Γυναίκα Ρομά άνεργη με αναπηρία ή τρανς πρόσφυγας μουσουλμάνος. Πόσα στρώματα αποκλεισμού και διακρίσεων μπορούν να χωρέσουν μέσα σε τέσσερις μόλις λέξεις που ταυτόχρονα είναι ταυτοτικές για έναν άνθρωπο; 

Πόσες νομικές διατάξεις άραγε θα έπρεπε κανείς να επικαλεστεί σε μια απλή συναλλαγή των δύο παραπάνω συμπολιτών μας με μια δημόσια υπηρεσία ή με μια ιδιωτική επιχείρηση για να πετύχει ίση μεταχείριση με έναν λευκό στρειτ άντρα, ευρωπαίο πολίτη, οικονομικά εύρωστο; Αυτό το ερώτημα ίσως θα μπορούσε πια να είναι θέμα εξετάσεων σε έναν φοιτητή νομικής. Αν όμως προσθέσουμε και την παράμετρο της πολιτικής και κοινωνικής πραγματικότητας μιας Ευρώπης που οι πολίτες της κάθε μέρα τα τελευταία 12-15 χρόνια βλέπουν τις ζωές τους να χειροτερεύουν και μετά από 2 χρόνια πανδημίας περιμένουν έναν χειμώνα χωρίς θέρμανση ή ρεύμα, τότε η εξίσωση και η πολιτική συζήτηση περί ίσης μεταχείρισης ή πολιτικών κατά των διακρίσεων δυσκολεύει και ξεπερνά την νομική επιστήμη.

Στη χώρα μας την εφαρμογή της νομοθεσίας κατά των διακρίσεων εποπτεύει ο Συνήγορος του Πολίτη και στο πλαίσιο αυτό εκδίδει κάθε χρόνο και ειδική έκθεση για την «ίση μεταχείριση», όπως θεμελιώνεται στους νόμους 3896/2010 και 4443/2016, καθώς και στον πρόσφατο 4808/2021, ενσωματώνοντας το σχετικό ευρωπαϊκό δίκαιο. 

Οι μισές αναφορές αφορούν διακρίσεις σε βάρος των γυναικών

 Στην πιο πρόσφατη έκθεση του Συνηγόρου του Πολίτη, αυτή του 2021, η οποία δόθηκε στη δημοσιότητα τον περασμένο Ιούνιο, καταγράφηκαν 1.054 αναφορές, αριθμός κατά 11% μεγαλύτερος από το 2020. Από αυτές, το 49% αφορούσε διακρίσεις λόγω φύλου, το 25% λόγω αναπηρίας ή χρόνιας πάθησης, το 12% λόγω οικογενειακής κατάστασης, το 4% λόγω ηλικίας, 3% λόγω εθνικής ή εθνοτικής καταγωγής, 3% λόγω κοινωνικής κατάστασης, 2% λόγω θρησκευτικών ή άλλων πεποιθήσεων, 1% λόγω φυλής ή χρώματος, 1%λόγω σεξουαλικού προσανατολισμού, ταυτότητας ή χαρακτηριστικών φύλου. 

Εξαιρετικά ενδιαφέρον είναι το γεγονός ότι στις διακρίσεις λόγω φύλου η πλειοψηφία τους αφορούν σε διακρίσεις που υπέστησαν γυναίκες στην εργασία κατά την απόκτηση παιδιού, σε μια εποχή που βλέπουμε συντηρητικούς και ακροδεξιούς κύκλους να αμφισβητούν το δικαίωμα της γυναίκας να ορίζει το σώμα της, με την δικαιολογία «της προστασίας της ζωής του αγέννητου παιδιού». 

«Σταθερά σε ορίζοντα πενταετίας, ένα ποσοστό 50% των αναφορών που δέχεται ετησίως ο Συνήγορος του Πολίτη ως αρμόδιος εθνικός φορέας για την ίση μεταχείριση, αφορά θέματα διακρίσεων μεταξύ ανδρών και γυναικών», σημειώνει στο MIIR η Καλλιόπη Λυκοβαρδή, Βοηθός Συνήγορος του Πολίτη για το χαρτοφυλάκιο των διακρίσεων. «Εκείνο που παρατηρείται είναι σταθερή ετήσια αύξηση αναφορών για ζητήματα διακρίσεων λόγω αναπηρίας, αλλά και σταδιακή αύξηση σε θέματα που αφορούν διακρίσεις λόγω οικογενειακής κατάστασης. Πχ., διακρίσεις στη μεταχείριση αν κάποιος/α έχει συνάψει σύμφωνο συμβίωσης και όχι γάμο, αν είναι μονογονέας, θετός γονέας. Αντιθέτως, σταθερή υπο-αναφορικότητα εμφανίζουν τα θέματα που αφορούν την εθνική/φυλετική καταγωγή, τις θρησκευτικές πεποιθήσεις, τον σεξουαλικό προσανατολισμό, την ταυτότητα ή τα χαρακτηριστικά φύλου».

Στις περιπτώσεις των τσιγγάνων και προσφύγων, όπου πηγή των διακρίσεων είναι η διαφορετική εθνική ή φυλετική τους καταγωγή, εκείνο που επιχειρεί να αναδείξει ο Συνήγορος του Πολίτη είναι τα δομικά προβλήματα που υποκρύπτονται και η ιδιαίτερη ευαλωτότητα της συγκεκριμένης πληθυσμιακής ομάδας που δεν εξαντλούνται στην επίλυση μιας ατομικής περίπτωσης ή αναφοράς. 

«Οι ανισότητες και ο κοινωνικός αποκλεισμός των τσιγγάνων είναι εξαιρετικά πολύπλοκα και δυσχερώς επιλύσιμα ζητήματα», παρατηρεί η κα Λυκοβαρδή. Την ίδια στιγμή «ένα εκρηκτικό μίγμα δημιουργεί η συρροή διαφορετικών ταυτοτήτων στο ίδιο πρόσωπο, όπως, πχ, γυναίκα Ρομά, γυναίκα πρόσφυγας, ΛΟΑΤΚΙ πρόσφυγας, πρόσφυγας με αναπηρία κλπ, όπου το ενδεχόμενο πολλαπλής και διαθεματικής διάκρισης, είναι πάντα παρόν και πολλαπλά επιβαρυντικό».

Μειωμένες καταγραφές υποθέσεων διακρίσεων εθνοτικής/φυλετικής καταγωγής και σεξουαλικού προσανατολισμού

H ειδική νομοθεσία για τις διακρίσεις έρχεται σε ενσωμάτωση του Ενωσιακού δικαίου. Με τη νομοθεσία αυτή φαίνεται να επιχειρείται περισσότερο η μεταφορά παρά η ουσιαστική επεξεργασία στις εγχώριες ανάγκες και τα δεδομένα της ελληνικής πραγματικότητας. Μεγάλο πρόβλημα στη χώρα μας είναι επίσης το γεγονός ότι δεν έχουμε επίσημα συναφή δεδομένα. Το γεγονός αυτό επηρεάζει τόσο τον σχεδιασμό και την εφαρμογή των πολιτικών όσο και τον σχεδιασμό και την εφαρμογή των νόμων. 

«Είναι προφανές ότι αυτό δυσχεραίνει και το έργο του Συνηγόρου του Πολίτη» σχολιάζει η κα Λυκοβαρδή. «Δεν μπορούν να είναι αποτελεσματικές οι πολιτικές για τους Ρομά αν δεν γνωρίζεις τον ακριβή αριθμό τους ή τον αριθμό επιμέρους ομάδων (πχ ρομά με αναπηρία). Η νομοθεσία διαμορφώνει ένα πλαίσιο προστασίας και αυτό είναι θετικό. Μπορεί να αποτελέσει την αφετηρία για να εξελιχθεί περισσότερο και να επέλθει σταδιακά πρόοδος».

Παράλληλα, στην εφαρμογή του το ισχύον πλαίσιο έχει προβλήματα, με το κύριο να είναι οι μειωμένες καταγραφές

«Εκείνο που διαπιστώνεται είναι ότι υπάρχει μια προφανής αναντιστοιχία μεταξύ των διακρίσεων στο πραγματικό κοινωνικό πεδίο και των αριθμών των αναφορών, δηλαδή 1.000 αναφορές ετησίως», παραδέχεται η κα Λυκοβαρδή. «Ειδικά σε κάποια πεδία της εθνικής/φυλετικής καταγωγής, σεξουαλικού προσανατολισμού που γνωρίζουμε και εμπειρικά ότι οι διακρίσεις που δέχονται αυτά τα άτομα είναι πολύ περισσότερες από αυτές που καταγράφονται σε επίπεδο καταγγελιών». 

Μία ακόμη πτυχή αφορά το ζήτημα της δικαστικής προστασίας και της πρόσβασης στη δικαιοσύνη. Εκεί το κόστος είναι συνήθως μεγάλο, η νομική βοήθεια δεν είναι πάντα επαρκής και πολλές φορές οι διαδικασίες είναι εξαιρετικά χρονοβόρες και άρα εν τέλει αναποτελεσματικές.  «Η δικαιοσύνη όμως θα μπορούσε να δώσει απαντήσεις σε πολλά ζητήματα» σημειώνει η κα Λυκοβαρδή. «Αλλά και η διοικητική οδός δεν είναι πάντα εύκολη. Το κενό επικοινωνίας των θυμάτων με τους αρμόδιους φορείς είναι μεγάλο. Εκεί πρέπει να βοηθήσουν οι ίδιοι οι φορείς αλλά και οι οργανώσεις της Κοινωνίας των Πολιτών.  Αν δεν πιάσουμε το θεσμικό, δομικό ρατσισμό και τις διακρίσεις ουσιαστικά νομίζω ότι αναλωνόμαστε σε λάθος πεδίο. Έχει σημασία η ατομική προστασία και η αποκατάσταση του θύματος και θα πρέπει αυτή να επιδιώκεται με κάθε τρόπο», καταλήγει η ίδια.

Απροθυμία για την ενίσχυση του θεσμικού πλαισίου κατά των διακρίσεων των Ρομά 

«Η νομοθεσία έχει ορισμένα προβλήματα γιατί αυτό που δεν είναι προφανές είναι ότι οι διακρίσεις αφορούν μια καθημερινότητα στη λειτουργία του κράτους, η οποία κάποιες φορές περνάει εκτός της λειτουργίας του ελέγχου του Συνηγόρου του Πολίτη» τονίζει ο Ανδρέας Τάκης, πρόεδρος του ΔΣ της Ελληνικής Ένωσης για τα Δικαιώματα του Ανθρώπου και επίκουρος καθηγητής στη Νομική του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκη, ο οποίος έχει διατελέσει Γενικός Γραμματέας Μεταναστευτικής Πολιτικής του Υπουργείου Εσωτερικών (2009-2011) και Βοηθός Συνήγορος του Πολίτη, υπεύθυνος του Κύκλου Δικαιωμάτων του Ανθρώπου (2003-2009).

Επιπλέον, συνεχίζει ο κ. Τάκης, «ο Συνήγορος του Πολίτη αδυνατεί να πιάσει πολλαπλά φαινόμενα διακρίσεων αποτελεσματικά επειδή η λειτουργία του δεν έχει ένα χαρακτήρα που αναγκάζει, είναι συμβουλευτική. Έχουμε ένα τεράστιο αριθμό καθημερινών διακρίσεων που διαπλέκονται η μια με την άλλη και αποκλείουν ολόκληρους πληθυσμούς, όπως είναι η περίπτωση των Ρομά. Έχει γίνει μεγάλη κουβέντα εδώ και χρόνια, αλλά πολιτικά συνεχώς ανατρέπεται σε επίπεδο ΕΕ (σ.σ. κυρίως από χώρες με μεγάλους πληθυσμούς ρομά), ώστε να βγει επιτέλους μια ειδική οδηγία, εξειδικευτική των άλλων δύο, για τους Ρομά στην Ευρώπη». 

Δυστυχώς με την ένταση της κοινωνικής επισφάλειας της εποχής μας, οι οριζόντιες κοινωνικές εντάσεις αυξάνονται και τα όργανα του κράτους που ασκούν τη διαχείριση στην καθημερινότητα της κοινωνικής ζωής, όπως είναι η αστυνομία, εμφανίζουν συχνότατα μια τεράστια γκάμα διακρισιακών συμπεριφορών.

Ωστόσο, δεν οδεύουν όλα προς τη λάθος κατεύθυνση. Ο Αν. Τάκης υπενθυμίζει την προσπάθεια ανανέωσης της νομοθεσίας και σε άλλα πεδία, όπως τις ομάδες LGBTQ. «Αυτό επικεντρώθηκε στη χώρα μας εμβληματικά στα ζητήματα του συμφώνου συμβίωσης» καταδεικνύει.

Ευρωπαϊκές διακρίσεις για τους μη Ευρωπαίους

Υπάρχει και μια άλλη πελώρια τρύπα που αφορά και την ευρωπαϊκή νομοθεσία. Η ιδέα των διακρίσεων και της καταπολέμησης των διακρίσεων στην ΕΕ ως ενιαίο χώρο δικαιοσύνης, ασφάλειας και ελευθερίας είναι κάτι το οποίο ναι μεν έχει τη διακηρυκτική αναφορά στα δικαιώματα του ανθρώπου και στην ίση μεταχείριση, αλλά το “concept” από κάτω έχει να κάνει με την ελεύθερη διακίνηση των προσώπων επί ίσοις όροις μέσα στον ευρωπαϊκό χώρο ως εργαζομένων. 

«Το ζήτημα είναι να υπάρχει εναλλαξιμότητα όλων των διαβιούντων εντός της ΕΕ ως των ηλεκτρονίων μιας μεγάλης αγοράς. Αυτό όμως αφορά πρωτίστως τους Ευρωπαίους» επισημαίνει ο κ. Τάκης. «Δεν είναι σαφές τι από αυτά που έχουν να κάνουν με την ίση μεταχείριση αφορούν τους λεγόμενους υπηκόους τρίτων χωρών, τους μη Ευρωπαίους πολίτες. Αυτό είναι κρίσιμο γεγονός δεδομένου ότι ζούμε σε περιστάσεις εδώ και 20 χρόνια μαζικής μετανάστευσης, είτε αυτή έχει την μορφή της προσφυγιάς, είτε της οικονομικής μετανάστευσης και με πολλαπλές μορφές ένταξης των ανθρώπων στον κοινωνικό ιστό των ευρωπαϊκών χωρών, κυρίως εν όψει και των χρόνων της παραμονής τους που συσσωρεύεται. 

Έχουμε ανθρώπους που είναι 30 χρόνια, 20, 10, 5 χρόνια ή λίγους μήνες. Ποιο είναι το σημείο που αυτοί οι άνθρωποι μπορούν να επωφεληθούν της ίσης μεταχείρισης που υπόσχεται η ευρωπαϊκή νομοθεσία; Μόνο αν γίνουν ευρωπαίοι πολίτες…» υπογραμμίζει ο κ. Τάκης

Για όλους τους άλλους, συνεχίζει, «υπάρχει μήπως ένα σημείο και μετά όπου η διακρισιακή συμπεριφορά είναι κάτι προς καταπολέμηση ασχέτως αν είσαι ευρωπαίος, ακόμα και από την πρώτη ημέρα που είσαι εδώ; Το να σου φέρεται απάνθρωπα η αστυνομία γιατί μόλις σε βρήκαν στον Έβρο είναι κάτι που δεν έχει να κάνει με τις διακρίσεις φυλής και από που έρχεσαι ή εθνικής καταγωγής ή θρησκευτικής; Οπότε αυτό είναι ένα ζήτημα που βρίσκεται στην καρδιά ενός δυσεπίλυτου θέματος της ετερότητας στην ΕΕ ως χώρο δημοκρατίας και ελευθερίας, αν το εννοεί. Αυτά είναι και τα καυτά ζητήματα που θα τεθούν τα επόμενα χρόνια. Δεν είμαι αισιόδοξος», καταλήγει ο Ανδρέας Τάκης 

Απαιτείται πολιτική βούληση και ιδεολογική δουλειά

Για τον Δημήτρη Χριστόπουλο, καθηγητή Πολιτειολογίας στο Πάντειο Πανεπιστήμιο και πρώην πρόεδρο της Διεθνούς Ομοσπονδίας για τα Δικαιώματα του Ανθρώπου, δεν γίνεται να μην έχουμε διακρίσεις σε μια ταξική κοινωνία.  «Κάποιοι είναι πάντα κάτω από τους άλλους, κάποιες φορές είναι το κριτήριο του φύλου, κάποια στιγμή ήταν οι γυναίκες», σχολιάζει ο κ. Χριστόπουλος. «Αυτό άρχισε να αμβλύνεται από εκεί και ύστερα νέες ομάδες μπαίνουν στην ιστορία, οι μειονότητες, βάλτε μέσα και ότι όλες αυτές τις ομάδες έχουν τις δικές τους εσωτερικές διαστρωματώσεις δηλαδή η γυναίκα πρόσφυγας, η γυναίκα άνεργη τσιγγάνα, πολλαπλές ιδιότητες που επικάθονται φτιάχνοντας μια κρούστα διακρίσεων που είναι ουσιαστικά αδιαπέραστες».

Για για να αρχίσει να αντιμετωπίζεται το πρόβλημα δεν αρκεί να πούμε ότι έχουμε νόμους, σύμφωνα με τον κ. Χριστόπουλο. «Θέλει πολλή βούληση πολιτική, πάρα πολύ ιδεολογική δουλειά, προκειμένου η κοινωνία να αρχίσει να δέχεται ότι μια εκλεγμένη κυβέρνηση ασχολείται με το να άρει και να αμβλύνει τις κοινωνικές διακρίσεις», καταλήγει.

This article has been produced within the project “INGRID. Intersecting Grounds of Discrimination in Italy” financed by the European Commission, Rights, Equality, Citizenship programme 2014-2020.

Η κατάσταση είναι χειρότερη για τα ζευγάρια ομοφυλόφιλων γυναικών: 24 χώρες απαγορεύουν εξ ολοκλήρου την πρόσβασή τους στην υποβοηθούμενη αναπαραγωγή. Για την ΛΟΑΤΚΙ κοινότητα, η απόκτηση παιδιών μέσω τεχνολογίας υποβοηθούμενης αναπαραγωγής δεν είναι εύκολος δρόμος στην Ευρώπη. «Οι χώρες  όπου είναι πιο δύσκολο για τα άτομα της ΛΟΑΤΚΙ κοινότητας να βρουν δουλειά ή να βγουν έξω ή να παντρευτούν ή να αποκτήσουν νομική αναγνώριση φύλου είναι επίσης οι χώρες όπου είναι πιο δύσκολο να έχουν πρόσβαση και στις τεχνολογίες υποβοηθούμενης αναπαραγωγής», λέει ο Cianan Russell, από ILGA Europe, μια ομοσπονδία ευρωπαϊκών ομάδων για τα δικαιώματα των λεσβιών, γκέι, αμφιφυλόφιλων, τρανς και ιντερσεξ ατόμων.  Η Ουγγαρία και η Πολωνία είναι οι χώρες όπου η κατάσταση είναι η χειρότερη, αλλά το πρόβλημα είναι ευρέως διαδεδομένο και στην υπόλοιπη Ευρώπη, δηλώνει. Ακόμη και όταν τα άτομα της ΛΟΑΤΚΙ κοινότητας μπορούν να λάβουν αναπαραγωγική βοήθεια νόμιμα, η πραγματικότητα μερικές φορές τους  φέρνει αντιμέτωπους με «διακρίσεις, παρενόχληση ή ακόμα και βία», λέει ο Russell. Εκείνοι που αντιμετωπίζουν τα περισσότερα προβλήματα είναι οι τρανς και οι ιντερσεξ, προσθέτει.

Οι άνθρωποι που αντιμετωπίζουν αυτές τις μορφές διακρίσεων παλεύουν με δύσκολες εναλλακτικές λύσεις. Στην περίπτωση της ΛΟΑΤΚΙ κοινότητας οι εναλλακτικές είναι τρεις λέει ο Russell. Η πρώτη εναλλακτική είναι η παραποίηση της ταυτότητας τους, όπως για παράδειγμα τα ζευγάρια ομοφυλόφιλων γυναικών που λένε ψέματα λέγοντας ότι μόνο μία από τις δύο  αναζητά  υποβοηθούμενη αναπαραγωγή  ως ανύπαντρη γυναίκα, εάν αυτό επιτρέπεται από το νόμο, ή μη-δυαδικά άτομα ή τρανς άνδρες που λένε ότι είναι γυναίκες. Η δεύτερη εναλλακτική είναι η διέλευση των συνόρων για την αναζήτηση πρόσβασης στην υποβοηθούμενη αναπαραγωγή σε άλλη χώρα. Το τρίτο είναι η προσπάθεια σύλληψης με φίλους ή έμπιστους ανθρώπους ακόμα κι αν δεν τους ελκύουν.

Αν και αυτό δεν είναι συνηθισμένο, είναι ένας δρόμος που μπορεί να ακολουθήσουν πολλοί άνθρωποι που θέλουν να κάνουν παιδιά εάν τα εμπόδια φαίνονται ανυπέρβλητα. Στην περίπτωση των ανύπαντρων γυναικών, η Izaskun Gamen, εκπρόσωπος της ένωσης Single Mothers By Choice (MSPE), λέει ότι, κατά τη διάρκεια της πολύχρονης προσπάθειας της να αποκτήσει παιδιά, κάποιοι της πρότειναν να μείνει έγκυος από έναν άγνωστο μετά από ένα one night stand και να μην του πει τίποτα. Όπως λέει, αυτό της φαίνεται αδιανόητο: «Πώς το εξηγείς στο παιδί σου αργότερα; Πώς εξηγείται  ότι αυτός ή αυτή γεννήθηκε από μια εξαπάτηση;»

Μεγαλύτερες και μεγαλύτερες μητέρες

Το μόνο νομικό εμπόδιο για τα ετεροφυλόφιλα ζευγάρια, στις περισσότερες περιπτώσεις, είναι η ηλικία. Οι γυναίκες που αναζητούν την  υποβοηθούμενη αναπαραγωγή είναι κατά μέσο όρο μεγαλύτερες από ότι στο παρελθόν. Την τελευταία δεκαετία, ο μέσος όρος ηλικίας των μητέρων κατά τη γέννηση του πρώτου τους παιδιού, είτε είναι φυσικά είτε υποβοηθούμενα, έχει αυξηθεί στο μεγαλύτερο μέρος της Ευρώπης. Στην Ισπανία και την Ιρλανδία ο μέσος όρος ηλικίας ήταν άνω των 32 ετών το 2019.

Αυτός είναι ο μέσος όρος, πράγμα που σημαίνει ότι πολλές γυναίκες αναζητούν  πρόσβαση στην υποβοηθούμενη αναπαραγωγή  αργότερα, όταν, λόγω της ηλικίας τους, η φυσική σύλληψη γίνεται πιο δύσκολη. Οι περισσότερες χώρες θέτουν το νόμιμο ανώτατο όριο για την υποβοηθούμενη αναπαραγωγή περίπου στα 50 χρόνια. Αυτή είναι η μέγιστη ηλικία στην Ελλάδα, για παράδειγμα, αλλά ως λύση  στις καθυστερήσεις στη θεραπεία που σχετίζονται με την πανδημία του COVID-19, η κυβέρνηση παρέτεινε την ηλικία στα 52 έτη έως τις 30 Ιουνίου 2023.

Η Juana Crespo, διευθύντρια μιας  κλινικής γονιμότητας στην Ισπανία, ειδικευμένη σε δύσκολες περιπτώσεις, λέει ότι το κύριο πρόβλημα για τους ασθενείς της είναι η μεγαλύτερη ηλικία: «Γερνάμε και, όταν το αναπαραγωγικό μας σύστημα γερνάει, ολόκληρη η ορχήστρα γερνάει». Το αποκαλεί «νέα ασθένεια»: «Η ιστορία της καθυστερημένης μητρότητας είναι άγραφη».

Αν και οι ηλικίες των γυναικών αποτελούν  συχνό παράγοντα αναπαραγωγικών δυσκολιών, ο Carlos Calhaz-Jorge, γιατρός γονιμότητας και ερευνητής στο Universidade de Lisboa στην Πορτογαλία και πρόεδρος της Ευρωπαϊκής Εταιρείας Ανθρώπινης Αναπαραγωγής και Εμβρυολογίας (ESHRE), λέει ότι τα μισά προβλήματα των ζευγαριών που αναζητούν υποβοηθούμενη αναπαραγωγή προέρχονται από την πλευρά του άνδρα συντρόφου.

Ωστόσο, η ηλικία δεν αποτελεί παράγοντα νομικού αποκλεισμού για τους άνδρες και, γενικά, δεν υπάρχουν όρια στις ευρωπαϊκές χώρες. Μόνο τρεις από τις 43 χώρες έχουν ανώτατα όρια ηλικιών για τους άνδρες: Γαλλία, 59 ετών, Φινλανδία, 60 ετών; και Ελβετία, 56 ετών, αν και σε αυτές τις δύο τελευταίες περιπτώσεις είναι συστάσεις, όχι νομικές απαγορεύσεις. Μάλιστα, στην Ελβετία η σύσταση είναι ότι ο πατέρας μπορεί να είναι ζωντανός μέχρι το παιδί να κλείσει τα 18, μια σύσταση περισσότερο κοινωνιολογική παρά ιατρική.

Το πιο συνηθισμένο εμπόδιο: έλλειψη οικονομικών πόρων

Μόλις ξεπεραστούν τα νομικά εμπόδια, τα οικονομικά «σηκώνουν κεφάλι». Σύμφωνα με τον Calhaz-Jorge, «το πρόβλημα για το μεγαλύτερο μέρος του πληθυσμού είναι η έλλειψη δημόσιας χρηματοδότησης. Ακόμη και σε χώρες όπου τα ετεροφυλόφιλα ζευγάρια επιτρέπεται να προβούν σε υποβοηθούμενη αναπαραγωγή, η ικανότητα τους να το κάνουν, εξαρτάται πολύ από τη οικονομική στήριξη που λαμβάνουν από το κράτος». Μια άλλη διάκριση, που προστίθεται στις προηγούμενες, είναι η οικονομική: δεν καλύπτουν όλες οι χώρες αυτές τις τεχνικές (η Ιρλανδία και η Ελβετία δεν τις καλύπτουν) και όσες το κάνουν μερικές φορές πληρώνουν μόνο μέρος του κόστους  ή οι λίστες αναμονής είναι τεράστιες, σε  ένα θέμα όπου κάθε καθυστέρηση λειτουργεί εναντίον τους..

Στην πραγματικότητα, υπάρχουν μεγάλες διαφορές μεταξύ των ευρωπαϊκών χωρών. Υπάρχουν ακόμη και διαφορές μεταξύ περιοχών της ίδιας χώρας, όπως στο Ηνωμένο Βασίλειο, την Ιταλία και την Ισπανία. Στην Ισπανία, για παράδειγμα, οι ανύπαντρες γυναίκες μπορούν να έχουν πρόσβαση σε τεχνητή γονιμοποίηση στη Ναβάρα, αλλά όχι σε εξωσωματική γονιμοποίηση, ακόμη κι αν έχουν ιατρικά προβλήματα που τις εμποδίζουν να μείνουν έγκυες μέσω γονιμοποίησης. Οι άλλες περιοχές της Ισπανίας το επιτρέπουν, παρόλα αυτά. Η Γερμανία, εν τω μεταξύ, δεν καλύπτει την εξωσωματική γονιμοποίηση για λεσβίες και ανύπαντρες γυναίκες.

Τα όρια ηλικίας, που ήδη αποτελούν σημαντικό νομικό εμπόδιο για όσους αναζητούν ιδιωτική πρόσβαση στην υποβοηθούμενη αναπαραγωγή, είναι χαμηλότερα για τα άτομα που αναζητούν υποβοηθούμενη αναπαραγωγή μέσω των εθνικών υπηρεσιών υγείας. Για άλλη μια φορά, στην περίπτωση των ετεροφυλόφιλων ζευγαριών, πολύ λίγες χώρες θέτουν ανώτατο όριο στην ηλικία των ανδρών. Η Πορτογαλία τα ορίζει όρια στα 60 χρόνια και η Αυστρία στα 49. Για τις γυναίκες τα όρια είναι: από 38 στη Λετονία έως 46 στην Ιταλία ή 48 στη Μάλτα, έως το πιο κοινό όριο στην Ευρώπη που είναι τα 40.

Σε άλλες χώρες, η δημόσια χρηματοδοτούμενη υποβοηθούμενη αναπαραγωγή έχει πρόσθετους φραγμούς, όπως το να μην υπερβαίνεται ένα ορισμένο βάρος (στη Σερβία, τη Ρουμανία και ορισμένες ισπανικές περιοχές) ή το να μην υπάρχουν άλλα παιδιά, όπως στη Δανία, τη Μάλτα, την Πορτογαλία, τη Ρουμανία, την Ισπανία, τη Σουηδία και την Τουρκία. .

Ένα άλλο από τα πιο συνηθισμένα όρια είναι η κάλυψη μόνο ενός μέγιστου αριθμού προσπαθειών. Λίγες χώρες είναι σαφείς σχετικά με τη γονιμοποίηση  μέσω της εισαγωγής σπέρματος με σωληνίσκο ή δεν θέτουν όρια αν το κάνουν, συνήθως είναι έξι ή τρεις κύκλοι. Οι χώρες είναι γενικά πιο ξεκάθαρες σχετικά με την εξωσωματική γονιμοποίηση: σχεδόν όλες περιορίζουν τον αριθμό των χρηματοδοτούμενων προσπαθειών. Το Βέλγιο, η Σλοβενία, η Γαλλία και η Ιταλία χρηματοδοτούν έξι προσπάθειες. 15 άλλες χώρες χρηματοδοτούν τρεις προσπάθειες. Η Ρουμανία, η Μολδαβία και το Καζακστάν χρηματοδοτούν μόνο μία. Εκεί, είτε μένεις έγκυος με την πρώτη φορά, είτε αν θέλεις να συνεχίσεις να προσπαθείς πρέπει να το πληρώσεις από την τσέπη σου.

Η Irene Cuevas, διευθύντρια του εμβρυολογικού εργαστηρίου του δημόσιου Γενικού Νοσοκομείου της Βαλένθια (Ισπανία), λέει ότι μετά από έναν ορισμένο αριθμό προσπαθειών η πιθανότητα επιτυχίας μειώνεται πολύ. «Έχουμε πολύ περιορισμένους πόρους και πρέπει να προσπαθήσουμε να τους βελτιστοποιήσουμε με κάποιο τρόπο. Είναι ένας πολύ λογικός αριθμός», υποστηρίζει.

Έπειτα, υπάρχουν οι «συν-πληρωμές», που σημαίνει ότι η πρόσβαση στην θεραπεία δεν είναι  εντελώς δωρεάν. Η πιο συνηθισμένη περίπτωση  είναι για τα φάρμακα και είναι σημαντική. Κάθε γύρος ορμονικής θεραπείας για εξωσωματική γονιμοποίηση στην Ισπανία, για παράδειγμα, μπορεί να κοστίσει πάνω από χίλια ευρώ.

Υπάρχουν και οι μεγάλες λίστες αναμονής. Η Cuevas τους αποκαλεί «το θεμελιώδες πρόβλημα». [[Cuál es la espera media en España?]] Η μεγάλη αναμονή είναι επίσης συνηθισμένη, για παράδειγμα, στην Ουγγαρία. Κάποια περίοδο η Ουγγαρία δεν επέτρεπε δότες σπέρματος που δεν ήταν Ούγγροι. Ακόμη και αφού αφαίρεσαν αυτό το εμπόδιο, τα πράγματα δεν βελτιώθηκαν, λέει ο Sandor. Το περασμένο καλοκαίρι, η Ουγγαρία εθνικοποίησε όλες τις κλινικές γονιμότητας. «Όλοι γνωρίζουν ότι αυτό σημαίνει ότι θα υπάρχουν λίστες αναμονής 5 έως 10 ετών για όσους δεν έχουν χρήματα», λέει ο Sándor.

Ο Calhaz-Jorge λέει ότι αυτό δεν είναι μόνο ένα πρόβλημα δικαιωμάτων: «Θα ήθελα να έχω περισσότερη υποστήριξη στη χώρα μου, την Πορτογαλία, επειδή υπάρχουν πολύ μεγάλες λίστες αναμονής και όπως και στην υπόλοιπη Ευρώπη, η γονιμότητά μας μειώνεται. Περισσότερη υποστήριξη θα μπορούσε να βοηθήσει στην επιβράδυνση της μείωσης της γονιμότητας. Έχουμε πρόθεση να παρέχουμε αναπαραγωγική βοήθεια σε έως και 5% όλων των μωρών που γεννιούνται στην Πορτογαλία. Αυτό είναι ρεαλιστικό, αλλά για αυτό χρειαζόμαστε περισσότερα χρήματα».

Η Ισπανία είναι η χώρα της Ευρώπης, μαζί με την Ελλάδα, στην οποία γεννιούνται περισσότερα παιδιά χάρη στις διαδικασίες υποβοηθούμενης αναπαραγωγής, φτάνοντας το 7,9% του συνολικού αριθμού των παιδιών που γεννήθηκαν το 2017. Στην Ιταλία, το Ηνωμένο Βασίλειο και την Πορτογαλία, το ποσοστό είναι περίπου 3 %.

Μπροστά σε όλες αυτές τις δυσκολίες, είναι δυνατός ένας κοινός ευρωπαϊκός κανονισμός που να εγγυάται ίση πρόσβαση σε όλους;  Ο Russell, εκπρόσωπος της ΛΟΑΤΚΙ κοινότητας , λέει ότι αυτό θα ήταν δύσκολο. Οι ευρωπαϊκές χώρες, και όχι η ΕΕ, έχουν δικαιοδοσία για αυτό το θέμα, επομένως η μόνη εναλλακτική λύση όσον αφορά την υπεράσπιση των δικαιωμάτων της ΛΟΑΤΚΙ κοινότητας είναι τα δικαστήρια.

Ο Calhaz-Jorge, πρόεδρος της ESHRE, λέει: «Είμαι πεπεισμένος ότι δεν είναι δυνατόν να υπάρχουν παρόμοιοι κανόνες. Εάν σε μια χώρα δεν είναι νόμιμη η πρόσβαση στην υποβοηθούμενη αναπαραγωγή για τις ανύπαντρες γυναίκες, τι είδους ρύθμιση θα έχουν εάν πάνε στο εξωτερικό; Οι πολιτικές απόψεις και οι πολιτισμικές ευαισθησίες είναι πολύ διαφορετικές». Πράγματι.