Η έναρξη της φετινής αντιπυρικής περιόδου σηματοδοτείται δυστυχώς
από τη δασική πυρκαγιά στα Γεράνεια Όρη, με χιλιάδες στρέμματα καμένα.

Για μία ακόμη χρονιά, μπαίνουμε στη μάχη των πυρκαγιών χωρίς να έχουμε ενισχύσει αποφασιστικά το κυριότερο μέσο προστασίας των δασών μας: την πρόληψη.

Ο σχεδιασμός και για φέτος έχει ξεκάθαρα κατασταλτικό χαρακτήρα, γεγονός που αποτυπώνεται και στα οικονομικά στοιχεία.

24-05-2021

Η πυρκαγιά στα Γεράνεια Όρη (με καμένη έκταση στα 66.471 στρ. σύμφωνα με το Emergency Management Service της Ευρωπαϊκής Υπηρεσίας Copernicus) έδειξε ότι η καταστολή από μόνη της δεν μπορεί να αντιμετωπίσει με αποτελεσματικό τρόπο φωτιές τέτοιου μεγέθους. Ο μόνος τρόπος για να θωρακίσουμε πραγματικά τα δάση και τις ζωές μας από τις πυρκαγιές -που θα γίνονται όλο και χειρότερες λόγω της κλιματικής κρίσης και των εκτεταμένων καυσώνων και περιόδων ξηρασίας που προβλέπεται να προκαλέσει- είναι η επένδυση στην πρόληψη. 

Από τα αρχικά στοιχεία της έρευνας που διεξάγει το WWF Ελλάς με εταίρο το Μεσογειακό Ινστιτούτο Ερευνητικής Δημοσιογραφίας (MIIR), στο πλαίσιο του προγράμματος Active citizens fund των EEA Grants, προκύπτει ότι η απουσία χάραξης ενιαίας, διαχρονικής στρατηγικής και εφαρμογής μέτρων δασοπροστασίας, αφήνει πολλά κενά στον έλεγχο της χρηστής διανομής και αξιοποίησης του δημοσίου χρήματος. Επίσης διαπιστώνεται και απουσία καταγραφής των πραγματικών αναγκών και της σκοπιμότητάς τους, προκειμένου να αποφασίζεται η κατανομή με ανοικτές διαδικασίες, όπως για παράδειγμα σε συνεργασία με τα συναρμόδια υπουργεία και τις περιφέρειες.

Έτσι, από το συνολικό ποσό των 241.000.000 ευρώ ανά έτος που έχει διατεθεί για τη δασοπροστασία από διάφορες πηγές (ΠΔΕ, Πράσινο Ταμείο, ΕΣΠΑ, κ.λπ.) κατά την πενταετία 2015-2020 στις αρμόδιες Υπηρεσίες (Δασικές Υπηρεσίες Αποκεντρωμένων Διοικήσεων, Περιφέρειες, Δήμους, Πυροσβεστικό Σώμα), μόνο ένα μικρό ποσοστό αφορά στην πρόληψη. Το μεγαλύτερο ποσοστό (της τάξης του 70-80%) φαίνεται να έχει διατεθεί για δράσεις καταστολής, γεγονός που δείχνει τη γενικότερη τάση για μονομερή ενίσχυση της καταστολής. 

Παράλληλα, υπολογίζεται ότι τα επόμενα χρόνια περίπου 1,8 δισ. ευρώ σχεδιάζεται να διατεθούν μέσω του Ταμείου Ανάκαμψης, της Ευρωπαϊκής Τράπεζας Επενδύσεων και του νέου ΕΣΠΑ 2021-2027 για τις ανάγκες της Πολιτικής Προστασίας με έμφαση στην καταστολή. Παρόλο που είναι απαραίτητη η ενίσχυση και ο εκσυγχρονισμός των μέσων αντιμετώπισης φυσικών καταστροφών, η διεθνής εμπειρία δείχνει ότι αυτό από μόνο του δεν αρκεί. Η απάντηση στην αυξανόμενη ένταση των δασικών πυρκαγιών δεν μπορεί να είναι η μονομερής ανάπτυξη των κατασταλτικών μηχανισμών. Χρειάζεται να υπάρξει ισορροπία μεταξύ πρόληψης και καταστολής, καθώς η πρόληψη στηρίζει την καταστολή και όχι το αντίθετο.

Επιπλέον και σύμφωνα με τα στοιχεία που προκύπτουν από το τρέχον ΕΣΠΑ, στον στόχο «Κλιματική Αλλαγή/Πρόληψη» που δύναται να χρηματοδοτήσει δράσεις πρόληψης και καταστολής δασικών πυρκαγιών, η ολοκλήρωση έργων αγγίζει μόνο το 25% του προϋπολογισμού. Από τα ποσά που έχουν διατεθεί μέχρι στιγμής, προκύπτει ότι το 82% έχει δοθεί για δράσεις καταστολής (κυρίως προμήθειες πυροσβεστικού/μηχανολογικού εξοπλισμού) και μόνο το 18% για δράσεις πρόληψης (π.χ. διαχείριση βλάστησης ή εξοπλισμό έγκαιρης ειδοποίησης).

Η αδυναμία απορρόφησης των διαθέσιμων πόρων είναι χαρακτηριστική και σε άλλες περιπτώσεις. Σύμφωνα με τα αποτελέσματα του ευρωπαϊκού ερευνητικού προγράμματος PREVAIL, στο προηγούμενο Πρόγραμμα Αγροτικής Ανάπτυξης 2007-2013, από τα 87.000.000 ευρώ που ήταν διαθέσιμα στην Ελλάδα για πρόληψη δασικών πυρκαγιών, απορροφήθηκε μόλις το 15%. Αξίζει να σημειωθεί πως στις άλλες μεσογειακές χώρες το ποσοστό άγγιξε το 80% επί των αντίστοιχων ποσών. 

Σύμφωνα με τις έως τώρα επίσημες ανακοινώσεις, η πυρκαγιά στα Γεράνεια Όρη πιθανότατα να οφείλεται σε αμέλεια, γεγονός που επιβεβαιώνει ακόμα μια φορά τη σημασία της επένδυσης στην πρόληψη. Το 87% των συλλήψεων πέρυσι αφορούσε εμπρησμούς από αμέλεια (179 συλλήψεις), ενώ το 13% εμπρησμό από πρόθεση (26 συλλήψεις). Η ίδια τάση φαίνεται να συνεχίζεται και τους πρώτους μήνες του 2021. Σε συνολικά 96 συλλήψεις για εμπρησμό, οι 92 αφορούν εμπρησμό από αμέλεια και μόλις οι 2 από πρόθεση.

Το γεγονός αυτό έρχεται να μας υπενθυμίσει ότι το πρόβλημα των δασικών πυρκαγιών είναι πρωτίστως ένα κοινωνικό ζήτημα. Η αμέλεια δεν μπορεί να καταπολεμηθεί μόνο με καταστολή και πρόστιμα. Χρειάζεται ανάλυση των βαθύτερων αιτίων σε τοπικό επίπεδο, εναλλακτικές λύσεις διαχείρισης της καύσιμης ύλης και στοχευμένη επικοινωνία με συγκεκριμένες πληθυσμιακές ομάδες (π.χ. εργάτες γης, μελισσοκόμους). 

Σχετικές μελέτες του δικτύου του WWF σε παγκόσμιο επίπεδο για την περίοδο 2019-2020, δείχνουν ότι οι πυρκαγιές αυξήθηκαν κατά 13% και οι αντιπυρικές περίοδοι επιμηκύνθηκαν κατά 20%. Μάλιστα, σύμφωνα με το Joint Research Center (JRC) της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, το 2019, 11 από τις 27 χώρες της ΕΕ ξεπέρασαν τον μέσο όρο της προηγούμενης δεκαετίας σε περιστατικά και καμένες εκτάσεις.

Σε μεσογειακό επίπεδο, πολύ λίγα περιστατικά (μόλις το 0,15%) ευθύνονται για το 35% των καμένων εκτάσεων. Αυτό οφείλεται στην αυξημένη ένταση των πυρκαγιών εξαιτίας και την κλιματικής αλλαγής.

Η επίδραση της κλιματικής αλλαγής στη δριμύτητα των πυρκαγιών υπολογίζεται ότι θα αυξήσει τις οικονομικές επιπτώσεις στις μεσογειακές χώρες στα 5 δισ. ευρώ/έτος τα επόμενα χρόνια. Σύμφωνα με το ερευνητικό πρόγραμμα PESETA IV του JRC, περίπου 63 εκατ. πολίτες της ΕΕ εκτίθενται σε 10 ημέρες υψηλού κινδύνου πυρκαγιάς ανά έτος. Η προσαρμογή σε αυτή τη νέα πραγματικότητα δεν μπορεί να γίνει μόνο μέσα από την καταστολή δασικών πυρκαγιών. Χρειάζονται γενναίες πολιτικές πρόληψης  και απαραίτητα η οικονομική ενίσχυσή τους.

Στην Ελλάδα -η οποία ανήκει δυστυχώς στην πεντάδα των χωρών που αντιστοιχεί το 80% των καμένων εκτάσεων στην ΕΕ τα τελευταία χρόνια- χωρίς επαρκή πρόληψη δεν θα έχουμε αποτελεσματική καταστολή. Γι’ αυτό είναι ανάγκη η Πολιτεία να δεσμευτεί άμεσα για:

1. Ενίσχυση των πόρων που επενδύονται αποκλειστικά στην πρόληψη και ειδικά στα θέματα διαχείρισης της καύσιμης ύλης σε δάση και δασικές εκτάσεις.
2. Ολοκληρωμένη ανάλυση των αιτιών των πυρκαγιών σε τοπικό επίπεδο και προσαρμογή του αντιπυρικού σχεδιασμού στο πρόβλημα.
3. Σύνταξη κοινών (μεταξύ των συναρμόδιων φορέων) σχεδίων αντιπυρικής προστασίας σε τοπικό επίπεδο και με σαφή προληπτικό προσανατολισμό.
4. Πλήρη ενεργοποίηση του συστήματος εθελοντισμού πολιτικής προστασίας.
5. Ολοκλήρωση νομοθετικών κενών (π.χ. δασικοί χάρτες) με σκοπό την αποτροπή αλλαγών χρήσης γης.
6. Συστηματική ενημέρωση και ευαισθητοποίηση των πολιτών. 

Χαρίκλεια Μινώτου- WWF Ελλάς 

Περισσότεροι από 3.600 πολίτες έχουν ενώσει τις φωνές τους με το WWFΕλλάς, υπογράφοντας σχετικό κείμενο και ζητώντας από την Πολιτεία την ανάληψη δράσης.

Η συλλογή υπογραφών συνεχίζεται εδώ:
https://www.wwf.gr/ti_mporeis_na_kaneis/ekstrateies/prostateuste_ta_dasi/

 «Αν δεν υπάρξουν γενναία μέτρα διαχείρισης της καύσιμης ύλης και του τοπίου, των πιέσεων που υπάρχουν στις περιοχές μίξης οικισμών-δασών, καθώς και στοχευμένος αντιπυρικός σχεδιασμός σε τοπικό επίπεδο με οδηγό τα αίτια και την ανάλυση τους, ο μηχανισμός θα εξακολουθήσει να “τρέχει” πίσω από το πρόβλημα. Χρειάζεται να αναλάβουμε άμεσα δράση και να προστατέψουμε τα δάση μας. Και δεν πρέπει να ξεχνάμε τον οδυνηρό τρόπο με τον οποίο η πανδημία του COVID-19 μάς έδειξε τη στενή σχέση ανάμεσα στην απώλεια της φύσης και την ίδια μας την υγεία», τονίζει η Παναγιώτα Μαραγκού, επικεφαλής περιβαλλοντικού προγράμματος του WWF Ελλάς.

Η καταστολή δασικών πυρκαγιών, σε σχέση με την πρόληψη,

έχει ένα τεράστιο οικονομικό κόστος.

2-11-2020

H αντιπυρική περίοδος του 2020 έκλεισε με μία σχετικά ήπια εικόνα όσον αφορά στις καμένες εκτάσεις, καθώς οι καιρικές συνθήκες ήταν ευνοϊκές και ο κατασταλτικός μηχανισμός έκανε τη δουλειά του. Όμως μία πυρκαγιά δεν είναι μόνο δασοπυρόσβεση, αλλά και ένα οικονομικό μέγεθος. Είναι ώρα να δούμε το οικονομικό κόστος που έχει η αντιμετώπιση των πυρκαγιών μόνο με μεθόδους καταστολής και πώς η επένδυση στην πρόληψη θα έχει μακροχρόνια επιχειρησιακά και οικονομικά οφέλη.

Ειδικότερα, περίπου 167.000 στρέμματα δασών και δασικών εκτάσεων κάηκαν στην Ελλάδα από την αρχή του 2020, όπως προκύπτει από τα έως τώρα διαθέσιμα στοιχεία του Ευρωπαϊκού Πληροφοριακού Συστήματος για τις δασικές πυρκαγιές (EFFIS). Πρόκειται για έναν σχετικά χαμηλό αριθμό, συγκριτικά με τον μέσο όρο της προηγούμενης δεκαετίας (235.263 στρέμματα). Σε αυτή την εικόνα συνέβαλαν οι καιρικές συνθήκες και κινήσεις από το Πυροσβεστικό Σώμα όπως η ίδρυση τοπικών εποχικών κλιμακίων, η επάρκεια εποχικού προσωπικού και η επιβολή διοικητικών προστίμων για περιστατικά δασικών πυρκαγιών. 

Πηγές: Πυροσβεστικό Σώμα (για 2011-2019) / Προσωρινά στοιχεία EFFIS (για 2020)

Στα παραπάνω περιστατικά ιδιαίτερο ενδιαφέρον έχει ο μεγάλος αριθμός συλλήψεων για πυρκαγιές από αμέλεια σε σύγκριση με τις συλλήψεις για πρόκληση πυρκαγιάς από πρόθεση (153 έναντι 23). Το γεγονός αυτό έρχεται να μας υπενθυμίσει τη μεγάλη σημασία της πρόληψης, αλλά και ότι το πρόβλημα των δασικών πυρκαγιών είναι πρωτίστως ένα κοινωνικό ζήτημα και πρέπει ως πολίτες να αναλάβουμε ένα μερίδιο ευθύνης. Επισημαίνεται ότι και σε παγκόσμιο επίπεδο το 75% των πυρκαγιών προκαλείται από ανθρωπογενή αίτια.

Ανησυχία προκαλεί και η αύξηση σε ό,τι αφορά τη δριμύτητα των περιστατικών. Το 2020, μόλις 70 πυρκαγιές από τα περίπου 10.000 περιστατικά που έχουμε ετησίως στην Ελλάδα, προκάλεσαν το 80% των καμένων εκτάσεων. Τα επιστημονικά δεδομένα μάς δείχνουν ξεκάθαρα ότι το πρόβλημα των δασικών πυρκαγιών πρόκειται να ενταθεί τα επόμενα χρόνια, με περαιτέρω αύξηση της έντασης των περιστατικών και επέκταση τηςαντιπυρικής περιόδου (κατά 20% το ελάχιστο).

H μείωση της αμέλειας και της δριμύτητας των δασικών πυρκαγιών στηρίζεται ξεκάθαρα στην πρόληψη, που μακροχρόνια θα θωρακίσει δάση, περιουσίες και ανθρώπινες ζωές. Η καταστολή δεν αντιμετωπίζει ούτε το πρόβλημα της αμέλειας, ούτε της δριμύτητας, εστιάζει δηλαδή στο σύμπτωμα χωρίς να κοιτάει την ασθένεια. Και όσο το οικονομικό βάρος δίνεται στην καταστολή, αυτή η πρακτική θα συνεχίζεται εις βάρος άλλων εναλλακτικών ή οικονομικότερων τρόπων αντιμετώπισης. Μία πυρκαγιά δεν είναι μόνο δασοπυρόσβεση, αλλά και ένα σοβαρό οικονομικό μέγεθος, που πρέπει να αποτυπώνει όχι μόνο το κόστος καταστολής αλλά και το κόστος από την απώλεια περιουσιών, παραγωγής, υποδομών και φυσικού περιβάλλοντος.

Είναι καιρός να ρίξουμε το βάρος του οικονομικού κόστους για την καταπολέμηση των πυρκαγιών από την καταστολή στην πρόληψη

Το WWF Ελλάς με εταίρο το Μεσογειακό Ινστιτούτο Ερευνητικής Δημοσιογραφίας (MIIR), στο πλαίσιο του προγράμματος Active citizens fund των EEA Grants, έχει ξεκινήσει μια προσπάθεια καταγραφής των πόρων που δαπανά η χώρα για την πρόληψη αλλά και την καταστολή δασικών πυρκαγιών. Τα προκαταρκτικά συμπεράσματα της προσπάθειας αυτής, που θα αποτελέσουν και την έναρξη του αντίστοιχου δημόσιου διαλόγου, είναι τα εξής:

• Δεν υπάρχει συγκεντρωτική καταγραφή σε εθνικό επίπεδο του κόστους πρόληψης και καταστολής δασικών πυρκαγιών. Είναι απαραίτητη μία οικονομοτεχνική μελέτη που να παρουσιάζει τη διάθεση των κονδυλίων και να τα συνδέει άμεσα με δείκτες που θα δείχνουν τα αποτελέσματα (π.χ. μείωση περιστατικών, μείωση δριμύτητας, μείωση χρόνου απόκρισης, μείωση μέσης ετήσια καμένης έκτασης).
• Στο τέλος της αντιπυρικής περιόδου γίνεται μόνο επιχειρησιακή αποτίμηση και καμία αποτίμηση για το οικονομικό κόστος της καταπολέμησης των δασικών πυρκαγιών στην Ελλάδα, είτε ως σύνολο είτε σε αναλογία με τις καμένες εκτάσεις, ώστε να μπορεί να γίνει σύγκριση με άλλες χώρεςκαι να αξιοποιούνται εντέλει καλύτερα οι πόροι προς όφελος της ασφάλειας των πολιτών και της προστασίας του περιβάλλοντος.
• Δεν δίνεται στη δημοσιότητα το ακριβές (και συνήθως υπέρογκο) κόστος αεροπυρόσβεσης. Η διαδικασία μίσθωσης ελικοπτέρων παραμένει μια απόρρητη διαδικασία μέσω του Διεθνούς Οργανισμού NSPA του ΝΑΤΟ, χωρίς ουσιαστική δυνατότητα κοινωνικού ελέγχου. Με μέσο ωριαίο κόστος πτήσης τα 5.000 ευρώ, είναι προφανές ότι η κατάσβεση μιας πυρκαγιάς μπορεί να στοιχίσει από μερικά δεκάδες ως πολλά εκατοντάδες χιλιάδες ευρώ. Ο αντίστοιχος προϋπολογισμός του Πυροσβεστικού Σώματος για το 2020 ανέρχεται στα 22,8 εκατ. ευρώ (και θα ξεπεράσει πιθανότατα τα 30 εκατ.), ενώ το κόστος που επωμίστηκε το 2019 η Πολεμική Αεροπορία για τα δικά της πτητικά μέσα υπολογίζεται στα 15 εκατ. ευρώ (2.506 ώρες πτήσης) *.
• Οι δήμοι λαμβάνουν ετησίως περίπου 17 εκατ. ευρώ για δράσεις πυροπροστασίας. Όμως υπάρχουν κενά διαφάνειας και λογοδοσίας όσον αφορά στα κριτήρια επιλογής δράσεων, τον συνολικό σχεδιασμό και συντονισμό, και την υποβολή σχετικών εκθέσεων πεπραγμένων για το πώς οι δράσεις συνέβαλαν στην πυροπροστασία. Η απουσία αντιπυρικών σχεδίων σε επίπεδο ΟΤΑ συμβάλλει στη μη αποδοτική χρήση των κονδυλίων που διατίθενται στη δασοπυροπροστασία, καθώς δεν υπάρχει συγκεκριμένος και εγκεκριμένος σχεδιασμός.
• Την ίδια ώρα, η δασική διαχείριση και μέσω αυτής η επίτευξη της πρόληψης στην πράξη με τη μείωση της καύσιμης ύλης, μπορεί να συμβάλει στην ελληνική οικονομία μέσω της δημιουργίας νέων θέσεων εργασίας. Παρόλα αυτά, οι πόροι και η στελέχωση των δασικών υπηρεσιών που είναι επιφορτισμένες με την πρόληψη υπολείπονται κατά πολύ των πραγματικών αναγκών, με αποτέλεσμα να μην μπορεί να αντιμετωπιστεί το διαρκώς αυξανόμενο πρόβλημα της συσσώρευσης της καύσιμης ύλης.

«Τα δάση μας είναι σήμερα πιο ευάλωτα από ποτέ, με τις πυρκαγιές να απειλούν τα φυσικά μας οικοσυστήματα και να εντείνουν την κλιματική κρίση. Δεν πρέπει επίσης να ξεχνάμε ότι η απώλεια της φύσης επηρεάζει άμεσα την ίδια μας την υγεία, καθώς συνδέεται και με την εμφάνιση πανδημιών. Η μόνη αποτελεσματική λύση είναι μία: πρόληψη! Πρέπει επιτέλους να ξεφύγουμε από τη λογική της “εκ των υστέρων αντιμετώπισης” του προβλήματος», τονίζει η Παναγιώτα Μαραγκού, επικεφαλής περιβαλλοντικού προγράμματος του WWF Ελλάς.

* Ας εξετάσουμε για παράδειγμα την πυρκαγιά που ξέσπασε στο Λαύριο στις 16 Ιουλίου 2020. Από τις επίσημες ανακοινώσεις προκύπτει ότι στη συγκεκριμένη πυρκαγιά επιχείρησαν επί 6 ώρες 2 πυροσβεστικά αεροπλάνα  L-215 και 4 μισθωμένα ελικόπτερα (2 βαρέως και 2 μεσαίου τύπου). Μόνο η χρήση των εναερίων μέσων κόστισε κατ’ ελάχιστο 150.000 ευρώ, με βάση το ωριαίο κόστος τους. Και όλα αυτά, χωρίς να υπολογίζουμε το κόστος των επίγειων δυνάμεων σε ανθρωποώρες και μέσα.