Προκαταβολή ποινής η προφυλάκιση

Ο σταθερά μεγάλος αριθμός προφυλακισμένων γεννά εύλογα το ερώτημα γιατί αυτό συμβαίνει. «Στην Ελλάδα η προσωρινή κράτηση λειτουργεί πολλές φορές ως προκαταβολή ποινής, μολονότι το στοιχείο αυτό ασφαλώς και δεν αναφέρεται στο νόμο» εξηγεί στο MIIR ο Κώστας Κοσμάτος, καθηγητής Εγκληματολογίας στο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης. «Έτσι, όταν πρόκειται για ένα σοβαρό έγκλημα, η βαρύτητα της πράξης, μολονότι ο νομοθέτης λέει πως μόνο αυτή δεν αρκεί, τις περισσότερες φορές αποτελεί το κρίσιμο και πολλές φορές αποφασιστικό κριτήριο που χρησιμοποιείται για την επιβολή προσωρινής κράτησης».

Η χειρότερη επίδοση της δεκαετίας σημειώθηκε τη διετία 2012-2013, με το 34% και 34,6% αντίστοιχα των φυλακισμένων όλης της χώρας να είναι σε καθεστώς προσωρινής κράτησης. Ο μέσος όρος των προφυλακισμένων τη δεκαετία 2010-2020 άγγιξε στην Ελλάδα το 30%.

Στη χρήση του μέτρου της προφυλάκισης ως «προκαταβολή ποινής» αναφέρεται και ο καθηγητής Σωφρονιστικής Πολιτικής στο Πανεπιστήμιο της Θράκης, Νικόλαος Κουλούρης, «καθώς γίνεται μια εκτίμηση από εισαγγελείς και ανακριτές, που βασίζονται, κατά τον νόμο, στην ύπαρξη ισχυρών, “σοβαρών” ενδείξεων, ότι την πράξη για την οποία κατηγορείται κάποιος την έχει τελέσει και είναι ένοχος γι’ αυτήν. Πρόκειται για μια προδικαστική κρίση περί ενοχής, που μπορεί να προκαταλαμβάνει και τους δικαστές. Οι τελευταίοι βλέπουν ποιο κατηγορούμενο πρόσωπο έρχεται στη δίκη ελεύθερο ή με περιοριστικούς όρους, ή αν μετάγεται ως προσωρινά κρατούμενος/-η από τη φυλακή. Όταν συμβαίνει αυτό, δύσκολα περνάει απαρατήρητο, ακριβώς λόγω και των προϋποθέσεων που προβλέπονται στον Κώδικα Ποινικής Δικονομίας για την προσωρινή κράτηση. Προϋποθέσεων που, εκτός από την πιθανολόγηση της ενοχής, αφορούν και την κοινωνική και ποινική κατάσταση των κατηγορουμένων, δηλαδή την έλλειψη γνωστής διαμονής, το ποινικό ιστορικό τους, την επικινδυνότητά τους για τέλεση άλλων αξιόποινων πράξεων και γενικά ό,τι κρίνεται από τους λειτουργούς της δικαιοσύνης πως δείχνει διάθεση αποφυγής της απονομής της και προηγούμενες δικαστικές εμπλοκές».

Η προφυλάκιση είναι ένα από τα τρία περιοριστικά μέτρα που δύναται να αποφασίσουν οι δικαστικές αρχές για έναν κατηγορούμενο εν όψει της δίκης. Τα άλλα δύο είναι οι γνωστοί περιοριστικοί όροι (πχ, παρουσία στο τμήμα 1 φορά το μήνα, απαγόρευση εξόδου από τη χώρα, κτλ) και ο κατ’ οίκον περιορισμός με μέσα ηλεκτρονικής επιτήρησης, το περίφημο βραχιολάκι. Πότε και υπό ποιες προϋποθέσεις όμως μπορούν να αποφασίζουν οι δικαστές το μέτρο της προφυλάκισης;

Σύμφωνα με τον Κώδικα Ποινικής Δικονομίας, η προσωρινή κράτηση μπορεί να επιβληθεί στην περίπτωση κακουργήματος, όταν για τον κατηγορούμενο υπάρχουν σοβαρές ενδείξεις ενοχής, με σκοπό να αποτραπεί η τέλεση νέων εγκλημάτων ή η φυγοδικία. Η προσωρινή κράτηση επιβάλλεται εφόσον αιτιολογημένα κριθεί ότι δεν επαρκούν οι περιοριστικοί όροι ή ο κατ’ οίκον περιορισμός με ηλεκτρονική επιτήρηση (βραχιολάκι), και ο κατηγορούμενος δεν έχει γνωστή διαμονή ή έχει κάνει προπαρασκευαστικές ενέργειες διαφυγής.

Το ανώτερο όριο διάρκειας προφυλάκισης για το ίδιο έγκλημα είναι ένα έτος, και «σε εντελώς εξαιρετικές περιστάσεις», όπως περιγράφει ο ΚΠΔ, μπορεί να παραταθεί κατά ένα ακόμη εξάμηνο και εφόσον πρόκειται για κατηγορία που επισείει ισόβια κάθειρξη ή ανώτατο όριο ποινής τα 15 χρόνια. Όμως, ακόμη και το 18μήνο ανώτατο όριο προφυλάκισης (και συνταγματικά κατοχυρωμένο) μπορεί να «σπάσει» και να επεκταθεί κατ’ ένα ακόμη έτος, εφόσον ασκηθεί νέα ποινική δίωξη για άλλη πράξη μέσα στους τρεις τελευταίους μήνες πριν από την πάροδο του 18μηνου.

Οι προϋποθέσεις του νόμου ή η απαξία της πράξης δεν είναι τα μόνα που καθοδηγούν τη δικαστική κρίση. Η απόφαση μιας προφυλάκισης υπογραμμίζει ο Κοσμάτος «συνδέεται ακόμη και με τη θεατότητα μιας υπόθεσης, δηλαδή την προβολή της υπόθεσης από τα Μέσα Μαζικής Ενημέρωσης και την απήχησή της στην κοινή γνώμη. Νομίζω ότι πάντα  η πίεση του κοινού είναι σε θέση να επηρεάζει ως ένα βαθμό τη σχετική κρίση».  

Από την άλλη, πολλές φορές τα δικαστικά όργανα, τονίζει ο Κουλούρης, «έχοντας μια γενικότερη εικόνα του τι σημαίνει επικίνδυνος εγκληματίας, έχουν μια δυσμενή διακριτική μεταχείριση σε βάρος ανθρώπων που ανήκουν σε συγκεκριμένες κοινωνικές ομάδες. Υπάρχουν δηλαδή κάποιοι εξωνομικοί παράγοντες που επηρεάζουν τη δικαστική κρίση. Αν π.χ. το κατηγορούμενο πρόσωπο είναι αλλοδαπός/ή και μάλιστα μετανάστης/-ρια, χρήστης/-ρια εξαρτησιογόνων ουσιών που εμπλέκεται και στη διακίνησή τους δρώντας στον δρόμο, η κρίση περί ανεπάρκειας άλλων, πιο ήπιων περιοριστικών μέτρων, για την εξασφάλιση της παρουσίας του/της στη δίκη, που οδηγεί στην επιβολή προσωρινής κράτησης, διαμορφώνεται πιο εύκολα σε σύγκριση με ένα ημεδαπό, ευκατάστατο πρόσωπο που κατηγορείται για ένα οικονομικό έγκλημα. Οι λειτουργοί της δικαιοσύνης θα υποστηρίξουν ότι στην πρώτη κατηγορία περιπτώσεων είναι υπαρκτός και μεγαλύτερος ο κίνδυνος φυγής, ωστόσο, η εγκληματολογική ανάγνωση λέει ότι ορισμένα κοινωνικά χαρακτηριστικά των κατηγορουμένων δημιουργούν μια ασυνείδητη προκατάληψη που αποτυπώνεται και στις κρίσεις τους περί της επιβολής ή μη προσωρινής κράτησης».

Τα δεδομένα της έκθεσης του Συμβουλίου επιβεβαιώνουν πλήρως τον Κουλούρη. Σύμφωνα με αυτά, σε σύνολο 2662 προφυλακισμένων το 2021, οι αλλοδαποί κρατούμενοι ανέρχονται σε 1718 και οι ημεδαποί σε  944. Ποσοστό δηλαδή 64,5% των προφυλακισμένων είναι αλλοδαποί.

«Πρόκειται για την αποτύπωση σε αριθμούς της εγκληματοποίησης της φτώχειας και της μετανάστευσης» σχολιάζει ο πολύπειρος δικηγόρος και πρώην μέλος του ΔΣ του Δικηγορικού Συλλόγου Αθηνών, Κώστας Παπαδάκης, προσθέτοντας, ότι «οι ξενοφοβικές προκαταλήψεις συμβάλλουν στη δυσμενέστερη διακριτική μεταχείριση του πληθυσμού των αλλοδαπών και τους οδηγούν αβλεπεί σε προσωρινή κράτηση. Οι άνθρωποι αυτοί συχνά αντιμετωπίζονται ως πολίτες γ’ κατηγορίας, εξωθούνται σε απολογίες στην ανάκριση και σε δίκη χωρίς να καταλαβαίνουν πολλά-πολλά από τις δικογραφίες, με έναν μεταφραστή μάλιστα ο οποίος πολλές φορές μεταφράζει όχι στη μητρική τους, αλλά σε μια ενδιάμεση, στα αγγλικά».

Πάνω από έναν χρόνο φυλακή μέχρι να διεξαχθεί η δίκη

Υπάρχει ωστόσο ένα ακόμη αξιομνημόνευτο στοιχείο που όχι μόνο διαφοροποιεί επί τα χείρω τη χώρα μας σε σχέση με άλλες ευρωπαϊκές χώρες, αλλά φανερώνει περαιτέρω πόσο ριζωμένο ως καθεστώς προκαταβολικής τιμωρίας είναι το μέτρο της προφυλάκισης στο ελληνικό ποινικό σύστημα. Σύμφωνα με την ανάλυση των δεδομένων της έκθεσης του Συμβουλίου της Ευρώπης, η Ελλάδα εμφανίζει μέση διάρκεια προσωρινής κράτησης τους 13,2 μήνες, όταν η αντίστοιχη μέση διάρκεια στην Ευρώπη (european median) είναι 4,5 μήνες. Μεταξύ μάλιστα των χωρών της ΕΕ για τις οποίες είναι διαθέσιμο το στοιχείο, η Ελλάδα έρχεται πρώτη και ακολουθούν η Πορτογαλία με μέση διάρκεια 11,3 μήνες και η Ιταλία με 7,6 μήνες.  

Η μόνη χώρα στην Ευρώπη που ξεπερνάει την Ελλάδα (αλλά είναι εκτός ΕΕ), είναι η Σερβία με μέση διάρκεια προφυλάκισης 17,9 μήνες.

«Ο ανώτατος χρόνος που επιτρέπεται να διαρκεί η προσωρινή κράτηση σύμφωνα με το Σύνταγμα και τη δικονομική νομοθεσία, δηλαδή οι 18 μήνες, σε συνδυασμό με τη βραδύτητα απονομής της ποινικής δικαιοσύνης αποτελούν ένα πλαίσιο που διευκολύνει τον παρατεταμένο χρόνο παραμονής στη φυλακή μέχρι να διεξαχθεί η δίκη, σε καθεστώς υποδικίας», εξηγεί ο Κουλούρης για τα ευρήματα της έκθεσης. 

Το ίδιο αναφέρει και ο Κοσμάτος υπογραμμίζοντας ότι «σίγουρα έχει σχέση με τον αργό χρόνο απονομής της ποινικής δικαιοσύνης, και στις πολυπρόσωπες δίκες αυτό είναι ακόμη πιο δύσκολο». Ωστόσο, το θέμα σχετίζεται και με όλο τον ανακριτικό μηχανισμό και τις υποδομές που παρέχονται τόσο υλικά, όσο και σε ανθρώπινο (εξειδικευμένο επιστημονικό) προσωπικό. Για παράδειγμα, σημειώνει, «για να μεταφραστεί ένα έγγραφο της δικογραφίας, πρέπει να σταλεί στο υπ. Εξωτερικών και αυτό μπορεί να πάρει από 2 έως και 6 μήνες. Ή στις υποθέσεις με οικονομικά, τραπεζικά κλπ, στοιχεία θα οριστεί πραγματογνώμονας από τον πίνακα και θα υποβάλλει την έκθεσή του μετά την πάροδο μηνών, κλπ.  Η ανακριτική διαδικασία δεν είναι μόνο οι καταθέσεις των μαρτύρων και των κατηγορούμενων. Υπάρχει μια σειρά ενεργειών και ανακριτικών πράξεων, που έχουν σχέση με εργαστήρια, ιατροδικαστές, πραγματογνώμονες, δηλαδή με υπηρεσίες που δεν υπάγονται στη δικαιοδοσία των δικαστηρίων».

Την ίδια στιγμή, η κατάχρηση του μέτρου και η μεγάλη παραμονή στη φυλακή πριν από τη δίκη, όπως είναι εύλογο, έχουν και έναν παράπλευρο αντίκτυπο στο χρόνιο πρόβλημα υπερπληθυσμού των ελληνικών φυλακών, επιτείνοντας τις συνθήκες συνωστισμού. Αυτές δεν αμβλύνθηκαν ούτε την περίοδο της Covid-19, καθώς το ελληνικό κράτος -σε αντίθεση με τις περισσότερες ευρωπαϊκές χώρες- δεν προχώρησε σε κανένα μέτρο αποσυμφόρησης, όπως απέδειξε η έρευνα του MIIR σε συνεργασία με το iMEdD για τη διάδοση της Covid-19 στις ελληνικές φυλακές. Αντίθετα, μάλιστα, αυξήθηκε ο πληθυσμός των φυλακών την ίδια περίοδο καταγράφοντας το 2021 αύξηση 3,6% σε σχέση με το 2020.  Την ίδια στιγμή, η πληρότητα με βάση τη συγκριτική ανάλυση πραγματικού πληθυσμού κρατουμένων και θέσεων σε κάθε ίδρυμα, ξεπέρασε το 111%, εμφανίζοντας υπερπληθυσμό με 111,4 κρατούμενους ανά 100 θέσεις, επίδοση που είναι η δεύτερη χειρότερη στην ΕΕ μετά τη Ρουμανία.

Προφυλακισμένος επτά μήνες για επεισόδια σε διαδήλωση παρότι την ίδια ώρα έπαιζε μπάσκετ

Τα κριτήρια βάσει των οποίων συχνά εισαγγελείς και ανακριτές επιλέγουν για να προχωρήσουν σε προσωρινή κράτηση ή μη, προκαλούν κατά διαστήματα το δημόσιο αίσθημα, όχι μόνο για την επιλεκτικότητα που αυτά παρουσιάζουν, αλλά και για την άδικη μεταχείριση που μπορεί να επιφέρουν σε κατηγορούμενους, οι οποίοι αποδεικνύονται αθώοι, ωστόσο, έχουν υποστεί τη στέρηση της ελευθερίας τους και πολλαπλές άλλες συνέπειες.

Εμβληματικό πρόσφατο παράδειγμα συνιστά η άδικη προφυλάκιση για 7 ολόκληρους μήνες του 30χρονου Αλέξανδρου Μ. (σ.σ. αποκαλούμενου στα ΜΜΕ και ως «Ινδιάνου») μετά από τη μαζική διαδήλωση τον Μάρτιο του 2021 στη Νέα Σμύρνη ενάντια στην αστυνομική βία. Η πορεία περιλάμβανε εκτεταμένες συγκρούσεις μεταξύ διαδηλωτών και αστυνομικών δυνάμεων, κατά τη διάρκεια των οποίων ένας εποχούμενος αστυνομικός δέχθηκε επίθεση, η οποία καταγράφηκε από τις κάμερες. Το ίδιο βράδυ ο πρωθυπουργός Κ. Μητσοτάκης προέβη σε διάγγελμα για τον τραυματισμό του αστυνομικού (όχι όμως και για τις καταγεγραμμένες βιαιότητες των αστυνομικών υπαλλήλων). Τρεις ημέρες αργότερα συνελήφθη έξω από την εργασία του ο Αλέξανδρος Μ.

«Ο Αλέξανδρος ήταν ο ορισμός του εξιλαστήριου θύματος προκειμένου να φανεί στην κοινή γνώμη ότι βρέθηκε ο ένοχος», μας λέει ο συνήγορός του, Παύλος Σαράκης. Την ημέρα και την ώρα που υποτίθεται ότι βιαιοπραγούσε κατά του εποχούμενου αστυνομικού, ο ίδιος έπαιζε μπάσκετ σε γειτονιά της Ελευσίνας, μια περιοχή 35 λεπτά (χωρίς κίνηση) με το αυτοκίνητο από το σημείο των συγκρούσεων. Το γεγονός  αποδείχθηκε και με βιντεοσκοπικό υλικό που ήταν από την πρώτη στιγμή σε γνώση των ανακριτικών αρχών. Παρόλα αυτά, χρειάστηκε να περάσουν 7 μήνες με στέρηση της ελευθερίας του μέχρι να αποφυλακιστεί, και 14 μήνες μέχρι να απαλλαγεί εντελώς με βούλευμα του Δικαστικού Συμβουλίου Αθηνών.

«Ο Αλέξανδρος, ένας άνθρωπος εξαιρετικά χαμηλών τόνων, ταλαιπωρήθηκε σωματικά και ψυχολογικά αφάνταστα» εξηγεί στο MIIR ο Σαράκης, αφήνοντας αιχμές για πολιτική σκοπιμότητα από την πλευρά της κυβέρνησης και του υπ. Προστασίας του Πολίτη, αλλά και προς τις δικαστικές αρχές ότι οι τελευταίες αποφάσισαν την προφυλάκιση «διότι από την άλλη πλευρά το φερόμενο θύμα ήταν αστυνομικός».

Ένας στους πέντε κρατούμενους σε προληπτική κράτηση στην Ευρώπη

Σύμφωνα με την πρόσφατη έρευνα του Ευρωπαϊκού Δικτύου Δημοσιογραφίας Δεδομένων, μέλος του οποίου είναι και το MIIR, για το θέμα της προφυλάκισης ή προληπτικής κράτησης (pretrial detention) σε πανευρωπαϊκό επίπεδο, ένας στους πέντε κρατούμενους στις ευρωπαϊκές φυλακές βρίσκεται σε αυτό το καθεστώς. Συνολικά 100.000 προφυλακισμένοι βρίσκονταν στα κελιά των ευρωπαϊκών φυλακών το 2021, με τον διάμεσο αριθμό προφυλακισμένων στην Ευρώπη (european median) να είναι στο 21,6%.

Για την ανάλυση χρησιμοποιήθηκε μεθοδολογικά η γενική κατηγορία της έκθεσης του SPACE I «Κρατούμενοι που δεν εκτίουν τελική ποινή», καθώς στην πλειοψηφία των χωρών το νομικό καθεστώς είναι το ίδιο και αρκετές χώρες δεν επιμερίζουν τα δεδομένα τους μεταξύ όλων των κατηγοριών. Για παράδειγμα, η Ελλάδα και η Αυστρία ταυτίζουν τους υπόδικους με την κατηγορία αυτή, ενώ αντίθετα, η Γαλλία  συγκαταλέγει μεν τους υπόδικους, αλλά συμπεριλαμβάνει και ανθρώπους που περιμένουν την έφεση τους όντες φυλακισμένοι, αν και αποτελουν ισχνή μειοψηφία (7%).  

Αναλυτικά, ο αριθμός και τα ποσοστά των κρατούμενων σε καθεστώς προληπτικής κράτησης, ανά κράτος μέλος της ΕΕ, παρατίθεται στον παρακάτω χάρτη, που δημιουργήθηκε από την συνεργαζόμενη με το MIIR ισπανική δημοσιογραφική ομάδα CIVIO στα πλαίσια του EDJNET. 

Τα ανώτατα επιτρεπόμενα νομικά όρια προφυλάκισης ποικίλουν μεταξύ των ευρωπαϊκών κρατών, με αποτέλεσμα να μην μπορούν να εξαχθούν ομογενοποιημένα συμπεράσματα. Ένας κοινός κανόνας, που θεσπίστηκε από την Ευρωπαϊκή Σύμβαση Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων, είναι ότι ένα άτομο που βρίσκεται σε προληπτική κράτηση έχει το δικαίωμα «να δικαστεί εντός εύλογου χρόνου ή να αφεθεί ελεύθερος». Το πρόβλημα είναι ότι ο «εύλογος χρόνος» είναι σχετικός.

Με διαφορετικά συστήματα ποινικής αξιολόγησης, επεκτάσεων και παρατάσεων επί των επιτρεπόμενων ορίων, καθώς και παραλλαγές ανάλογα με το χρόνο του εγκλήματος, ο μέγιστος χρόνος που μπορεί να περάσει ένας κατηγορούμενος προφυλακισμένος (και μερικές φορές ισχύει μόνο για συγκεκριμένα εγκλήματα), είναι έξι μήνες στη Γερμανία και την Κροατία, ένα έτος στην Ιταλία, 18 μήνες στην Ελλάδα και τη Βουλγαρία και από ένα ως τέσσερα χρόνια στην Ουγγαρία, την Ισπανία και τη Γαλλία, ανάλογα με τη βαρύτητα της κατηγορίας.

Στον έλεγχο του Ευρωπαϊκού Δικαστηρίου η προφυλάκιση και διαπόμπευση 27 οροθετικών γυναικών

Aς γυρίσουμε όμως το ρολόι πίσω στον Μάιο του 2012. Είναι το έτος κατά το οποίο η ελληνική αστυνομία, μετά από εντολή των υπουργείων Προστασίας του Πολίτη και Υγείας, προχωρεί σε ένα πογκρόμ συλλήψεων οροθετικών γυναικών στο κέντρο της Αθήνας με την επίκληση λόγων δημοσίας ασφάλειας και υγείας. Εκατοντάδες γυναίκες προσαγάγονται και υποβάλλονται σε εξαναγκαστική ιατρική εξέταση για HIV, 27 εξ αυτών προφυλακίζονται με την κατηγορία της σκοπούμενης βαριάς σωματικής βλάβης γιατί -υποτίθεται- ως εκδιδόμενες διέσπειραν ενσυνείδητα τον ιό, παρότι δεν γνώριζαν  την οροθετικότητά τους, ενώ παράλληλα διαπομπεύονται με δημοσιοποίηση των στοιχείων και των φωτογραφιών τους.

Ακολουθούν και άλλες συλλήψεις, οι οποίες, ωστόσο, δεν οδηγούν στη δημοσιοποίηση των στοιχείων τους, μετά από τη διεθνή κατακραυγή αλλά και την αντίδραση πλήθους ελληνικών φορέων και οργανώσεων. Τα επόμενα χρόνια οι γυναίκες αθωώνονται, ωστόσο στο μεταξύ αρκετές έχουν περάσει ως και 11 μήνες προφυλακισμένες, ενώ τα στοιχεία και οι φωτογραφίες τους, παρότι «κατέβηκαν» από την επίσημη ιστοσελίδα της αστυνομίας, κυκλοφορούν στο διαδίκτυο μέχρι σήμερα. Σημειωτέον ότι μία γυναίκα αυτοκτόνησε, μετά την αθώωσή της, και άλλες έξι έχασαν τη ζωή τους για λόγους που σχετίζονται με την κακουχία, την επισφαλή υγεία τους και την απουσία υποστηρικτικού πλαισίου. 

«Θα μπορούσε να ισχυριστεί κάποιος ότι είναι αυθαίρετο να συνδέσουμε τον θάνατο των γυναικών με το πογκρόμ και τις προφυλακίσεις, ωστόσο, οι ευάλωτες αυτές γυναίκες δεν έλαβαν καμία υποστήριξη από το κράτος ούτε βέβαια αποκατάσταση ή επανόρθωση για όσα υπέφεραν εξαιτίας ενεργειών κρατικών υπαλλήλων και λειτουργών και τις στιγμάτισαν για πάντα», μας λέει η δικηγόρος Ελένη Σπαθανά, που υπερασπίστηκε μαζί με άλλους δικηγόρους από την Ομάδα Δικηγόρων για τα Δικαιώματα Προσφύγων και Μεταναστών αρκετές από τις γυναίκες αυτές. «Αντίθετα, οι γυναίκες αυτές φυλακίστηκαν, διαπομπεύθηκαν, στιγματίστηκαν δια βίου αλλά και μετά θάνατον, και χρησιμοποιήθηκαν σε μια ξεκάθαρη επιχείρηση πολιτικής σκοπιμότητας λίγο πριν από τις εκλογές του 2012. Με πρόταγμα το δόγμα της δημόσιας τάξης και ασφάλειας και την συμπερίληψη σε αυτό και της “προάσπισης της δημόσιας υγείας”, οι τότε ηγεσίες των Υπουργείων Υγείας και Προστασίας του Πολίτη επιδόθηκαν σε  ένα κυνήγι μαγισσών, με  δηλώσεις αρχικά του υπουργού Υγείας Λοβέρδου για “υγειονομικές βόμβες σε περιοχές της Αθήνας”, για “μετανάστες που διασπείρουν λοιμώδη νοσήματα” κλπ. και την έκδοση της κατάπτυστης Υγειονομικής Διάταξης, η οποία εξανάγκαζε μεταξύ άλλων, σε ιατρική εξέταση και νοσηλεία σε ειδικούς χώρους, επεμβαίνοντας κατ’ αυτό τον τρόπο στην ιδιωτικότητα του προσώπου και παρεμβαίνοντας με τρόπο παράνομο σε χώρους διαβίωσης».

Η Σπαθανά, αναγνωρίζει ακόμη «τεράστιες ευθύνες στις ανακριτικές και εισαγγελικές αρχές, οι οποίες συνυπέγραψαν αυτό το σαθρό κατηγορητήριο στέλνοντας τες στη φυλακή». 

Με τη συνδρομή της Ομάδας Δικηγόρων έχουν κατατεθεί προσφυγές από 13 οροθετικές γυναίκες στο Ευρωπαϊκό Δικαστήριο Δικαιωμάτων του Ανθρώπου (ΕΔΔΑ) για παραβιάσεις του άρθρου 3 για υποβολή σε απάνθρωπη και εξευτελιστική μεταχείριση, για την παράνομη στέρηση ελευθερίας και τις συνθήκες κράτησης, για την εξαναγκαστική εξέταση HIV, καθώς και για τη διαπόμπευση που συνδέεται με το άρθρο 8 και την προσβολή της σφαίρας της προσωπικής και οικογενειακής ζωής. Έχει, δε, ζητηθεί από τους δικηγόρους, προσθέτει η Σπαθανά «να επιληφθεί το Δικαστήριο και να περιληφθούν στις καταδικαστικές αποφάσεις και οι θανούσες, όπως, έχει πράξει το Δικαστήριο σε εξαιρετικές, αντίστοιχες  περιπτώσεις παραβιάσεων δικαιωμάτων του ανθρώπου που έχουν σημαντικές, ευρύτερες συνέπειες για ομάδες πληθυσμού και έχουν απασχολήσει την κοινωνία και την κοινή γνώμη». 

Η απόφαση του  ΕΔΔΑ επί των προσφυγών αναμένεται.  

Πέρα από την προσφυγή στα ευρωπαϊκά δικαστήρια, η νομοθεσία στην Ελλάδα προβλέπει δικαίωμα αποζημίωσης για όσους έχουν αδίκως φυλακιστεί. Σύμφωνα με τον ΚΠΔ το ποσό αυτό μπορεί να κυμαίνεται από 20 ως 50 ευρώ για κάθε ημέρα φυλάκισης, ανάλογα με την οικονομική κατάσταση του αιτούντος θύματος.   

«Τα ποσά που προβλέπει ο κώδικας είναι πενιχρά», σχολιάζει ο Κώστας Παπαδάκης. «Πολύ περισσότερο είναι ντροπή να ζητούν φορολογικές δηλώσεις και να εξαρτούν το ύψος της αποζημίωσης με την οικονομική κατάσταση του θύματος, με το αν δηλαδή, σε περίπτωση που ήταν ελεύθερος, θα δούλευε ή όχι. Λες και η παραμονή στη φυλακή από μόνη της δεν είναι ζημία προς αποκατάσταση», προσθέτει δηκτικά. 

«Και προφανώς δεν υπάρχει άνθρωπος που θα το θεωρούσε ανάλογο αντάλλαγμα απέναντι στην άδικη στέρηση της ελευθερίας του». 

This article is part of the European Data Journalism Network, a group of independent media organisations producing data-driven coverage of European topics. It is published under a CC BY-SA 4.0 license.

Copyright: MIIR

Photo: Shutterstock/sakhorn

Έρευνα-κείμενο: Ιωάννα Λουλούδη, Νίκος Μορφονιός (MIIR)

Έρευνα και ανάπτυξη γραφημάτων: Θανάσης Τρομπούκης (iMΕdDLab)* 

«Τις τελευταίες 3 εβδομάδες η φυλακή βρίσκεται σε μια κατάσταση αναταραχής, θάλαμοι κλείνουν από τη μία στιγμή στην άλλη, κρατούμενες μπαίνουν σε καθεστώς καραντίνας από το πουθενά. Η διοίκηση της φυλακής ανίκανη να παρέχει τα βασικά μέτρα προστασίας κατά του covid-19 και ανίκανη να διαχειριστεί την ξαφνική αύξηση κρουσμάτων, αποφασίζει να μας επιβάλει ένα καθεστώς μόνιμου εγκλεισμού πέραν αυτού που ήδη βιώνουμε». 

Με αυτόν τον χαρακτηριστικό τρόπο ξεκινά η ανοικτή επιστολή που έστειλαν στις 27 Μαρτίου 2022 κρατούμενες των Γυναικείων Φυλακών Κορυδαλλού, θέλοντας να ενημερώσουν για τις συνθήκες κράτησης που επικρατούν στο σωφρονιστικό κατάστημα, την ώρα που στην Ελλάδα, όπως και στο μεγαλύτερο μέρος του πλανήτη, επελαύνει το 5ο κύμα της πανδημίας. Η εικόνα που μεταφέρεται από το εσωτερικό του καταστήματος κράτησης δεν απέχει πολύ από την εικόνα που μετέφεραν κρατούμενοι των ελληνικών φυλακών στις αρχές του 4ου κύματος της πανδημίας, όταν για παράδειγμα υπήρξε υπερμετάδοση στις φυλακές Διαβατών στη Θεσσαλονίκη (Νοέμβριος 2021), με περισσότερα από 40 κρούσματα μεταξύ των κρατουμένων, αλλά και στο τέλος του 4ου κύματος, όπως συνέβη στις φυλακές της Νέας Αλικαρνασσού (Φεβρουάριος 2022), όπου 20 κρατούμενοι και 7 σωφρονιστικοί υπάλληλοι βρέθηκαν θετικοί, ενώ 50 τέθηκαν σε καραντίνα. 

Η διαχείριση της πανδημίας στις φυλακές της Ευρώπης αποτέλεσε το αντικείμενο της μεγάλης έρευνας με ανάλυση δεδομένων από 32 χώρες που διενήργησαν ταυτόχρονα 12 ευρωπαϊκά μέσα με επικεφαλής την Deutsche Welle στο πλαίσιο του Ευρωπαϊκού Δικτύου Δημοσιογραφίας Δεδομένων (EDJNet). Το MIIR (Mediterranean Institute for Investigative Reporting) και το iMΕdD (incubator for Media Education and Development) ανέλαβαν να συλλέξουν και να επεξεργαστούν τα ειδικότερα στοιχεία που αφορούν την Ελλάδα. 

Στο πρώτο μέρος της έρευνας που δημοσιεύτηκε στις 12 Μαρτίου, εξετάσαμε τη διασπορά του ιού στις ελληνικές και ευρωπαϊκές φυλακές από την έναρξη της πανδημίας στις αρχές του 2020, καταλήγοντας σε μερικά αποκαλυπτικά για τις συνθήκες κράτησης συμπεράσματα σε σχέση με τον υπερπληθυσμό -η Ελλάδα εμφανίζεται στην 7η θέση της λίστας με τις πιο υπεράριθμες φυλακές της Ευρώπης- και τη βάναυση καταστρατήγηση σε 25 από τα 34 Kαταστήματα Kράτησης του ελάχιστου ζωτικού χώρου των 4 τ.μ. που αντιστοιχεί σε κάθε κρατούμενο με βάση τις διεθνείς συμβάσεις, γεγονός το οποίο καθιστά ακόμη πιο εκτεθειμένους τους φυλακισμένους στον ιό. 

Η συγκριτική ανάλυση δεδομένων που πραγματοποιήσαμε αποκάλυψε ότι κατά τη διάρκεια της πανδημίας η πληρότητα των ελληνικών φυλακών όχι μόνο δεν μειώθηκε, αλλά αντιθέτως αυξήθηκε, με αποτέλεσμα η Ελλάδα να συγκαταλέγεται στα κράτη που είχαν μεγαλύτερη διασπορά του ιού εντός των φυλακών συγκριτικά με τη διασπορά στον γενικό πληθυσμό. Συγκεκριμένα, έως τις 2 Ιουλίου 2021, 16 μήνες μετά την έναρξη της πανδημίας, εκτιμάται ότι το 7,9% των κρατουμένων συνολικά είχε νοσήσει με covid-19, ενώ αντίστοιχα το 4,1% του γενικού πληθυσμού της Ελλάδας μολύνθηκε με τον ιό. Τα συμπεράσματά μας επιβεβαιώνει και η ετήσια Έκθεση του Συμβουλίου της Ευρώπης που δημοσιεύθηκε στις 5 Απριλίου, σύμφωνα με την οποία στις 31 Ιανουαρίου 2021 ο αριθμός των κρατουμένων Ελλάδα αντιστοιχούσε σε 106,1 άτομα ανά 100.000 κατοίκους, αριθμός υψηλότερος κατά 3,6% σε σχέση με το 2020. Την ίδια ώρα, ο μέσος όρος των κρατουμένων στις φυλακές των κρατών-μελών του Συμβουλίου της Ευρώπης ήταν 101,9 άτομα ανά 100.000 κατοίκους – αριθμός μειωμένος κατά 2,3% σε σχέση με το 2020 (104,3). Σύμφωνα με την έκθεση, συνολικά στην Ευρώπη η πυκνότητα των φυλακών μειώθηκε κατά 5,3% σε σχέση με έναν χρόνο νωρίτερα (από 90,2 σε 85,4 κρατούμενους ανά 100 διαθέσιμες θέσεις). Ωστόσο, η Ελλάδα συγκαταλέγεται στις χώρες που ανέφεραν υπερπληθυσμό στις φυλακές (111,4 κρατούμενοι ανά 100 θέσεις), πίσω από τη Ρουμανία (119,3 κρατούμενοι ανά 100 θέσεις) και πριν από την Κύπρο (110,5), το Βέλγιο (108,4), την Τουρκία (108,3) και την Ιταλία (105,5). Επίσης, η Ελλάδα εμφανίζει πολύ υψηλή αναλογία κρατουμένων προς προσωπικό στις φυλακές (2,8 κρατούμενοι για κάθε ένα άτομο προσωπικό), όταν ο μέσος όρος στην Ευρώπη είναι 1,4 κρατούμενοι για κάθε ένα άτομο προσωπικό. 

Τη δημοσίευση του πρώτου μέρους της έρευνας ακολούθησε στις 21 Μαρτίου ερώτηση προς την Ευρωπαϊκή Επιτροπή από τον Ευρωβουλευτή της Ομάδας της Αριστεράς Κωνσταντίνο Αρβανίτη, που ζητά από την Κομισιόν να απαντήσει εάν «είναι αποδεκτή η μετάπλαση των ελληνικών σωφρονιστικών ιδρυμάτων σε εστίες υπερμετάδοσης, με δεδομένο ότι η Ελλάδα είναι από τις λίγες ευρωπαϊκές χώρες που αρνήθηκε να προχωρήσει στο μέτρο της αποσυμφόρησης τους, ως αποδεδειγμένα αποτελεσματική στρατηγική αντιμετώπισης της πανδημίας, παρά τις δραματικές εκκλήσεις του ΟΗΕ», και εάν «θεωρεί ότι η επιδείνωση των συνθηκών υπερπληθυσμού, που προέκυψε μεταξύ άλλων από τη δραστική μείωση των μεταγωγών κρατουμένων, είναι συμβατή με τον οφειλόμενο σεβασμό στις αρχές της αναγκαιότητας και της αναλογικότητας καθώς και με τα θεμελιώδη ανθρώπινα δικαιώματα των κρατουμένων». Η απάντηση προς το παρόν εκκρεμεί. 

Λίγες ημέρες νωρίτερα, η Επιτροπή των Υπουργών του Συμβουλίου της Ευρώπης κατά την πρόσφατη συνεδρίασή της για την εποπτεία της εκτέλεσης των αποφάσεων του Ευρωπαϊκού Δικαστηρίου Δικαιωμάτων του Ανθρώπου από τα κράτη-μέλη, είχε εκφράσει την ανησυχία της για τον υπερπληθυσμό στις ελληνικές φυλακές, τονίζοντας ότι πρόκειται για ένα πρόβλημα που δεν έχει τύχει αποτελεσματικής αντιμετώπισης και παραμένει σε εκκρεμότητα «για περισσότερα από δέκα χρόνια». Η Επιτροπή μάλιστα έκανε ιδιαίτερη μνεία για την ανάγκη αποσυμφόρησης των φυλακών Ιωαννίνων, Κορυδαλλού και Θεσσαλονίκης, ενώ κάλεσε τις Αρχές να παράσχουν συγκεκριμένο χρονοδιάγραμμα για την αντιμετώπιση του ζητήματος.  

Με το 5ο κύμα της πανδημίας προ των πυλών, εξετάσαμε στο δεύτερο μέρος της έρευνας τι συνέβη στις ελληνικές φυλακές πριν και κατά το 4ο κύμα, την περίοδο δηλαδή από την 1η Ιουλίου 2021 έως και 18 Φεβρουαρίου 2022, δύο ημερομηνίες για τις οποίες έχουμε αναλυτικά στοιχεία κρουσμάτων ανά κατάστημα κράτησης. 

Όπως προκύπτει από τα στοιχεία που συλλέχθηκαν, στο διάστημα αυτό διαγνώσθηκαν 2671 κρατούμενοι με κορωνοϊό, με τη διασπορά στα σωφρονιστικά καταστήματα να είναι 1,4 φορές υψηλότερη σε σύγκριση με τον γενικό πληθυσμό. Συγκεκριμένα έως την 1η Ιουλίου είχαν καταγραφεί 870 κρούσματα, ενώ έως και τις 18 Φεβρουαρίου 2022, 3541. Με δεδομένο ότι ο μέσος συνολικός αριθμός κρατούμενων αυτό το οκτάμηνο ήταν 11037, εκτιμάται ότι 24% των κρατούμενων στις φυλακές εκείνο το διάστημα διαγνώσθηκαν με covid-19, ενώ το αντίστοιχο ποσοστό στον γενικό πληθυσμό είναι 17%.

Η μεγαλύτερη διασπορά, με περισσότερα από 500 κρούσματα ανά χίλιους κρατούμενους, καταγράφηκε στα καταστήματα κράτησης Ναυπλίου, Κορίνθου, Κω και Άμφισσας. Ενδεικτικό είναι το γεγονός ότι στη φυλακή του Ναυπλίου έμεναν περισσότεροι από 400 κρατούμενοι την περίοδο αυτή, ενώ η χωρητικότητα όριζε 273 κρατούμενους. 

Σύγκριση με τον γενικό πληθυσμό

Κατά την περίοδο αυτή καταγράφεται μεγαλύτερη διασπορά κρουσμάτων στις φυλακές συγκριτικά με τον γενικό πληθυσμό σε 15 από τις 22 περιοχές της χώρας που εξετάσαμε. 

Ξεχωρίζουν η Φωκίδα και η Αργολίδα, όπου η διασπορά εντός των φυλακών ήταν 4.7 και 4.1 φορές υψηλότερη σε σχέση με τον γενικό πληθυσμό, ενώ στην Κόρινθο ήταν 3.9 φορές υψηλότερη. Συνολικά στις 22 περιοχές κατά το υπό εξέταση οκτάμηνο σημειώθηκαν 205.5 κρούσματα ανά 1000 κατοίκους, ενώ στις φυλακές καταγράφηκαν 242 κρούσματα ανά 1000 κρατούμενους. 

Επιπλέον, διαπιστώνεται ότι η διασπορά εντός των φυλακών κατά το 4ο κύμα ήταν ακόμα μεγαλύτερη συγκριτικά με την προηγούμενη περίοδο, αφού την περίοδο 1η Μαρτίου 2020 έως και 1η Ιουλίου 2021, σε 13 περιοχές της Ελλάδας η διασπορά μέσα στις φυλακές ήταν υψηλότερη σε σχέση με τον γενικό πληθυσμό και σε 9 περιοχές μικρότερη.

Σύμφωνα με τα διαθέσιμα στοιχεία, έως τον Νοέμβριο του 2020 0.4% του γενικού πληθυσμού είχε διαγνωσθεί θετικό στον κορονοϊό, ενώ αντίστοιχα 0.9% των κρατούμενων. Τον Φεβρουάριο του 2021 το 3.8% των κρατουμένων είχε διαγνωσθεί θετικό στον κορωνοϊό, έναντι 1.6% του γενικού πληθυσμού. Τον Ιούλιο 2021 τα ποσοστά ήταν 7.9% και 4% αντίστοιχα. Τον Νοέμβριο 2021 πάλι η διασπορά στις φυλακές ήταν υπερδιπλάσια (16.8% έναντι 7.2%). Έως τον Φεβρουάριο 2022, περίοδο που καλύπτει το τέταρτο κύμα της πανδημίας, 32.6% των φυλακισμένων είχε διαγνωσθεί με κορωνοϊό έναντι 21.2%  του γενικού πληθυσμού.  

Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει η σύγκριση του ρυθμού αύξησης των κρουσμάτων εντός και εκτός των φυλακών κατά την περίοδο Νοεμβρίου 2021-Φεβρουαρίου 2022, που δείχνει πως τα κρούσματα εκτός φυλακών αυξήθηκαν κατά 193.7%, ενώ μέσα στις φυλακές κατά 88.8%. Για τις φυλακές όμως, αυτό δεν σήμανε μείωση του προβλήματος. Αντίθετα, το μεγαλύτερο ποσοστό κρατούμενων έως τον Φεβρουάριο 2022 είχε νοσήσει από κορωνοϊό συγκριτικά με τον γενικό πληθυσμό, γεγονός που μπορεί να αποδίδεται σε ελλιπή μέτρα περιορισμού της πανδημίας. 

Με βάση την έρευνά μας αλλά και την απάντηση που λάβαμε σε ερώτημα προς τη Γενική Γραμματεία Αντεγκληματικής Πολιτικής, μεταξύ των μέτρων που ελήφθησαν από τις απαρχές της πανδημίας ήταν η διακοπή επισκεπτηρίων σε περιόδους έξαρσης και ο περιορισμός τους κατά το ήμισυ το υπόλοιπο διάστημα, η περιστολή των αδειών (εκπαιδευτικών, τακτικών, κλπ.) των κρατουμένων, η περικοπή εργασιών και των «μεροκάματων», ο περιορισμός κίνησης εντός καταστημάτων, καθώς και  η δημιουργία ηλεκτρονικού επισκεπτηρίου. 

Όπως επισημάνθηκε, όμως, στο πρώτο μέρος της έρευνας, δεν εφαρμόστηκε κάποιο συνολικό αποτελεσματικό σχέδιο αποσυμφόρησης των φυλακών με εναλλακτικά μέτρα (μείωση αριθμού υποδίκων, μειώσεις ποινών, στοχευμένες μεταγωγές), ενώ συνέχισαν να υπάρχουν σοβαρές ελλείψεις υγειονομικού προσωπικού και προστατευτικών μέσων, καθώς και μία έκδηλη προχειρότητα στη διαχείριση των κρουσμάτων και της περίθαλψης των νοσούντων. Ενδεικτική είναι η μαρτυρία του κρατούμενου των φυλακών Λάρισας, Βαγγέλη Σταθόπουλου, που κόλλησε και ο ίδιος κορονοϊό τον Δεκέμβριο του 2020. «Έφτιαξαν πρόχειρα κάποιους ειδικούς χώρους, οι οποίοι πριν ήταν θάλαμοι κρατουμένων, και απλά στρίμωξαν τους κρατούμενους αυτούς σε άλλους θαλάμους. Όποιος νοσεί λοιπόν, κλείνεται 14 μέρες σε έναν θάλαμο μαζί με όλους τους άλλους ασθενείς με Covid, πράγμα που σημαίνει ότι αν κάποιος έχει βαρύ ιικό φορτίο αυτομάτως μπορεί να μεταφερθεί σε όλους τους υπόλοιπους και να νοσήσουν όλοι πολύ βαριά. Οπότε η αντιμετώπιση είναι ότι βάζουμε όλους τους νοσούντες μαζί και ό,τι γίνει». 

Η εικόνα αυτή δεν απέχει από αυτή που μετέφεραν το τελευταίο δεκαπενθήμερο οι κρατούμενες των Γυναικείων Φυλακών Κορυδαλλού, ενώ ανάλογες καταγγελίες υπάρχουν και από κρατούμενους του Καταστήματος Κράτησης Δομοκού. Εκεί μάλιστα, είχαν ανιχνευθεί μόλις 4 κρούσματα ως τις 2 Ιουλίου 2021, ενώ στο οκτάμηνο που ακολούθησε ως τις 18 Φεβρουαρίου, τα κρούσματα έφτασαν τα 152, αριθμός που εκτιμάται ότι έχει αυξηθεί, αφού μόνο μέσα στον Μάρτιο φέρεται να βρέθηκαν τουλάχιστον 18 ακόμη κρατούμενοι θετικοί στον κορονοϊό. 

Φυλακές Κορυδαλλού. Πηγή: Δίκτυο Αλληλεγγύης Κρατουμένων  

Καθυστέρηση στους εμβολιασμούς 

Κρίσιμο ρόλο στην αυξημένη διασπορά της covid-19 κατά το 4ο κύμα της πανδημίας φέρεται να έχει παίξει και η καθυστέρηση στην έναρξη του εμβολιαστικού προγράμματος στις ελληνικές φυλακές, το οποίο ξεκίνησε μόλις την 1η Ιουλίου 2021, δηλαδή αρκετούς μήνες μετά την έναρξη στον γενικό πληθυσμό κι αυτό παρότι πρόκειται για ευάλωτο πληθυσμό που διαβιοί σε κλειστές, άρα διπλά επικίνδυνες, δομές. 

Με βάση τα πρακτικά της Ειδικής Μόνιμης Επιτροπής Σωφρονιστικού Συστήματος και λοιπών Δομών Εγκλεισμού Κρατούμενων της 10ης Ιουνίου 2021, είχαν ολοκληρώσει τον εμβολιασμό μόλις 388 κρατούμενοι (επί συνόλου 11.031, ποσοστό 3,5%) και 504 υπάλληλοι. Το ίδιο διάστημα την α’ δόση είχαν κάνει μόλις 22 κρατούμενοι. Σύνολο δηλαδή 410 εμβολιασμοί κρατουμένων, στη συντριπτική πλειονότητά τους με το μονοδοσικό της Johnson. Έως τις 18 Νοεμβρίου 2021 -δηλαδή στις αρχές του 4ου κύματος- μόλις το 59% των κρατουμένων ήταν εμβολιασμένοι (6600 κρατούμενοι). 

«Ο εμβολιασμός των κρατουμένων πρέπει να αποτελεί μία από τις πρώτες προτεραιότητες κάθε κράτους, γιατί οι συνθήκες διαβίωσης ενισχύουν τη μετάδοση της ασθένειας. Οι κρατούμενοι βρίσκονται υπό την ευθύνη της πολιτείας, δεν έχουν τη δυνατότητα να προστατεύσουν τον εαυτό τους, την υγεία τους, να λάβουν τα μέτρα που οι ίδιοι κρίνουν απαραίτητα για την πρόληψη των κινδύνων που θέτει η πανδημία», τονίζει η Ιφιγένεια Καμτσίδου, Αναπληρώτρια καθηγήτρια Συνταγματικού Δικαίου Α.Π.Θ. και μέλος της Ευρωπαϊκής Επιτροπής για την Πρόληψη των Βασανιστηρίων του Συμβουλίου της Ευρώπης (CPT). «Θα πρέπει για αυτόν τον λόγο ένα δημοκρατικό κράτος να φροντίζει πρώτα από όλα την υγεία και τη ζωή των ανθρώπων που έχει υπό την ευθύνη της».  

Μπορεί να αλλάξει κατεύθυνση η Ελλάδα; 

Στις 9 Μαρτίου 2022 ο Έλληνας δικαστής του Ευρωπαϊκού Δικαστηρίου των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου, Ιωάννης Κτιστάκις, παρουσίασε στην Ειδική Μόνιμη Επιτροπή Παρακολούθησης των Αποφάσεων του ΕΔΔΑ στη Βουλή στοιχεία για τις ελληνικές καταδίκες στο Στρασβούργο, αλλά και τις εκκρεμείς ατομικές προσφυγές από την Ελλάδα, που όλα ζωγραφίζουν με τα πιο μελανά χρώματα τις συνθήκες διαβίωσης στις ελληνικές φυλακές. Σύμφωνα με τον Ι. Κτιστάκι, από τις συνολικά 2.214 ατομικές προσφυγές που εκκρεμούν κατά της Ελλάδας (αντιπροσωπεύουν πάνω από το 3% του συνόλου των 70.150 εκκρεμών προσφυγών από 47 κράτη), οι 1.782, δηλαδή ποσοστό 81%, αφορούν αποκλειστικά τις συνθήκες κράτησης στα σωφρονιστικά καταστήματα της χώρας. «Εκείνο που προβληματίζει ιδιαίτερα στην περίπτωση της Ελλάδας είναι η αδυναμία της να διορθώνει τα πράγματα, να συμμορφώνεται έγκαιρα και ουσιαστικά στις καταδικαστικές αποφάσεις του Στρασβούργου», τόνισε ο δικαστής του ΕΔΔΑ στο κοινοβούλιο. 

Τον Μάρτιο συμπληρώθηκαν δύο χρόνια από την εμφάνιση του κορονοϊού στη χώρα μας και κανείς δεν γνωρίζει μέχρι πότε η πανδημία θα παραμείνει στη ζωή μας.«Η covid-19 θα έπρεπε να είναι μια αφύπνιση για να επενδύσουμε σε καλύτερες συνθήκες στις φυλακές και να μειώσουμε τη χρήση της επιβολής της φυλάκισης», επισημαίνει η  Catherine Heard, διευθύντρια του Παγκόσμιου Ερευνητικού Προγράμματος Φυλακών. Στην περίπτωση της διαχείρισης της πανδημίας στις ελληνικές φυλακές και κατά το 4ο κύμα της πανδημίας, όμως, το πάθημα δεν φαίνεται να έγινε ακόμα μάθημα. 

* Συμπληρωματικό ρεπορτάζ: Κέλλυ Κική (iMEdDLab)

Το έργο είναι μια συνεργασία στο πλαίσιο του Ευρωπαϊκού Δικτύου Δημοσιογραφίας Δεδομένων

Υπεύθυνος έργου: Deutsche Welle

Συνεργάτες: Alternatives Economiques, Civio, El Confidencial, EURologus, Il Sole24Ore, iMEdD, MIIR, OBC Transeuropa, Openpolis, Pod črto, VoxEurop

Έρευνα-κείμενο: Νίκος Μορφονιός, Ιωάννα Λουλούδη (MIIR)  

Έρευνα και ανάπτυξη γραφημάτων: Θανάσης Τρομπούκης (iMΕdDLab)*

Το MIIR (Mediterranean Institute for Investigative Reporting) και το iMΕdD (incubator for Media Education and Development) ανέλαβαν να συλλέξουν και να επεξεργαστούν τα ειδικότερα στοιχεία που αφορούν την Ελλάδα για τη χωρητικότητα, τον συνωστισμό, τα κρούσματα, τους θανάτους, την πρόσβαση στην υγεία και τον εμβολιασμό, παράλληλα με τις συνεντεύξεις φυλακισμένων, ειδικών επιστημόνων, θεσμικών παραγόντων στο πλαίσιο της πανευρωπαϊκής έρευνας. Τα συμπεράσματα για τις ελληνικές φυλακές;

Διπλάσια διασπορά του ιού στις φυλακές σε σχέση με την υπόλοιπη κοινωνία, με συνέπεια μέχρι σήμερα να εκτιμάται ότι έχει νοσήσει το ⅓ των φυλακισμένων, κελιά με στοιβαγμένους κρατούμενους σε ελάχιστα τετραγωνικά μέτρα, αυτοσχέδιοι θάλαμοι νοσηλείας χωρίς κανέναν διαχωρισμό ασθενών, χώροι καραντίνας με συνωστισμό όπου διαβιούν υγιής πληθυσμός δίπλα σε ύποπτα κρούσματα, ανεπαρκής πρόσβαση σε υγειονομική περίθαλψη και προστατευτικά μέσα, περιστολή δικαιωμάτων με περικοπή επισκεπτηρίων, δραστηριοτήτων και στέρηση αγαθών.

Ειδικότερα για τα στοιχεία που αφορούν τα κρούσματα, τους θανάτους και τον εμβολιασμό από την έναρξη της πανδημίας ώς τον Φεβρουάριο του 2022, οι πηγές από τις οποίες αντλήθηκαν στοιχεία είναι η αρμόδια για τις φυλακές Γενική Γραμματεία Αντεγκληματικής Πολιτικής, τα πρακτικά της Ειδικής Μόνιμης Επιτροπής Σωφρονιστικού Συστήματος και Λοιπών Δομών Εγκλεισμού Κρατουμένων καθώς και η «Αναφορά για τον κορονοϊό της Γενικής Γραμματείας Αντεγκληματικής Πολιτικής» που κατέθεσε στη Βουλή στις 12 Νοεμβρίου 2020 ο υφυπουργός Προστασίας του Πολίτη, Λευτέρης Οικονόμου.

Για τον ίδιο αυτό λόγο εξάλλου η συγκριτική ανάλυση δεδομένων που πραγματοποιήσαμε αποκαλύπτει μια σοκαριστική πραγματικότητα: η Ελλάδα συγκαταλέγεται στις ευρωπαϊκές χώρες που είχαν μεγαλύτερη διασπορά του ιού εντός των φυλακών συγκριτικά με τη διασπορά στον γενικό πληθυσμό. Εως τις 2 Ιουλίου 2021, 16 μήνες μετά την έναρξη της πανδημίας, εκτιμάται ότι το 7,9% των κρατουμένων συνολικά νόσησε με τον ιό, ενώ αντίστοιχα το 4,1% του γενικού πληθυσμού της Ελλάδας μολύνθηκε με τον ιό. Αυτό σημαίνει ότι η διασπορά εντός των φυλακών ήταν 1,9 φορές μεγαλύτερη, σχεδόν διπλάσια απ’ ό,τι εκτός φυλακών. Το ίδιο ισχύει για τις Βόρεια Ιρλανδία, Ιταλία, Αγγλία και Ουαλία, Σλοβενία, Βέλγιο και Καταλονία. Αντίθετα, εντός των φυλακών υπήρξε μικρότερη διασπορά της νόσου (συγκριτικά με τον γενικό πληθυσμό) σε Ουγγαρία, Αυστρία, Ισπανία (εκτός Καταλονίας), Ιρλανδία, Ελβετία, Αλβανία, Γερμανία και Σκοτία.

Στις φυλακές της Πάτρας, της Λάρισας και της Θεσσαλονίκης καταγράφηκαν και τα περισσότερα κρούσματα σε απόλυτους αριθμούς (208, 200, 106 αντίστοιχα).

Φυλακές Κορυδαλλού. Πηγή: Δίκτυο Αλληλεγγύης Κρατουμένων

Λιγότερα από 4 τ.μ. προσωπικού χώρου σε 25 από τις 34 φυλακές

Ο χώρος των 4 τ.μ. είναι σημαντικός, όχι μόνο για τις περιόδους της πανδημίας, αλλά και γενικότερα, διότι ο κάθε άνθρωπος ακόμα και μέσα στη φυλακή πρέπει να έχει ένα μίνιμουμ ιδιωτικότητας, ώστε να μπορεί να ζει όσο πιο καλά γίνεται.

«Στις φυλακές Λάρισας τα κελιά είναι θάλαμοι 8 και 10 ατόμων, οπότε αν κάποιος νοσήσει, είναι πολύ λογικό σε έναν πολύ μικρό χώρο 15 τετραγωνικών μέτρων που είναι οι θάλαμοι να νοσήσουν πιθανόν όλοι» περιγράφει την ασφυκτική κατάσταση στα κελιά ο Σταθόπουλος.

Σύμφωνα με την ανάλυση των δεδομένων, μέχρι την 1η Ιουλίου 2021 σε 25 από τις 34 φυλακές της χώρας για κάθε κρατούμενο αντιστοιχεί ζωτικός χώρος κάτω από 4 τ.μ., μέγεθος που οι συστάσεις της Ευρωπαϊκής Επιτροπής για την Πρόληψη των Βασανιστηρίων (CPT) του Συμβουλίου της Ευρώπης έχουν ορίσει ως κατ’ ελάχιστον χώρο ανά κρατούμενο στον θάλαμό του. Αναλυτικότερα, στο ειδικό κατάστημα κράτησης νέων Βόλου σε κάθε κρατούμενο αντιστοιχεί περίπου 1,9 τ.μ. ζωτικού, προσωπικού χώρου, στην Τρίπολη 2,1 τ.μ., στην Κω 2,3 τ.μ.., ενώ ακολουθούν οι φυλακές Κομοτηνής με 2,3 τ.μ., Ιωαννίνων με 2,4 τ.μ., Χαλκίδας και Ναυπλίου με 2,7 τ.μ.

«Κάθε φυλακισμένος, σύμφωνα με τις προτάσεις της Ευρωπαϊκής Επιτροπής για την Πρόληψη των Βασανιστηρίων και της Απάνθρωπης ή Ταπεινωτικής Μεταχείρισης ή Τιμωρίας (CPT), θα πρέπει να έχει κατ’ ελάχιστον ζωτικό χώρο τεσσάρων τετραγωνικών μέτρων σε θάλαμο και έξι τετραγωνικά μέτρα στο κελί του» μας εξηγεί ο Γιάννης Πέτσας, δρ Σωφρονιστικής Πολιτικής. Σύμφωνα με τις οδηγίες της CPT, κάθε κελί θα πρέπει να είναι κατ’ ελάχιστον 6 τ.μ. εάν φιλοξενεί έναν κρατούμενο, ενώ για κάθε επιπλέον κρατούμενο στο εμβαδόν του κελιού θα πρέπει να προστίθενται 4 τ.μ. «Αυτός ο χώρος είναι σημαντικός», επισημαίνει ο κ. Πέτσας, «όχι μόνο για τις περιόδους της πανδημίας, που είναι ούτως ή άλλως πολύ μικρός και δεν προστατεύει από τη διασπορά του ιού, αλλά και γενικότερα, διότι ο κάθε άνθρωπος ακόμα και μέσα στη φυλακή πρέπει να έχει ένα μίνιμουμ ιδιωτικότητας, ώστε να μπορεί να ζει όσο πιο καλά γίνεται. Οταν δεν έχεις αυτόν τον χώρο και είσαι κάθε ώρα και στιγμή ορατός στους υπολοίπους, τότε παραβιάζονται στοιχειώδη ανθρώπινα δικαιώματα» σημειώνει.

Η πραγματικότητα είναι ότι τα τετραγωνικά μέτρα που αντιστοιχούν σε κάθε κρατούμενο στη φυλακή είναι ακόμη λιγότερα από το αποτέλεσμα της ανάλυσης δεδομένων μας, για την οποία χρησιμοποιήθηκε ο διάμεσος αριθμός κρατουμένων που κρατούνταν ανά μήνα σε συσχέτιση με το συνολικό εμβαδόν κάθε καταστήματος. Τον ακριβή αριθμό των κελιών δεν τον γνωρίζει ούτε η ίδια η Γενική Γραμματεία Αντεγκληματικής Πολιτικής. Οταν απευθύναμε το ερώτημα για το πόσα ακριβώς είναι τα κελιά στις φυλακές της χώρας, τι εμβαδόν έχουν και πόσοι κρατούμενοι διαμένουν σε αυτά, η απάντηση της ΓΓΑΠ ήταν ότι «πήραμε το συνολικό εμβαδόν ανά κατάστημα κράτησης και το διαιρέσαμε με τα 16 τ.μ. που θα πρέπει να είναι κάθε κελί (σ.σ. 4 κρατουμένων), δεδομένου ότι κάθε κρατούμενος θα πρέπει να έχει 4 τ.μ. (βάσει των προδιαγραφών τής CPT). Σας ενημερώνουμε ότι στο ερωτηματολόγιο SPACEI (σ.σ. πρόκειται για την ετήσια έκθεση με στατιστικά στοιχεία για τις φυλακές του Συμβουλίου της Ευρώπης) έχουμε στείλει για τις 31/1/2020 σαν συνολικό αριθμό κελιών (σ.σ. στη χώρα) 2.747 και είχαμε γράψει το εξής σχόλιο: Ο αριθμός των κελιών υπολογίστηκε με βάση τα ελάχιστα πρότυπα της CPT για την επιφάνεια ανά τρόφιμο 4 τ.μ». Με άλλα λόγια, τα 2.747 κελιά δεν αντιστοιχούν σε πραγματικά δεδομένα, αλλά στο ιδανικό και ιδεατό σενάριο ότι κάθε κρατούμενος πρέπει να έχει ζωτικό χώρο 4 τ.μ. (σ.σ. που δεν έχει)!

Φυλακές Λάρισας. Πηγή: Δίκτυο Αλληλεγγύης Κρατουμένων 

Ο συνωστισμός καθιστά τις φυλακές υγειονομικές βόμβες

Στα συγκριτικά στοιχεία από 32 χώρες που συλλέχθηκαν στο πλαίσιο της έρευνας η Ελλάδα εμφανίζεται στην 7η θέση στις συνθήκες συνωστισμού στην Ευρώπη. Με βάση τα ειδικότερα στοιχεία για την πληρότητα στις ελληνικές φυλακές προκύπτει ότι η μέση πληρότητα με βάση τη συγκριτική ανάλυση πραγματικού πληθυσμού κρατουμένων και θέσεων σε κάθε ίδρυμα, κατά το διάστημα από 1/1/2020 έως και την 1/1/2022, ξεπερνά στα 25 από τα 34 ιδρύματα κατά πολύ το 100%.

Το ακόμη πιο οξύμωρο στην περίπτωση της Ελλάδας βέβαια είναι πως από την ανάλυση δεδομένων φαίνεται ότι κατά τη διάρκεια της πανδημίας η πληρότητα των ελληνικών φυλακών όχι μόνο δεν μειώθηκε, αλλά αντιθέτως αυξήθηκε! Συγκεκριμένα, ενώ την 1η Ιανουαρίου 2020 (πριν από την πανδημία) η πληρότητα ήταν 110%, τον Απρίλιο του 2020 άγγιξε το 112.9% ενώ έως και τον Μάιο του 2021 κινήθηκε σε ποσοστά άνω του 110% με τον τον Ιούλιο του 2020 να φτάνει το 113,1%.

Μάλιστα, σύμφωνα με τα δεδομένα, την 1/1/2022 στο ειδικό κατάστημα νέων Βόλου η πληρότητα αγγίζει το 201,9%, στην Κομοτηνή το 188,3%, στην Τρίπολη το 181,1%, στην Κέρκυρα το 173,9%, στα Ιωάννινα το 154,5% κι ακολουθούν οι φυλακές Χαλκίδας (154,3%), Πάτρας (148,9%), Ναυπλίου (147,6%) και Κω (144,6%).

Αυτό που περιγράφει η ειδική σύμβουλος του ΠΟΥ αντιστοιχεί και στην περίπτωση των ελληνικών φυλακών. Οι κατά γενική ομολογία κακές συνθήκες διαβίωσης, η ανεπαρκής πρόσβαση στην περίθαλψη σε συνδυασμό με τη μη ενίσχυση του ιατρικού προσωπικού και την έλλειψη ουσιαστικών υγειονομικών μέτρων αντιμετώπισης της νόσου από τις διοικήσεις των φυλακών και τη Γενική Γραμματεία Αντεγκληματικής Πολιτικής επιδεινώνουν το πρόβλημα της διασποράς της ιού.

Φυλακής Χαλκίδας. Πηγή: Δίκτυο Αλληλεγγύης Κρατουμένων

Κρατούμενοι σε ρόλο γιατρού

Ο Βασίλης Δημάκης είναι κρατούμενος στη Δ’ πτέρυγα των φυλακών Κορυδαλλού και, όπως περιγράφει, στην αρχή της πανδημίας «τα μόνα μέτρα ήταν κάτι χλωρίνες, καθυστερημένα κιόλας, και μετά από κάποιους μήνες κάτι μάσκες. Αντισηπτικά και μάσκες δεν υπήρχαν στην αρχή, σπάνια, μας έφεραν και μετά το πρώτο εξάμηνο μάσκες κάποιοι φορείς απέξω που τα συγκέντρωσαν και μας τα έφεραν».

Σχετικά με την επάρκεια του ιατρικού και νοσηλευτικού προσωπικού σε όλη τη διάρκεια της πανδημίας, ο Δημάκης αναφέρει πως «δεν είναι εξειδικευμένο. Τα ίδια που υπήρχαν εδώ, τα ίδια συνέχισαν να είναι, δεν αναβαθμίστηκε το προσωπικό. Οι κρατούμενοι έβγαζαν το φίδι από την τρύπα, καθώς με τον ευεργετικό υπολογισμό ημερών, τα γνωστά μεροκάματα, δούλευαν για παράδειγμα στο φαρμακείο. Επίσης δεν υπάρχει μόνιμος γιατρός εδώ, έρχεται μόνο το πρωί. Και το απόγευμα υπάρχουν κάποιοι νοσηλευτές που τους έχει βάλει η διοίκηση να κάνουν καμιά ένεση, να μετρήσουν καμιά ένδειξη. Δεν μένει γιατρός το βράδυ, 2.000 άτομα που είμαστε εδώ δεν εξυπηρετούμαστε. Αν γίνει κάτι, υπάρχουν οι λεγόμενοι υπάλληλοι που δουλεύουν τραυματιοφορείς, παίρνουν τον άνθρωπο, αν προλάβει και τη γλιτώσει, και τον πάνε στο νοσοκομείο», σημειώνει.

Την ίδια εικόνα βεβαιώνει και ο Σταθόπουλος. Οπως και στις φυλακές Κορυδαλλού, στο κατάστημα της Λάρισας «δεν είναι εξειδικευμένο το προσωπικό. Είναι κάποιοι νοσηλευτές, οι οποίοι είναι λίγοι σε αριθμό, μόλις 8. Γιατροί δεν υπήρχαν! Υπήρχε ένας κρατούμενος, ο οποίος ήταν γιατρός και ήταν μέσα για οικονομικούς λόγους, που είχε αναλάβει να τσεκάρει τους κρατούμενους που είχαν νοσήσει. Με αποτέλεσμα, όπως ήταν λογικό γιατί ερχόταν σε επαφή με όλους, αυτός να νοσήσει και να νοσήσει πιο βαριά απ’ όλους. Μεταφέρθηκε σε νοσοκομείο με βαρύ ιικό φορτίο και μπήκε σε θάλαμο ΜΑΦ, αυξημένης φροντίδας».

«Βάζουν τους νοσούντες όλους μαζί και ό,τι γίνει…»

Η ανεπάρκεια πρόληψης και αντιμετώπισης της Covid-19 δεν συνίσταται όμως μόνο στις ελλείψεις υγειονομικού προσωπικού και προστατευτικών μέσων. Η όλη διαχείριση των κρουσμάτων και περίθαλψης των νοσούντων μοιάζει περισσότερο με ένα σύστημα που θεμελιώνεται στην προχειρότητα και την τυχαιότητα.

«Οποιος αρρωστήσει με Covid», περιγράφει ο Σταθόπουλος, «μεταφέρεται σε άλλους ειδικούς θαλάμους, οι οποίοι έχουν άλλους νοσούντες από διάφορες πτέρυγες. Εφτιαξαν πρόχειρα κάποιους ειδικούς χώρους, οι οποίοι πριν ήταν θάλαμοι κρατουμένων, και απλά στρίμωξαν τους κρατούμενους αυτούς σε άλλους θαλάμους. Οποιος νοσεί λοιπόν κλείνεται 14 μέρες σε έναν θάλαμο μαζί με όλους τους άλλους ασθενείς με Covid, πράγμα που σημαίνει ότι αν κάποιος έχει βαρύ ιικό φορτίο αυτομάτως μπορεί να μεταφερθεί σε όλους τους υπόλοιπους και να νοσήσουν όλοι πολύ βαριά. Οπότε η αντιμετώπιση είναι ότι βάζουμε όλους τους νοσούντες μαζί και ό,τι γίνει».

Την ίδια αντιμετώπιση περιγράφει και ο Δημάκης στον Κορυδαλλό. «Οι νοσούντες είναι σε έναν χώρο χωρίς καμία απολύμανση, χωρίς καμιά φροντίδα για 14 μέρες. Μπαίνει κόσμος όλοι μαζί, με ιικό φορτίο βαρύ, και συναγελάζονται όλοι μαζί». Αναφορικά με τον χώρο νοσηλείας ο Δημάκης επισημαίνει ότι «δυστυχώς η Γ’ πτέρυγα στις γυναικείες φυλακές Κορυδαλλού, που είχε υποσχεθεί η κ. Νικολάου (σ.σ. τέως γ.γ. Αντεγκληματικής Πολιτικής), δεν έχει ανοίξει, δεν έχει φιλοξενήσει ούτε ένα άτομο ποτέ! Υπήρξε η κατάλληλη -υποτίθεται- μετατροπή της σε πτέρυγα για τους ασθενείς με κορονοϊό. Ωστόσο αυτή η πτέρυγα δεν χρησιμοποιήθηκε ποτέ από κανέναν με κορονοϊό! Και έχουν έναν χώρο στην εκκλησία, που στεγάζεται εδώ στον Κορυδαλλό, όπου όταν όποιος έχει κορονοϊό τον πάνε εκεί. Κι αν είναι και θρήσκος, κάνει και τον σταυρό του…».

Το ίδιο συμβαίνει και με τον χώρο καραντίνας, στον οποίο παραμένουν υποχρεωτικά ώς και 14 μέρες όσοι εισέρχονται στη φυλακή (νεοεισερχόμενοι κρατούμενοι, από μεταγωγές κ.λπ.). «Εχουν στη Δ’ πτέρυγα 3-4 κελιά, τα λεγόμενα “πειθαρχεία/κελιά απομόνωσης”, όπου συνωστίζονται από 15 άτομα και στα οποία όταν έρχεται κάποιος απέξω μένει μέρες στην καραντίνα και μετά μπαίνει στη φυλακή εδώ. Είναι όλοι μαζί, δεν τηρείται κανένα πρωτόκολλο. Βάζανε το ύποπτο κρούσμα και το έβαζαν εκεί μέσα, που ήταν όλοι μαζί οι κρατούμενοι. Στον ίδιο χώρο μπορεί να βρεθούν, δηλαδή, υγιείς και ύποπτα κρούσματα, δεν υπάρχει κανένας διαχωρισμός» καταλήγει ο Δημάκης.

Γιατί η ελληνική κυβέρνηση δεν προχώρησε στην αποσυμφόρηση

Ενα από τα κεντρικά στρατηγικά μέτρα που έλαβαν αρκετές ευρωπαϊκές κυβερνήσεις, όπως απέδειξε η έρευνα, για την αντιμετώπιση του κορονοϊού στις φυλακές ήταν η αποσυμφόρησή τους. Η Ελλάδα ωστόσο δεν προχώρησε ποτέ σε αυτό το μέτρο. Κατά τη διάρκεια του πρώτου κύματος πολλές χώρες σε όλη την Ευρώπη απελευθέρωσαν ανθρώπους σε πρωτοφανή αριθμό προκειμένου να μειώσουν την πίεση στις φυλακές. «Είναι αυτό που τους έλεγαν οι ειδικοί να κάνουν εδώ και χρόνια, αλλά ήταν πολύ επίφοβο σε πολιτικό επίπεδο» υπογραμμίζει η Catherine Heard, διευθύντρια του Παγκόσμιου Ερευνητικού Προγράμματος Φυλακών. «Πιστεύω ότι η Covid έδωσε σε πολλές χώρες μια δικαιολογία για να μειώσουν ήσυχα τον αριθμό των κρατουμένων τους».

Η Heard υπολόγισε ότι ο πληθυσμός των φυλακισμένων μπορεί να έχει μειωθεί έως και κατά μισό εκατομμύριο ανθρώπους παγκοσμίως μεταξύ Μαρτίου 2020 και Ιουνίου 2021. Χώρες όπως η Σλοβενία, το Βέλγιο, η Γαλλία και η Ιταλία, οι οποίες λειτουργούσαν όλες εξ αρχής υπεράνω της χωρητικότητας, μείωσαν τους έγκλειστους πληθυσμούς τους έως και 25%, μειώνοντάς τους σε ή κάτω από την επίσημη χωρητικότητα. «Ενα μάθημα που θα έχουν πάρει οι χώρες είναι ότι έχουν μειώσει τον αριθμό των φυλακισμένων τους χωρίς να πέσει ο ουρανός να τους πλακώσει» λέει η Heard. Με την πανδημία να προσφέρει έναν λόγο δημόσιας υγείας για τη μείωση του πληθυσμού των φυλακών, υπογραμμίζει ότι είναι ζωτικής σημασίας οι χώρες να διατηρήσουν τώρα αυτή την τάση.

Η ελληνική κυβέρνηση πάντως δεν έλαβε ποτέ αυτό το μάθημα, καθώς δεν προχώρησε στη μείωση των κρατουμένων προκειμένου να αποκλιμακωθούν οι συνθήκες Covid στις φυλακές. Τον λόγο που συνέβη αυτό μάλλον τον περιγράφει αυθόρμητα ο Δημάκης. «Η κ. Νικολάου και η κυβέρνηση δεν μπορούσαν να διαχειριστούν το αφήγημα της αποσυμφόρησης» σημειώνει ο Δημάκης. «Γιατί το θεωρούσε τραγικό να κάνει έναν ιδιότυπο νόμο Παρασκευόπουλου στην ουσία. Η κριτική στον νόμο Παρασκευόπουλου ήταν βασική προεκλογική σημαία της Ν.Δ., μαζί με την ατζέντα της “εγκληματικότητας” και την κατατρομοκράτηση γύρω από το θέμα. Σε περίπτωση που θα έκαναν κάτι παρόμοιο και θα εφάρμοζαν έναν νόμο Παρασκευόπουλου στην ουσία, και πιο βελτιωμένο μάλιστα, θα είχαν θέμα γιατί ο κεντρικός κορμός της Δεξιάς δεν θα άφηνε και δεν άφησε να γίνει κάτι τέτοιο, να βγουν όλοι οι “εγκληματίες” έξω».

Από την πλευρά πάντως της Γενικής Γραμματείας Αντεγκληματικής Πολιτικής, όταν θέσαμε το ερώτημα για τις ενέργειες που έλαβαν σχετικά με τη διαχείριση του υπερπληθυσμού των φυλακών, μας απάντησαν ότι «αναφορικά με τη μείωση του αριθμού των υποδίκων ή άλλους τρόπους αποσυμφόρησης με μειώσεις ποινών κ.λπ., αυτές είναι ενέργειες που αφορούν το υπ. Δικαιοσύνης και τις αρμόδιες αρχές. Η Γενική Γραμματεία προχώρησε σε μαζικές μεταγωγές από Καταστήματα Κράτησης με υπερπληθυσμό σε άλλες που είχαν θέσεις. Π.χ. πάνω από 1.000 βαρυποινίτες μετήχθησαν εκτάκτως από τις φυλακές υποδίκων Κορυδαλλού σε άλλες στην περιφέρεια. Ετσι ο Κορυδαλλός μετατράπηκε σε φυλακή αποκλειστικά για υπόδικους» υποστήριξαν, επισημαίνοντας παράλληλα πως στους σχεδιασμούς της Γενικής Γραμματείας είναι η κατασκευή και λειτουργία έξι νέων φυλακών.

Ωστόσο υπήρξε και μια συγκεκριμένη νομοθετική ενέργεια του υπ. Δικαιοσύνης, η οποία φαίνεται να επιβάρυνε τις συνθήκες υπερπληθυσμού βάζοντας φρένο σε μεταγωγές κρατουμένων. Πρόκειται για τον νόμο 4670/2020 που επέφερε αλλαγές στη διαδικασία χορήγησης αδειών και περιόρισε ασφυκτικά τις προϋποθέσεις που επιτρέπουν τη μεταγωγή ενός κρατούμενου τόσο στις αγροτικές φυλακές όσο και στην Κεντρική Αποθήκη Υλικού Φυλακών. Μερίδα του Τύπου χαρακτήρισε τον νόμο «φωτογραφικό» προκειμένου να μην επιτραπεί στον Δημήτρη Κουφοντίνα να παραμείνει στις Αγροτικές Φυλακές Κασσαβέτειας Βόλου. Ο νόμος όμως είχε και μία παράπλευρη συνέπεια. Εν μέσω πανδημίας άφησε τις αγροτικές φυλακές άδειες και τα υπόλοιπα καταστήματα κράτησης υπερπλήρη. Το Ειδικό Αγροτικό Κατάστημα Κράτησης Κασσαβέτειας τον Ιανουάριο του 2022 είχε πληρότητα 31,8%, στην Αγιά Χανίων 30,3%, στην Κασσάνδρα Χαλκιδικής 28,2% και στην Τίρυνθα Αργολίδας 13,9%. Την ίδια στιγμή στην πλειονότητα των καταστημάτων κράτησης της χώρας οι κρατούμενοι ήταν στοιβαγμένοι ο ένας πάνω στον άλλον…

Στο πλαίσιο της έρευνας απευθύναμε αίτημα για συνέντευξη στη γενική γραμματέα Αντεγκληματικής Πολιτικής, Σοφία Νικολάου, όταν ακόμη βρισκόταν στη θέση αυτή. Η κ. Νικολάου ωστόσο αρνήθηκε να μας την παραχωρήσει.

Μόλις 410 εμβολιασμοί σε ένα εξάμηνο

Το πρόβλημα της διασποράς στις φυλακές επιτάθηκε περισσότερο εξαιτίας της καθυστέρησης του προγράμματος μαζικού εμβολιασμού των φυλακισμένων, αφού, σύμφωνα με την επίσημη ανακοίνωση της Γενικής Γραμματείας Αντεγκληματικής Πολιτικής, αυτός ξεκίνησε αργοπορημένα την 1η Ιουλίου 2021, αν και πρόκειται για ευάλωτο πληθυσμό που διαβιοί σε κλειστές, άρα διπλά επικίνδυνες, δομές. Με βάση τα πρακτικά της Ειδικής Μόνιμης Επιτροπής Σωφρονιστικού Συστήματος και λοιπών Δομών Εγκλεισμού Κρατούμενων της 10ης Ιουνίου 2021, είχαν ολοκληρώσει τον εμβολιασμό μόλις 388 κρατούμενοι (επί συνόλου 11.031, ποσοστό 3,5%) και 504 υπάλληλοι! Το ίδιο διάστημα την α’ δόση είχαν κάνει μόλις 22 κρατούμενοι. Σύνολο δηλαδή 410 εμβολιασμοί κρατουμένων, στη συντριπτική πλειονότητά τους με το μονοδοσικό της Johnson. Υστερα από ένα εξάμηνο, στις 18 Νοεμβρίου 2021, ο αριθμός των εμβολιασμένων είχε φτάσει σε 6.600 στους κρατούμενους (σε σύνολο 11.182 τότε) και σε 2.653 στους υπαλλήλους όλων των κλάδων.

Η ίδια επιβαρυντική καθυστέρηση σημειώθηκε και στη διενέργεια διαγνωστικών τεστ αντιγόνων στις φυλακές, καθώς, σύμφωνα με τον υφυπουργό Προστασίας του Πολίτη Λ. Οικονόμου στη Βουλή, μέχρι τις 9/3/21 είχαν γίνει μόλις 21.000 τεστ σε κρατούμενους και 10.400 τεστ σε σωφρονιστικούς στο σύνολο των καταστημάτων κράτησης. Mέσα σε έναν χρόνο δηλαδή από την έναρξη της πανδημίας, κατά μέσο όρο κάθε κρατούμενος είχε κάνει μόλις 1,85 rapid test. Το επόμενο τρίμηνο, μέχρι τον Ιούνιο του 2021, τα τεστ διπλασιάστηκαν μεν (66.093 εκ των οποίων 38.638 σε κρατουμένους και 27.455 σε υπαλλήλους), παρέμειναν όμως λιγότερα των αναγκών, ενώ η έλλειψη ουσιαστικών υγειονομικών μέτρων στις ασφυκτικά γεμάτες φυλακές δεν μπόρεσαν να αποτρέψουν την ευρεία διάδοση.

*Συμπληρωματικό ρεπορτάζ: Κέλλυ Κική (iMEdDLab)

*Διαβάστε στο δεύτερο μέρος της έρευνας περισσότερα ευρήματα για τα μέτρα και τους περιορισμούς εντός των φυλακών, τον εμβολιασμό, τη θνητότητα, καθώς και ειδικότερα στοιχεία για κρούσματα/διασπορά ανα σωφρονιστικό κατάστημα και για το 4ο κύμα της πανδημίας.

Ο Βαγγέλης Σταθόπουλος, ο οποίος βρίσκεται στις ελληνικές φυλακές Λάρισας, είναι ένας από τους περισσότερο από μισό εκατομμύριο ανθρώπους που βρίσκονται στις Ευρωπαϊκές φυλακές εν μέσω της πανδημίας του COVID-19. Και, όπως σε τόσες άλλες, έτσι και στη φυλακή όπου κρατείται το έδαφος είναι ιδανικό για την αναπαραγωγή των ιών:  υπερπλήρεις φυλακές, με ασφυκτικές συνθήκες διαβίωσης και συχνά κακές συνθήκες υγιεινής.

«Όταν κόλλησα κορωνοϊό  τον περασμένο Δεκέμβριο, περίπου οι μισοί από τους κρατούμενους ήταν επίσης άρρωστοι», λέει ο Σταθόπουλος. «Μας έβαλαν σε μια πτέρυγα με 60 άτομα, σε ένα χώρο περίπου 110 τετραγωνικών μέτρων (1.200 τετραγωνικά πόδια). Ήταν θέμα τύχης αν  θα αρρωστούσες σοβαρά ή ήπια».

Κατά τη διάρκεια της πανδημίας, έχουμε συνηθίσει στους σχολαστικά ενημερωμένους πίνακες ελέγχου COVID-19 και παρακολουθούμε στενά τις συνθήκες  και τις περιπτώσεις που μπορεί να είναι πιο πιθανό η εμφάνιση κρουσμάτων, όπως οι οίκοι φροντίδας ηλικιωμένων. Ωστόσο, ελάχιστα στοιχεία έχουν δημοσιοποιηθεί σχετικά με την εξάπλωση του κορωνοϊού σε εγκαταστάσεις καρκινοπαθών.

Σε συνεργασία με 11 δημοσιογραφικές ομάδες του  Ευρωπαϊκού Δικτύου Δημοσιογραφίας Δεδομένων, η DW έχει συλλέξει δεδομένα από 32 χώρες που δείχνουν πόσα κρούσματα και θάνατοι αναφέρθηκαν στις φυλακές, πώς προχώρησαν οι εμβολιασμοί και ποια μέτρα ελήφθησαν για τον περιορισμό της εξάπλωσης του ιού.

«Πολλές φυλακές είναι υπερπλήρεις, χωρίς δυνατότητα τήρησης μέτρων σωματικής απόστασης», λέει η Φιλίπα Άλβες ντα Κόστα, σύμβουλος δημόσιας υγείας για το Πρόγραμμα Υγείας στις Φυλακές του Παγκόσμιου Οργανισμού Υγείας. «Έτσι, όταν ο ιός μεταφέρεται, μεταδίδεται πολύ πιο εύκολα».

Οι κρατούμενοι είναι ευάλωτοι

Η ντα Κόστα λέει ότι ο κίνδυνος στις φυλακές είναι παρόμοιος με αυτόν που αντιμετωπίζουν οι άνθρωποι που ζουν σε συγκεντρωτικές εγκαταστάσεις στέγασης, όπως οίκους ευγηρίας και καταφύγια.

Πολλοί κρατοὐμενοι έχουν πολλούς παράγοντες που τους θέτουν σε αυξημένο κίνδυνο για σοβαρή νόσο COVID-19, συμπεριλαμβανομένων καταστάσεων όπως ο HIV και ιστορικών καπνίσματος ή άλλων ναρκωτικών. Η περιθωριοποίηση, η φτώχεια και η ανεπαρκής πρόσβαση στην υγειονομική περίθαλψη συχνά επιβαρύνουν αυτούς τους πληθυσμούς ακόμη και πριν από τη φυλάκιση, και οι συνθήκες στις φυλακές συχνά επιδεινώνουν αυτούς τους παράγοντες, σύμφωνα με τον ΠΟΥ. «Στις φυλακές θεωρούμε τους ανθρώπους στα 50 τους ηλικιωμένους, παρόλο που στα πλαίσια μίας κοινότητας  δεν θα ήταν», λέει η ντα Κόστα.

Τα κρούσματα του COVID στις φυλακές μας επηρεάζουν όλους

Τα κρούσματα στις φυλακές επηρεάζουν όχι μόνο τους κρατούμενους ή εργάζονται εκεί, αλλά και τις γύρω κοινότητες. «Δεν είναι ένα εντελώς κλειστό περιβάλλον», λέει η ντα Κόστα. «Κόσμος μπαινοβγαίνει κάθε μέρα. Όχι μόνο το προσωπικό, αλλά και άλλοι, όπως  οι δικηγόροι και οι ίδιοι οι κρατούμενοι. Έτσι, εάν δεν προστατεύεις  τις φυλακές, δεν προστατεύεις την κοινότητα».

Στις Ηνωμένες Πολιτείες, όπου ο κορωνοϊός σάρωσε γρήγορα τις φυλακές το 2020, πολλές μελέτες περιπτώσεων δείχνουν πώς τα κρούσματα στις φυλακές εξαπλώθηκαν στις γύρω κοινότητες. Μια σύγκριση σε εθνικό επίπεδο διαπίστωσε ότι τα κρούσματα COVID-19 αυξήθηκαν πιο γρήγορα σε κομητείες με περισσότερους κρατούμενους και συνέδεσε το σύνολο των φυλακισμένων της χώρας με περισσότερες από μισό εκατομμύριο επιπλέον περιπτώσεις COVID-19 εντός και εκτός φυλακών.

Τα ποσοστά μόλυνσης στις φυλακές ακολουθούν τα ποσοστά του γενικού πληθυσμού

Τα δεδομένα που συλλέχθηκαν για αυτήν την έρευνα δείχνουν τώρα ότι, εκ πρώτης όψεως, αυτά τα μέτρα φαίνεται ότι βοήθησαν να αποφευχθούν τα χειρότερα: οι φυλακές, συνολικά, δεν έχουν μετατραπεί σε δραπέτη σημεία για τον COVID. Σύμφωνα με τα διαθέσιμα στοιχεία, σε πολλές χώρες τα ποσοστά μόλυνσης στις φυλακές φαίνεται να είναι περίπου τα ίδια με αυτά του γενικού πληθυσμού.

Όπου τα ποσοστά μόλυνσης ήταν υψηλά στον γενικό πληθυσμό, έτειναν επίσης να είναι υψηλά και στις φυλακές. Αυτό ισχύει, για παράδειγμα, σε χώρες όπως η Σλοβενία, η Εσθονία και το Βέλγιο, όπου περισσότερα από ένα στα 10 άτομα έχουν ήδη βγει θετικά στον κορωνοϊό. Σε χώρες όπως η Κροατία και η Ελλάδα, οι κρατούμενοι μολύνονται σε πολύ υψηλότερο ποσοστό από οτι στον γενικό πληθυσμό. Όμως, σε πολλές χώρες, τα αναφερόμενα κρούσματα στις φυλακές παρέμειναν κάτω από το επίπεδο του γενικού πληθυσμού, σύμφωνα με τα πιο πρόσφατα διαθέσιμα στοιχεία — ακόμη και στην Ουγγαρία και τη Γαλλία, χώρες με διαβόητα υπερπλήρεις  φυλακές.

Ακόμη και σε χώρες με χαμηλότερα ποσοστά μόλυνσης, οι  φυλακές μπορεί  να είναι τοποθεσίες σοβαρών κρουσμάτων. Μόλις πρόσφατα, περισσότερα από 50 άτομα βρέθηκαν θετικά στη φυλακή Béziers στη Γαλλία, η οποία επί του παρόντος περιορίζει 638 άτομα σε έναν χώρο που έχει κατασκευαστεί για 389.

Τα κρούσματα και οι θάνατοι ενδέχεται να μην καταγράφονται

Οι επίσημοι αριθμοί μπορεί να μην λένε πάντα την όλη την αλήθεια. Οι περισσότερες διοικήσεις φυλακών δεν συλλέγουν δεδομένα συστηματικά, λέει ο Adriano Martufi, ο οποίος ερευνά τις συνθήκες των φυλακών στην Ευρώπη στο Πανεπιστήμιο του Leiden. «Η αίσθηση μου είναι ότι υπάρχει σίγουρα πρόβλημα στις καταγραφές, ότι δηλαδή καταγράφονται λιγότερα κρούσματα», λέει ο Martufi.

Οι φυλακές της Λάρισας στην Ελλάδα, για παράδειγμα, είχαν αναφέρει επίσημα μόνο 200 περιπτώσεις έως τον Ιούλιο του 2021. Ο Σταθόπουλος λέει ότι έχει μετρήσει πολύ περισσότερες. «Από τον Δεκέμβριο του 2020 έως τώρα, πιστεύω ότι είχαμε περισσότερα από 500 κρούσματα», λέει.

Η λάθος καταγραφή μπορεί να μην είναι απαραίτητα σκόπιμη — θα μπορούσε να είναι αποτέλεσμα οργανωτικών προκλήσεων. «Οι υπηρεσίες υγείας στις φυλακές είναι υποστελεχωμένες και ανεπαρκώς εξοπλισμένες», λέει ο Martufi. «Δεν είμαι καν σίγουρος αν έχουν την τεχνική ικανότητα να συλλέξουν και να χειριστούν τέτοια δεδομένα».

Οι χαμηλοί αριθμοί κρουσμάτων έχουν τεράστιο κόστος

Ακόμη και αν ληφθούν υπόψη οι αριθμοί των κρουσμάτων , οι περιορισμοί που επιβάλλονται για τον περιορισμό της εξάπλωσης του κορονοϊού έχουν συχνά τις δικές τους «παρενέργειες». «Η τραγωδία που φοβόμασταν δεν συνέβη, αλλά μόνο χάρη στις τεράστιες θυσίες του πληθυσμού των φυλακών, οι οποίες είναι : το τέλος άλλων δραστηριοτήτων, το τέλος της διδασκαλίας το τέλος στη λίγη δουλειά που υπάρχει στη φυλακή και ούτω καθεξής», λέει ο Dominique Simonnot,  επικεφαλής του ανεξάρτητου δημόσιου φορέα της Γαλλίας για την επίβλεψη των συνθηκών σε μέρη όπου οι άνθρωποι στερούνται την ελευθερία. «Σε κοινωνικούς όρους  το κόστος είναι υπερβολικό».

Τους τελευταίους 18 μήνες, πολλές φυλακές έχουν κλείσει πολύ περισσότερο από το συνηθισμένο. Μια φυλακή στη Μάλτα κρατούσε νέο-αφιχθέντες σε ένα κελί με μόνο ένα στρώμα δαπέδου και μια ανοιχτή τουαλέτα 23 ώρες την ημέρα για δύο εβδομάδες, σε συνθήκες που η Ευρωπαϊκή Επιτροπή για την Πρόληψη των Βασανιστηρίων είχε ήδη καταδικάσει από το 2013.

Οι περιορισμοί της καραντίνα ενέχουν σοβαρούς κινδύνους για την υγεία

Οι κανόνες του Νέλσον Μαντέλα του ΟΗΕ, ή (όπως αλλιώς είναι γνωστοί) οι Τυποποιημένοι Ελάχιστοι Κανόνες για τη Μεταχείριση των Κρατουμένων, ορίζουν ότι η απομόνωση θα πρέπει να χρησιμοποιείται μόνο ως έσχατη λύση, για όσο το δυνατόν μικρότερο χρονικό διάστημα και ποτέ για περισσότερες από 15 ημέρες. Όμως, κατά τη διάρκεια της πανδημίας, η απομόνωση των κρατουμένων έχει γίνει ένα τυπικό μέτρο σε πολλές χώρες.

Στην Ιρλανδία,  έγκλειστοι 70 ετών και άνω ή με χρόνιες ασθένειες τοποθετήθηκαν αυτόματα σε απομόνωση μεταξύ Απριλίου και Ιουνίου 2020, οι κρατούμενοι σε τέτοια απομόνωση ανέφεραν ότι αισθάνονταν κατάθλιψη και είχαν αυτοκτονικές τάσεις. Σε ορισμένες εγκαταστάσεις στη Γερμανία, οι προφυλακισμένοι απομονώνονταν για 14 ημέρες μετά από κάθε ακροαματική διαδικασία.

Στη Γαλλία, η απομόνωση δύο εβδομάδων ήταν υποχρεωτική μετά από οποιαδήποτε άδεια, οικογενειακή επίσκεψη ή εξωτερική ιατρική περίθαλψη, λέει ο Dominique Simonnot, επικεφαλής επιθεωρητής των φυλακών της χώρας. «Ως αποτέλεσμα, κάποιοι αρνούνται αυτές τις μετακινήσεις με όλους τους κινδύνους που αυτό συνεπάγεται για την υγεία τους». Ακόμη και οι άνθρωποι που δεν βρίσκονταν σε καραντίνα συχνά περιορίζονταν στα κελιά τους για μεγάλα τμήματα της ημέρας και τους άφηναν πολύ λίγα να κάνουν για να περάσει η ώρα.

Στην Ουγγαρία, ο Vass, «είχαμε δυόμισι ώρες σωματικής επαφής με αγαπημένα πρόσωπα δύο φορές το μήνα πριν από την πανδημία – η έλλειψη αυτής της δυνατότητας  προκάλεσε πολύ σοβαρά ψυχικά προβλήματα». Η φυλακή τελικά δημιούργησε επιλογές βιντεοκλήσεων για να επιτρέψει τουλάχιστον τις εικονικές επισκέψεις. «Αυτό το έκανε πιο εύκολο», λέει.

Οι περισσότερες χώρες εισήγαγαν μέτρα για εικονικές επισκέψεις, αν και οι χαμηλές ταχύτητες σύνδεσης και οι περιορισμοί χρήσης εξακολουθούν να δημιουργούν προβλήματα. «Έγινε ένα τεράστιο άλμα προς τα εμπρός σε πολλές φυλακές σε όλη την Ευρώπη για την ανάπτυξη συστημάτων τηλεδιάσκεψης», λέει ο Martufi. «Αυτό ήταν απολύτως αδιανόητο σε πολλά κράτη μέλη πριν από την πανδημία. Άρα ήταν μια θετική εξέλιξη».

Ο Martufi λέει ότι ένας πιθανός κίνδυνος είναι ότι οι φυλακές θα μπορούσαν να επιχειρήσουν να χρησιμοποιήσουν βιντεοκλήσεις ως αντικατάσταση των προσωπικών επισκέψεων, μακροπρόθεσμα. “Έχουμε ενδείξεις ότι ορισμένες διοικήσεις φυλακών είπαν: “Λοιπόν, τώρα έχετε Skype, μπορείτε να ζήσετε με αυτό – δεν υπάρχει πραγματική ανάγκη να σας επιτρέπεται να συναντήσετε την οικογένειά σας ή τους δικηγόρους σας από κοντά”, λέει ο Martufi. «Δεν γνωρίζουμε ακόμη πόσο συστημική είναι αυτή η αλλαγή, αλλά ο κίνδυνος είναι ότι μπορεί να παραμείνει μαζί μας ακόμα και μετά το τέλος της πανδημίας».

Πέρα από τις βιντεοκλήσεις, η Catherine Heard δεν βλέπει να καταβάλλεται μεγάλη προσπάθεια για τον μετριασμό των επιπτώσεων των περιορισμών. «Δεν μπορώ να σκεφτώ κάτι πραγματικά σημαντικό που έγινε», λέει. «Υπήρξε μια τεράστια χαμένη ευκαιρία, για παράδειγμα, να παρέχουμε υλικό ανάγνωσης, ηχογραφημένες πληροφορίες ή πρόσβαση σε διαδικτυακά μαθήματα. Υπήρχαν πολλά πράγματα που θα μπορούσαν να είχαν γίνει, θα έπρεπε να είχαν γίνει, αλλά δεν έγιναν».

Η Ολλανδία ήταν μια από τις χώρες που κατάφεραν να επανεκκινήσουν τις δραστηριότητες των φυλακών σχετικά γρήγορα μέσω μέτρων όπως προγράμματα εκ περιτροπής ή μικρότερες, σταθερές ομάδες, λέει ο Heard. Αλλά οι περισσότερες χώρες δεν εφάρμοσαν τέτοια μέτρα.

Τα δομικά προβλήματα επιδείνωσαν την κατάσταση

Όπως σε πολλούς άλλους τομείς της κοινωνίας, η κατάσταση έχει επιδεινωθεί από δομικά προβλήματα που υπήρχαν πολύ πριν από την πανδημία.

«Ορισμένοι από τους πιο αυστηρούς και παρατεταμένους περιορισμούς παρατηρήθηκαν στις χώρες με το χειρότερο ποσοστό υπερπληθυσμού των φυλακών», λέει η Heard. Η έλλειψη χώρου καθιστά αδύνατη την εφαρμογή των μέτρων αποστασιοποίησης και τα εναλλακτικά μέτρα εμποδίζονται από την έλλειψη προσωπικού. «Εάν δεν υπάρχει προσωπικό για να μετακινεί τους ανθρώπους στη φυλακή», λέει, «δεν υπάρχει άλλη επιλογή από το να τους κρατούν κλεισμένους στα κελιά τους το μεγαλύτερο μέρος της ημέρας και της νύχτας».

Ερευνητές, ΜΚΟ και φυλακισμένοι αναφέρουν επανειλημμένα τον υπερπληθυσμό ως κλειδί για το πρόβλημα. Μία στις τρεις ευρωπαϊκές χώρες λειτουργεί τις φυλακές της με πάνω από την επίσημη δυναμικότητα.

Σε πολλές  φυλακές, η κατάσταση του υπερπληθυσμού είναι πολύ χειρότερη από ότι υποδηλώνει ο μέσος όρος της χώρας. «Είμαι σε ένα κελί που προορίζεται για πέντε άτομα — τώρα είμαστε οκτώ. Είναι αδύνατο να διατηρήσουμε απόσταση», είπε ένα άτομο σε απεργία πείνας σε ένα κροατικό ειδησεογραφικό πρακτορείο κατά την έναρξη της πανδημίας τον Μάρτιο του 2020. «Δεν μπορούμε να δούμε τις γυναίκες και τα παιδιά μας και, Θεός φυλάξοι, ίσως κάποιοι από εμάς να μην τους  δούμε ποτέ πάλι. Πρακτικά νιώθουμε σαν θανατοποινίτες, που περιμένουμε τον κορωνοϊό να μπει στη φυλακή».

Γάλλος επικεφαλής επιθεωρητής φυλακών Dominique Simonnot: «Φανταστείτε τρεις ανθρώπους στριμωγμένους 10 ώρες την ημέρα σε ένα κελί 9 τετραγωνικών μέτρων, το οποίο είναι μόνο 4,5 τετραγωνικά μέτρα με την κουκέτα, το τραπέζι και την τουαλέτα».

Κατά τη διάρκεια του πρώτου κύματος, πολλές χώρες σε όλη την Ευρώπη απελευθέρωσαν ανθρώπους σε πρωτοφανή αριθμό προκειμένου να μειώσουν  την πίεση στις φυλακές. «Είναι αυτό που τους έλεγαν οι ειδικοί να κάνουν εδώ και χρόνια, αλλά ήταν πολύ επίφοβο σε  πολιτικό επίπεδο», λέει η Heard. «Πιστεύω ότι ο COVID έδωσε σε πολλές χώρες μια δικαιολογία για να μειώσουν ήσυχα τον αριθμό των κρατουμένων τους».

Η Heard υπολόγισε ότι ο πληθυσμός των φυλακισμένων μπορεί να έχει μειωθεί έως και κατά μισό εκατομμύριο ανθρώπους παγκοσμίως μεταξύ Μαρτίου 2020 και Ιουνίου 2021. Χώρες όπως η Σλοβενία, το Βέλγιο, η Γαλλία και η Ιταλία, οι οποίες λειτουργούσαν όλες εξαρχής υπεράνω της χωρητικότητας, μειώσαν τους έγκλειστους πληθυσμούς τους έως και 25%, μειώνοντάς τους σε ή κάτω από την επίσημη χωρητικότητα.

«Ένα μάθημα που θα έχουν πάρει οι χώρες είναι ότι έχουν μειώσει τον αριθμό των φυλακισμένων τους χωρίς να πέσει ο ουρανός να τους πλακώσει», λέει η Heard. Με την πανδημία να προσφέρει έναν λόγο δημόσιας υγείας για τη μείωση του πληθυσμού των φυλακών, λέει ότι είναι ζωτικής σημασίας οι χώρες να διατηρήσουν τώρα αυτή την τάση.

Αλλά δεν έχουν όλοι εμβολιαστεί  ακόμα. Ένας μεγάλος λόγος για την καθυστέρηση είναι το γεγονός ότι, ακόμη και με τον υψηλό κίνδυνο για τους κρατούμενους, το προσωπικό και τον γενικό πληθυσμό, οι περισσότερες ευρωπαϊκές χώρες δεν συμπεριέλαβαν τους κρατούμενους ως ομάδα προτεραιότητας στα σχέδια εμβολιασμού τους. Πολλές χώρες δεν τους ανέφεραν καθόλου.

Στη Γερμανία, για παράδειγμα, τα άτομα σε κοινοτικές ρυθμίσεις διαβίωσης, όπως οίκοι φροντίδας ηλικιωμένων, είχαν ρητά προτεραιότητα, αλλά οι κρατούμενοι εξακολουθούσαν να εμβολιάζονται παράλληλα με τον υπόλοιπο πληθυσμό.

«Υπήρξαν σταθερές ενδείξεις από ανεξάρτητες υπερεθνικές οργανώσεις ότι οι κρατούμενοι πρέπει να έχουν προτεραιότητα», λέει ο Martufi. «Είναι ένα καλό παράδειγμα της απόλυτης ασυμφωνίας μεταξύ των ενδείξεων πολιτικής από τη μια πλευρά και της πραγματικότητας επί της ουσίας».

Πολλοί το αποδίδουν σε έλλειψη πολιτικής βούλησης. Σε ορισμένες περιπτώσεις, λέει ο Martufi, η πολιτική παρεμπόδισε ακόμη και ενεργά την έγκαιρη πρόσβαση στον εμβολιασμό. «Στο Βέλγιο, η προτεραιότητα των κρατουμένων έγινε πολιτική συζήτηση», λέει, «και, ως αποτέλεσμα, οι κρατούμενοι απλώς έμειναν έξω από την εκστρατεία εμβολιασμού μέχρι το τέλος». Στην Ιταλία από την άλλη πλευρά, λέει, η απόφαση να δοθεί προτεραιότητα στους κρατούμενους  ήταν μια διοικητική απόφαση, που ελήφθη χωρίς πολλή δημόσια συζήτηση.

Αυτό σημαίνει ότι η έναρξη των εμβολιασμών στις φυλακές καθυστέρησε σημαντικά, με ορισμένες χώρες να μην μοιράζουν ούτε ένα εμβόλιο στις φυλακές πριν από τον Ιούνιο, ενώ άλλες ανέφεραν ότι άρχισαν ήδη από τα τέλη Μαρτίου.

Αντιμέτωποι με τον δεύτερο πανδημικό χειμώνα

Με τους εμβολιασμούς στις φυλακές να φτάνουν τελικά στο επίπεδο του γενικού πληθυσμού σε πολλές χώρες και τις λοιμώξεις σε χαμηλά επίπεδα κατά τη διάρκεια του καλοκαιριού, οι κρατούμενοι πήραν μια ανάσα καθώς οι επισκέψεις και οι δραστηριότητες ξεκίνησαν ξανά υπό τις απαραίτητες συνθήκες υγιεινής.

Όμως, με τον χειμώνα και το επόμενο κύμα να φθάνει στις περισσότερες ευρωπαϊκές χώρες, η πανδημία δεν έχει τελειώσει για κανέναν, και σίγουρα  όχι  για τους ανθρώπους στις φυλακές. «Δεν θα ξαναπάρουμε σύντομα την παλιά μας ζωή, τα προνόμια μας», λέει ο Csaba Vass στην Ουγγαρία. Στην Ιταλία, τα εβδομαδιαία στοιχεία δείχνουν ότι τα ενεργά κρούσματα μεταξύ του προσωπικού και των κρατουμένων αυξάνονται. Και το Υπουργείο Δικαιοσύνης της Κροατίας επιβεβαίωσε πρόσφατα ότι περισσότερο από το 20% των φυλακισμένων έχουν μολυνθεί από τον κορωνοϊό – δηλαδή περίπου 1,5 φορές το ποσοστό του γενικού πληθυσμού.

Μαθήματα για το μέλλον

Οι ειδικοί λένε ότι οι χώρες πρέπει να μειώσουν δραστικά τον πληθυσμό των φυλακών τους προκειμένου να προετοιμαστούν καλύτερα για τέτοιες καταστάσεις στο μέλλον. «Δεν μπορούμε να αντιμετωπίσουμε άλλη μια κρίση υγείας με αυτούς τους αριθμούς κρατουμένων σε όλη την Ευρώπη», λέει ο Martufi. «Αυτό πρέπει να μειωθεί».

Αλλά οι παρατηρητές βλέπουν επίσης λόγους αισιοδοξίας. «Ο COVID θα έπρεπε να είναι μια αφύπνιση για να επενδύσουμε σε καλύτερες συνθήκες στις φυλακές και να μειώσουμε τη χρήση της επιβολής της φυλάκισης», λέει η Catherine Heard.

Για να ακουστεί αυτό το σήμα αφύπνισης, το δημόσιο συμφέρον και η πολιτική βούληση είναι ζωτικής σημασίας. «Ήρθε η ώρα να επανεξετάσουμε την αντίληψή μας για τους κρατούμενους ως πολίτες δεύτερης κατηγορίας», λέει ο Martufi. «Δεν μπορούμε να επιτρέψουμε σε κανέναν να μείνει πίσω. Θα είναι χειρότερα για όλους».

Αυτό το άρθρο επιμελήθηκαν οι Milan Gagnon, Gianna-Carina Grün και Peter Hille.

Το έργο είναι μια συνεργασία στο πλαίσιο του Ευρωπαϊκού Δικτύου Δημοσιογραφίας Δεδομένων

Υπεύθυνος έργου: Deutsche Welle

Συνεργάτες: Alternatives Economiques, Civio, El Confidencial, EURologus, Il Sole24Ore, iMEdD, MIIR, OBC Transeuropa, Openpolis, Pod črto, VoxEurop

Το ερευνητικό πρότζεκτ διενεργήθηκε σε συνεργασία με το Ευρωπαϊκό Δίκτυο Δημοσιογραφίας Δεδομένων.