγάλες φαρμακαποθήκες που κάνουν εξαγωγές στο τέλος. Ή τα βγάζουν μαύρα εκτός Ελλάδας. Εκεί γίνεται πολύ μεγάλη ζημιά και στο ελληνικό Δημόσιο και στη δημόσια υγεία του όποιου Κράτους θα καταλήξουν, διότι δεν ξερουμε με ποιους όρους μεταφέρονται τα φάρμακα». 

Μέσα στο χειμώνα ο ΕΟΦ επέβαλε προσωρινό λουκέτο σε 3 φαρμακαποθήκες που αρνήθηκαν τους ελέγχους. Όμως κι αυτό θεωρείται απολύτως ανεπαρκές. «Πριν από λίγο διάστημα, ο υπουργός Υγείας κ. Θ.Πλεύρης έβγαλε ανακοίνωση για μια φαρμακαποθήκη στην Αργυροπούλη που κλείνει γιατί αρνήθηκε τον έλεγχο. Αυτό δεν επαρκεί, όμως, καθώς έχει παρατηρηθεί ότι συχνά εταιρείες μπορούν και ξανανοίγουν, απλά με άλλη επωνυμία», αναφέρει ο Ηλίας Γιαννόγλου του ΦΣΑ. Πράγματι όσοι «πιάνονται στα πράσα» ανοίγουν πολύ γρήγορα νέα αποθήκη «δεύτερης ευκαιρίας» με άλλη ονομασία, καταβάλλοντας ένα χαμηλό παράβολο.

Εκτός πάντως από τις παράνομες εξαγωγές, φαρμακοβιομήχανοι, έμποροι και φαρμακοποιοί συμφωνούν πως η χαμηλή τιμή του φαρμάκου στην Ελλάδα είναι μέρος του προβλήματος.  

Σημειώνεται πως μόλις το 34% των φαρμάκων που καταναλώνεται στη χώρα παράγεται σε εγχώρια εργοστάσια. Όπως εξηγεί ο Ηλίας Γιαννόγλου, «οι ελληνικές φαρμακοβιομηχανίες παράγουν κυρίως γενόσημα. Αυτά που εξάγονται είναι τα πρωτότυπα. Είναι των πολυεθνικών τα οποία εισάγονται και επανεξάγονται. Για παράδειγμα, η ινσουλίνη μιας εταιρείας έρχεται από τη Δανία και η εταιρεία εισάγει 300 κομμάτια και τα διοχετεύει στην ελληνική αγορά. Ωστόσο, ένα εισαγόμενο  φάρμακο πωλειται απο την φαρμακαποθηκη με πολλαπλασιο κερδος στο εξωτερικο,απο το να διατεθεί εντός της χωρας».

Από την άλλη πλευρά η ισχυρή στην Ελλάδα φαρμακοβιομηχανία -στο απυρόβλητο συνήθως του Τύπου λόγω της υψηλής διαφημιστικής δαπάνης- έχει και αυτή μερίδιο της ευθύνης. Παρά την ανεπάρκεια ελέγχων από τον ΕΟΦ στις φαρμακαποθήκες, οι φαρμακευτικές εταιρείες συχνά δεν γνωστοποιούν σε πραγματικό χρόνο τις ποσότητες των φαρμάκων τις οποίες διανέμουν ανα φαρμακαποθήκη. Δεν γνωστοποιείται από κάποιες εταιρείες ούτε το χρονικό διάστημα της πραγματικής έλλειψης που αποτελεί κρίσιμη πληροφορία την οποία χρειάζονται οι νόμιμες φαρμακαποθήκες, τα φαρμακεία και σίγουρα οι ασθενείς. Επιπλέον σύμφωνα με τον πρόεδρο του Πανελληνίου Φαρμακευτικού Συλλόγου Απόστολο Βαλτά, «δημιουργούνται με ευθύνη εταιρειών, τεχνητές ελλείψεις σε κρίσιμες χρονικές περιόδους ως διαπραγματευτικό μέσο πίεσης στην επιτροπή τιμών, προκειμένου να επιτύχουν καλύτερη διατίμηση». 

Βάσει του νομοθετικού πλαισίου, οι φαρμακευτικές εταιρείες οφείλουν να έχουν απόθεμα 3 μηνών (συν 25% για αλλοδαπούς και τουρίστες) και τυχόν ελλείψεις πρέπει να δηλώνονται 3 μήνες νωρίτερα. «Καμία εταιρεία δεν το κάνει. Και ουδέποτε έχουν ελεγχθεί ή έχει μπει ένα πρόστιμο για αυτά στις εταιρείες. Μη δουλευόμαστε. Πάντα η φαρμακοβιομηχανία έχει μια τεράστια δύναμη προς κάθε κυβέρνηση και έχει πολύ χρήμα να το ρίξει στην αγορά με τρόπο άμεσο ή έμμεσο» λέει στο ΜΙΙR η Ειρήνη Μαρκάκη.
 Το γαϊτανάκι των ευθυνών με τους παράγοντες του φαρμακευτικού κλάδου να πετάει ο ένας το μπαλάκι στον άλλον για τις ελλείψεις μπορεί να συνεχίζεται στο διηνεκές. Την ίδια στιγμή, όμως, οι άνθρωποι που χρειάζονται τα φάρμακά τους κινδυνεύουν.

Η Ελευθερία δεν ειχε καταφέρει να βρει το φάρμακό της μέχρι τη δημοσίευση της έρευνας. Ως υποκατάστατο απαίρνει ένα άλλο φάρμακο που δεν την καλύπτει πλήρως για την πάθηση ενώ κατόπιν συμβουλής του ενδοκρινολόγου της έχει προσαρμόσει τη διατροφή της για να καλύψει τις ουσίες που της λείπουν.

Λιγότερα λεφτά στην υγεία 

Η συνολική χρηματοδότηση για δαπάνες υγείας στην Ελλάδα υποχώρησε κατά 25,9% την περίοδο 2010-2020, ενώ στην ΕΕ αυξήθηκε κατά 20,7% το ίδιο διάστημα (πηγή: ΙΟΒΕ, ΣΦΕΕ, Η φαρμακευτική αγορά στην Ελλάδα: Γεγονότα & στοιχεία 2021). Η δημόσια εξωνοσοκομειακή φαρμακευτική δαπάνη υπέστη σημαντική μείωση κατά 60,8% την περίοδο 2009-2021. 

Η πτώση της χρηματοδότησης για δαπάνες υγείας στην Ελλάδα βρίσκεται σε αντίθετη πορεία από το σύνολο της ΕΕ αλλά και από το υποσύνολο των νοτίων χωρών της Μεσογείου. 

«Στοκάρουν»

H κυβερνηση αδυνατώντας ή μη θέλοντας να ελέγξει την κατάσταση, πετάει συχνά το μπαλάκι των ευθυνών άλλοτε στους γιατρούς, άλλοτε στους πολίτες. Ενδεικτική ήταν η δήλωση του υπουργού Υγείας, Θάνου Πλεύρη στις αρχές του χρόνου: «κάποιοι γονείς αγοράζουν περισσότερα μη συνταγογραφούμενα φάρμακα και οι γιατροί κάποιες φορές μπορεί να συνταγογραφούν αντιβιώσεις παραπάνω με σκοπό να “στοκάρουν” οι γονείς λόγω φόβου έλλειψης». Ακολούθησαν οργισμένες αντιδράσεις της αντιπολίτευσης και φαρμακευτικών συλλόγων.  

Μπορεί πράγματι στην Ελλάδα τα φάρμακα να είναι πιο φτηνά σε σχέση με τον ευρωπαϊκό μέσο όρο (αν και πρέπει να ληφθεί υπόψη η διαρκής μείωση της αγοραστικής δύναμης) , μπορεί η ΕΕ πράγματι να χρειάζεται άμεσα μια τολμηρή πολιτική με επίκεντρο τον ασθενή βασισμένη στις ανάγκες της δημόσιας υγείας με επιστροφη της παραγωγής στην επικράτειά της, όμως είναι αρμοδιότητα της ελληνικής Πολιτείας και της κυβέρνησης να διασφαλίσει διαφάνεια στα δεδομένα των ελλείψεων και λογοδοσία σε όλη την αλυσίδας της φαρμακευτικής βιομηχανίας. Πριν κορυφωθούν οι ελλείψεις και πριν κατηγορηθούν οι γονείς για…στοκάρισμα προηγούνται πολλές ενέργειες που θα έπρεπε να έχουν γίνει: μέτρα πρόληψης, διαφανής πληροφόρηση με εναρμονισμένα και λεπτομερή κριτήρια αναφοράς, επιβολη αποτρεπτικών κυρώσεων σε φαρμακευτικές εταιρείες και εμπόρους και απαγόρευση των παράλληλων εξαγωγών εγκαίρως και για όσο χρόνο χρειάζεται. Στο ερώτημα γιατί το μέτρο αυτό επιβάλλεται σχεδόν πάντα κατόπιν εορτής η απάντηση είναι μάλλον πως καμία κυβέρνηση δεν θέλει να μειώσει το δείκτη των εξαγωγών, οι οποίες προσθέτουν τζίρο στο ΑΕΠ της χώρας. 

Όσο για τους ασθενείς, αυτοί ειδικά αν δεν εμπιστεύονται τα γενόσημα ή αν δεν υπάρχουν καθόλου τα φάρμακα που τους έχουν συνταγογραφήσει, ως συνήθως καλούνται να πληρώσουν την νύφη κάνοντας αλχημείες και προσευχές.

Διαβάστε το πρώτο μέρος της έρευνας: (Γιατί) Η Ευρώπη ξεμένει από φάρμακα.

Η Ευρωπαϊκή Ένωση έχει λάβει ορισμένα μέτρα τα τελευταία χρόνια για τη στήριξη των διασυνοριακών μεταφορών επιβατών και εμπορευμάτων με τρένο, κυρίως υποστηρίζοντας νέες γραμμές και υπηρεσίες. Υπήρξαν επίσης διμερείς συνεργασίες μεταξύ χωρών: για παράδειγμα, η Γερμανία και η Γαλλία συνεργάζονται για να δώσουν κίνητρα για ταξίδια σε νέους ενήλικες, προσφέροντας 60.000 δωρεάν εισιτήρια σε άτομα κάτω των 27 ετών.

Ορισμένα εθνικά μέτρα στοχεύουν αντ’ αυτού να υποστηρίξουν τις σιδηροδρομικές εταιρείες σε συγκεκριμένες υπηρεσίες  τους, προκειμένου να μειώσουν τις τιμές των εισιτηρίων  για τους επιβάτες. Αυτό συμβαίνει στο Βέλγιο, το οποίο επιδοτεί τα νυχτερινά τρένα με τουλάχιστον μία στάση σε βελγικό έδαφος.

Οι περιφερειακές πρωτοβουλίες παραμένουν οι πιο κοινές. Η γαλλική περιφέρεια της Οξιτανίας (η οποία περιλαμβάνει την Τουλούζη και το Μονπελιέ) έχει ξεκινήσει ένα πρόγραμμα που επιτρέπει ταξίδια με περιφερειακά τρένα με κόστος ένα ευρώ κάθε πρώτο Σαββατοκύριακο του μήνα για περιορισμένο αριθμό εισιτηρίων τα οποία ειναι διαθέσιμα κάθε μέρα κατά τη διάρκεια του καλοκαιριού.

Σύμφωνα με τον Οργανισμό Σιδηροδρόμων της Ε.Ε. (ERA), τέτοιες περιφερειακές πρωτοβουλίες έχουν κάνει τους ντόπιους διατεθειμένους να χρησιμοποιούν περισσότερο τις δημόσιες υπηρεσίες, ειδικά σε επίπεδο πόλης.

«Το 2019, το Västtrafik, το περιφερειακό πρακτορείο μεταφορών στο Γκέτεμποργκ (Σουηδία), διένειμε δωρεάν κάρτες μεταφορών διάρκειας δύο εβδομάδων που ίσχυαν για μεταφορές  σε λεωφορεία, φέρι μποτ και τραμ. Περίπου το 20% όσων έλαβαν τα δωρεάν εισιτήρια, δηλαδή 100.000 κάτοικοι, έγιναν τακτικοί χρήστες των μέσων μαζικής μεταφοράς», εξήγησε στέλεχος της ΕRΑ στο Voxeurop. Παρόμοιες περιπτώσεις αποτελούν τα μέσα μαζικής μεταφοράς μηδενικού ναύλου (FFPT) στο Ταλίν (Εσθονία) και στη Δουνκέρκη (Γαλλία).

Από την άλλη πλευρά, οι εθνικές πρωτοβουλίες στη Γερμανία και την Ισπανία ενδέχεται να παρέχουν μια εικόνα για τα όρια τέτοιων πολιτικών και την ανάγκη συμπλήρωσής τους. Εκεί, η τιμολόγηση είναι μόνο ένα μέρος μιας ευρύτερης στρατηγικής για την ενίσχυση των δημόσιων συγκοινωνιών, τη μείωση της κυκλοφορίας και των εκπομπών διοξειδίου του άνθρακα και την προώθηση του τουρισμού στις περιφερειακές περιοχές.

Γερμανία: ένα νέο εθνικό πρόγραμμα

Η Γερμανία ξεκίνησε το πρώτο εθνικό πρόγραμμα της Ευρώπης για την ενίσχυση των μετακινήσεων με τρένο στη μετά την πανδημία εποχή. Για τρεις μήνες το καλοκαίρι του 2022, ένα μηνιαίο εισιτήριο 9 ευρώ έδινε πρόσβαση σε όλα τα περιφερειακά μέσα μαζικής μεταφοράς. Η προώθηση αυτή ήταν επίσης μέρος της προσπάθειας της γερμανικής κυβέρνησης να μετριάσει τον πληθωρισμό.

Η γερμανική ομοσπονδιακή στατιστική υπηρεσία (Destatis) δημοσίευσε διάφορα στοιχεία για την πρωτοβουλία, επισημαίνοντας ήδη από τον Αύγουστο ότι τα ταξίδια σε αγροτικές περιοχές τον Ιούνιο και τον Ιούλιο του 2022 είχαν αυξηθεί κατά 80 τοις εκατό σε σύγκριση με το 2019. Ο αριθμός των ταξιδιών με τρένο σε τουριστικά αστικά κέντρα αυξήθηκε επίσης, κατά 28 τοις εκατό. Κατά την ίδια περίοδο, ωστόσο, τα οδικά ταξίδια επέστρεψαν στα προ πανδημίας επίπεδα, υποδηλώνοντας ότι σχετικά λίγοι άνθρωποι επέλεξαν να εγκαταλείψουν εντελώς τα αυτοκίνητά τους.

Τα αποτελέσματα συμβαδίζουν με άλλες μελέτες. Μια ομάδα ερευνητών από το Μόναχο διεξήγαγε μια μελέτη χρησιμοποιώντας ερωτηματολόγια και δεδομένα κινητικότητας που ελήφθησαν από εφαρμογές smartphone στο γερμανικό κράτος. Τα αποτελέσματα δείχνουν ότι το 48% των ανθρώπων αύξησαν τη χρήση των μέσων μαζικής μεταφοράς. Ωστόσο, μόνο το 31% του δείγματος μείωσε τη χρήση του αυτοκινήτου του: η πλειοψηφία δεν άλλαξε τις προηγούμενες συνήθειές του και το 5% αύξησε ακόμη και τη χρήση ιδιωτικών συγκοινωνιών. Το 82% όσων προτίμησαν τα μέσα μαζικής μεταφοράς από το αυτοκίνητό τους ανέφεραν ότι ο κύριος λόγος ήταν η εισαγωγή του εισιτηρίου των 9 ευρώ.

Στοιχεία που δημοσιεύθηκαν αργότερα έδειξαν ότι ο αριθμός των ταξιδιών με τρένο τους τρεις καλοκαιρινούς μήνες, στη Γερμανία, αυξήθηκε κυρίως τα Σαββατοκύριακα (+105%). Η αύξηση ήταν μικρότερη κατά τη διάρκεια της εβδομάδας (+24%). «Μετά τη λήξη του εισιτηρίου των 9 ευρώ, παρατηρήθηκε πτώση της κινητικότητας στα προ κρίσης επίπεδα σε όλες τις κατηγορίες εξ αποστάσεως», σημειώνει το Destatis, επιβεβαιώνοντας τον αντίκτυπο των επιδοτήσεων.

Ο αριθμός των διαδρομών με τρένο αποστάσεων μεταξύ 30 και 100 χιλιομέτρων ήταν κατά μέσο όρο 43 % υψηλότερος από ό,τι το 2019. Για μεσαίες αποστάσεις (100 χλμ έως 300 χλμ ), παρατηρήθηκε αύξηση 57%. Τα τρένα μεγάλων αποστάσεων, από την άλλη, παρέμειναν λίγο-πολύ στα προ πανδημίας επίπεδα.

Για τη σιδηροδρομική εταιρεία Deutsche Bahn, που είναι διαβόητη για τις καθυστερήσεις της,  η περσινή αύξηση των χρηστών, η οποία συνέπεσε με την τουριστική περίοδο, οδήγησε τις υπάρχουσες δυσκολίες στα άκρα. Τα τρένα ήταν συχνά τόσο γεμάτα που ο δανέζικος Τύπος πρότεινε στους τουρίστες να τα αποφεύγουν. Οι μεγαλύτεροι ωφελούμενοι ήταν οι νέοι (συμπεριλαμβανομένων των τουριστών), οι οικογένειες με χαμηλό εισόδημα και οι μετακινούμενοι για εργασιακούς λόγους. Προσωπικά χρησιμοποίησα 18 περιφερειακά τρένα στη Γερμανία κατά τη διάρκεια του καλοκαιριοὐ και σε 15 περιπτώσεις τα τρένα καθυστέρησαν περισσότερο από μία ώρα.

Δεν έλειψε η κριτική για το πρόγραμμα από το φιλελεύθερο κόμμα FDP. Μέλος του κυβερνητικού συνασπισμού και τώρα η φωνή της γερμανικής αυτοκινητοβιομηχανίας, το κόμμα τόνισε ότι το μέτρο δεν ωφελούσε ολόκληρο τον πληθυσμό. Οι ειδικοί αποδέχονται ότι αυτό είναι εν μέρει αλήθεια, αλλά επισημαίνουν ότι οι ελλιπείς υπηρεσίες συχνά ευθύνονται περισσότερο για τη χαμηλή χρήση των συγκοινωνιών.

«Τα φθηνότερα ή δωρεάν τρένα είναι μόνο ένα μέρος της ιστορίας. Οι κυβερνήσεις πρέπει να δράσουν και να επενδύσουν για να αυξήσουν τη διαθεσιμότητα και την αξιοπιστία των τρένων», δήλωσε ο Victor Thévenet του Transport & Environment, μιας ευρωπαϊκής ομάδας εκστρατειών, στο VoxEurop.

Περισσότερες αναλύσεις αναμένονται τους επόμενους μήνες. Από την 1η Μαΐου, η Γερμανία θα εισαγάγει ένα μηνιαίο εισιτήριο για τα περιφερειακά τρένα στα 49 ευρώ το μήνα.

«Ένα εισιτήριο των 49 ευρώ θα μπορούσε να είναι ακόμα ακριβό για κάποιες οικογένειες», σχολίασε ο Thévenet. «Οι εταιρείες και οι κυβερνήσεις πρέπει να σκεφτούν συγκεκριμένες πολιτικές τιμολόγησης για οικογένειες».

Ισπανία: η υψηλή ταχύτητα έρχεται πρώτη

Στα τέλη Αυγούστου του 2022, η Ισπανία ξεκίνησε ένα πρόγραμμα που παρέχει δωρεάν εισιτήρια για τρένα μικρών και μεσαίων αποστάσεων που εκμεταλλεύεται η εθνική εταιρεία Renfe.

Τα τρένα είναι δωρεάν με αποζημίωση και με προκαταβολή μεταξύ 10 και 20 ευρώ. Αυτό ισχύει για δύο τύπους τρένων: τοπικά τρένα προαστιακού (Cercanías) και περιφερειακά τρένα (Media Distancia Convencional). Η εθνική κυβέρνηση εισήγαγε επίσης μείωση 50% στις τιμές των εισιτηρίων για τρένα μεγάλης ταχύτητας μεσαίας απόστασης (Media Distancia Alta Velocidad).

Τα προγράμματα έπρεπε να διαρκέσουν μόνο τέσσερις μήνες, αλλά τον Οκτώβριο του 2022 η Υπουργός Οικονομικών, María Jesús Montero, ανακοίνωσε χρηματοδότηση 700 εκατομμυρίων ευρώ για την παράτασή τους μέχρι το τέλος του έτους. Οι αρχικές αναλύσεις έδειξαν σημαντικό ενδιαφέρον: «Έχουν ζητηθεί 2.2 δισεκατομμύρια εισιτήρια πολλαπλών δρομολογίων, με το 71%  των εισιτηρίων για τις υπηρεσίες Cercanías και το 29% για τα ταξίδια Media Distancia Convencional. Η Renfe έχει πουλήσει επίσης 55.000 εισιτήρια για περιφερειακά τρένα υψηλής ταχύτητας», είπε ο υπεύθυνος Τύπου της Renfe στο Voxeurop.

Τα στοιχεία για τους δύο πρώτους μήνες του προγράμματος δείχνουν ότι οι κόμβοι τρένων που παρουσίασαν τη μεγαλύτερη επιπλέον ζήτηση δεν είναι οι πιο γνωστοί. Η Μάλαγα, η Αστούριας και η Σανταντέρ κατέγραψαν αύξηση στην επιβατική κίνηση άνω του 60% σε σύγκριση με το 2021. Ακολούθησαν η Σεβίλλη, το Κάντιθ, το Μπιλμπάο και το Σαν Σεμπαστιάν (περίπου 55%), η Βαλένθια (38,1%), Βαρκελώνη (28,7%) και η Μαδρίτη (25,7%).

«Το μέτρο έχει πολύ θετικό αντίκτυπο, αν και πληροφορίες για τη μείωση της κίνησης των Ι.Χ δεν έχουν ακόμα δημοσιευτεί. Σε κάθε περίπτωση, τα δωρεάν σιδηροδρομικά εισιτήρια έχουν προκαλέσει μεγάλες αλλαγές και κάποιοι πολίτες έχουν ξεκινήσει να σκέφτονται τη μετακίνηση με τρένο ξανά» σχολίασε ο Thévenet.

Τους τελευταίους πέντε μήνες του 2022 ο αριθμός των επιβατών στο Cercanías αυξήθηκε κατά 30 % σε σύγκριση με τα επίπεδα του 2021. Ωστόσο, οι αριθμοί ήταν συνήθως χαμηλότεροι από εκείνους της ίδιας περιόδου του 2019.

Τα περιφερειακά τρένα Media Distancia Convencional, από την άλλη πλευρά, σημείωσαν ρεκόρ επιβατών, έως και 50 τοις εκατό πάνω από τα προ πανδημίας επίπεδα. Το ίδιο συνέβη και  για τα τρένα υψηλής ταχύτητας Media Distancia Alta Velocidad.

«Ο κύριος στόχος της κυβέρνησης είναι να επεκτείνει τις σιδηροδρομικές υπηρεσίες υψηλής ταχύτητας στην Ισπανία διατηρώντας τις κύριες συμβατικές γραμμές, και όχι με την κατασκευή νέων», δήλωσε στο Voxeurop ο Amparo Moyano, λέκτορας στο Universidad de Castilla-La Mancha.

Τα μη επιδοτούμενα τρένα υψηλής ταχύτητας στην πραγματικότητα έχουν επιστρέψει σε επίπεδα παρόμοια με εκείνα πριν από την πανδημία.

Θα είναι ενδιαφέρον να δούμε τις επιπτώσεις του ισπανικού προγράμματος σε σύγκριση με αυτό της Γερμανίας. Θα ξεκλειδώσει νέους τρόπους σκέψης για τις διακοπές στην Ευρώπη; Σε κάθε περίπτωση, οι επιπτώσεις αναμένεται να παραμείνουν περιορισμένες στις περιφερειακές περιοχές της Ισπανίας.

«Η χαμηλή πυκνότητα του πληθυσμού σε ορισμένες “άδειες” περιοχές της Ισπανίας δεν ευνοεί τις συνεχείς και συχνές υπηρεσίες. Από την άλλη τα περιφερειακά τρένα στις αγροτικές περιοχές δεν έχουν συνεχή ζήτηση χρειάζονται κυρίως τα Σαββατοκύριακα», λέει ο Moyano.

Μια ιστορία δύο επιδοτήσεων

Σε σύγκριση με τη Γερμανία, τα πιο μέτρια αποτελέσματα της Ισπανίας μπορούν να εξηγηθούν από δύο σημεία δεδομένων: την πιο τραυματική εμπειρία της με την πανδημία (2.535 θάνατοι ανά εκατομμύριο κατοίκους, έναντι 1.975 στη Γερμανία) και το χαμηλότερο κατά κεφαλήν ΑΕΠ της (30.966 $ έναντι το 53.988 $ της Γερμανίας). Ο πρώτος παράγοντας μπορεί να κράτησε περισσότερους Ισπανούς μακριά από τα μέσα μαζικής μεταφοράς και ο δεύτερος μπορεί να περιορίσει τις προοπτικές για ταξίδια γενικά.

Από την άλλη πλευρά, ο αριθμός των αυτοκινήτων ανά άτομο (0,58 στη Γερμανία, 0,53 στην Ισπανία) μπορεί να περιόρισε τον αντίκτυπο των επιδοτήσεων στις αποφάσεις των Γερμανών να χρησιμοποιούν το τρένο περισσότερο, τουλάχιστον βραχυπρόθεσμα.

Οι κυβερνήσεις και των δύο χωρών πρόκειται να αξιολογήσουν τα προγράμματά τους προς το τέλος του έτους, προκειμένου να αποφασίσουν εάν θα τα μονιμοποιήσουν.

Στην Ισπανία όπως και στη Γερμανία, η αντίσταση σε οποιεσδήποτε αποφάσεις για την κατάργηση των επιδοτούμενων τρένων είναι πιθανό να αυξηθεί με την πάροδο του χρόνου, καθώς οι επιβάτες συνηθίζουν τα προγράμματα. Αυτό μπορεί να βοηθήσει μόνο μακροπρόθεσμα τα σιδηροδρομικά ταξίδια, λέει ο Thévenet.

Στα τέλη Ιουνίου 2020, ο Robert Williams, ένας Αφροαμερικανός κάτοικος του Detroit, συνελήφθη στην είσοδο του σπιτιού του, μπροστά στις δύο ανήλικες κόρες του, χωρίς κανείς να μπορεί να του αναφέρει τον λόγο. Στο αστυνομικό τμήμα ενημερώθηκε πως θεωρείται ύποπτος για την ληστεία ενός καταστήματος το 2018, καθώς το πρόσωπό του ταυτοποιήθηκε με ένα απόσπασμα από την κάμερα ασφαλείας του καταστήματος. Η ταυτοποίηση έγινε με βάση μια παλιά φωτογραφία από δίπλωμα οδήγησης. Μετά από τριάντα ώρες κράτησης, ο Robert Williams αφέθηκε τελικά ελεύθερος. Η κυνική ομολογία των αστυνομικών του Detroit ήταν αφοπλιστική: «ο υπολογιστής μάλλον έκανε λάθος». 

Ανάλογο περιστατικό συνέβη τον Ιούνιο του 2019 στον Μιchael Oliver, επίσης Αφροαμερικανό κάτοικο του Detroit που συνελήφθη λογω υποτιθέμενης ταυτοποίησης του προσώπου του από ένα βίντεο μιας κάμερας ασφαλείας. Οδηγήθηκε σε δίκη, όπου και τελικά αθωώθηκε τρεις μήνες μετά την σύλληψή του. Αντίστοιχα, σε μια δοκιμαστική μελέτη του λογισμικού Rekognition της Amazon, το πρόγραμμα ταυτοποίησε λανθασμένα 28 μέλη του Κογκρέσου (!) με άτομα που είχαν συλληφθεί στο παρελθόν για κάποιο έγκλημα. Οι λάθος ταυτοποιήσεις αφορούσαν  συντριπτικά σε μαύρους και λατίνους. Μη βιαστεί κανείς να θεωρήσει πως αυτά συμβαίνουν μόνο στις ΗΠΑ. 

Όπως αναλύθηκε στα προηγούμενα δύο μέρη της έρευνας του ΜΙΙR «Τα ψηφιακά τείχη της Ευρώπης-Φρούριο», η ΕΕ στο πλαίσιο μιας νέας αρχιτεκτονικής επιτήρησης των συνόρων και ελέγχου της κινητικότητας έχει εδώ και χρόνια εισάγει μια σειρά από συστήματα καταγραφής και παρακολούθησης των πολιτών που κινούνται στον ευρωπαϊκό χώρο. 

Σε αυτή την κατεύθυνση η ΕΕ χρησιμοποιεί διαφορετικούς μηχανισμούς χρηματοδότησης για έρευνα και ανάπτυξη, ρίχνοντας ολοένα και περισσότερο βάρος σε τεχνολογίες τεχνητής νοημοσύνης, οι οποίες μπορούν να χρησιμοποιούν και βιομετρικά δεδομένα. Μεταξύ του 2007 και 2013 (αλλά με έργα που εκτελούνταν έως το 2020) το πιο σχετικό πρόγραμμα από αυτά ήταν το Seventh Framework Programme (FP7) και στη συνέχεια τη σκυτάλη πήρε το Horizon 2020. Tα δύο αυτά προγράμματα χρηματοδότησαν έργα ασφάλειας της ΕΕ αξίας άνω του 1,3 δισ. ευρώ.

Για την τρέχουσα περίοδο 2021-2027 το πρόγραμμα Horizon Europe έχει συνολικό προϋπολογισμό 95,5 δισεκατομμυρίων ευρώ, εστιάζοντας ιδιαίτερα σε ζητήματα «ασφάλειας». Τεχνολογίες όπως η αυτοματοποιημένη λήψη αποφάσεων, τα βιομετρικά δεδομένα, οι θερμικές κάμερες και τα μη επανδρωμένα drones ελέγχουν όλο και περισσότερο τη μετανάστευση και επηρεάζουν εκατομμύρια ανθρώπους εν κινήσει. H διαχείριση των συνόρων έχει μετατραπεί σε μια επικερδή επιχείρηση πολλών δισεκατομμυρίων ευρώ στην ΕΕ και σε άλλα μέρη του κόσμου. Σύμφωνα με ανάλυση του οργανισμού TNI (Border War Series),  η ετήσια ανάπτυξη της αγοράς συνοριακής ασφάλειας κυμαίνεται μεταξύ 7,2% και 8,6 %, φτάνοντας συνολικά τα 65-68 δισεκατομμύρια δολάρια έως το 2025. 

Η μεγαλύτερη επέκταση σημειώνεται στις παγκόσμιες αγορές Βιομετρικών Δεδομένων και Τεχνητής Νοημοσύνης (AI). Η ίδια η αγορά βιομετρικών συστημάτων προβλέπεται ότι θα διπλασιάσει το τζίρο της από 33 δισ. δολάρια το 2019 σε 65,3 δισεκατομμύρια δολάρια έως το 2024. Σημαντικό μέρος της χρηματοδότησης κατευθύνεται στην ενίσχυση των δυνατοτήτων του συστήματος eu-LISA (Ευρωπαϊκός Οργανισμός για τη Λειτουργική Διαχείριση Συστημάτων  Μεγάλης Κλίμακας στον Χώρο Ελευθερίας, Ασφάλειας και Δικαιοσύνης) που αναμένεται να παίξει κομβικό ρόλο στη διαχείριση και εφαρμογή της διαλειτουργικότητας των βάσεων δεδομένων για τον έλεγχο της κινητικότητας και της ασφάλειας. Οι δραστηριότητες αυτού του του υπερσυστήματος χρηματοδοτούνται από:

• επιδότηση από τον γενικό προϋπολογισμό της ΕΕ. 
• συνεισφορά από τα κράτη που σχετίζονται με την εφαρμογή, λειτουργία και ανάπτυξη της ζώνης Σένγκεν και των σχετικών με το Eurodac μέτρων. 
• απευθείας χρηματικές συνεισφορές από τα κράτη-μέλη. 

Ο Chris Jones, εκτελεστικός διευθυντής του μη κερδοσκοπικού οργανισμού Statewatch, παρακολουθεί επί σειρά ετών την πορεία του χρήματος που ξεκινά στις Βρυξέλλες. Μας εξηγεί ότι «τα ερευνητικά πρότζεκτ της ΕΕ εκτελούνται συνήθως από κοινοπραξίες ιδιωτικών εταιρειών, δημοσίων οργανισμών και πανεπιστημίων. Οι ιδιωτικές εταιρείες λαμβάνουν τα μεγαλύτερα ποσά, περισσότερα από τους δημόσιους φορείς». Σε πρόσφατη μελέτη του Statewatch (Funds for Fortress Europe: spending by Frontex and eu-LISA, Ιανουάριος 2022) τονίζεται ότι για την ανάπτυξη και ενίσχυση του eu-LISA κατευθύνθηκαν την περίοδο 2014-2020 σε ιδιώτες εργολάβους περίπου 1,5 δισ. ευρώ, με τη μεγαλύτερη αύξηση να σημειώνεται μετά το 2017 και την κορύφωση της προσφυγικής κρίσης. 

Το ολιγοπώλιο της επιτήρησης 

Ένα από τα σημαντικότερα συμβόλαια που υπεγράφησαν το 2020, ύψους 300 εκατ. ευρώ, ήταν μεταξύ των γαλλικών εταιρειών Idemia και Sopra Steria για την εφαρμογή ενός νέου συστήματος βιομετρικής ταυτοποίησης (Biometric Matching System -BMS). Οι εταιρείες αυτές κερδίζουν συχνά νέα συμβόλαια, καθώς έχουν συμφωνίες για τη συντήρηση των συστημάτων EES, EURODAC, SIS II και VIS. Άλλες εταιρείες που έχουν συνάψει υψηλά συμβόλαια για εργασίες σχετικές με το eu-LISA είναι οι Atos, IBM, and Leonardo, για 140 εκατ. ευρώ , και η κοινοπραξία Atos, Accenture και Morpho (μετέπειτα Idemia) που το 2016 υπέγραψε συμβόλαιο αξίας 194 εκατ. ευρώ.

Από τα στοιχεία που συνέλεξε το Statewatch προκύπτει και συνεργασία -συνήθως μέσω κοινοπραξιών- στην επέκταση του συστήματος eu-LISA με εταιρείες ελληνικών συμφερόντων, όπως η Unisystems SA (ανήκει στον Όμιλο Quest του πρώην προέδρου του Συνδέσμου Ελλήνων Βιομηχάνων Θ. Φέσσα), που υπέγραψε συμβόλαιο 45 εκατ. ευρώ το 2019, η European Dynamics SA (του Κων/νου Βελέντζα) που συμμετέχει σε συμβόλαιο 187 εκατ. ευρώ που απονεμήθηκε το 2020, αλλά και η Intrasoft International SA με έδρα το Λουξεμβούργο (μέχρι πρότινος συμφερόντων Κόκκαλη), που συμμετέχει με πέντε ακόμη εταιρείες σε έργο ύψους 187 εκατ. ευρώ το 2020.  

Οι σχέσεις του eu-LISA με την βιομηχανία φαίνεται και από τη συχνή διεξαγωγή κοινών εκδηλώσεων, όπως το “Industry Roundtable” (“στρογγυλή τράπεζα με τη βιομηχανία”) που θα διεξαχθεί στις 16 Ιουνίου 2022 στο Στρασβούργο. Πρόκειται για την 15η διαδοχική ανάλογη συνάντηση, στην οποία καλούνται να συμμετάσχουν φορείς της ΕΕ, εκπρόσωποι των συστημάτων ελέγχου της κινητικότητας, και ιδιώτες. «Υπάρχουν εκτενείς, μακροχρόνιες και πολύ μυστικές διαπραγματεύσεις μεταξύ κρατών-μελών και ευρωβουλευτών όποτε θέλουν να αλλάξουν κάτι στις βάσεις δεδομένων. Δεν γνωρίζουμε όμως ποια είναι η πραγματική επιρροή των εταιρειών που λειτουργούν αυτά τα συστήματα, εάν συνδράμουν στο  τι είναι τεχνικά εφικτό και πως όλο αυτό αλληλεπιδρά με την πολιτική διαδικασία», λέει ο Chris Jones του Statewatch. Το ίδιο άγνωστο παραμένει και το περιεχόμενο των συμβολαίων που υπογράφονται μεταξύ των κοινοπραξιών και του eu-LISA, αφού αυτό δεν δημοσιεύεται.  

Τα νέα σύνορα της τεχνητής νοημοσύνης και οι πιέσεις στην ΕΕ 

Τον Απρίλιο του 2021, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή δημοσίευσε το πολυαναμενόμενο Σχέδιο Κανονισμού για την Τεχνητή Νοημοσύνη (ΑΙ ACT). Η διαδικασία διαβούλευσης αναμένεται να κρατήσει αρκετό καιρό για ένα εξαιρετικά σημαντικό νομοθέτημα που υπερβαίνει τις 200 σελίδες, και το οποίο θα αποτελέσει-μεταξύ άλλων- εξειδίκευση της νομοθεσίας για την προστασία δεδομένων (οδηγία 680/2016). Οι πιέσεις που πρόκειται να ασκηθούν από τις εταιρείες και τους φορείς που δραστηριοποιούνται στον τομέα μέχρι να κατατεθεί στην τελική του μορφή το νομοσχέδιο στο Ευρωκοινοβούλιο, αναμένεται να είναι σημαντικές.  

Το ΜΙΙR διερεύνησε τα αρχεία των επίσημων συναντήσεων της Προέδρου της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν, της Επιτρόπου Μαργκρέιτε Βέστεϊγιερ (A Europe Fit for the Digital Age), του Τιερί Μπρετόν (Internal Market) και των επιτελείων τους από το Δεκέμβριο του 2019 μέχρι το Μάρτιο του 2022 σε θέματα που αφορούν τεχνητή νοημοσύνη και ψηφιακή πολιτική. Προέκυψε πως τουλάχιστον 14 οργανισμοί, ιδιωτικές εταιρείες-κολοσσοί και κονσόρτσιουμ εταιρειών που σχετίζονται με τον τομέα της ασφάλειας και της άμυνας συναντήθηκαν με βασικούς εκπροσώπους της Ευρωπαϊκής Επιτροπής 71 φορές μέσα σε 28 μήνες για να συζητήσουν ζητήματα που σχετίζονται με την ψηφιακή πολιτική και την Τεχνητή Νοημοσύνη.

Τις περισσότερες συναντήσεις με τους Επιτρόπους είχε η DIGITALEUROPE, μια οργάνωση που εκπροσωπεί 78 εταιρικά μέλη, συμπεριλαμβανομένων μεγάλων εταιρειών άμυνας και ασφάλειας όπως η Accenture, η Airbus και η Atos. Εντοπίστηκαν παράλληλα και άλλες κοινοπραξίες που κάνουν έντονο λομπι, όπως η European Round Table for Industries (ERT), εκπροσωπώντας επίσης ορισμένες εταιρείες άμυνας και ασφάλειας, όπως η Leonardo, η Rolls-Royce και η Airbus.  

Συστήματα Υψηλού Κινδύνου 

Στην πρόταση για τον ευρωπαϊκό κανονισμό (COM/2021/206 final) που εκδόθηκε τον Απρίλιο του 2021, δίνεται πάντως μια καλύτερη εικόνα για τα συστήματα και τις εφαρμογές τεχνητής νοημοσύνης που αναμένεται να ρυθμιστούν από το υπό διαβούλευση νομοσχέδιο, αλλά και τους κινδύνους που εγκυμονεί η μη ρυθμισμένη λειτουργία τους στα σημεία εισόδου της Ευρώπης. Όπως αναφέρεται: 

“(…) είναι σκόπιμο να ταξινομηθούν ως υψηλού κινδύνου τα συστήματα Τεχνητής Νοημοσύνης (ΤΝ) που προορίζονται να χρησιμοποιηθούν από τις αρμόδιες δημόσιες αρχές που είναι επιφορτισμένες με καθήκοντα στους τομείς της διαχείρισης της μετανάστευσης, του ασύλου και των συνοριακών ελέγχων ως πολύγραφοι και παρεμφερή εργαλεία ή για την ανίχνευση της συναισθηματικής κατάστασης ενός φυσικού προσώπου· για την αξιολόγηση ορισμένων κινδύνων που παρουσιάζουν φυσικά πρόσωπα που εισέρχονται στο έδαφος κράτους μέλους ή υποβάλλουν αίτηση θεώρησης ή ασύλου· για την επαλήθευση της γνησιότητας των σχετικών εγγράφων των φυσικών προσώπων· για την παροχή συνδρομής στις αρμόδιες δημόσιες αρχές για την εξέταση των αιτήσεων ασύλου, θεώρησης και αδειών διαμονής και των συναφών καταγγελιών με στόχο τον καθορισμό της επιλεξιμότητας των φυσικών προσώπων που υποβάλλουν αίτηση χορήγησης καθεστώτος”. 

Η κρίσιμη παράμετρος 

Το εύρος του πεδίου όπου μπορούν να βρουν εφαρμογή τα “υψηλού κινδύνου” συστήματα ΤΝ μοιάζει μεγάλο, και παρά τις ελπίδες ότι μια νέα οδηγία θα ρυθμίσει τον τρόπο λειτουργίας τους, υπάρχει μια  παράμετρος που ενδεχομένως απομακρύνει αυτό το ενδεχόμενο. Όπως αποκαλύπτεται σε εσωτερική παρουσίαση της Ευρ. Επιτροπής που έγινε τον Μάιο και έφερε στο φως το Statewatch, σε περίπτωση ψήφισης του ο νέος κανονισμός θα τεθεί σε εφαρμογή 24 μήνες μετά την υπογραφή του και δεν θα ισχύει για όλα τα συστήματα, αφού δεν αναμένεται να έχει αναδρομική ισχύ σε αυτά που βρίσκονταν στην αγορά πριν από την ημερομηνία ισχύος. 

«Είναι σαν να λέει ξεκάθαρα, ‘ναι, θα έπρεπε να ελέγξουμε τη χρήση της τεχνητής νοημοσύνης και του machine learning με έναν υπεύθυνο τρόπο. Αλλά δεν θα το κάνουμε για τα συστήματα που ήδη οικοδομούμε γιατί… έχουμε άλλες ιδέες για αυτά…», σχολιάζει ο Chris Jones.  Στο ζήτημα αναφέρεται και η κοινή ανακοίνωση που εξέδωσαν υπό την αιγίδα του δικτύου για τα ψηφιακά δικαιώματα EDRI τον Νοέμβριο  114 οργανισμοί της Κοινωνίας των Πολιτών, τονίζοντας ότι «καμία λογική αιτιολόγηση για αυτήν την εξαίρεση από τον κανονισμό για την τεχνητή νοημοσύνη δεν περιλαμβάνεται στο νομοσχέδιο ή δεν παρέχεται». Στην ανακοίνωση ζητούν από το Συμβούλιο της Ευρώπης, το Ευρωκοινοβούλιο και τις κυβερνήσεις των κρατών-μελών να συμπεριλάβουν στο τελικό νομοσχέδιο δικλείδες ασφαλείας για λογοδοσίας που θα εγγυώνται ένα ασφαλές πλαίσιο εφαρμογής των συστημάτων ΤΝ και κυρίως την προστασία των βασικών δικαιωμάτων των Ευρωπαίων πολιτών.

Robo-dogs σε δράση: Αλγόριθμοι και εφιαλτικά ερευνητικά προγράμματα

«Γίνεται μεγάλη προσπάθεια από τους θεσμούς της ΕΕ και τα κράτη-μέλη να αυξήσουν τον αριθμό των απελάσεων. Η ΕΕ έριξε χρήμα και πόρους και αυτές τις βάσεις δεδομένων για να πει στην ουσία ‘θέλουμε να βοηθήσουμε την απομάκρυνση αυτών των ανθρώπων από ευρωπαϊκό έδαφος”», επισημαίνει ο Chris Jones του Statewatch.

Πράγματι ο αυτοματισμός και η χρήση αλγορίθμων μέσω των τεχνολογικών εργαλείων που το βιομηχανικό σύμπλεγμα προωθεί προς τα σημεία εισόδου της Ευρώπης, παίζουν ήδη σημαντικό ρόλο, εγείροντας πολλά ερωτήματα για τη διασφάλιση των δικαιωμάτων προσφύγων και μεταναστών. Δεν είναι μόνο η δημιουργία προφίλ που προβληματίζει όσους ασκούν κριτική στα σχέδια της ΕΕ, αλλά και η ποιότητα των δεδομένων στα οποία αυτή η διαδικασία βασίζεται. «Μοιάζει με ένα “μαύρο κουτί”, που δεν ξέρουμε ακριβώς τι έχει μέσα»,  τονίζει η ειδικευμένη στο προσφυγικό δίκαιο δικηγόρος και ανθρωπολόγος Petra Molnar, η οποία εστιάζει στο υψηλό ρίσκο που ενέχει ο αυτοματισμός και η έλλειψη του ανθρώπινου παράγοντα στη λήψη αποφάσεων, όταν αυτές καθορίζουν ανθρώπινες ζωές.  

Μερικά από τα σημαντικότερα πιλοτικά συστήματα που χρηματοδοτήθηκαν τα προηγούμενα χρόνια είναι τα παρακάτω:

• iBorderCtrl – «Εξυπνοι» ανιχνευτές ψεύδους 

Συνδυάζει εργαλεία ταύτισης προσώπου και εξακρίβωσης αυθεντικότητας εγγράφων με τεχνολογίες τεχνητής νοημοσύνης. Πρόκειται για έναν «ανιχνευτή ψεύδους», που δοκιμάστηκε στην Ουγγαρία, στην Ελλάδα και στη Λετονία και περιλάμβανε τη χρήση ενός «εικονικού συνοριοφύλακα», εξατομικευμένου για το φύλο, την εθνικότητα και τη γλώσσα του ταξιδιώτη. Ένας φύλακας που κάνει ερωτήσεις μέσω  ψηφιακής κάμερας. Το έργο χρηματοδοτήθηκε με 4,5 εκατομμύρια ευρώ από το πρόγραμμα Horizon 2020 της Ευρωπαϊκής Ενωσης, και δέχτηκε σφοδρή κριτική ως επικίνδυνο και ψευδοεπιστημονικό (Sci-fi surveillance: Europe’s secretive push into biometric technology, The Guardian, 10 December 2020, We Tested Europe’s New Lie Detector for Travelers — and Immediately Triggered a False Positive, The Intercept, 26 July 2019).

Στις αρχές Ιουλίου του 2019 στην Αθήνα, στις εγκαταστάσεις της ΤΡΑΙΝΟΣΕ  σε ειδικά διαμορφωμένο χώρο του Κέντρου Μελετών Ασφαλείας στην Αθήνα, εφαρμόστηκε πιλοτικά σε συνθήκες προσομοίωσης. Ο υποτιθέμενος ταξιδιώτης προτού αναχωρήσει έπρεπε να ανεβάσει σε ειδική εφαρμογή μια φωτογραφία ταυτότητας ή διαβατηρίου. Έπειτα απαντούσε σε ερωτήσεις που έθετε ένας εικονικός συνοριοφύλακας. Ειδικό λογισμικό κατέγραφε τα λόγια του και τις κινήσεις του προσώπου, που μπορεί να διέφευγαν την προσοχή από ένα κοινό μάτι και στο τέλος το λογισμικό υπολόγιζε –υποτίθεται- τον βαθμό ειλικρίνειας του ταξιδιώτη. 

Στις 2 Φεβρουαρίου 2021 το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο εκδίκασε την αγωγή που ασκήθηκε από τον ευρωβουλευτή και ακτιβιστή Patrick Breyer (Κόμμα των Πειρατών) κατά του απορρήτου του συγκεκριμένου ερευνητικού προγράμματος, το οποίο χαρακτήρισε ψευδοεπιστημονικό και οργουελικό. 

• Roborder (Autonomous swarm of heterogeneous robots for border surveillance) 

Στοχεύει στην ανάπτυξη ενός αυτόνομου συστήματος επιτήρησης συνόρων με τη χρήση μη επανδρωμένων ρομπότ συμπεριλαμβανομένων εναερίων, θαλάσσιων, υποβρυχίων και επίγειων οχημάτων. Το σύνολο της ρομποτικής πλατφόρμας ενσωματώνει πολυτροπικούς αισθητήρες σε ένα ενιαίο διαλειτουργικό δίκτυο. Από τις 28 Ιουνίου έως και την 1 Ιουλίου 2021, πραγματοποιήθηκε στην Ελλάδα, η τελική πιλοτική δοκιμή του προγράμματος, στο οποίο συμμετέχει και το ελληνικό Υπουργείο Εθνικής Άμυνας. 

• Foldout 

To ερευνητικό πρόγραμμα Foldout, προϋπολογισμού 8,1 εκατ. ευρώ, δεν κρύβει από την αρχή τους σκοπούς του: «Τα τελευταία χρόνια η παράτυπη μετανάστευση έχει δραματικά αυξηθεί και δεν είναι πια διαχειρίσιμη με τα υφιστάμενη συστήματα». Βασική ιδέα του προγράμματος, που δοκιμάζεται πιλοτικά στη Βουλγαρία και παρουσιάζεται σε Φινλανδία, Ελλάδα και τη Γαλλική Γουινέα, είναι η τοποθέτηση αισθητήρων κίνησης σε χερσαία τμήματα των συνόρων όπου λόγω μορφολογίας του εδάφους ή της βλάστησης είναι δύσκολος ο εντοπισμός κάποιας παράτυπης διάσχισης. Με κάθε ύποπτη κίνηση, ανθρώπου ή οχήματος, θα υπάρχει η δυνατότητα να στέλνεται στο συγκεκριμένο σημείο drone ή θα ενεργοποιούνται επίγειες κάμερες για επιπλέον έλεγχο. Τον συντονισμό της κοινοπραξίας που το αναπτύσσει έχει το Αυστριακό Ινστιτούτο Τεχνολογίας (Austrian Institute of Technology,  το οποίο έχει λάβει 25 εκατ.ευρώ από 37 ευρωπαϊκά έργα).

Σημειώνεται πως ανάμεσα στους οργανισμούς που κάνουν lobbying σε ευρωπαϊκό επίπεδο, συναντήσαμε και την EARTO, μια κοινοπραξία ερευνητικών κέντρων και δικαιούχων έργων σε διάφορους τομείς,  συμπεριλαμβανομένης της ασφάλειας, όπως το ΚΕΜΕΑ στην Ελλάδα, το Fraunhofer-Gesellschaft (140 χρηματοδοτούμενα από την ΕΕ ερευνητικά έργα, συμπεριλαμβανομένου του Roborder) και το Αυστριακό Ινστιτούτο Τεχνολογίας (Foldout). 

Πολλά από τα ερευνητικά προγράμματα του Ηorizon 2020 (Roborder, iborderctl, Foldout, Trespass κ.ά.) χαρακτηρίστηκαν από τους ίδιους τους δημιουργούς τους ως «ανώριμα» ακόμα για ευρεία χρήση.

Όμως η συνολική στροφή της Ευρωπαϊκής Ένωσης όσον αφορά τη χρήση τεχνητής νοημοσύνης για τον έλεγχο της κινητικότητας και για την πρόληψη της εγκληματικότητας φαίνεται από τις διαρκώς αυξανόμενες χρηματοδοτήσεις του Ευρωπαϊκού Ταμείου Εσωτερικής Ασφάλειας. Ένα τέτοιο έργο είναι και η προμήθεια χιλιάδων φορητών συσκευών από την Ελληνική Αστυνομία που θα επιτρέπουν την ταυτοποίηση πολιτών με τη χρήση λογισμικού αναγνώρισης προσώπου και λήψης δακτυλικού αποτυπώματος. Το συνολικό κόστος του προγράμματος, που ανέλαβε η εταιρεία Intracom Telecom, υπερβαίνει τα 4 εκατομμύρια ευρώ και το 75% προέρχεται από το Ευρωπαϊκό Ταμείο Εσωτερικής Ασφάλειας. 

Το «πείραμα» της Σάμου 

«Τα σύνορα και η μετανάστευση αποτελούν το τέλειο εργαστήριο πειραμάτων. Αδιαφανείς συνθήκες υψηλού ρίσκου με χαμηλά επίπεδα λογοδοσίας. Τα σύνορα μετατρέπονται στο τέλειο πεδίο δοκιμής νέων τεχνολογιών που μπορούν αργότερα να χρησιμοποιηθούν εκτενέστερα σε διάφορες κοινότητες και πληθυσμούς. Αυτό βλέπετε ακριβώς και στην Ελλάδα, σωστά;», διερωτάται η δικηγόρος Petra Molnar. Η απάντηση είναι καταφατική, τόσο για τον Βορρά όσο και για τον Νότο της χώρας.

Στο νησί της Σάμου στα νοτιοανατολικά σύνορα της Ελλάδας με την Τουρκία, στo νέo στρατόπεδo μεταναστών, τo οποίο σχεδόν διαφημίζει η ελληνική κυβέρνηση, τίθενται σε λειτουργία , δυο πιλοτικά ειδικά συστήματα, το “Υπερίων“ και το “Κένταυρος“.

• Το ΥΠΕΡΙΩΝ αποτελεί ένα σύστημα διαχείρισης αιτούντων άσυλο, αναφορικά με όλες τις ανάγκες της Υπηρεσίας Υποδοχής και Ταυτοποίησης. Επεξεργάζεται βιομετρικά και βιογραφικά δεδομένα των αιτούντων άσυλο, όπως επίσης των μελών ΜΚΟ που επισκέπτονται τις σχετικές δομές και των εργαζομένων σε αυτές. Σχεδιάζεται να είναι το βασικό εργαλείο για την λειτουργία των Κέντρων υποδοχής και των Κλειστών δομών (ΚΕΔΝ) καθώς θα έχει την ευθύνη του ελέγχου πρόσβασης,, της παρακολούθησης παροχών ανά αιτούντα άσυλο με χρήση ατομικής κάρτας (φαγητό, προμήθειες ρουχισμού κλπ) και των μετακινήσεων μεταξύ των ΚΥΤ, των ΚΕΔΝ και των Δομών Φιλοξενίας. Παράλληλα, το έργο περιλαμβάνει τη δημιουργία εφαρμογής κινητού τηλεφώνου που θα παρέχει προσωποποιημένες πληροφορίες στον χρήστη, θα αποτελεί την ηλεκτρονική θυρίδα του αναφορικά με τη διαδικασία αίτησης ασύλου του και θα δίνει τη δυνατότητα στην υπηρεσία για προσωποποιημένη ενημέρωση. 

• Το σύστημα ΚΕΝΤΑΥΡΟΣ αποτελεί ψηφιακό σύστημα διαχείρισης ηλεκτρονικής και φυσικής ασφάλειας περιμετρικά και εντός των εγκαταστάσεων, με χρήση καμερών και αλγορίθμων ανάλυσης συμπεριφοράς (Artificial Intelligence Behavioral Analytics).  Περιλαμβάνει κεντρική διαχείριση από την έδρα του Υπουργείου Ψηφιακής Διακυβέρνησης και υπηρεσίες όπως : Σηματοδότηση συναγερμών παραβίασης της περιμέτρου με χρήση καμερών (που έχουν τη δυνατότητα θερμομέτρησης, εστίασης και περιστροφής) και αλγορίθμων ανάλυσης κίνησης, σηματοδότηση συναγερμών έκνομης συμπεριφοράς ατόμων ή ομάδων ατόμων σε χώρους συνάθροισης εσωτερικά της εγκατάστασης και χρήση συστημάτων μη επανδρωμένων αεροσκαφών για την εκτίμηση περιστατικών εντός της εγκατάστασης χωρίς τη μεσολάβηση ανθρώπινου παράγοντα.

«Το Κένταυρος χρησιμοποιεί κάμερες, που έχουν μεγάλη δυνατότητα να επικεντρωθούν σε συγκεκριμένα πρόσωπα, κάμερες που μπορούν ανά πάσα στιγμή, να μετρήσουν και τη θερμοκρασία κάποιου. Το πιο σημαντικό δεν είναι ότι το Κένταυρος απλά θα αντλεί αυτήν την εικόνα για λόγους ασφαλείας, είναι ότι θα χρησιμοποιούνται και αλγόριθμοι ανάλυσης συμπεριφοράς, χωρίς να εξηγείται ακριβώς τι σημαίνει αυτό» μας λέει ο δικηγόρος και μέλος της οργάνωσης Homo Digitalis, Κώστας Κακαβούλης.

Όπως επισημαίνει ο ίδιος «ένας αλγόριθμος μαθαίνει να καταλήγει σε κάποια συμπεράσματα με βάση κάποια στοιχεία που του έχουμε δώσει. Ένας αλγόριθμος τέτοιος θα μπορεί να διακρίνει ανάμεσα στο ότι ο Χ άνθρωπος ενδέχεται να έχει αυξημένη επιθετική συμπεριφορά, και να επιτεθεί σε άλλους αιτούντες άσυλο ή σε φύλακες ή ενδέχεται να θελήσει να διαφύγει από τη δομή φιλοξενίας παράνομα. Μια άλλη χρήση αλγορίθμων ανάλυσης συμπεριφοράς είναι αλγόριθμοι ανάλυσης ψεύδους, οι οποίοι μπορεί να κρίνουν αν η συμπεριφορά μας και τα λεγόμενά μας, αποτυπώνουν κάτι που είναι αληθινό ή όχι. Aυτό γίνεται κυρίως μέσα από την ανάλυση βιομετρικών δεδομένων, των δεδομένων που όλοι μας παράγουμε μέσα από την κίνησή μας στο χώρο, μέσα από τη φυσική μας παρουσία, μέσα από την εξωτερική μας εμφάνιση αλλά και του τρόπου πχ που κουνάμε τα χέρια μας, που ανοιγοκλείνουμε τα μάτια μας, ο τρόπος που περπατάμε. Όλα αυτά μπορεί να μας φαίνονται επουσιώδη, όμως αν κάποιος μπορέσει να τα συλλέξει σε μεγάλο εύρος χρόνου και μπορέσει να τα συσχετίσει με τα δεδομένα πολλών άλλων ανθρώπων, ενδεχομένως μπορεί να καταλήξει σε συμπεράσματα για μας, που μπορεί και εμάς να μας καταπλήξουν, για το πόσο επιθετική μπορεί να είναι η συμπεριφορά μας, πόσο άγχος έχουμε,  πόσο φοβόμαστε, αν λέμε αλήθεια ή όχι». Στην ισχύουσα επί του παρόντος νομοθεσία απαγορεύεται να γίνεται μία επεξεργασία προσωπικών δεδομένων χωρίς να υπάρχει η δυνατότητα ανθρώπινης παρέμβασης.

Η δικηγόρος Petra Molnar ερευνά την τελευταία περίοδο τις επιδράσεις εφαρμογών τεχνητής νοημοσύνης στον έλεγχο των μεταναστευτικών ροών. Βρέθηκε στη Σάμο στα εγκαίνια της νέας κλειστής, ελεγχόμενης δομής. «Πολλαπλές στρώσεις συρματοπλεγμάτων, κάμερες παντού, σταθμοί δακτυλικών αποτυπωμάτων στην περιστροφική πύλη, σημεία εισόδου-εξόδου. Οι πρόσφυγες το βλέπουν ως ένα συγκρότημα φυλακών. Δεν θα το ξεχάσω ποτέ αυτό. Την παραμονή των εγκαινίων βρεθηκα στο παλιό στρατόπεδο στο Βαθύ της Σάμου. Μιλήσαμε με μια νεαρή μαμά από το Αφγανιστάν. Έσπρωχνε τη μικρή της κόρη σε ένα καρότσι και πληκτρολόγησε βιαστικά ένα μήνυμα στο τηλέφωνό της που έλεγε:  ‘Αν πάμε εκεί, θα τρελαθούμε’. Και κάθε φορά που κοιτάζω τα στρατόπεδο με αυτά τα συστήματα, αντιλαμβάνομαι ότι ενσαρκώνει αυτόν τον φόβο που έχουν οι άνθρωποι όταν πρόκειται να απομονωθούν, ενώ χρησιμοποιούνται τεχνολογίες επιτήρησης που ελέγχουν ακόμη περισσότερο τις κινήσεις τους». 

Οι Γιατροί Χωρίς Σύνορα χαρακτήρισαν «δυστοπικό εφιάλτη» τη νέα δομή στη Σάμο. Δεν ήταν οι μόνοι. «Το σύστημα ΚΕΝΤΑΥΡΟΣ πλαισιώνεται από τη χρήση ιδιαίτερα παρεμβατικών τεχνολογιών για την προστασία της ιδιωτικής ζωής, των προσωπικών δεδομένων καθώς και άλλων δικαιωμάτων όπως αλγόριθμοι ανάλυσης συμπεριφοράς και κίνησης, μη επανδρωμένα αεροσκάφη και κλειστό κύκλωμα καμερών παρακολούθησης. Υπάρχει σοβαρό ενδεχόμενο η εγκατάσταση των συστημάτων ΥΠΕΡΙΩΝ και ΚΕΝΤΑΥΡΟΣ να παραβιάσει τη νομοθεσία της Ευρωπαϊκής Ένωσης για την επεξεργασία προσωπικών δεδομένων και τις διατάξεις του Ν.4624/2019» επισημαίνει η οργάνωση Ηomo Digitalis. 

Οι οργανώσεις Ελληνική Ένωση για τα Δικαιώματα του Ανθρώπου, HIAS Ελλάδος, και Homo Digitalis και η Λέκτορας του Queen Mary University of London Δρ. Νιόβη Βάβουλα  κατέθεσαν ενώπιον της ελληνικής Αρχής Προστασίας Δεδομένων Προσωπικού Χαρακτήρα (ΑΠΔΠΧ) στις 18.2.2022 αίτημα για την άσκηση των εξουσιών έρευνας και την έκδοση σχετικής Γνωμοδότησης επί της της προμήθειας και εγκατάστασης των συστημάτων. Την Τετάρτη 2 Μαρτίου 2022, η Αρχή ξεκίνησε να έρευνα το Υπουργείο Μετανάστευσης και Ασύλου για τα δύο επίμαχα συστήματα. 

Η φετιχοποίηση της αυτοματοποίησης 

«Το πρόβλημα είναι ότι οι αρχές, αλλά και οι πολιτικοί, αρχίζουν να αντιλαμβάνονται τις προηγμένες αναλύσεις δεδομένων ως παράγοντες κάποιου είδους αντικειμενικής και αμερόληπτης γνώσης για θέματα ασφάλειας, επειδή έχουν αυτή την αύρα μαθηματικής ακρίβειας. Αλλά η τεχνητή νοημοσύνη και η μηχανική μάθηση μπορεί να είναι στην πραγματικότητα πολύ ακριβείς στην αναπαραγωγή και τη μεγέθυνση των προκαταλήψεων του παρελθόντος. Θα πρέπει να θυμόμαστε ότι τα δεδομένα κακής ποιότητας θα οδηγήσουν μόνο σε κακές αυτοματοποιημένες, μεροληπτικές αποφάσεις» επισημαίνει ο ερευνητής Γιώργος Γλούφτσιος. 

Αναρωτιόμαστε ποιός είναι τελικά ο λόγος που χρησιμοποιούμε στα σύνορα μας robot- σκύλους, ηχητικά κανόνια και διάφορους ανιχνευτές ψεύδους αλλά δε χρησιμοποιούμε την ίδια την τεχνητή νοημοσύνη για να εξοστρακίσουμε πχ ρατσιστές συνοριοφύλακες. 

Flash forward. Το 2054 στο αστυνομικό τμήμα της Ουάσιγκτον έχει δημιουργηθεί μια ειδική Pre Crime (προ-εγκληματική) αστυνομική ομάδα, που συλλαμβάνει υπόπτους εγκλημάτων, πριν ακόμη αυτοί διαπράξουν το έγκλημα. Τις προβλέψεις τις κάνουν τρία μεταλλαγμένα ανθρώπινα όντα, τα οποία βρίσκονται σε καθεστώς διαρκούς ύπνωσης και έχουν τη δυνατότητα να βλέπουν το μέλλον και μεταξύ άλλων τον εν δυνάμει εγκληματία πριν καν περάσει στην πράξη. Είναι υπερβολικό-προς το παρον- να ισχυριστούμε ότι πλησιάζουμε στη φαντασία του Φίλιπ Ντικ στο Μinority Report. 

Όμως αυτό που δεν είναι καθόλου μακρινό είναι η ύπαρξη διαφόρων συστημάτων ανάλυσης συμπεριφοράς, ανιχνευτών ψεύδους, λογισμικών αναγνώρισης προσώπου και συναισθημάτων, με ορίζοντα τις αυτοματοποιημένες λήψεις αποφάσεων. Όλα αυτά σε ένα περιβάλλον στρατικοποίησης των εξωτερικών συνόρων της ΕΕ, σε ένα πλαίσιο αντιμετώπισης του ανθρώπου σε κινηση ως εν δυνάμει απειλής, κινδυνεύουν να οδηγήσουν σε ένα επισφαλές ανθρώπινο εργαστήριο, σε ένα πείραμα υψηλού ρίσκου για τα θεμελιώδη ανθρώπινα δικαιώματα.  

-Διαβάστε το πρώτο μέρος της έρευνας του MIIR:  To οικοσύστημα των ευρωπαϊκών βιομετρικών δεδομένων παρακολούθησης και επιτήρησης

-Διαβάστε το δεύτερο μέρος της έρευνας του MIIR: Παγιδευμένοι στα ψηφιακά συστήματα επιτήρησης

*Αυτό το άρθρο έχει δημιουργηθεί στο πλαίσιο του project Panelfit, που υποστηρίζεται από το πρόγραμμα Horizon 2020 της Ευρωπαϊκής Επιτροπής (συμφωνία επιχορήγησης αρ. 788039). Η Επιτροπή δεν συμμετείχε στην παραγωγή του άρθρου και δεν είναι υπεύθυνη για το περιεχόμενό του. Το άρθρο αποτελεί μέρος της ανεξάρτητης δημοσιογραφικής παραγωγής του Ευρωπαϊκού Δικτύου Δημοσιογραφίας Δεδομένων (EDJNet).