Έρευνα – Κείμενο:  Ιωάννα Λουλούδη, Maria Álvarez Del Vayo, Lucas Laursen, Ter García, Carmen Torrecillas, Adrian Maqueda 
Ανάλυση δεδομένων – Εικονογράφηση: Civio 

Στο υπουργείο Μετανάστευσης και Ασύλου ο νέος ένοικος του υπουργικού γραφείου έδωσε τα δικά του διαπιστευτήρια την περασμένη εβδομάδα. Και ήταν ακριβώς αυτά που θα περίμενε όποιος γνωρίζει την ακροδεξιά πορεία του Μάκη Βορίδη. Εμφανιζόμενος στην Επιτροπή Δημόσιας Διοίκησης, Δημόσιας Τάξης και Δικαιοσύνης της Βουλής (19/3), έσπευσε να ανακοινώσει ότι με προσωπική του απόφαση αποσύρει τη διάταξη νομοσχεδίου που παρέτεινε μέχρι το τέλος του Σεπτεμβρίου την προθεσμία υποβολής αιτήσεων για νομιμοποίηση μεταναστών που ζουν στην Ελλάδα περισσότερο από τρία χρόνια και έχουν βρει εργοδότη (άρθρο 205, παρ. 2), διαδικασία που είχε εισηγηθεί ο προκάτοχός του Δημήτρης Καιρίδης, σε μια προσπάθεια να ικανοποιήσει τις πιεστικές ανάγκες για εργατικά χέρια. Προανήγγειλε έπειτα πως οποιαδήποτε άλλη απόφαση «θα πρέπει να συνδεθεί με περιοριστικότερες πολιτικές αντιμετώπισης της παράνομης μετανάστευσης από τούδε». Λίγες ημέρες αργότερα (27/3), σε επίσκεψη του στο υπουργείο, ο πρωθυπουργός Κυριάκος Μητσοτάκης θα δήλωνε συμπληρωματικά πως η νόμιμη μετανάστευση στην Ελλάδα «πρέπει να καλύπτει διαπιστωμένες ανάγκες της αγοράς εργασίας». 

Οι άδειες διαμονής, αρχικά προσωρινές και έπειτα μακροχρόνιες, αποτελούν το βασικό «χαρτί» για την απόδειξη νόμιμης παραμονής στη χώρα και το πρώτο σκαλοπάτι στη μακρά διαδικασία προς την απόκτηση της ελληνικής ιθαγένειας για όσους αλλοδαπούς δεν διαθέτουν σημαντικά αθλητικά ή άλλα προσόντα προκειμένου να «προσφέρουν εξαιρετικές υπηρεσίες στη χώρα ή να εξυπηρετήσουν εξαιρετικό συμφέρον στη χώρα» (άρθρο 13 του Κώδικα Ελληνικής Ιθαγένειας), για να λάβουν τιμητική πολιτογράφηση. Τέτοιες πολιτογραφήσεις διαφέρουν σημαντικά, είναι συνήθως γρήγορες και εξαρτώνται μόνο από την πολιτική βούληση της εκάστοτε κυβέρνησης. 

Χαρακτηριστικό είναι το γνωστό σε όλους παράδειγμα αθλητών που πολιτογραφήθηκαν προκειμένου να φορέσουν τα χρώματα της Εθνικής ομάδας, όπως για παράδειγμα ο μπασκετμπολίστας του Ολυμπιακού Thomas Walkup που έλαβε το 2023 την ελληνική υπηκοότητα και συμμετείχε με την ελληνική ομάδα στους Ολυμπιακούς Αγώνες του 2024. Τουλάχιστον 25 αθλητές και αθλήτριες αγωνίστηκαν στο Παρίσι έχοντας λάβει υπηκοότητα με διάταγμα ευρωπαϊκής χώρας, μεταξύ άλλων η Ekaterina Antropova, Ρωσίδα παίκτρια του βόλεϊ που πολιτογράφησε η Ιταλία το 2023, αλλά και ο Ρώσος παλαιστής Dauren Kurugliev που χάρισε αργυρό μετάλλιο στην Ελλάδα. 

Για ανθρώπους, ωστόσο, όπως η Νατάλια που ζει στην Ελλάδα τα τελευταία 28 χρόνια, η απόκτηση ιθαγένειας μοιάζει ακόμα άπιαστο όνειρο. Μαζί με τον άντρα της έφυγαν από τη Μολδαβία το 1997, όταν τη χώρα μάστιζε έντονη οικονομική κρίση, αφήνοντας πίσω δύο παιδιά. Εργάστηκαν και οι δύο σκληρά -καθαρίστρια σε επιχειρήσεις και οικιακή βοηθός εκείνη, μάστορας ο άντρας της- και κατάφεραν να φέρουν και να μεγαλώσουν εδώ τις κόρες τους. Τα χρόνια πέρασαν ανανεώνοντας διαρκώς τις άδειες παραμονής, ώσπου το 2014 η Νατάλια, άκουσε τις κόρες της να λένε: «Μαμά, έχουμε τους φίλους μας εδώ, τις σπουδές μας εδώ, δεν θα γυρίσουμε πίσω». Εκείνη την περίοδο τα κορίτσια πέρασαν στο πανεπιστήμιο, απέκτησαν την ελληνική ιθαγένεια και ενθάρρυναν και την ίδια να κάνει αίτηση για την απόκτηση ελληνικής υπηκοότητας.

«Η ιθαγένεια ξεκλειδώνει τα δικαιώματα που θα έπρεπε να έχουν τα άτομα ως πλήρη μέλη σε ένα κράτος», λέει η ερευνήτρια μετανάστευσης Jelena Dzankic, συνδιευθύντρια του Global Citizenship Observatory (Παγκόσμιο Παρατηρητήριο Ιθαγένειας) και καθηγήτρια στο Ευρωπαϊκό Πανεπιστημιακό Ινστιτούτο (EUI) της Φλωρεντίας. 

Ωστόσο οι ευρωπαϊκές χώρες πολιτογραφούν μόνο ένα μικρό μέρος των αλλοδαπών κατοίκων τους κάθε χρόνο. Σύμφωνα με τα τελευταία διαθέσιμα στοιχεία, το 2022 η Ευρωπαϊκή Ένωση, με πληθυσμό 448,4 εκατομμυρίων ανθρώπων, πολιτογράφησε λιγότερους από 1 εκατομμύριο ανθρώπους. Συνολικά, οι ευρωπαϊκές χώρες φιλοξενούν 41,2 εκατομμύρια αλλοδαπούς. Η Σουηδία πολιτογράφησε τους περισσότερους σε σχέση με το σύνολο του πληθυσμού της, ακολουθούμενη από την Ολλανδία και την Ιταλία. Η Αυστρία, η Εσθονία και η Λετονία από την άλλη, πολιτογράφησαν το μικρότερο ποσοστό. Οι περισσότερες αποφάσεις ιθαγένειας σε ευρωπαϊκά κράτη το 2022 αφορούσαν μετανάστες από το Μαρόκο, τη Συρία και την Αλβανία. 

Τα απαγορευτικά κριτήρια 

Στους παράγοντες που επηρεάζουν τα ποσοστά πολιτογράφησης σημαίνοντα ρόλο παίζουν τα κριτήρια των κρατών για την απόκτηση υπηκοότητας. Πρώτον, η τεκμηρίωση του συνόλου των ετών νόμιμης διαμονής που κυμαίνονται έως και 10 έτη στην Ισπανία, την Αυστρία και την Ιταλία και 7 έτη στην Ελλάδα. Παράλληλα απαιτείται η εκπλήρωση πρόσθετων απαιτήσεων ένταξης, όπως ορισμένα έτη εργασίας, εξετάσεις γλώσσας και πολιτισμού, έγγραφα από τις χώρες καταγωγής των αιτούντων, που μπορούν να λειτουργήσουν ως εμπόδια στην είσοδο. Τα άτομα που υποβάλλουν αίτηση πολιτογράφησης μέσω άλλων οδών, όπως οι πρόσφυγες ή οι σύζυγοι πολιτών, αντιμετωπίζουν παρόμοιες απαιτήσεις. Υπάρχουν επίσης απαιτούμενα εργασίας ή εισοδήματος. Σε περισσότερες από δώδεκα ευρωπαϊκές χώρες, μία από τις προϋποθέσεις για την υπηκοότητα είναι η ύπαρξη σταθερής πηγής εισοδήματος. 

Η Νατάλια έδωσε, μετά από μεγάλη αναμονή, εξετάσεις το 2023 για την απόκτηση της ελληνικής ιθαγένειας, ξοδεύοντας χρήματα για τα απαραίτητα δικαιολογητικά και ώρες ατελείωτου διαβάσματος δίχως βοήθεια. Κατάφερε να τις περάσει, ωστόσο το αίτημά της απορρίφθηκε, καθώς, εργαζόμενη ως καθαρίστρια, δεν συμπλήρωνε το ελάχιστο απαιτούμενο ετήσιο εισόδημα των 8.450 ευρώ για το διάστημα 2014-2019. «Βρίσκομαι εδώ νόμιμα από το 1997 και όλα αυτά τα χρόνια ζούσα κάπως, σωστά; Αλλά όχι με όσα απαιτούνται», εξηγεί στο MIIR απογοητευμένη. 

Από την αρχική αίτηση της Νατάλιας ως την τελική έκδοση απόφασης για την απόκτηση υπηκοότητας πέρασαν εννέα χρόνια. Ο ανάλογος χρόνος στην Ισπανία και την Ιταλία μπορεί να φτάσει και τα δέκα έτη, ενώ στην Ελλάδα κυμαίνεται στα έξι έτη, παρότι η νομοθεσία ορίζει ότι η διοίκηση έχει στη διάθεσή της 12 μήνες για να εξετάσει τις αιτήσεις πολιτογράφησης. Αυτήν τη στιγμή στην χώρα μας εκκρεμούν περισσότερες από 30.000 αιτήσεις. 

Η Νατάλια, ωστόσο, αποφάσισε να μην δώσει ξανά εξετάσεις, αφού πλέον είναι 61 ετών και δεν θεωρεί πως θα μπορέσει ποτέ να πιάσει το εισοδηματικό όριο. Θα προσπαθήσει απλά να ανανεώσει την άδεια διαμονής της, διαδικασία που εκτιμάται από τη ΜΚΟ Generation 2.0 Red πως μπορεί να τραβήξει τουλάχιστον δύο έτη. Κι αυτό γιατί το 2024 οι εκκρεμείς αιτήσεις αδειών διαμονής για πολίτες τρίτων χωρών έφταναν τις 280.474, με περίπου 32.650 νέα αιτήματα να προστίθενται σε ένα χρόνο, από τον Νοέμβριο του 2023 ως τον Νοέμβριο του 2024. 

Όπως αναφέρει το Generation 2.0 Red στην τελευταία του έκθεση για την Παρακολούθηση των Διοικητικών Διαδικασιών Απόκτησης Ιθαγένειας (Εκθεση #2, Μάιος 2024 – Αύγουστος 2024)), «βασικό και ανυπέρβλητο εμπόδιο για τους περισσότερους υποψήφιους είναι η απαίτηση να αποδείξουν ελάχιστο εισόδημα, κάτι που οδηγεί σε πολλές απορρίψεις αιτήσεων. Η απόκτηση ιθαγένειας ατόμων που ζουν χρόνια στη χώρα και έχουν αναπτύξει ισχυρούς δεσμούς με αυτή, δεν πρέπει να εξαρτάται από οικονομικούς παράγοντες». 

Στην Ελλάδα το 2023 εκδόθηκαν 4.931 αποφάσεις για πολιτογράφηση αλλογενών (τελευταία διαθέσιμα στοιχεία Γενικής Γραμματείας Ιθαγένειας), από τις οποίες ήταν θετικές οι 3.515 (71,28%). Στην πλειοψηφία τους (73,88%) αφορούσαν μετανάστες από την Αλβανία. Τρεις ωστόσο στις δέκα αιτήσεις (1.416 στον αριθμό) για απόκτηση ιθαγένειας, απορρίπτονται. 

Ξένοι στη χώρα τους

Χιλιάδες είναι οι εκκρεμείς αιτήσεις ιθαγένειας και στην περίπτωση των μεταναστών δεύτερης γενιάς, που στα τέλη Μαρτίου του 2022 έφταναν στη χώρα μας τις 18.822 (πιο πρόσφατα διαθέσιμα στοιχεία), με τις καθυστερήσεις στην επεξεργασία των αιτήσεων να ξεπερνούν τα τέσσερα χρόνια. 

Στην περίπτωση αυτή η ιθαγένεια χορηγείται, κατόπιν αιτήσεως των γονέων, είτε σε ανήλικα παιδιά που έχουν γεννηθεί στη χώρα και έχουν γραφτεί στην Α’ Δημοτικού (ισχύουν αυστηρές προϋποθέσεις για το καθεστώς και τα χρόνια διαμονής των γονιών τους στην Ελλάδα) είτε σε ανήλικα παιδιά που έχουν ολοκληρώσει εννέα τάξεις πρωτοβάθμιας και δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης σε ελληνικό σχολείο ή τις έξι τάξεις της δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης ή έχουν απολυτήριο Λυκείου και πτυχίο τριτοβάθμιας εκπαίδευσης. Το 2023 το ποσοστό αποδοχής των αιτήσεων ιθαγένειας δεύτερης γενιάς ήταν 97,3% (7.514 θετικές αποφάσεις), το 2022 98,38% (6.867) και το 2021 97,03% (5.154). 

Το 2022 η Ιταλία και η Ισπανία ήταν οι δύο ευρωπαϊκές χώρες που πραγματοποίησαν συνολικά τις περισσότερες πολιτογραφήσεις (213.716 και 181.581 αντίστοιχα) σύμφωνα με τη Eurostat. Ωστόσο, σχεδόν το ένα τρίτο από αυτές αφορούν άτομα που γεννήθηκαν εκεί. Το ποσοστό είναι παρόμοιο στην Αυστρία (32,69%), αλλά υψηλότερο στην Ελλάδα (53,93%), όπου περισσότεροι από τους μισούς από τους 12.733 ανθρώπους στους οποίους δόθηκε υπηκοότητα, είχαν γεννηθεί εδώ. 

Οι νόμοι των κρατών μελών της EE τείνουν να ευνοούν την ιθαγένεια λόγω καταγωγής (jus sanguinis) και όχι λόγω τόπου γέννησης (jus soli), αλλά αρκετές χώρες επιτρέπουν σε άτομα που έχουν γεννηθεί εκεί να γίνουν πολίτες ανεξάρτητα από την ιθαγένεια των γονέων τους σε ειδικές περιπτώσεις.

Πέντε χώρες χορηγούν αυτόματα την ιθαγένεια σε όσους γεννιούνται εκεί με αλλοδαπούς γονείς και πληρούν ορισμένες προϋποθέσεις, σύμφωνα με το Παγκόσμιο Παρατηρητήριο Ιθαγένειας (GLOBALCIT). Η Πορτογαλία προσφέρει ιθαγένεια στα παιδιά που γεννιούνται εκεί και των οποίων οι αλλοδαποί γονείς έχουν διαμείνει εκεί ένα χρόνο. Η Ιρλανδία το πράττει αυτό μετά από τρία χρόνια. Η Γερμανία το κάνει μετά από πέντε χρόνια, από τον Ιούνιο του 2024. Και το Λουξεμβούργο και η Γαλλία χορηγούν αυτόματα την ιθαγένεια σε άτομα που έχουν γεννηθεί εκεί και μπορούν να αποδείξουν ότι έχουν ζήσει εκεί 5 χρόνια, όταν τα άτομα αυτά γίνουν 18 ετών. Στη Γαλλία, περισσότερο από το ένα τέταρτο των περίπου 114.500 πολιτογραφήσεων το 2022 αφορούσαν παιδιά ηλικίας 13 έως 17 ετών, των οποίων οι γονείς υπέβαλαν αίτηση παρά την πρόβλεψη για αυτόματη ιθαγένεια στην ηλικία των 18 ετών. 

Αντίθετα, δεκαπέντε άλλες χώρες της ΕΕ δεν επιτρέπουν την αυτόματη πολιτογράφηση των παιδιών που γεννιούνται εκεί από αλλοδαπούς γονείς, αλλά προσφέρουν απλουστευμένες διαδικασίες, όπως η μείωση του χρόνου που απαιτείται για την προηγούμενη νόμιμη διαμονή. Δεν υπάρχει κοινός κανόνας: ενώ στην Ισπανία, οι γονείς των παιδιών που γεννιούνται στη χώρα μπορούν να υποβάλουν αίτηση για την ιθαγένεια του παιδιού τους μετά από ένα έτος νόμιμης διαμονής, στην Ιταλία δεν μπορούν να υποβάλουν αίτηση μέχρι το παιδί να γίνει 18 ετών. Η Σουηδία απαιτεί τρία χρόνια διαμονής, όχι μόνο για τα παιδιά που έχουν γεννηθεί εκεί, αλλά για όλους τους ανήλικους που διαμένουν στη χώρα, ανεξάρτητα από τον τόπο γέννησής τους.

Σε όλες αυτές τις χώρες, το πρώτο εμπόδιο για την πολιτογράφηση είναι η απόκτηση νόμιμης διαμονής. «Όταν τα παιδιά γεννιούνται από γονείς που βρίσκονται σε παράτυπη κατάσταση, βρίσκονται και αυτά σε παράτυπη κατάσταση», εξηγεί ο Diego Fernández-Maldonado, δικηγόρος μετανάστευσης της ΜΚΟ Caritas στη Μαδρίτη της Ισπανίας. Η οικονομολόγος Christina Gathmann από το Ινστιτούτο Κοινωνικοοικονομικών Ερευνών του Λουξεμβούργου, χαρακτηρίζει «χαμένη ευκαιρία» το γεγονός ότι οι περισσότερες χώρες δεν αναγνωρίζουν το δικαίωμα γέννησης ως ιθαγένεια στα παιδιά αλλοδαπών γονέων: «Η Ευρώπη μένει πίσω ή δεν σκέφτεται τα οφέλη, επειδή πολύ λίγες χώρες στην Ευρώπη έχουν δικαίωμα γέννησης της ιθαγένειας». 

Χωρίς εθνικότητα και χωρίς δικαιώματα

Υπάρχει και μια ακόμη κατηγορία ανθρώπων για την οποία κανείς δε συζητά. Αφορά τους τουλάχιστον 381.000 αλλοδαπούς, σύμφωνα με στοιχεία της Ύπατης Αρμοστείας του ΟΗΕ για τους Πρόσφυγες, που ζουν στην ΕΕ χωρίς να έχουν κάποια επίσημη ιθαγένεια, κατάσταση που τους αναγκάζει να ζουν ως αόρατοι, χωρίς βασικά δικαιώματα.

Πολλοί ανιθαγενείς προέρχονται από κράτη που έχουν εξαφανιστεί ή μπορεί να έχουν εκτοπιστεί λόγω πολέμου ή για άλλους λόγους. Άλλοι δεν έχουν ιθαγένεια λόγω κενών στους νόμους της χώρας γέννησής τους: μπορεί να είναι παιδιά ανιθαγενών ή ανθρώπων των οποίων οι χώρες δεν αναγνωρίζουν ως πολίτες τα παιδιά που γεννιούνται από τους πολίτες τους στο εξωτερικό. Κάποιοι άνθρωποι είναι ανιθαγενείς επειδή η χώρα στην οποία ζουν δεν αναγνωρίζει τη χώρα καταγωγής τους ως κράτος, όπως συμβαίνει σε μεγάλο μέρος της Ευρωπαϊκής Ένωσης (ΕΕ) για τους ανθρώπους από την Παλαιστίνη ή τη Δυτική Σαχάρα. 

Στη Σουηδία ο αριθμός των αναγνωρισμένων ανιθαγενών αυξήθηκε από 5.300 το 2005, το πρώτο έτος με διαθέσιμα στοιχεία, σε 42.511 το 2022. Στην Ελλάδα οι ανιθαγενείς έφταναν το 2022 τους 4.488, αριθμός που ήταν ίδιος ακριβώς το 2021.

Από τα μέσα του περασμένου αιώνα, δύο συμβάσεις του ΟΗΕ έχουν ως στόχο να εγγυηθούν ελάχιστα δικαιώματα για τους ανιθαγενείς. Πρώτον, η Σύμβαση του 1954 σχετικά με το καθεστώς των ανιθαγενών, η οποία ορίζει ποια άτομα εμπίπτουν σε αυτή την κατηγορία και απαιτεί από τις χώρες που την έχουν υπογράψει να τους παρέχουν πρόσβαση σε βασικά δικαιώματα που είναι τουλάχιστον ίδια με εκείνα που απολαμβάνουν οι νόμιμα διαμένοντες αλλοδαποί. 

Υπάρχει ακόμη η Σύμβαση του 1961 για τη μείωση της ανιθαγένειας, η οποία περιορίζει τις προϋποθέσεις που πρέπει να πληρούν οι ανιθαγενείς για να αποκτήσουν ιθαγένεια. Είκοσι ευρωπαϊκά κράτη την έχουν υπογράψει, ωστόσο, η Γαλλία, η Ελλάδα και η Σλοβενία δεν το έχουν ακόμη κάνει, ενώ η Κύπρος, η Εσθονία και η Πολωνία δεν έχουν καν προσχωρήσει στη Σύμβαση του 1954, σύμφωνα με την τελευταία έκθεση για την ανιθαγένεια του Ευρωπαϊκού Δικτύου Μετανάστευσης (ΕΔΜ), ενός διακυβερνητικού οργανισμού που χρηματοδοτείται από την ΕΕ. 

Το 2022, σύμφωνα με τα τελευταία στοιχεία της Eurostat, τα 27 κράτη της ΕΕ χορήγησαν ιθαγένεια σε συνολικά 7.296 ανιθαγενείς. Από το 2013, το πρώτο έτος για το οποίο υπάρχουν διαθέσιμα στοιχεία, χορηγήθηκαν σε τουλάχιστον 67.600, με περισσότερους από τους μισούς στη Σουηδία. 

Μόνο 18 χώρες έχουν απλοποιήσει την πρόσβαση στην ιθαγένεια για τους ανιθαγενείς, σύμφωνα με την Globalcit. Η διαδικασία, όμως, είναι διαφορετική από χώρα σε χώρα και δεν παρέχονται πάντα διευκολύνσεις. Στην Ιρλανδία δεν απαιτείται οι ανιθαγενείς να έχουν ζήσει στη χώρα για ορισμένο χρονικό διάστημα. Στην Ελλάδα εάν ένας ανιθαγενής έχει διαμείνει για 3 χρόνια στη χώρα, μπορεί να υποβάλει αίτηση για την ιθαγένεια. Το Βέλγιο μειώνει την απαίτηση διαμονής από 5 χρόνια σε 2, ενώ 5 χρόνια διαμονής είναι το κριτήριο και στη Γερμανία. Εννέα άλλες χώρες της ΕΕ, συμπεριλαμβανομένης της Ισπανίας, της Πορτογαλίας και της Ρουμανίας, δεν διευκολύνουν με κανέναν τρόπο την απόκτηση ιθαγένειας για τους ανιθαγενείς. 

Όλες οι χώρες της ΕΕ, εκτός από την Κύπρο και τη Ρουμανία, παρέχουν ιθαγένεια σε άτομα που έχουν γεννηθεί στη χώρα και τα οποία διαφορετικά θα ήταν ανιθαγενή. Στην Ελλάδα, τα παιδιά που γεννιούνται από ανιθαγενείς γονείς, αποκτούν ιθαγένεια ελληνική εφόσον γεννηθούν στη χώρα. 

Περισσότερα εμπόδια στον δρόμο για την ιθαγένεια

Η απόκτηση ιθαγένειας αποτελεί σε κάθε περίπτωση το μόνο καθεστώς που αναγνωρίζει τον/την κάτοχο της ως ισότιμο μέλος της κοινωνίας, παρέχοντάς του/της ισότιμη πρόσβαση σε δικαιώματα, αλλά και σε μια αίσθηση ασφάλειας πως δεν υπάρχει σενάριο επιστροφής στην χώρα προέλευσης. 

Σε μια συγκυρία στην οποία ακροδεξιές δυνάμεις σέρνουν τους Ευρωπαίους κυβερνώντες στην αυστηροποίηση της μεταναστευτικής πολιτικής, είναι βέβαιο πως οι προκλήσεις για την απόκτηση ιθαγένειας θα αυξηθούν στα κράτη-μέλη. Στην Ελλάδα, η πρόσφατη απόφαση-ορόσημο του ΣτΕ, που παύει την αναγνώριση της Τουρκίας ως ασφαλούς τρίτης χώρας για πρόσφυγες από πέντε εθνικότητες (Συρία, Αφγανιστάν, Πακιστάν, Μπαγκλαντές, Σομαλία), αναμένεται να ενισχύσει την πίεση στην ήδη επιβαρυμένη διοίκηση, όπου, χωρίς ρεαλιστικά συστηματικές λύσεις, τα προβλήματα των καθυστερήσεων ως προς τις άδειες διαμονής και την ιθαγένειας αντί να διορθώνονται, θα διογκώνονται, αφήνοντας μετέωρους χιλιάδες ανθρώπους. 

*Η διασυνοριακή έρευνα δεδομένων εκπονήθηκε στο πλαίσιο του Ευρωπαϊκού Δικτύου Δημοσιογραφίας Δεδομένων (EDJNet). 

Την έρευνα συντόνισε η ισπανική δημοσιογραφική ομάδα Civio, ενώ συμμετείχαν ακόμη οι δημοσιογραφικές ομάδες: Deutsche Welle (Γερμανία),  Noteworthy (Ιρλανδία), OBCT (Ιταλία), Dennik N (Σλοβακία) και MIIR (Ελλάδα). 

Διαβάστε περισσότερα για τη μεθοδολογία της έρευνας δεδομένων στο τέλος των άρθρων του Civio: εδώ, εδώ και εδώ. 

Το 2022 ήταν η χρονιά που η Ευρώπη-Φρούριο των ερμητικά κλειστών συνόρων για τους μουσουλμάνους πρόσφυγες πολέμου έβαλε το ανθρώπινο προσωπείο της. Οι ξενοφοβικές φωνές για τον κίνδυνο αποσταθεροποίησης των ευρωπαϊκών κρατών από την μεγαλύτερη προσφυγική κρίση μετά το Β’Παγκόσμιο Πόλεμο, 6-7 φορές μεγαλύτερη από εκείνη του 2015, λόγω του πολέμου στην Ουκρανία και της ρωσικής εισβολής, ξαφνικά παραμερίστηκαν.

Μέχρι τις 27 Δεκεμβρίου 2022, σύμφωνα με τα στοιχεία της Ύπατης Αρμοστείας του ΟΗΕ για τους Πρόσφυγες, είχαν καταγραφεί 7,896,825 πρόσφυγες από την Ουκρανία στην Ευρώπη, εκ των οποίων 4,885,650 είχαν πάρει καθεστώς προσωρινής προστασίας.
Καθώς η Ε.Ε. χορηγεί αυτόματα άδεια παραμονής και βίζα σε κατόχους ουκρανικών διαβατηρίων, οι Ουκρανοί έχουν προτεραιότητα στη χορήγηση στέγης και κοινωνικών υπηρεσιών. Την ίδια στιγμή όμως, όπως έδειξε πρόσφατο ρεπορτάζ των New York Times (A New Refugee Crisis Stirs Uncomfortable Issues for Europe, 3.11.2022) πολλά στρατόπεδα των υπόλοιπων προσφύγων και κέντρα αιτούντων άσυλο εγκαταλείπονται στην τύχη τους από αρκετές ευρωπαϊκές κυβερνήσεις. Ο πόλεμος στην Ουκρανία αύξησε δραματικά τον αριθμό αιτούντων άσυλο στην Ευρώπη, παραγκωνίζοντας όμως τους πρόσφυγες από άλλες εμπόλεμες ζώνες. Ακτιβιστές καταγγέλλουν την ύπαρξη ενός συστήματος δύο ταχυτήτων, το οποίο αδικεί τους μη Ουκρανούς αιτούντες άσυλο, που κατά τεκμήριο ζουν σε κάκιστες συνθήκες.  Στο Βερολίνο η περιορισμένη δυνατότητα στέγασης προσφύγων ανάγκασε τους αξιωματούχους της πόλης να εκδιώξουν μερικούς από τους Αφγανούς πρόσφυγες για να δημιουργήσουν χώρο για όσους φτάνουν από την Ουκρανία. Στις Βρυξέλλες, αιτούντες άσυλο αναγκάζονται να διανυκτερεύουν στον δρόμο.  Πρόσφατα το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων διέταξε τη βελγική κυβέρνηση να προσφέρει στέγη σε αιτούντα άσυλο από την Ισημερινή Γουινέα, ο οποίος ζούσε στον δρόμο από τον Ιούλιο. Στη νότια Γερμανία, δήμαρχοι εγκαθιστούν πρόσφυγες σε γυμναστήρια και συναυλιακούς χώρους, ενώ στην Ολλανδία η κυβέρνηση αντιμετώπισε δικαστική αγωγή για τις απάνθρωπες συνθήκες κράτησης σε στρατόπεδα προσφύγων. Ολλανδικό δικαστήριο έκρινε πριν από λίγες μέρες σε πρώτο βαθμό πως η ολλανδική κυβέρνηση πρέπει να παρέχει σε όλους τους πρόσφυγες ανάλογη φροντίδα με αυτήν που παρέχει στους Ουκρανούς πρόσφυγες. 

Στην Ελλάδα, όπου οι επαναπροωθήσεις στα χερσαία και θαλάσσια σύνορα έχουν γίνει de facto γενική πολιτική του Κράτους σύμφωνα με την Ύπατη Αρμοστεία του ΟΗΕ αλλά και πλήθος ανθρωπιστικών οργανώσεων (σ.σ. αλλά όχι σύμφωνα με την κυβέρνηση), οι αγκαλιές για τους Ουκρανούς πρόσφυγες άνοιξαν ευτυχώς χωρίς ρατσιστικές φωνές και μισαλλόδοξη ρητορική. Μικρή λεπτομέρεια: οι πρόσφυγες είναι λευκοί, ευρωπαίοι, ορθόδοξοι χριστιανοί. Και κυρίως θέλουν να γυρίσουν πίσω.

Η πλειοψηφία όσων άρχισαν να καταφτάνουν στη χώρα την περασμένη άνοιξη ήταν γυναίκες, παιδιά και λιγότερο κάποιοι ηλικιωμένοι. Η ίδια εικόνα καταγράφεται σε όλες τις ευρωπαϊκές χώρες. Οι άνδρες έως 60 ετών απαγορεύεται εξάλλου να εγκαταλείψουν την εμπόλεμη χώρα τους. Μπορεί να μην υπάρχει υποχρεωτική επιστράτευση αυτή τη στιγμή, όμως απαγορεύεται η έξοδος από τη χώρα σε όσους είναι σε ηλικία επιστράτευσης, με την εξαίρεση όσων έχουν 3 παιδιά και πάνω. Όσοι επέλεξαν την Ελλάδα ως χώρα προορισμού το έκαναν κυρίως  λόγω της σημαντικής ουκρανικής κοινότητας, στην οποία έτυχε να έχουν συγγενείς και γνωστούς. Οι περισσότεροι ήρθαν οδικώς και αεροπορικώς μέσω Πολωνίας και άλλοι έφτασαν μέσω Ρουμανίας με λεωφορεία.  Όσοι βρίσκονταν στη Μαριούπολη και στις ανατολικές περιοχές της χώρας κατέφυγαν στη Γεωργία και από εκεί ήρθαν αεροπορικώς. Η τελευταία επίσημη μέτρηση που έγινε στις 8 Αυγούστου ανέφερε ότι μετά την έναρξη του πολέμου έχουν προσφύγει στην Ελλάδα συνολικά 75.945 Ουκρανοί, εκ των οποίων οι 19.760 είναι παιδιά (έως 17 χρονών).  Η κορύφωση του ουκρανικού προσφυγικού κύματος στην Ελλάδα δεν έγινε τους πρώτους μήνες του πολέμου αλλά τον Ιούλιο.

«Η Ελλάδα άνοιξε απλόχερα τις πόρτες της στους Ουκρανούς. Όποιος ήθελε να έρθει ερχόταν χωρίς κανένα απολύτως πρόβλημα. Δε νομίζω πως θα έχουμε νέο κύμα προσφύγων από εδώ και πέρα» εκτιμά η μεταφράστρια Όλγα Σαπολάγιεβα, η οποία δούλευε παλαιότερα στο ελληνικό προξενείο της Μαριούπολης.
Ελάχιστοι είναι ωστόσο εκείνοι που ζητούν άσυλο στην Ελλάδα. Μέσα στο 2022 στην Ελλάδα καταγράφηκε μόλις μια περίπτωση Ουκρανού που πήρε τη διεθνή προστασία, ενώ 20.420 άτομα έχουν αποκτήσει το καθεστώς της προσωρινής προστασίας ενός χρόνου, το οποίο θα έληγε το Μάρτιο του 2023, αλλά ανανεώνεται πλέον για ακόμα ένα χρόνο μέχρι το Μάρτιο του 2024. Από τους 20.420 με προσωρινή προστασία, μόλις 212 έμεναν σε δομές φιλοξενίας στο τέλος Οκτωβρίου. (125 στην Ελευσίνα και 87 στις Σέρρες)

Παράλληλα από τα στοιχεία που συνέλεξε το MIIR από το ελληνικό υπουργείο Μετανάστευσης και Ασύλου εντοπίζονται μόλις 49 περιπτώσεις Ουκρανών που αιτήθηκαν και απέκτησαν καθεστώς επικουρικής προστασίας το 2022 (24 τον Αύγουστο, 10  τον Σεπτέμβριο και 15 τον Οκτώβριο). Το καθεστώς της επικουρικής προστασίας έχει παρόμοια χαρακτηριστικά με αυτό της προσωρινής προστασίας και ίδια διάρκεια ενός έτους, ωστόσο οι πρόσφυγες δεν το προτιμούν καθώς συνήθως πρέπει να παραδώσουν το διαβατήριό τους. Η επικουρική προστασία είναι μια διεθνής προστασία για άτομα που ζητούν άσυλο αλλά δεν χαρακτηρίζονται ως πρόσφυγες.

Στην Ευρωπαϊκή Ένωση ένα πρόσωπο που είναι επιλέξιμο για το καθεστώς της επικουρικής προστασίας, σημαίνει υπήκοος τρίτης χώρας ή ανιθαγενής ο οποίος θα αντιμετωπίσει πραγματικό κίνδυνο να υποστεί σοβαρή βλάβη εάν αυτός επιστρέψει στη χώρα καταγωγής του (βασανιστήρια, θανατική ποινή, εξευτελιστική μεταχείριση, σοβαρή προσωπική απειλή κατά της ζωής κα)

«Πολλές φορές μένουν οι άνθρωποι που έχουν πάρει επικουρική προστασία χωρίς κανένα διαβατήριο.  Παραδίδεις το διαβατήριο και μετά σου λένε, ‘πήγαινε να φέρεις βεβαίωση από τη χώρα σου ότι όντως είσαι πχ πολίτης του Αφγανιστάν, και ότι πρέπει κανονικά να σου εκδώσουν διαβατήριο οι αρχές της χώρας σου’. Το Αφγανιστάν για παράδειγμα, όμως, δεν εκδίδει διαβατήρια, οπότε πολλοί μένουν εγκλωβισμένοι στην Ελλάδα. Ο λόγος που οι Ουκρανοί επιλέγουν την προσωρινή προστασία είναι το διαβατήριο και ότι θέλουν να γυρίσουν πίσω» υπογραμμίζει η δικηγόρος Χαρά Κατσίγιαννη από το Ελληνικό Συμβούλιο για τους Πρόσφυγες.

Οπως μας εξηγεί η μεταφράστρια, Όλγα Σαπολάγιεβα οι περισσότεροι Ουκρανοί μπορεί να αιτούνται στέγαση-καθώς το δικαιούνται με το καθεστώς προσωρινής προστασίας- ωστόσο συνήθως δεν επιλέγουν κάποια κρατική δομή για να μείνουν. Η πλειονότητα μένει είτε σε συγγενείς και φίλους στην Ελλάδα για ένα διάστημα με την προοπτική της επιστροφής στην Ουκρανία ή της μετάβασης σε άλλη ευρωπαϊκή χώρα. Oι περισσότερες γυναίκες αναζητούν εργασία στον τομέα των υπηρεσιών, πολλές δουλεύουν online συνεχίζοντας τις δουλειές που είχαν, αρκετές έγιναν διερμηνείς και διαμεσολαβήτριες βοηθώντας άλλες γυναίκες από την Ουκρανία, ενώ αυτές που δεν γνωρίζουν ελληνικά ή αγγλικά φροντιζουν παιδια και ηλικιωμένους

«Ξεκάθαρα το Ελληνικό Κράτος αντιμετώπισε διαφορετικά τους Ουκρανούς από όλους τους άλλους πρόσφυγες. Πρόκειται για διακριτική μεταχείριση, έλλειψη ισοκρατίας μεταξύ των αιτούντων άσυλο και των αιτούντων προσωρινής προστασίας. Αλλά στην Ελλάδα το αποδίδουν στην ευρωπαϊκή οδηγία» αναφέρει στο MIIR η X. Κατσίγιαννη. «Στην ουσία είναι σαν λένε η προσωρινή προστασία είναι κάτι εφήμερο, θα τελειώσει όλο αυτό. Οι μεν (Ουκρανοί) παίρνουν κατευθείαν ΑΜΚΑ, και ΑΦΜ και πρόσβαση σε εργασία, και οι άλλοι παίρνουν απορριπτικές αποφάσεις -φασόν της Υπηρεσίας Ασύλου και της Αρχής Προσφυγών, ειδικά όσον αφορά την ασφαλή τρίτη χώρα και τις ασφαλείς χώρες καταγωγής» επισημαίνει η ίδια.

Με τις μεταναστευτικές ροές να είναι σημαντικά μικρότερες τα τελευταία χρόνια λόγω και των εγκληματικών επαναπροωθήσεων στα νησιά, τα αιτήματα ασύλου εξετάζονται κατά τεκμήριο πιο γρήγορα από ότι στο παρελθόν. Σύμφωνα με το υπουργείο Μετανάστευσης ο μέσος χρόνος εξέτασης αιτημάτων που υποβλήθηκαν το 2022 είναι 40 μέρες.

Στην Ελλάδα τον Ιούνιο του 2021, με κοινή υπουργική απόφαση, η Τουρκία συμπεριλήφθηκε στον εθνικό κατάλογο ασφαλών τρίτων χωρών για αιτούντες άσυλο με χώρα καταγωγής μεταξύ άλλων τη Συρία και το Αφγανιστάν, απόφαση που βρίσκεται στο στόχαστρο δεκάδων μη κυβερνητικών οργανισμών που ασχολούνται με το προσφυγικό. Πρόσφατη έκθεση της ΜΚΟ Human Rights Watch ζητά την κατάργηση της ΚΥΑ και καταγγέλλει πως οι τουρκικές αρχές αυθαίρετα συνέλαβαν, κράτησαν και απέλασαν εκατοντάδες Σύρους πρόσφυγες, άνδρες και αγόρια, στη Συρία μεταξύ Φεβρουαρίου και Ιουλίου 2022.

Eν τω μεταξύ η Ελλάδα συνεχίζει να είναι ο πρώτος σταθμός για χιλιάδες Αφγανούς, που μετά τους Ουκρανούς, αποτελούν τη δεύτερη μεγαλύτερη ομάδα αιτούντων άσυλο στην ΕΕ και μακράν τη μεγαλύτερη στην Ελλάδα, όπου περισσότεροι από 37.000 –πάνω από το 1/3 των εγγεγραμμένων– είχαν υποβάλει αιτήσεις ασύλου μέχρι τις αρχές Οκτωβρίου. «Ενώ η ελληνική κυβέρνηση καλωσόρισε πρόσφυγες από την Ουκρανία, καταγράφοντας τους αποτελεσματικά, εκδίδοντας νομικά έγγραφα και επιτρέποντας την άμεση πρόσβαση στην εργασία, οι Αφγανοί στην Ελλάδα, μαζί με άλλους αιτούντες άσυλο και πρόσφυγες, συνεχίζουν να είναι απομονωμένοι από την ελληνική κοινωνία στην οποία επιδιώκουν να ξαναχτίσουν τις ζωές τους», ανέφερε πρόσφατα στην εφημερίδα The Guardian Δήμητρα Καλογεροπούλου, διευθύντρια της Διεθνούς Επιτροπής Διάσωσης (IRC)  στην Ελλάδα.

Αρκετά προβλήματα όμως δημιουργούνται και με τον κατάλογο των αποκαλούμενων ασφαλών χωρών καταγωγής. Σύμφωνα με το άρθρο 87 του ελληνικού νόμου 4636/2019, μια χώρα μπορεί να χαρακτηριστεί ασφαλής για τον αιτούντα άσυλο μόνο εφόσον αποδειχθεί μετά την εξέταση της αίτησης ότι ο αιτών «δεν επικαλείται σοβαρούς λόγους για να θεωρηθεί ότι η χώρα δεν είναι ασφαλής χώρα καταγωγής για τον ίδιο». Στην πράξη ο νόμος άρχισε να εφαρμόζεται το 2021. Πλέον ο κατάλογος έχει φτάσει να περιλαμβάνει 17 χώρες, μεταξύ των οποίων τη Γκάνα, τη Σενεγάλη, το Μαρόκο, την Αλγερία, το Πακιστάν, το Μπαγκλαντές αλλά και την Ουκρανία! Η επικαιροποίηση του καταλόγου έγινε μετά την ρωσική εισβολή. Την 1η Δεκεμβρίου 2022, το υπουργείο Μετανάστευσης και Ασύλου αφαίρεσε -επιτέλους- την Ουκρανία από τις ασφαλείς χώρες καταγωγής.

Πως όμως αποφασίζεται αν μια χώρα καταγωγής είναι ασφαλής; «Ο διοικητής της υπηρεσίας ασύλου έχει μια ομάδα υπαλλήλων που στην ουσία τους λέει “θέλω να μου βρείτε τα πάντα για τη Σενεγάλη πx και να συντάξετε μια έκθεση.  Μετά πάει ο υπουργός Μετανάστευσης και Ασύλου και ο υπουργός Εσωτερικών, και λένε εμείς βασιζόμενοι σε αυτήν την έρευνα-γνωμοδότηση θα εκδώσουμε μια ΚΥΑ» εξηγεί στο MIIR η δικηγόρος Χ. Κατσίγιαννη. Αν κάποιος προέρχεται από μια τέτοια χώρα, στη συνέντευξη που θα δώσει θα πρέπει να ανατρέψει αυτό το τεκμήριο, το οποίο για αυτούς είναι συνήθως αμάχητο. Το 99% αυτών των αποφάσεων είναι απορριπτικές. «Πριν από λίγες μέρες δίκασα μια υπόθεση, μιας τρανς γυναίκας από το Μαρόκο. Την απέρριψαν. Δεν μπήκαν καν στη διαδικασία να αντιμετωπίσουν εξατομικευμένα και εμπεριστατωμένα την περίπτωση, βασίστηκαν σε μια ΚΥΑ. Οι δε απορριπτικές αποφάσεις είναι συνήθως 3 γραμμές», αναφέρει η Κατσίγιαννη. Οι αιτούντες όμως δε γνωρίζουν ποια είναι η εισήγηση και δε μπορούν να αμυνθούν. Για τους Ουκρανούς δεν ισχύει τίποτα από όλα αυτά καθώς τους δίνεται άμεσα η προσωρινή προστασία. 

«Πρόκειται για θεσμικό ρατσισμό. Οι πρόσφυγες χωρίζονται σε δύο κατηγορίες ανάλογα με την προέλευσή τους» καταγγέλλουν ακτιβιστές όπως ο Ντάβιντ Σμίτκε, εκπρόσωπος του Συμβουλίου Προσφύγων Σαξονίας στη Δρέσδη. Τους πρώτους μήνες του πολέμου στην Ουκρανία, διακρίσεις καταγράφηκαν και σε βάρος ξένων κατοίκων Ουκρανίας, οι οποίοι επιχείρησαν να διασχίσουν τα σύνορα με κάποια γειτονική χώρα.

«Υπάρχει δεκτικότητα και γενναιοδωρία απέναντι στην Ουκρανία, κάτι που ουδόλως κατακρίνω. Το αξίζουν. Όμως θα ήθελα πολύ η ίδια μεταχείριση να εφαρμοστεί και στους Σύρους πρόσφυγες», σχολίασε στο Euronews ο Πάουλο Πινέιρο, πρόεδρος της Επιτροπής Έρευνας του ΟΗΕ για τη Συρία.

Οι Ευρωπαίοι πρέπει να «πάρουν μαθήματα» από την υποδοχή με ανοικτές αγκάλες των εκτοπισμένων Ουκρανών και να ανοίξουν τις πόρτες τους σε άλλους πρόσφυγες, την ώρα που οι ανθρωπιστικές κρίσεις παγκοσμίως αυξάνονται, ζήτησε ο Ύπατος Αρμοστής του ΟΗΕ για τους Πρόσφυγες (UNHCR), Φίλιπο Γκράντι. «Nα μην ξεχνάτε τους άλλους». 

Στα τέλη Ιουνίου 2020, ο Robert Williams, ένας Αφροαμερικανός κάτοικος του Detroit, συνελήφθη στην είσοδο του σπιτιού του, μπροστά στις δύο ανήλικες κόρες του, χωρίς κανείς να μπορεί να του αναφέρει τον λόγο. Στο αστυνομικό τμήμα ενημερώθηκε πως θεωρείται ύποπτος για την ληστεία ενός καταστήματος το 2018, καθώς το πρόσωπό του ταυτοποιήθηκε με ένα απόσπασμα από την κάμερα ασφαλείας του καταστήματος. Η ταυτοποίηση έγινε με βάση μια παλιά φωτογραφία από δίπλωμα οδήγησης. Μετά από τριάντα ώρες κράτησης, ο Robert Williams αφέθηκε τελικά ελεύθερος. Η κυνική ομολογία των αστυνομικών του Detroit ήταν αφοπλιστική: «ο υπολογιστής μάλλον έκανε λάθος». 

Ανάλογο περιστατικό συνέβη τον Ιούνιο του 2019 στον Μιchael Oliver, επίσης Αφροαμερικανό κάτοικο του Detroit που συνελήφθη λογω υποτιθέμενης ταυτοποίησης του προσώπου του από ένα βίντεο μιας κάμερας ασφαλείας. Οδηγήθηκε σε δίκη, όπου και τελικά αθωώθηκε τρεις μήνες μετά την σύλληψή του. Αντίστοιχα, σε μια δοκιμαστική μελέτη του λογισμικού Rekognition της Amazon, το πρόγραμμα ταυτοποίησε λανθασμένα 28 μέλη του Κογκρέσου (!) με άτομα που είχαν συλληφθεί στο παρελθόν για κάποιο έγκλημα. Οι λάθος ταυτοποιήσεις αφορούσαν  συντριπτικά σε μαύρους και λατίνους. Μη βιαστεί κανείς να θεωρήσει πως αυτά συμβαίνουν μόνο στις ΗΠΑ. 

Όπως αναλύθηκε στα προηγούμενα δύο μέρη της έρευνας του ΜΙΙR «Τα ψηφιακά τείχη της Ευρώπης-Φρούριο», η ΕΕ στο πλαίσιο μιας νέας αρχιτεκτονικής επιτήρησης των συνόρων και ελέγχου της κινητικότητας έχει εδώ και χρόνια εισάγει μια σειρά από συστήματα καταγραφής και παρακολούθησης των πολιτών που κινούνται στον ευρωπαϊκό χώρο. 

Σε αυτή την κατεύθυνση η ΕΕ χρησιμοποιεί διαφορετικούς μηχανισμούς χρηματοδότησης για έρευνα και ανάπτυξη, ρίχνοντας ολοένα και περισσότερο βάρος σε τεχνολογίες τεχνητής νοημοσύνης, οι οποίες μπορούν να χρησιμοποιούν και βιομετρικά δεδομένα. Μεταξύ του 2007 και 2013 (αλλά με έργα που εκτελούνταν έως το 2020) το πιο σχετικό πρόγραμμα από αυτά ήταν το Seventh Framework Programme (FP7) και στη συνέχεια τη σκυτάλη πήρε το Horizon 2020. Tα δύο αυτά προγράμματα χρηματοδότησαν έργα ασφάλειας της ΕΕ αξίας άνω του 1,3 δισ. ευρώ.

Για την τρέχουσα περίοδο 2021-2027 το πρόγραμμα Horizon Europe έχει συνολικό προϋπολογισμό 95,5 δισεκατομμυρίων ευρώ, εστιάζοντας ιδιαίτερα σε ζητήματα «ασφάλειας». Τεχνολογίες όπως η αυτοματοποιημένη λήψη αποφάσεων, τα βιομετρικά δεδομένα, οι θερμικές κάμερες και τα μη επανδρωμένα drones ελέγχουν όλο και περισσότερο τη μετανάστευση και επηρεάζουν εκατομμύρια ανθρώπους εν κινήσει. H διαχείριση των συνόρων έχει μετατραπεί σε μια επικερδή επιχείρηση πολλών δισεκατομμυρίων ευρώ στην ΕΕ και σε άλλα μέρη του κόσμου. Σύμφωνα με ανάλυση του οργανισμού TNI (Border War Series),  η ετήσια ανάπτυξη της αγοράς συνοριακής ασφάλειας κυμαίνεται μεταξύ 7,2% και 8,6 %, φτάνοντας συνολικά τα 65-68 δισεκατομμύρια δολάρια έως το 2025. 

Η μεγαλύτερη επέκταση σημειώνεται στις παγκόσμιες αγορές Βιομετρικών Δεδομένων και Τεχνητής Νοημοσύνης (AI). Η ίδια η αγορά βιομετρικών συστημάτων προβλέπεται ότι θα διπλασιάσει το τζίρο της από 33 δισ. δολάρια το 2019 σε 65,3 δισεκατομμύρια δολάρια έως το 2024. Σημαντικό μέρος της χρηματοδότησης κατευθύνεται στην ενίσχυση των δυνατοτήτων του συστήματος eu-LISA (Ευρωπαϊκός Οργανισμός για τη Λειτουργική Διαχείριση Συστημάτων  Μεγάλης Κλίμακας στον Χώρο Ελευθερίας, Ασφάλειας και Δικαιοσύνης) που αναμένεται να παίξει κομβικό ρόλο στη διαχείριση και εφαρμογή της διαλειτουργικότητας των βάσεων δεδομένων για τον έλεγχο της κινητικότητας και της ασφάλειας. Οι δραστηριότητες αυτού του του υπερσυστήματος χρηματοδοτούνται από:

• επιδότηση από τον γενικό προϋπολογισμό της ΕΕ. 
• συνεισφορά από τα κράτη που σχετίζονται με την εφαρμογή, λειτουργία και ανάπτυξη της ζώνης Σένγκεν και των σχετικών με το Eurodac μέτρων. 
• απευθείας χρηματικές συνεισφορές από τα κράτη-μέλη. 

Ο Chris Jones, εκτελεστικός διευθυντής του μη κερδοσκοπικού οργανισμού Statewatch, παρακολουθεί επί σειρά ετών την πορεία του χρήματος που ξεκινά στις Βρυξέλλες. Μας εξηγεί ότι «τα ερευνητικά πρότζεκτ της ΕΕ εκτελούνται συνήθως από κοινοπραξίες ιδιωτικών εταιρειών, δημοσίων οργανισμών και πανεπιστημίων. Οι ιδιωτικές εταιρείες λαμβάνουν τα μεγαλύτερα ποσά, περισσότερα από τους δημόσιους φορείς». Σε πρόσφατη μελέτη του Statewatch (Funds for Fortress Europe: spending by Frontex and eu-LISA, Ιανουάριος 2022) τονίζεται ότι για την ανάπτυξη και ενίσχυση του eu-LISA κατευθύνθηκαν την περίοδο 2014-2020 σε ιδιώτες εργολάβους περίπου 1,5 δισ. ευρώ, με τη μεγαλύτερη αύξηση να σημειώνεται μετά το 2017 και την κορύφωση της προσφυγικής κρίσης. 

Το ολιγοπώλιο της επιτήρησης 

Ένα από τα σημαντικότερα συμβόλαια που υπεγράφησαν το 2020, ύψους 300 εκατ. ευρώ, ήταν μεταξύ των γαλλικών εταιρειών Idemia και Sopra Steria για την εφαρμογή ενός νέου συστήματος βιομετρικής ταυτοποίησης (Biometric Matching System -BMS). Οι εταιρείες αυτές κερδίζουν συχνά νέα συμβόλαια, καθώς έχουν συμφωνίες για τη συντήρηση των συστημάτων EES, EURODAC, SIS II και VIS. Άλλες εταιρείες που έχουν συνάψει υψηλά συμβόλαια για εργασίες σχετικές με το eu-LISA είναι οι Atos, IBM, and Leonardo, για 140 εκατ. ευρώ , και η κοινοπραξία Atos, Accenture και Morpho (μετέπειτα Idemia) που το 2016 υπέγραψε συμβόλαιο αξίας 194 εκατ. ευρώ.

Από τα στοιχεία που συνέλεξε το Statewatch προκύπτει και συνεργασία -συνήθως μέσω κοινοπραξιών- στην επέκταση του συστήματος eu-LISA με εταιρείες ελληνικών συμφερόντων, όπως η Unisystems SA (ανήκει στον Όμιλο Quest του πρώην προέδρου του Συνδέσμου Ελλήνων Βιομηχάνων Θ. Φέσσα), που υπέγραψε συμβόλαιο 45 εκατ. ευρώ το 2019, η European Dynamics SA (του Κων/νου Βελέντζα) που συμμετέχει σε συμβόλαιο 187 εκατ. ευρώ που απονεμήθηκε το 2020, αλλά και η Intrasoft International SA με έδρα το Λουξεμβούργο (μέχρι πρότινος συμφερόντων Κόκκαλη), που συμμετέχει με πέντε ακόμη εταιρείες σε έργο ύψους 187 εκατ. ευρώ το 2020.  

Οι σχέσεις του eu-LISA με την βιομηχανία φαίνεται και από τη συχνή διεξαγωγή κοινών εκδηλώσεων, όπως το “Industry Roundtable” (“στρογγυλή τράπεζα με τη βιομηχανία”) που θα διεξαχθεί στις 16 Ιουνίου 2022 στο Στρασβούργο. Πρόκειται για την 15η διαδοχική ανάλογη συνάντηση, στην οποία καλούνται να συμμετάσχουν φορείς της ΕΕ, εκπρόσωποι των συστημάτων ελέγχου της κινητικότητας, και ιδιώτες. «Υπάρχουν εκτενείς, μακροχρόνιες και πολύ μυστικές διαπραγματεύσεις μεταξύ κρατών-μελών και ευρωβουλευτών όποτε θέλουν να αλλάξουν κάτι στις βάσεις δεδομένων. Δεν γνωρίζουμε όμως ποια είναι η πραγματική επιρροή των εταιρειών που λειτουργούν αυτά τα συστήματα, εάν συνδράμουν στο  τι είναι τεχνικά εφικτό και πως όλο αυτό αλληλεπιδρά με την πολιτική διαδικασία», λέει ο Chris Jones του Statewatch. Το ίδιο άγνωστο παραμένει και το περιεχόμενο των συμβολαίων που υπογράφονται μεταξύ των κοινοπραξιών και του eu-LISA, αφού αυτό δεν δημοσιεύεται.  

Τα νέα σύνορα της τεχνητής νοημοσύνης και οι πιέσεις στην ΕΕ 

Τον Απρίλιο του 2021, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή δημοσίευσε το πολυαναμενόμενο Σχέδιο Κανονισμού για την Τεχνητή Νοημοσύνη (ΑΙ ACT). Η διαδικασία διαβούλευσης αναμένεται να κρατήσει αρκετό καιρό για ένα εξαιρετικά σημαντικό νομοθέτημα που υπερβαίνει τις 200 σελίδες, και το οποίο θα αποτελέσει-μεταξύ άλλων- εξειδίκευση της νομοθεσίας για την προστασία δεδομένων (οδηγία 680/2016). Οι πιέσεις που πρόκειται να ασκηθούν από τις εταιρείες και τους φορείς που δραστηριοποιούνται στον τομέα μέχρι να κατατεθεί στην τελική του μορφή το νομοσχέδιο στο Ευρωκοινοβούλιο, αναμένεται να είναι σημαντικές.  

Το ΜΙΙR διερεύνησε τα αρχεία των επίσημων συναντήσεων της Προέδρου της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν, της Επιτρόπου Μαργκρέιτε Βέστεϊγιερ (A Europe Fit for the Digital Age), του Τιερί Μπρετόν (Internal Market) και των επιτελείων τους από το Δεκέμβριο του 2019 μέχρι το Μάρτιο του 2022 σε θέματα που αφορούν τεχνητή νοημοσύνη και ψηφιακή πολιτική. Προέκυψε πως τουλάχιστον 14 οργανισμοί, ιδιωτικές εταιρείες-κολοσσοί και κονσόρτσιουμ εταιρειών που σχετίζονται με τον τομέα της ασφάλειας και της άμυνας συναντήθηκαν με βασικούς εκπροσώπους της Ευρωπαϊκής Επιτροπής 71 φορές μέσα σε 28 μήνες για να συζητήσουν ζητήματα που σχετίζονται με την ψηφιακή πολιτική και την Τεχνητή Νοημοσύνη.

Τις περισσότερες συναντήσεις με τους Επιτρόπους είχε η DIGITALEUROPE, μια οργάνωση που εκπροσωπεί 78 εταιρικά μέλη, συμπεριλαμβανομένων μεγάλων εταιρειών άμυνας και ασφάλειας όπως η Accenture, η Airbus και η Atos. Εντοπίστηκαν παράλληλα και άλλες κοινοπραξίες που κάνουν έντονο λομπι, όπως η European Round Table for Industries (ERT), εκπροσωπώντας επίσης ορισμένες εταιρείες άμυνας και ασφάλειας, όπως η Leonardo, η Rolls-Royce και η Airbus.  

Συστήματα Υψηλού Κινδύνου 

Στην πρόταση για τον ευρωπαϊκό κανονισμό (COM/2021/206 final) που εκδόθηκε τον Απρίλιο του 2021, δίνεται πάντως μια καλύτερη εικόνα για τα συστήματα και τις εφαρμογές τεχνητής νοημοσύνης που αναμένεται να ρυθμιστούν από το υπό διαβούλευση νομοσχέδιο, αλλά και τους κινδύνους που εγκυμονεί η μη ρυθμισμένη λειτουργία τους στα σημεία εισόδου της Ευρώπης. Όπως αναφέρεται: 

“(…) είναι σκόπιμο να ταξινομηθούν ως υψηλού κινδύνου τα συστήματα Τεχνητής Νοημοσύνης (ΤΝ) που προορίζονται να χρησιμοποιηθούν από τις αρμόδιες δημόσιες αρχές που είναι επιφορτισμένες με καθήκοντα στους τομείς της διαχείρισης της μετανάστευσης, του ασύλου και των συνοριακών ελέγχων ως πολύγραφοι και παρεμφερή εργαλεία ή για την ανίχνευση της συναισθηματικής κατάστασης ενός φυσικού προσώπου· για την αξιολόγηση ορισμένων κινδύνων που παρουσιάζουν φυσικά πρόσωπα που εισέρχονται στο έδαφος κράτους μέλους ή υποβάλλουν αίτηση θεώρησης ή ασύλου· για την επαλήθευση της γνησιότητας των σχετικών εγγράφων των φυσικών προσώπων· για την παροχή συνδρομής στις αρμόδιες δημόσιες αρχές για την εξέταση των αιτήσεων ασύλου, θεώρησης και αδειών διαμονής και των συναφών καταγγελιών με στόχο τον καθορισμό της επιλεξιμότητας των φυσικών προσώπων που υποβάλλουν αίτηση χορήγησης καθεστώτος”. 

Η κρίσιμη παράμετρος 

Το εύρος του πεδίου όπου μπορούν να βρουν εφαρμογή τα “υψηλού κινδύνου” συστήματα ΤΝ μοιάζει μεγάλο, και παρά τις ελπίδες ότι μια νέα οδηγία θα ρυθμίσει τον τρόπο λειτουργίας τους, υπάρχει μια  παράμετρος που ενδεχομένως απομακρύνει αυτό το ενδεχόμενο. Όπως αποκαλύπτεται σε εσωτερική παρουσίαση της Ευρ. Επιτροπής που έγινε τον Μάιο και έφερε στο φως το Statewatch, σε περίπτωση ψήφισης του ο νέος κανονισμός θα τεθεί σε εφαρμογή 24 μήνες μετά την υπογραφή του και δεν θα ισχύει για όλα τα συστήματα, αφού δεν αναμένεται να έχει αναδρομική ισχύ σε αυτά που βρίσκονταν στην αγορά πριν από την ημερομηνία ισχύος. 

«Είναι σαν να λέει ξεκάθαρα, ‘ναι, θα έπρεπε να ελέγξουμε τη χρήση της τεχνητής νοημοσύνης και του machine learning με έναν υπεύθυνο τρόπο. Αλλά δεν θα το κάνουμε για τα συστήματα που ήδη οικοδομούμε γιατί… έχουμε άλλες ιδέες για αυτά…», σχολιάζει ο Chris Jones.  Στο ζήτημα αναφέρεται και η κοινή ανακοίνωση που εξέδωσαν υπό την αιγίδα του δικτύου για τα ψηφιακά δικαιώματα EDRI τον Νοέμβριο  114 οργανισμοί της Κοινωνίας των Πολιτών, τονίζοντας ότι «καμία λογική αιτιολόγηση για αυτήν την εξαίρεση από τον κανονισμό για την τεχνητή νοημοσύνη δεν περιλαμβάνεται στο νομοσχέδιο ή δεν παρέχεται». Στην ανακοίνωση ζητούν από το Συμβούλιο της Ευρώπης, το Ευρωκοινοβούλιο και τις κυβερνήσεις των κρατών-μελών να συμπεριλάβουν στο τελικό νομοσχέδιο δικλείδες ασφαλείας για λογοδοσίας που θα εγγυώνται ένα ασφαλές πλαίσιο εφαρμογής των συστημάτων ΤΝ και κυρίως την προστασία των βασικών δικαιωμάτων των Ευρωπαίων πολιτών.

Robo-dogs σε δράση: Αλγόριθμοι και εφιαλτικά ερευνητικά προγράμματα

«Γίνεται μεγάλη προσπάθεια από τους θεσμούς της ΕΕ και τα κράτη-μέλη να αυξήσουν τον αριθμό των απελάσεων. Η ΕΕ έριξε χρήμα και πόρους και αυτές τις βάσεις δεδομένων για να πει στην ουσία ‘θέλουμε να βοηθήσουμε την απομάκρυνση αυτών των ανθρώπων από ευρωπαϊκό έδαφος”», επισημαίνει ο Chris Jones του Statewatch.

Πράγματι ο αυτοματισμός και η χρήση αλγορίθμων μέσω των τεχνολογικών εργαλείων που το βιομηχανικό σύμπλεγμα προωθεί προς τα σημεία εισόδου της Ευρώπης, παίζουν ήδη σημαντικό ρόλο, εγείροντας πολλά ερωτήματα για τη διασφάλιση των δικαιωμάτων προσφύγων και μεταναστών. Δεν είναι μόνο η δημιουργία προφίλ που προβληματίζει όσους ασκούν κριτική στα σχέδια της ΕΕ, αλλά και η ποιότητα των δεδομένων στα οποία αυτή η διαδικασία βασίζεται. «Μοιάζει με ένα “μαύρο κουτί”, που δεν ξέρουμε ακριβώς τι έχει μέσα»,  τονίζει η ειδικευμένη στο προσφυγικό δίκαιο δικηγόρος και ανθρωπολόγος Petra Molnar, η οποία εστιάζει στο υψηλό ρίσκο που ενέχει ο αυτοματισμός και η έλλειψη του ανθρώπινου παράγοντα στη λήψη αποφάσεων, όταν αυτές καθορίζουν ανθρώπινες ζωές.  

Μερικά από τα σημαντικότερα πιλοτικά συστήματα που χρηματοδοτήθηκαν τα προηγούμενα χρόνια είναι τα παρακάτω:

• iBorderCtrl – «Εξυπνοι» ανιχνευτές ψεύδους 

Συνδυάζει εργαλεία ταύτισης προσώπου και εξακρίβωσης αυθεντικότητας εγγράφων με τεχνολογίες τεχνητής νοημοσύνης. Πρόκειται για έναν «ανιχνευτή ψεύδους», που δοκιμάστηκε στην Ουγγαρία, στην Ελλάδα και στη Λετονία και περιλάμβανε τη χρήση ενός «εικονικού συνοριοφύλακα», εξατομικευμένου για το φύλο, την εθνικότητα και τη γλώσσα του ταξιδιώτη. Ένας φύλακας που κάνει ερωτήσεις μέσω  ψηφιακής κάμερας. Το έργο χρηματοδοτήθηκε με 4,5 εκατομμύρια ευρώ από το πρόγραμμα Horizon 2020 της Ευρωπαϊκής Ενωσης, και δέχτηκε σφοδρή κριτική ως επικίνδυνο και ψευδοεπιστημονικό (Sci-fi surveillance: Europe’s secretive push into biometric technology, The Guardian, 10 December 2020, We Tested Europe’s New Lie Detector for Travelers — and Immediately Triggered a False Positive, The Intercept, 26 July 2019).

Στις αρχές Ιουλίου του 2019 στην Αθήνα, στις εγκαταστάσεις της ΤΡΑΙΝΟΣΕ  σε ειδικά διαμορφωμένο χώρο του Κέντρου Μελετών Ασφαλείας στην Αθήνα, εφαρμόστηκε πιλοτικά σε συνθήκες προσομοίωσης. Ο υποτιθέμενος ταξιδιώτης προτού αναχωρήσει έπρεπε να ανεβάσει σε ειδική εφαρμογή μια φωτογραφία ταυτότητας ή διαβατηρίου. Έπειτα απαντούσε σε ερωτήσεις που έθετε ένας εικονικός συνοριοφύλακας. Ειδικό λογισμικό κατέγραφε τα λόγια του και τις κινήσεις του προσώπου, που μπορεί να διέφευγαν την προσοχή από ένα κοινό μάτι και στο τέλος το λογισμικό υπολόγιζε –υποτίθεται- τον βαθμό ειλικρίνειας του ταξιδιώτη. 

Στις 2 Φεβρουαρίου 2021 το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο εκδίκασε την αγωγή που ασκήθηκε από τον ευρωβουλευτή και ακτιβιστή Patrick Breyer (Κόμμα των Πειρατών) κατά του απορρήτου του συγκεκριμένου ερευνητικού προγράμματος, το οποίο χαρακτήρισε ψευδοεπιστημονικό και οργουελικό. 

• Roborder (Autonomous swarm of heterogeneous robots for border surveillance) 

Στοχεύει στην ανάπτυξη ενός αυτόνομου συστήματος επιτήρησης συνόρων με τη χρήση μη επανδρωμένων ρομπότ συμπεριλαμβανομένων εναερίων, θαλάσσιων, υποβρυχίων και επίγειων οχημάτων. Το σύνολο της ρομποτικής πλατφόρμας ενσωματώνει πολυτροπικούς αισθητήρες σε ένα ενιαίο διαλειτουργικό δίκτυο. Από τις 28 Ιουνίου έως και την 1 Ιουλίου 2021, πραγματοποιήθηκε στην Ελλάδα, η τελική πιλοτική δοκιμή του προγράμματος, στο οποίο συμμετέχει και το ελληνικό Υπουργείο Εθνικής Άμυνας. 

• Foldout 

To ερευνητικό πρόγραμμα Foldout, προϋπολογισμού 8,1 εκατ. ευρώ, δεν κρύβει από την αρχή τους σκοπούς του: «Τα τελευταία χρόνια η παράτυπη μετανάστευση έχει δραματικά αυξηθεί και δεν είναι πια διαχειρίσιμη με τα υφιστάμενη συστήματα». Βασική ιδέα του προγράμματος, που δοκιμάζεται πιλοτικά στη Βουλγαρία και παρουσιάζεται σε Φινλανδία, Ελλάδα και τη Γαλλική Γουινέα, είναι η τοποθέτηση αισθητήρων κίνησης σε χερσαία τμήματα των συνόρων όπου λόγω μορφολογίας του εδάφους ή της βλάστησης είναι δύσκολος ο εντοπισμός κάποιας παράτυπης διάσχισης. Με κάθε ύποπτη κίνηση, ανθρώπου ή οχήματος, θα υπάρχει η δυνατότητα να στέλνεται στο συγκεκριμένο σημείο drone ή θα ενεργοποιούνται επίγειες κάμερες για επιπλέον έλεγχο. Τον συντονισμό της κοινοπραξίας που το αναπτύσσει έχει το Αυστριακό Ινστιτούτο Τεχνολογίας (Austrian Institute of Technology,  το οποίο έχει λάβει 25 εκατ.ευρώ από 37 ευρωπαϊκά έργα).

Σημειώνεται πως ανάμεσα στους οργανισμούς που κάνουν lobbying σε ευρωπαϊκό επίπεδο, συναντήσαμε και την EARTO, μια κοινοπραξία ερευνητικών κέντρων και δικαιούχων έργων σε διάφορους τομείς,  συμπεριλαμβανομένης της ασφάλειας, όπως το ΚΕΜΕΑ στην Ελλάδα, το Fraunhofer-Gesellschaft (140 χρηματοδοτούμενα από την ΕΕ ερευνητικά έργα, συμπεριλαμβανομένου του Roborder) και το Αυστριακό Ινστιτούτο Τεχνολογίας (Foldout). 

Πολλά από τα ερευνητικά προγράμματα του Ηorizon 2020 (Roborder, iborderctl, Foldout, Trespass κ.ά.) χαρακτηρίστηκαν από τους ίδιους τους δημιουργούς τους ως «ανώριμα» ακόμα για ευρεία χρήση.

Όμως η συνολική στροφή της Ευρωπαϊκής Ένωσης όσον αφορά τη χρήση τεχνητής νοημοσύνης για τον έλεγχο της κινητικότητας και για την πρόληψη της εγκληματικότητας φαίνεται από τις διαρκώς αυξανόμενες χρηματοδοτήσεις του Ευρωπαϊκού Ταμείου Εσωτερικής Ασφάλειας. Ένα τέτοιο έργο είναι και η προμήθεια χιλιάδων φορητών συσκευών από την Ελληνική Αστυνομία που θα επιτρέπουν την ταυτοποίηση πολιτών με τη χρήση λογισμικού αναγνώρισης προσώπου και λήψης δακτυλικού αποτυπώματος. Το συνολικό κόστος του προγράμματος, που ανέλαβε η εταιρεία Intracom Telecom, υπερβαίνει τα 4 εκατομμύρια ευρώ και το 75% προέρχεται από το Ευρωπαϊκό Ταμείο Εσωτερικής Ασφάλειας. 

Το «πείραμα» της Σάμου 

«Τα σύνορα και η μετανάστευση αποτελούν το τέλειο εργαστήριο πειραμάτων. Αδιαφανείς συνθήκες υψηλού ρίσκου με χαμηλά επίπεδα λογοδοσίας. Τα σύνορα μετατρέπονται στο τέλειο πεδίο δοκιμής νέων τεχνολογιών που μπορούν αργότερα να χρησιμοποιηθούν εκτενέστερα σε διάφορες κοινότητες και πληθυσμούς. Αυτό βλέπετε ακριβώς και στην Ελλάδα, σωστά;», διερωτάται η δικηγόρος Petra Molnar. Η απάντηση είναι καταφατική, τόσο για τον Βορρά όσο και για τον Νότο της χώρας.

Στο νησί της Σάμου στα νοτιοανατολικά σύνορα της Ελλάδας με την Τουρκία, στo νέo στρατόπεδo μεταναστών, τo οποίο σχεδόν διαφημίζει η ελληνική κυβέρνηση, τίθενται σε λειτουργία , δυο πιλοτικά ειδικά συστήματα, το “Υπερίων“ και το “Κένταυρος“.

• Το ΥΠΕΡΙΩΝ αποτελεί ένα σύστημα διαχείρισης αιτούντων άσυλο, αναφορικά με όλες τις ανάγκες της Υπηρεσίας Υποδοχής και Ταυτοποίησης. Επεξεργάζεται βιομετρικά και βιογραφικά δεδομένα των αιτούντων άσυλο, όπως επίσης των μελών ΜΚΟ που επισκέπτονται τις σχετικές δομές και των εργαζομένων σε αυτές. Σχεδιάζεται να είναι το βασικό εργαλείο για την λειτουργία των Κέντρων υποδοχής και των Κλειστών δομών (ΚΕΔΝ) καθώς θα έχει την ευθύνη του ελέγχου πρόσβασης,, της παρακολούθησης παροχών ανά αιτούντα άσυλο με χρήση ατομικής κάρτας (φαγητό, προμήθειες ρουχισμού κλπ) και των μετακινήσεων μεταξύ των ΚΥΤ, των ΚΕΔΝ και των Δομών Φιλοξενίας. Παράλληλα, το έργο περιλαμβάνει τη δημιουργία εφαρμογής κινητού τηλεφώνου που θα παρέχει προσωποποιημένες πληροφορίες στον χρήστη, θα αποτελεί την ηλεκτρονική θυρίδα του αναφορικά με τη διαδικασία αίτησης ασύλου του και θα δίνει τη δυνατότητα στην υπηρεσία για προσωποποιημένη ενημέρωση. 

• Το σύστημα ΚΕΝΤΑΥΡΟΣ αποτελεί ψηφιακό σύστημα διαχείρισης ηλεκτρονικής και φυσικής ασφάλειας περιμετρικά και εντός των εγκαταστάσεων, με χρήση καμερών και αλγορίθμων ανάλυσης συμπεριφοράς (Artificial Intelligence Behavioral Analytics).  Περιλαμβάνει κεντρική διαχείριση από την έδρα του Υπουργείου Ψηφιακής Διακυβέρνησης και υπηρεσίες όπως : Σηματοδότηση συναγερμών παραβίασης της περιμέτρου με χρήση καμερών (που έχουν τη δυνατότητα θερμομέτρησης, εστίασης και περιστροφής) και αλγορίθμων ανάλυσης κίνησης, σηματοδότηση συναγερμών έκνομης συμπεριφοράς ατόμων ή ομάδων ατόμων σε χώρους συνάθροισης εσωτερικά της εγκατάστασης και χρήση συστημάτων μη επανδρωμένων αεροσκαφών για την εκτίμηση περιστατικών εντός της εγκατάστασης χωρίς τη μεσολάβηση ανθρώπινου παράγοντα.

«Το Κένταυρος χρησιμοποιεί κάμερες, που έχουν μεγάλη δυνατότητα να επικεντρωθούν σε συγκεκριμένα πρόσωπα, κάμερες που μπορούν ανά πάσα στιγμή, να μετρήσουν και τη θερμοκρασία κάποιου. Το πιο σημαντικό δεν είναι ότι το Κένταυρος απλά θα αντλεί αυτήν την εικόνα για λόγους ασφαλείας, είναι ότι θα χρησιμοποιούνται και αλγόριθμοι ανάλυσης συμπεριφοράς, χωρίς να εξηγείται ακριβώς τι σημαίνει αυτό» μας λέει ο δικηγόρος και μέλος της οργάνωσης Homo Digitalis, Κώστας Κακαβούλης.

Όπως επισημαίνει ο ίδιος «ένας αλγόριθμος μαθαίνει να καταλήγει σε κάποια συμπεράσματα με βάση κάποια στοιχεία που του έχουμε δώσει. Ένας αλγόριθμος τέτοιος θα μπορεί να διακρίνει ανάμεσα στο ότι ο Χ άνθρωπος ενδέχεται να έχει αυξημένη επιθετική συμπεριφορά, και να επιτεθεί σε άλλους αιτούντες άσυλο ή σε φύλακες ή ενδέχεται να θελήσει να διαφύγει από τη δομή φιλοξενίας παράνομα. Μια άλλη χρήση αλγορίθμων ανάλυσης συμπεριφοράς είναι αλγόριθμοι ανάλυσης ψεύδους, οι οποίοι μπορεί να κρίνουν αν η συμπεριφορά μας και τα λεγόμενά μας, αποτυπώνουν κάτι που είναι αληθινό ή όχι. Aυτό γίνεται κυρίως μέσα από την ανάλυση βιομετρικών δεδομένων, των δεδομένων που όλοι μας παράγουμε μέσα από την κίνησή μας στο χώρο, μέσα από τη φυσική μας παρουσία, μέσα από την εξωτερική μας εμφάνιση αλλά και του τρόπου πχ που κουνάμε τα χέρια μας, που ανοιγοκλείνουμε τα μάτια μας, ο τρόπος που περπατάμε. Όλα αυτά μπορεί να μας φαίνονται επουσιώδη, όμως αν κάποιος μπορέσει να τα συλλέξει σε μεγάλο εύρος χρόνου και μπορέσει να τα συσχετίσει με τα δεδομένα πολλών άλλων ανθρώπων, ενδεχομένως μπορεί να καταλήξει σε συμπεράσματα για μας, που μπορεί και εμάς να μας καταπλήξουν, για το πόσο επιθετική μπορεί να είναι η συμπεριφορά μας, πόσο άγχος έχουμε,  πόσο φοβόμαστε, αν λέμε αλήθεια ή όχι». Στην ισχύουσα επί του παρόντος νομοθεσία απαγορεύεται να γίνεται μία επεξεργασία προσωπικών δεδομένων χωρίς να υπάρχει η δυνατότητα ανθρώπινης παρέμβασης.

Η δικηγόρος Petra Molnar ερευνά την τελευταία περίοδο τις επιδράσεις εφαρμογών τεχνητής νοημοσύνης στον έλεγχο των μεταναστευτικών ροών. Βρέθηκε στη Σάμο στα εγκαίνια της νέας κλειστής, ελεγχόμενης δομής. «Πολλαπλές στρώσεις συρματοπλεγμάτων, κάμερες παντού, σταθμοί δακτυλικών αποτυπωμάτων στην περιστροφική πύλη, σημεία εισόδου-εξόδου. Οι πρόσφυγες το βλέπουν ως ένα συγκρότημα φυλακών. Δεν θα το ξεχάσω ποτέ αυτό. Την παραμονή των εγκαινίων βρεθηκα στο παλιό στρατόπεδο στο Βαθύ της Σάμου. Μιλήσαμε με μια νεαρή μαμά από το Αφγανιστάν. Έσπρωχνε τη μικρή της κόρη σε ένα καρότσι και πληκτρολόγησε βιαστικά ένα μήνυμα στο τηλέφωνό της που έλεγε:  ‘Αν πάμε εκεί, θα τρελαθούμε’. Και κάθε φορά που κοιτάζω τα στρατόπεδο με αυτά τα συστήματα, αντιλαμβάνομαι ότι ενσαρκώνει αυτόν τον φόβο που έχουν οι άνθρωποι όταν πρόκειται να απομονωθούν, ενώ χρησιμοποιούνται τεχνολογίες επιτήρησης που ελέγχουν ακόμη περισσότερο τις κινήσεις τους». 

Οι Γιατροί Χωρίς Σύνορα χαρακτήρισαν «δυστοπικό εφιάλτη» τη νέα δομή στη Σάμο. Δεν ήταν οι μόνοι. «Το σύστημα ΚΕΝΤΑΥΡΟΣ πλαισιώνεται από τη χρήση ιδιαίτερα παρεμβατικών τεχνολογιών για την προστασία της ιδιωτικής ζωής, των προσωπικών δεδομένων καθώς και άλλων δικαιωμάτων όπως αλγόριθμοι ανάλυσης συμπεριφοράς και κίνησης, μη επανδρωμένα αεροσκάφη και κλειστό κύκλωμα καμερών παρακολούθησης. Υπάρχει σοβαρό ενδεχόμενο η εγκατάσταση των συστημάτων ΥΠΕΡΙΩΝ και ΚΕΝΤΑΥΡΟΣ να παραβιάσει τη νομοθεσία της Ευρωπαϊκής Ένωσης για την επεξεργασία προσωπικών δεδομένων και τις διατάξεις του Ν.4624/2019» επισημαίνει η οργάνωση Ηomo Digitalis. 

Οι οργανώσεις Ελληνική Ένωση για τα Δικαιώματα του Ανθρώπου, HIAS Ελλάδος, και Homo Digitalis και η Λέκτορας του Queen Mary University of London Δρ. Νιόβη Βάβουλα  κατέθεσαν ενώπιον της ελληνικής Αρχής Προστασίας Δεδομένων Προσωπικού Χαρακτήρα (ΑΠΔΠΧ) στις 18.2.2022 αίτημα για την άσκηση των εξουσιών έρευνας και την έκδοση σχετικής Γνωμοδότησης επί της της προμήθειας και εγκατάστασης των συστημάτων. Την Τετάρτη 2 Μαρτίου 2022, η Αρχή ξεκίνησε να έρευνα το Υπουργείο Μετανάστευσης και Ασύλου για τα δύο επίμαχα συστήματα. 

Η φετιχοποίηση της αυτοματοποίησης 

«Το πρόβλημα είναι ότι οι αρχές, αλλά και οι πολιτικοί, αρχίζουν να αντιλαμβάνονται τις προηγμένες αναλύσεις δεδομένων ως παράγοντες κάποιου είδους αντικειμενικής και αμερόληπτης γνώσης για θέματα ασφάλειας, επειδή έχουν αυτή την αύρα μαθηματικής ακρίβειας. Αλλά η τεχνητή νοημοσύνη και η μηχανική μάθηση μπορεί να είναι στην πραγματικότητα πολύ ακριβείς στην αναπαραγωγή και τη μεγέθυνση των προκαταλήψεων του παρελθόντος. Θα πρέπει να θυμόμαστε ότι τα δεδομένα κακής ποιότητας θα οδηγήσουν μόνο σε κακές αυτοματοποιημένες, μεροληπτικές αποφάσεις» επισημαίνει ο ερευνητής Γιώργος Γλούφτσιος. 

Αναρωτιόμαστε ποιός είναι τελικά ο λόγος που χρησιμοποιούμε στα σύνορα μας robot- σκύλους, ηχητικά κανόνια και διάφορους ανιχνευτές ψεύδους αλλά δε χρησιμοποιούμε την ίδια την τεχνητή νοημοσύνη για να εξοστρακίσουμε πχ ρατσιστές συνοριοφύλακες. 

Flash forward. Το 2054 στο αστυνομικό τμήμα της Ουάσιγκτον έχει δημιουργηθεί μια ειδική Pre Crime (προ-εγκληματική) αστυνομική ομάδα, που συλλαμβάνει υπόπτους εγκλημάτων, πριν ακόμη αυτοί διαπράξουν το έγκλημα. Τις προβλέψεις τις κάνουν τρία μεταλλαγμένα ανθρώπινα όντα, τα οποία βρίσκονται σε καθεστώς διαρκούς ύπνωσης και έχουν τη δυνατότητα να βλέπουν το μέλλον και μεταξύ άλλων τον εν δυνάμει εγκληματία πριν καν περάσει στην πράξη. Είναι υπερβολικό-προς το παρον- να ισχυριστούμε ότι πλησιάζουμε στη φαντασία του Φίλιπ Ντικ στο Μinority Report. 

Όμως αυτό που δεν είναι καθόλου μακρινό είναι η ύπαρξη διαφόρων συστημάτων ανάλυσης συμπεριφοράς, ανιχνευτών ψεύδους, λογισμικών αναγνώρισης προσώπου και συναισθημάτων, με ορίζοντα τις αυτοματοποιημένες λήψεις αποφάσεων. Όλα αυτά σε ένα περιβάλλον στρατικοποίησης των εξωτερικών συνόρων της ΕΕ, σε ένα πλαίσιο αντιμετώπισης του ανθρώπου σε κινηση ως εν δυνάμει απειλής, κινδυνεύουν να οδηγήσουν σε ένα επισφαλές ανθρώπινο εργαστήριο, σε ένα πείραμα υψηλού ρίσκου για τα θεμελιώδη ανθρώπινα δικαιώματα.  

-Διαβάστε το πρώτο μέρος της έρευνας του MIIR:  To οικοσύστημα των ευρωπαϊκών βιομετρικών δεδομένων παρακολούθησης και επιτήρησης

-Διαβάστε το δεύτερο μέρος της έρευνας του MIIR: Παγιδευμένοι στα ψηφιακά συστήματα επιτήρησης

*Αυτό το άρθρο έχει δημιουργηθεί στο πλαίσιο του project Panelfit, που υποστηρίζεται από το πρόγραμμα Horizon 2020 της Ευρωπαϊκής Επιτροπής (συμφωνία επιχορήγησης αρ. 788039). Η Επιτροπή δεν συμμετείχε στην παραγωγή του άρθρου και δεν είναι υπεύθυνη για το περιεχόμενό του. Το άρθρο αποτελεί μέρος της ανεξάρτητης δημοσιογραφικής παραγωγής του Ευρωπαϊκού Δικτύου Δημοσιογραφίας Δεδομένων (EDJNet). 

Στο ελληνικό προξενείο της Κωνσταντινούπολης, ένα πρωινό του 2016, ο Erkan, Τούρκος υπήκοος κουρδικής καταγωγής, περνάει το κατώφλι του κτηρίου για να απευθυνθεί στις ελληνικές αρχές. Αναζητούσε μια θεώρηση εισόδου στην Ελλάδα προκειμένου να διαφύγει από την Τουρκία, σε μια περίοδο που το καθεστώς Ερντογάν ενέτεινε τις διώξεις ιδίως κατά της ηγεσίας και μελών του αντιπολιτευτικού κόμματος HDP και των κουρδικής καταγωγής υποστηρικτών του. Η ελληνική προξενική αρχή ωστόσο απέρριψε το αίτημα για visa και ο Erkan υποχρεώθηκε να παραμείνει στην Τουρκία. 

Ορεστιάδα Έβρος, 4 χρόνια μετά. Ο Erkan συλλαμβάνεται στα ελληνοτουρκικά σύνορα καθώς επιχειρούσε να εισέλθει στο ελληνικό έδαφος και οδηγείται στα δικαστήρια. Το δικαστήριο τον τιμώρησε με 4 χρόνια φυλάκιση χωρίς αναστολή και πρόστιμο 10.000 ευρώ με την κατηγορία της επανεισόδου στη χώρα… Όμως, ο Erkan δεν είχε εισέλθει ποτέ ξανά στην Ελλάδα…

Τι είχε συμβεί; Ενώπιον των Ελλήνων δικαστών ο Erkan ζήτησε άσυλο από την Ελλάδα για διώξεις από το καθεστώς Ερντογάν, ωστόσο του ανακοινώθηκε ότι το όνομά του βρίσκεται στον Εθνικό Κατάλογο Ανεπιθύμητων Αλλοδαπών (ΕΚΑΝΑ) και το Σύστημα Πληροφοριών Σένγκεν (SIS II), το μεγαλύτερο σύστημα ανταλλαγής πληροφοριών μεταξύ των χωρών της Σένγκεν, με τη σημείωση ότι έχει απαγορευθεί η είσοδος στη χώρα για 7 χρόνια. Εξαιτίας της ένταξής του στους καταλόγους αυτούς, οδηγήθηκε αρχικά στις φυλακές Κομοτηνής και κατόπιν στις φυλακές της Κέρκυρας. 

“Προσπαθούσαμε να ανακαλύψουμε τι πραγματικά είχε συμβεί” διηγείται η συνήγορος του του Erkan και δικηγόρος της HumanRights360, Ευγενία Κουνιάκη, “καθώς ο πελάτης μου δεν είχε εισέλθει ποτέ ξανά στην Ελλάδα και ξαφνικά καταδικάστηκε για επανείσοδο στη χώρα. Αρχικά, απευθύνθηκα στις αστυνομικές αρχές, στον Διευθυντή της Υπηρεσίας Ασύλου στην Αθήνα, όπου μου απάντησε ότι ο πελάτης μου έχει ενταχθεί στον ΕΚΑΝΑ και στο SIS ΙΙ γιατί είχε απορριφθεί η visa του από το Προξενείο της Κωνσταντινούπολης” . 

Η αλήθεια πολύ απλά βρισκόταν στη λειτουργία του ενιαίου ευρωπαϊκού συστήματος θεωρήσεων VISA (Visa Information System-VIS) και του SIS ΙΙ. Το ελληνικό προξενείο που διεκπεραίωσε την αίτηση του Erkan καταχώρησε την άρνηση χορήγησης visa στο σύστημα του VIS και παράλληλα στο SIS II. Από εκεί και πέρα, αυτή η εγγραφή έφτανε για να πάρει τον δρόμο προς τη φυλακή, ακόμη και αν αναζητούσε διεθνή προστασία.  “Ακόμη κι όταν  ζήτησα τη διαγραφή του από τον κατάλογο των ανεπιθύμητων και το SIS II, καθώς ο Erkan ήταν αιτούντας άσυλο, η ελληνική αστυνομία το αρνήθηκε”, περιγράφει η Κουνιάκη. “Πέρα από το γεγονός ότι ο πελάτης μου δεν γνώριζε ότι έχει ενταχθεί στον κατάλογο, κατόπιν, όταν επιχειρήσαμε να μάθουμε γιατί απορρίφθηκε το 2016 η visa, λάβαμε την αόριστη απάντηση ‘για την παραποίηση κάποιων εγγράφων’. Το χειρότερο είναι όταν επιχείρησα να μάθω ποια είναι τα έγγραφα που ισχυρίστηκαν ότι παραποιήθηκαν, δεν μπορούσαμε να ελέγξουμε ποια ήταν αυτά. Ευτυχώς, στην προσφυγή που καταθέσαμε για την αναστολή εκτέλεσης της ποινής, οι δικαστές δέχθηκαν τα επιχειρήματά μας, και μετά από έναν χρόνο τουλάχιστον βγήκε από τη φυλακή”.
Ωστόσο, μετά από όλη αυτή την άδικη μεταχείριση και τη φυλάκιση, προτίμησε να αποχωρήσει από τη χώρα “γιατί πίστευε ότι δεν θα βρει ποτέ το δίκιο του”, καταλήγει η Κουνιάκη.

Κάψιμο δακτύλων για να αποφύγουν την ταυτοποίηση στο Eurodac

Η ιστορία του Erkan μπορεί να ακούγεται εξοργιστική, αλλά δυστυχώς δεν είναι μόνη που συνδέεται με τις συνέπειες της λειτουργίας των τεχνολογιών επιτήρησης και των συστημάτων βιομετρικών δεδομένων πάνω στα σώματα των μεταναστών. Στην έκθεση “Technological Testing Grounds: Migration Management Experiments and Reflections from the Ground Up” (ΕDRi, refugee law lab, November 2020) η συγγραφέας Petra Molnar, δικηγόρος και μέλος του EDRi (European Digital Rights), έχει συλλέξει πλειάδα συνεντεύξεων από αιτούντες άσυλο στις Βρυξέλλες, που ήρθαν σε επαφή με τα συστήματα ελέγχου της κινητικότητας στη διάρκεια του ταξιδιού τους προς την ασφάλεια στην Ευρώπη. 

Ο Καλέμπ, ένας παντρεμένος άντρας στα 30, περιγράφει την εμπειρία του με τη διαδικασία ασύλου λέγοντας ότι ένιωσε “σαν ένα κομμάτι κρέας χωρίς ζωή, μόνο αποτυπώματα και σκανάρισμα ίριδας”. Μια άλλη μετανάστρια, η Esche, περιγράφει τη συνάντησή της με τα drones στη Μεσόγειο και στο κανάλι της Αγγλίας με μια αποστομωτική ατάκα τη στιγμή που τα είδε στον ουρανό: “τώρα έχουμε και ιπτάμενους υπολογιστές αντί για περισσότερο άσυλο”. 

Την πιο δυσάρεστη ιστορία διηγείται ο Νεγκάσι, ένας 20χρονος από την Αιθιοπία: “Έχω κουραστεί και θέλω να πάω στην Αγγλία” περιγράφει καθώς είναι εγκλωβισμένος στις Βρυξέλλες για περίπου δύο χρόνια, χωρίς χαρτιά, και νωρίτερα το ίδιο στη Νυρεμβέργη για 5 χρόνια. Δεν είναι όμως η πρώτη του φορά στο Βέλγιο, καθώς είχε απελαθεί ξανά στη Γερμανία, όταν είχε συλληφθεί σε ένα πάρκο στις Βρυξέλλες, όπου κοιμόταν ως άστεγος. Όταν τα βιομετρικά του δεδομένα ελήφθησαν από τη βελγική αστυνομία, το αποτυπώματα έδειξαν την ένδειξη ταυτοποίησης (hit) στο σύστημα EURODAC, που αποθηκεύει και ταυτοποιεί τα αποτυπώματα των αιτούντων άσυλο, αναγνωρίζοντας ότι είχε κάνει για πρώτη φορά αίτηση ασύλου στη Γερμανία. Οπότε, τον έστειλαν πίσω λόγω του Δουβλίνο ΙΙ, που ορίζει ότι η πρώτη χώρα υποδοχής οφείλει να διεκπεραιώσει το αίτημα. 

Ο Νεγκάσι αναγνωρίζει ότι η διαδικασία συλλογής βιομετρικών δεδομένων είναι επεμβατική στο σώμα, αλλά πώς να αντιδράσει: “Πώς μπορώ να αρνηθώ όταν η αστυνομία μου περνάει χειροπέδες, με πηγαίνει στο τμήμα και με αναγκάζει τα δώσω αποτυπώματα;” λέει στη Molnar. Έχει φίλους, που έφτασαν μέχρι το σημείο τα κάψουν τα δάχτυλά τους για να αλλοιώσουν τα αποτυπώματά τους και να αποφύγουν την ταυτοποίηση. “Ωστόσο, αυτό δεν λύνει το πρόβλημα” για τον Νεγκάσι, καθώς μη ταυτοποίηση σημαίνει συνήθως μεγαλύτερο διάστημα κράτησης. 

“Υπάρχει μια πολύ σημαντική πτυχή η οποία δεν συζητείται αρκετά στον δημόσιο διάλογο”, μας λέει η Petra Molnar, “και αφορά στο γεγονός ότι αυτές οι τεχνολογίες παρακολούθησης προκαλούν τραύματα σε ανθρώπους που δεν έχουν μάλιστα εξοικείωση με την τεχνολογία. Οι μετανάστες με τους οποίους συνομίλησα είχαν όλοι ισχυρή μέσα τους την πεποίθηση ότι βιώνουν μια ρατσιστική και διακριτική μεταχείριση μέσα από την επαφή τους με αυτά τα συστήματα”. 

Για αυτό είναι ακόμη πιο σημαντικό, συνεχίζει, “όσον αφορά τη βίαιη χρήση αυτών των τεχνολογιών, να υπάρχει λογοδοσία, εποπτεία και διακυβέρνηση. Πρέπει να εστιάσουμε στο τι είδους δομές διακυβέρνησης πρέπει να αναπτυχθούν για να διασφαλιστεί ότι αυτές οι υψηλού κινδύνου για τα ανθρώπινα δικαιώματα τεχνολογίες δεν θα προκαλούν τραύματα σε ανθρώπους”. 

Το κομμάτι της λογοδοσίας πάντως δεν φαίνεται να ενισχύεται από τον τρόπο ανάπτυξης αυτών των συστημάτων. Η εμπλοκή ιδιωτικών εταιρειών των βιομηχανιών ασφάλειας και άμυνας περιπλέκει περισσότερο τα πράγματα. “Υπάρχει μια πολύ προβληματική σχέση συνεργασίας ιδιωτικών εταιρειών και κρατικών θεσμών, επισημαίνει η Molnar “με το πρόσχημα ότι τα κράτη τα ίδια δεν μπορούν να αναπτύξουν in house αυτές τις τεχνολογίες. Οπότε, τεράστιοι δημόσιοι πόροι κατευθύνονται σε μεγάλες εταιρείες για την ανάπτυξη τους. Όμως, και από νομική πλευρά, δημιουργείται το πρόβλημα που κάποιοι αποκαλούν “πλυντήριο ευθυνών” (responsibility laundering) όταν κάτι πάει στραβά. Σε αυτές τις περιπτώσεις, όπως έχουμε διαπιστώσει, το κράτος λέει “δεν είναι δικό μας πρόβλημα γιατί δεν αναπτύξαμε εμείς αυτή την τεχνολογία”. Και η ιδιωτική εταιρεία από την πλευρά της ανταπάντα ότι “η κρατική διαχείριση των εργαλείων ευθύνεται”. 

Τα ποσά όμως από τους δημόσιους προϋπολογισμούς στο βιομηχανικό σύμπλεγμα διαχείρισης του μεταναστευτικού και ελέγχου των συνόρων είναι πολλά. “Σκεφτείτε”, μας παρακινεί η Molnar, “όλος αυτός ο όγκος χρημάτων σε μια τόσο προβληματική τεχνολογία που επιφέρει τραύματα, να πήγαιναν για την εκπαίδευση, τις νομικές υπηρεσίες, τη στέγαση. Γιατί τα κράτη, αντι να διοχετεύουν τόσα ποσά σε τεχνολογίες επιτήρησης δεν σκέφτονται πώς θα τα αξιοποιήσουν για την κοινωνική ενσωμάτωση;”.

Ίσως το πιο ενδιαφέρον σύστημα για θέματα μετανάστευσης είναι το Eurosur, παράγει χάρτες τόσο από εδαφικά/χερσαία όσο και από θαλάσσια σύνορα, το χειρίζεται η FRONTEX και επιτρέπει την ανταλλαγή χαρτών μεταξύ κρατών όσον αφορά συνοριακούς ελέγχους στη θάλασσα. «Η ανάπτυξη του Eurosur δρομολογείται το 2007, αλλά φτάνει στο Ευρωκοινοβούλιο πρώτη φορά στο τέλος του 2012, αφού έχουν ξοδευτεί εκατοντάδες εκατομμύρια και έχει ολοκληρωθεί ο σχεδιασμός του, φέρνοντας ουσιαστικά τον θεσμό προ τετελεσμένου. Λόγω της αδιαφάνειας, το πλαίσιο έρευνας που καθορίζεται στις αρμόδιες διευθύνσεις της Ευρωπαϊκής Επιτροπής είναι σε μεγάλο βαθμό αιχμαλωτισμένο από τις προτεραιότητες του συμπλέγματος της βιομηχανίας ασφαλείας», ανέφερε σχετικά στο βιβλίο του «Εμποροι των Συνόρων» ο δημοσιογράφος Αποστόλης Φωτιάδης. 

Όταν είχε αναπτυχθεί στην αρχή είχε προωθηθεί ως μια «ανθρωπιστική τεχνολογία», ένα σύστημα που θα επέτρεπε στις αρχές του κάθε κράτους μέλους να κάνουν search and rescue operations.  Η ιδέα ήταν «χρησιμοποιούμε χάρτες, παίρνουμε πληροφορίες από δορυφόρους αλλά και από drones, για να αντιληφθούμε μεταναστευτικές ροές, πχ από την Αφρική στην Ευρώπη, έτσι ώστε να σώσουμε ανθρώπους στη θάλασσα. Το πρόβλημα είναι ότι το Εurosur δημιουργεί τα λεγόμενα pre frontier pictures. Πρόκειται για χάρτες οι οποίοι επικεντρώνονται στην περιοχή πριν από τα σύνορα, πριν φτάσει κάποιο πλοιάριο στα θαλάσσια σύνορα, πχ της Ελλάδας. «Κυρίως το κάνουν για να διοργανώνουν pull-back operations, γιατί για παράδειγμα οι αρχές της Ιταλίας μπορούν να μοιραστούν δεδομένα με τις αρχές της Λιβύης ώστε οι αρχές της Λιβύης να πάρουν πίσω τους μετανάστες. Δηλαδή ξέρουν ότι τα push-backs δεν επιτρέπονται, οπότε η λύση είναι τα pull-backs. Για αυτό γίνεται και χρηματοδότηση της Λιβύης» εξηγεί στο MIIR ο λέκτορας στο πανεπιστήμιο του Τρέντο, Γιώργος Γλούφτσιος. 

Για τη δημιουργία των pre-frontier χαρτών η Frontex συνεργάζεται και με το Δορυφορικό Κέντρο της Ευρωπαϊκής Ένωσης (EU SatCen), που της παρέχει δορυφορικές εικόνες, αεροφωτογραφίες και άλλες σχετικές υπηρεσίες. Στη βάση δεδομένων του Eurosur καταχωρούνται και τα περιστατικά που συμβαίνουν στα θαλάσσια σύνορα της ΕΕ, αν και τα κράτη-μέλη δεν ήταν υποχρεωμένα μέχρι σήμερα να ανεβάζουν συστηματικά και οργανωμένα τα δεδομένα από τα συμβάντα στα σημεία ελέγχου των συνόρων (αυτό άλλαξε με σχετικό εκτελεστικό κανονισμό τον Απρίλιο 2021). Όπερ σημαίνει ότι δεν υπάρχει πλήρης και μεθοδική καταγραφή των περιστατικών, θολώνοντας  τη συνολική εικόνα (situational pictures) των συμβάντων στα εξωτερικά σύνορα. Γεγονός που παραδέχεται και η Ευρωπαϊκή Επιτροπή στην έκθεση αξιολόγησης του Eurosur (Σεπτέμβριος 2018). 

Η δεύτερη έκθεση της Frontex το 2018 για τη λειτουργία του Eurosur κατέγραψε την περίοδο από τον Δεκέμβριο 2013 ως τις αρχες του 2018 πάνω από 184.000 περιστατικά με τη συντριπτική πλειονότητα (147.827) να αφορούν μεταναστευτικές ροές. 

Την ίδια περίοδο, κερδοφόρα φαίνεται να είναι η συνεργασία με την Frontex τριών ακόμη εταιρειών παροχής υπηρεσιών εναέριας επιτήρησης, της καναδικής CAE Aviation, της βρετανικής Diamond-Executive Aviation (DEA) και της ολλανδικής EASP Air, που έχουν κερδίσει ως κοινοπραξία συμβόλαια συνολικής αξίας 57 εκατ. ευρώ (χωρίς να υπολογίζονται τα συμβόλαια που έχουν υπογράψει μόνες τους για άλλες υπηρεσίες ασφαλείας και ελέγχου προς τη frontex). 

Η ίδια τάση συνεχίστηκε και το 2021 με 84 εκατ. ευρώ, το ένα έκτο δηλαδή του ετήσιου μπάτζετ της Frontex να πηγαίνει στις υπηρεσίες εναέριας επιτήρησης. 

Στη διαδικασία των απελάσεων, η Frontex συνεργάζεται μεταξύ άλλων με την πολωνική eTravel SA με συμβόλαια αξίας 50 εκατ. ευρώ για την παροχή ταξιδιωτικών υπηρεσιών (booking and ticketing services) για τις προγραμματισμένες πτήσεις επιστροφής, καθώς και με την αγγλική πολυεθνική Air Charter Service Limited και τη νορβηγική AS Aircontact στη ναύλωση charter για τον ίδιο σκοπό.  

Η οργάνωση Privacy International με έδρα το Λονδίνο τον Ιούλιο του 2021 δημοσίευσε τα ευρήματά της σχετικά με τον τρόπο με τον οποίο ένας αυξανόμενος αριθμός εταιρειών «αναπτύσσουν δορυφόρους ικανούς να παρακολουθούν και να πωλούν τα δεδομένα τους σε συνοριακές υπηρεσίες». Η οργάνωση κατέληξε στο συμπέρασμα ότι, ενώ «μια τέτοια επιτήρηση μπορεί να σώσει ζωές, μπορεί επίσης να διευκολύνει τα pullbacks ή να χρησιμοποιηθεί για τη δίωξη των αιτούντων άσυλο».

Η χρήση όλων αυτών των τεχνολογιών επιτήρησης έχει και βαθύτερη συνέπεια υπογραμμίζει η Antonella Napolitano, συντονίστρια δικτύου της Privacy International. “Από τη μία, συμβάλει στην εγκληματοποίηση της φιγούρας του μετανάστη, και την ίδια στιγμή τον μετατρέπει σε ένα κόμβο δεδομένων από την έναρξη του ταξιδιού από τη χώρα καταγωγής ως την αξιολόγηση βιομετρικών δεδομένων στην ΕΕ, που τον ακολουθούν σε όλη τη διάρκεια της διαδρομής του. Σκοπός είναι η πλήρης καταγραφή της μετακίνησης του και η παρακολούθηση μέχρι τα επόμενα βήματά στο εσωτερικό του ευρωπαϊκού χώρου”, σημειώνει. “Αν μάλιστα βρεθεί παγιδευμένος εξαιτίας μιας λανθασμένης καταγραφής ή απόφασης μέσα σε αυτά τα συστήματα που αποθηκεύονται τα στοιχεία του, αυτό το λάθος τον ακολουθεί για όλη του τη ζωή”.

Αυτή αντίληψη δεν είναι αποκομμένη από τον κίνδυνο επέκτασης της παρακολούθησης σε όλη τη γκάμα των μετακινήσεων, είτε πρόκειται για τουρισμό είτε για δουλειά. Εξάλλου, επισημαίνει η Napolitano, “η ίδια η διαλειτουργικότητα των συστημάτων είναι ένα καλό παράδειγμα του για το πώς ένα σύστημα που αναπτύχθηκε για την παρακολούθηση των μεταναστευτικών κινήσεων, μπορεί κατόπιν να επεκταθεί για τον καθένα, καθώς τα συστήματα αυτά προδευτικά επεκτείνονται για όλους του ταξιδιώτες που μπαίνουν στον ευρωπαϊκό χώρο, αλλά και για τους πολίτες της ΕΕ που μετακινούνται στο εσωτερικό.   

Το να θεωρείται δυνητικά κάποιος “εγκληματίας εξ ορισμού” (criminal by default), αντίληψη που αντανακλάται στη διαχείριση των τεχνολογιών επιτήρησης, δεν μπορεί να αφήνει κανέναν αδιάφορο”, καταλήγει η Napolitano.  

Passenger Name Record: Η παρακολούθηση των μετακινήσεων στο εσωτερικό της ΕΕ

Το Passenger Name Record (PNR) αφορά στην καταγραφή όλων των δεδομένων επιβατών οι οποίοι κινούνται εντός του ευρωπαϊκού χώρου ανεξαρτήτως αν προέρχονται από τρίτη χώρα. Τι συγκεντρώνει αυτό το σύστημα;  Ονοματεπώνυμο, εθνικότητα, πότε ταξιδέψαμε, από πού, προς που, το email μας, τη διεύθυνσή μας. Πέρα από αυτά μπορεί κανείς να μάθει τους συνταξιδιώτες μας, ενδεχομένως και κάποια συναφή με τη διαμονή μας στοιχεία όπως κρατήσεις σε ξενοδοχεία, αν μετακινηθήκαμε για επαγγελματικό ή προσωπικό λόγο. Μπορεί πιθανώς να μάθει σε μια ακραία  περίπτωση ακόμα και τη θρησκεία μας, καθώς στο σύστημα καταγράφεται ακόμα και το γεύμα το οποίο φάγαμε κατά τη διάρκεια της πτήσης μας. Αυτό το γεύμα μπορεί να περιλαμβάνει πολύ «ενδιαφέροντα» στοιχεία για εμάς, πχ αν φάμε κοσερ είμαστε Εβραίοι, αν δεν φάμε χοιρινό σημαίνει ότι είμαστε μουσουλμάνοι, μπορεί επίσης να φανερώνει αν κάποιος έχει αλλεργίες. 

Στο PNR έχουν πρόσβαση οι αστυνομικές αρχές κάθε χώρας. «Και εδώ ξεκινούν τα προβλήματα. Υπάρχει μια ευρωπαϊκή οδηγία για το με ποιον τρόπο μπορούν να τυγχάνουν επεξεργασίας τα προσωπικά δεδομένα μέσω του συστήματος PNR. Πρέπει το ευρωπαϊκό αυτό νομοθέτημα να μεταφερθεί στην κάθε χώρα με εθνικό νόμο. Το πρόβλημα είναι ότι έχουμε κάποιες αστοχίες στην μεταφορά αυτής της οδηγίας σε διάφορες χώρες, όπως πχ στην Ελλάδα», επισημαίνει στο ΜΙΙR o δικηγόρος Κώστας Κακαβούλης, μέλος της οργάνωσης Homo Digitalis. Όπως εξηγεί, «η ευρωπαϊκή οδηγία λέει πως το κάθε κράτος μέλος ιδρύει ή ορίζει μία αρχή η οποία είναι αρμόδια για την πρόληψη, ανίχνευση διερεύνηση και δίωξη τρομοκρατικών σοβαρών αδικημάτων. Οπότε μιλάμε για μία Αρχή, η οποία είτε ιδρύεται εξαρχής είτε υπάρχει και της δίνεται αυτή η αρμοδιότητα. Στην Ελλάδα ο Έλληνας νομοθέτης έδωσε την αρμοδιότητα αυτή σε ένα τμήμα εντός της διεύθυνσης διαχείρισης και ανάλυσης πληροφοριών της Ελληνικής Αστυνομίας. Επομένως δεν μιλάμε για κάποια αρχή αλλά για μία διεύθυνση της Ελληνικής Αστυνομίας. Είναι παράλογο ο φορέας ο οποίος διατηρεί τα δεδομένα, η Αστυνομία δηλαδή, να ζητάει πρόσβαση στα δεδομένα αυτά από ένα τμήμα του. Αν υπόκειται σε ιεραρχικό έλεγχο ή αν γενικά υπάρχουν πιέσεις είναι μάλλον αμφίβολο ότι ένα τμήμα της ελληνικής αστυνομίας θα αρνηθεί να παράσχει σε άλλα τμήματα της Ελληνικής Αστυνομίας δεδομένα που πρέπει, ακόμα και αν αυτό έπρεπε να γίνει. Στον αντίποδα στη Γαλλία αυτό δεν ισχύει, καθώς έχει φτιαχτεί μια ειδική ανεξάρτητη αρχή για τα δεδομένα PNR. Στην Ελλάδα οποιοδήποτε αστυνομικό όργανο μπορεί να έχει ανεξέλεγκτη πρόσβαση στα στοιχεία PNR οπουδήποτε, οποτεδήποτε. Δεν υπάρχει πουθενά κάποια καταχώρηση ποιος ζήτησε ποια δεδομένα, πότε και για ποιό σκοπό. Και δεν υπάρχει και κάποια πολιτική διαβαθμισμένης πρόσβασης. Αρκεί να είσαι μέλος του αστυνομικού σώματος για να έχεις πρόσβαση σε αυτά τα δεδομένα».

Στην Ελλάδα η οργάνωση Homo Digitalis (μέλος του EDRi), σε ανοιχτή επιστολή της προς τη Βουλή, υπογραμμίζει πως «τα εν λόγω δεδομένα μπορούν να φανερώνουν το μοτίβο των μετακινήσεων κάποιου ατόμου, όπως τον χρόνο του ταξιδιού, τον τόπο αναχώρησης και άφιξης, το email και τη διεύθυνσή του, καθώς και τους συνταξιδιώτες ενός ατόμου, αλλά ενδεχομένως ακόμη και συναφή στοιχεία κρατήσεων ξενοδοχείων κλπ, φανερώνοντας με αυτόν τον τρόπο πληροφορίες για μετακινήσεις επαγγελματικής ή προσωπικής φύσεως αλλά ακόμα και τον κύκλο κοινωνικών συναναστροφών αυτού, όπως φίλοι ή σύντροφοι».

Η οργάνωση παρατηρεί πως στο σχέδιο νόμου που κατατέθηκε το 2018 στην Ελλαδα υπήρχε: 

• έλλειψη συστήματος καταγραφής πρόσβασης στα στοιχεία PNR
• έλλειψη προηγούμενου δικαστικού ελέγχου για την χορήγηση δεδομένων PNR σε προανακριτικές και άλλες αρχές
• ο χρόνος διατήρησης των PNR δεδομένων δεν περιορίζεται στο απολύτως αναγκαίο διάστημα

Τέσσερα χρόνια αργότερα οι ίδιες ελλείψεις παραμένουν.

Η οργάνωση υπογράμμιζε πως τα PNR δεδομένα ανηλίκων που διαβιβάζονται πρέπει να περιγράφονται με σαφήνεια και ακρίβεια, και πως όσα δεδομένα διαβιβάζονται δεν πρέπει να φανερώνουν ούτε θρησκευτικές πεποιθήσεις, ούτε πληροφορίες σχετικά με την υγεία του επιβάτη. 

-Διαβάστε το πρώτο μέρος της έρευνας του MIIR:  To οικοσύστημα των ευρωπαϊκών βιομετρικών δεδομένων παρακολούθησης και επιτήρησης

-Διαβάστε στο τρίτο μέρος της έρευνας του MIIR: Ποια είναι τα χαρακτηριστικά τεχνητής νοημοσύνης και αλγοριθμικών συστημάτων στο νέο καθεστώς ελέγχου κινητικότητας και ποιες είναι οι ιδιωτικές εταιρείες- εργολάβοι που τα κατασκευάζουν και τα προωθούν στην ΕΕ. 

*Αυτό το άρθρο έχει δημιουργηθεί στο πλαίσιο του project Panelfit, που υποστηρίζεται από το πρόγραμμα Horizon 2020 της Ευρωπαϊκής Επιτροπής (συμφωνία επιχορήγησης αρ. 788039). Η Επιτροπή δεν συμμετείχε στην παραγωγή του άρθρου και δεν είναι υπεύθυνη για το περιεχόμενό του. Το άρθρο αποτελεί μέρος της ανεξάρτητης δημοσιογραφικής παραγωγής του Ευρωπαϊκού Δικτύου Δημοσιογραφίας Δεδομένων (EDJNet). 

“We are Black and border guards hate us. Their computers hate us too.” Adissu, living without immigration status in Brussels *

Η ψηφιοποίηση και η διαδικτυακή μετάβαση ακόμα περισσότερων πτυχών της ζωής μας είναι ομολογουμένως μια μακροπρόθεσμη τάση που επιταχύνθηκε από την πανδημία COVID-19. Ωστόσο, αυτό που περνά σε μεγάλο βαθμό απαρατήρητο είναι η ίδια τάση που περιλαμβάνει τις υπερεξουσίες συλλογής δεδομένων και επιτήρησης των κρατών της ΕΕ. Οι εθνικές αρχές των κρατών μελών, όπως η αστυνομία, οι υπηρεσίες εσωτερικής ασφάλειας, οι συνοριοφύλακες, οι αρχές μετανάστευσης και οι ευρωπαϊκοί φορείς, όπως η Europol και η Frontex, διαχειρίζονται υποδομές συλλογής και αποθήκευσης δεδομένων μεγάλης κλίμακας. Με πρόσχημα την «εθνική ασφάλεια», δημιουργείται ένας χώρος για πιθανές παραβιάσεις θεμελιωδών ανθρωπίνων δικαιωμάτων, σε μια εποχή που η «στρατικοποιημένη» ασφάλεια των συνόρων έχει ήδη οδηγήσει σε βία κατά των προσφύγων, απωθήσεις με κίνδυνο επιστροφής ανθρώπων σε ανασφαλείς χώρες και απάνθρωπες συνθήκες καθώς και ανησυχητική αύξηση των θανάτων που μπορούσαν να αποφευχθούν. Οι χώρες κλείνουν μεταναστευτικές οδούς-με την μεροληπτική πρόσφατη εξαίρεση των προσφύγων της Ουκρανίας-αναγκάζοντας τους μετανάστες και πρόσφυγες να αναζητήσουν άλλες, συχνά πιο επικίνδυνες, εναλλακτικές και ωθώντας τους στην αγκαλιά των εγκληματικών δικτύων λαθρεμπορίας.

Δεν είναι όμως μόνο τα φυσικά τείχη που ορθώνονται, αλλά όπως αναφέρει και ο ανεξάρτητος οργανισμός Transnational Institute ΤΝΙ (εκθέσεις BorderWarSeries), ένα βασικό τμήμα της αποκαλούμενης «Ευρώπης-Φρούριο» αποτελείται από «εικονικά τείχη» που επιδιώκουν να περιορίσουν τους μετανάστες από την είσοδο στον χώρο Σένγκεν ή να παρακολουθήσουν τις κινήσεις τους εντός αυτού. Αυτά τα «εικονικά τείχη» έχουν πολλά σχήματα και μορφές: από προηγμένα συστήματα επιτήρησης που παρακολουθούν τις μεταναστευτικές ροές και παρακολουθούν τις μετακινήσεις των ανθρώπων στα εξωτερικά σύνορα (ενίοτε και πριν από αυτά) σε «έξυπνες», διαλειτουργικές βάσεις δεδομένων τεχνητής νοημοσύνης που στοχεύουν στον εντοπισμό, την καταγραφή και τον προσδιορισμό του προφίλ των μεταναστών στα σύνορα και εντός αυτών. Ο κοινός παρανομαστής φυσικών και εικονικών τειχών είναι η ίδια η κοινωνική κατασκευή του «ανθρώπου σε κίνηση» ως εν δυνάμει κινδύνου για την ΕΕ και τα κράτη-μέλη της. Τα άτομα που προσπαθούν να φτάσουν και να εισέλθουν στην ΕΕ, φεύγοντας από καταστροφές, βία, πόλεμο ή πολιτική δίωξη, θεωρούνται παράγοντες κινδύνου που πρέπει να αξιολογηθούν και να κατηγοριοποιηθούν.

Η δημοσιογραφική ομάδα του ΜIIR στο πλαίσιο του προγράμματος Panelfit (Participatory Approaches to a New Ethical and Legal Framework for ICT) ανέλαβε να διεισδύσει στα διαφορετικά συστήματα καταγραφής δεδομένων και επιτήρησης της ΕΕ, να μελετήσει τη νομοθεσία τους και τα δεδομένα που συλλέγονται στις διαφορετικές βάσεις, να εντοπίσει τους κινδύνους για τα ανθρώπινα δικαιώματα που δημιουργούνται και από τη διαλειτουργικότητα αυτών των συστημάτων, βασιζόμενο σε πλήθος συνεντεύξεων με ειδικούς τους χώρου, ερευνητές, ακτιβιστές, δικηγόρους, ΜΚΟ και μετανάστες. Στο πρώτο μέρος της έρευνας παρουσιάζουμε τη συνοπτική αποτύπωση των βασικών συστημάτων επιτήρησης. 

Περιγραφή των συστημάτων καταγραφής και των βάσεων προσωπικών δεδομένων
1. SIS-II Shenghen Information System

Η παλαιότερη βάση δεδομένων. Σκοπός της είναι η επιτήρηση των μετακινήσεων υπηκοών τρίτων χωρών στις περιοχές Σένγκεν. Ιδρύθηκε αρχικά το 1995 για να ενημερωθεί στη δεύτερη εκδοχή της το 2013 ενώ από τους επόμενους μήνες θα τεθούν σε ισχύ διατάξεις που ενσωματώθηκαν το 2018. Αποτελεί το μεγαλύτερο σύστημα πληροφορικής στην Ευρώπη, λειτουργώντας σε 26 κράτη μέλη της ΕΕ (σ.σ. η Κύπρος δεν συμπεριλαμβάνεται, αλλά αναμένεται να ενταχθεί) και σε Ελβετία, Νορβηγία,  Λιχτενστάιν και Ισλανδία.  Βάσει των κανονισμών του SIS II, συλλέγονται και επεξεργάζονται στοιχεία (ονόματα, επίθετα, ημερομηνίες γέννησης, και άλλες αλφαριθμητικές πληροφορίες) υπηκοών τρίτων χωρών που υπόκεινται σε αποφάσεις επιστροφής, στοιχεία για άρνηση εισόδου ή παραμονής των ατόμων στο χώρο Σένγκεν αλλά και για αντικείμενα (πχ αυτοκίνητα, όπλα, χαμένα έγγραφα, διαβατήρια κα) με σκοπό την αστυνομική και δικαστική συνεργασία. Οι διατάξεις των κανονισμών SIS II επιτρέπουν την εφαρμογή βιομετρικής ταυτοποίησης ατόμων με βάση την τεχνολογία αναγνώρισης προσώπου. Χρησιμοποιείται τόσο από αστυνομικές αρχές, όσο και από αρχές μετανάστευσης και ασύλου. Αν κάποιος κάνει αίτηση ασύλου, οι αρχές μπορούν να ψάξουν το SIS ώστε να δούνε αν υπάρχει κάποιο alert για αυτόν.Ειδοποιήσεις μπορεί να εκδοθούν για άτομα που αναζητουνται για σύλληψη ή έλεγχο, υπόκεινται σε παρακολούθηση απο διωκτικές αρχές, πρόσωπα που δεν έχουν το δικαίωμα εισόδου ή παραμονής στην ΕΕ, πρόσωπα που αναζητούνται για δικαστική συνδρομή καθώς και για αγνοούμενα άτομα (ενήλικες και παιδιά).

Το σύστημα SIS II το 2019 σημείωσε ρεκόρ με 18 εκατομμύρια αναζητήσεις την ημέρα από όλες τις αρμόδιες υπηρεσίες που έχουν δικαίωμα πρόσβασης. Μάλιστα ο αριθμός αυτός είναι τριπλάσιος σε σχέση με τον αριθμό αναζητήσεων το 2014 (6 εκ. αναζητήσεις την ημέρα). Ενδεικτικό της ευρείας χρήσης είναι και η εισαγωγή στο τέλος του 2020 της εφαρμογής του Αυτόματου Συστήματος Ταυτοποίησης Αποτυπωμάτων (AutomatedFingerprintIdentificationSystem-AFIS), ενεργοποιώντας τις αναζητήσεις από τα κράτη και μέσω των δακτυλικών αποτυπωμάτων και εισάγοντας τον αυτόματο έλεγχο και την αντιπαραβολή τους με τα ήδη υπάρχοντα.

Ωστόσο, ενδεικτικό της στοχευμένης διευρυμένης χρήσης του συστήματος για τον εντοπισμό μεταναστών χωρίς χαρτιά είναι ότι από τις 964,720 ειδοποιήσεις που εκδόθηκαν στο SIS II το 2020, οι μισές και πλέον αφορούσαν άτομα τρίτων χωρών στους οποίους είχε απαγορευθεί η είσοδος και παραμονή εντός της Σέγκεν. Αυτό συμβαίνει μάλιστα σταθερά όλα τα χρόνια, όπως φανερώνει και ο πίνακας των ειδοποιήσεων 2016-2020

2. VIS – Visa Information System

Τέθηκε σταδιακά σε ισχύ από το 2011 και η ανάπτυξη του συστήματος ολοκληρώθηκε το 2016. Το σύστημα χρησιμοποιείται από τα 30 κράτη της ζώνης Σένγκεν μαζί  με τη Βουλγαρία, την Κροατία, την Κύπρο και τη Ρουμανία. Σκοπός είναι να επιτρέπει στις παραπάνω χώρες να ανταλλάσσουν δεδομένα σχετικά με τις θεωρήσεις βραχείας διαμονήςκαι να διευκολύνουν τους ελέγχους θεωρήσεων στις συνοριακές διελεύσεις. Οι αρμόδιες αρχές ασύλου μπορούν να έχουν πρόσβαση στο VIS. Το 2018, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή υπέβαλε πρόταση για την αναθεώρηση του VIS με στόχο τη διεύρυνση του πεδίου εφαρμογής του. Οι προτεινόμενοι κανόνες προτείνουν το VIS να περιλαμβάνει δεδομένα και για θεωρήσεις μακράς διαμονής.

Το σύστημα αποθηκεύει δακτυλικά αποτυπώματα και μια φωτογραφία των αιτούντων/κατόχων βίζας, καθώς και προσωπικά δεδομένα που περιλαμβάνονται στις αιτήσεις τους, όπως επώνυμο, διεύθυνση κατοικίας, πληροφορίες σχετικά με την κατάσταση βίζας αλλά και τραπεζικά δεδομένα (αποδεικτικό καταθέσεων) .  «Οι αρχές μπορούν να διαπιστώσουν αν κάποιος έχει τα χρήματα να ταξιδέψει στην ΕΕ. Διαφορετικά δε θα του δώσουν τη βίζα. Αυτό αποτελεί εμμέσως μια ταξική διάκριση, πρόκειται για ταξική μεροληψία, αν είσαι πλούσιος μπορείς να ταξιδέψεις, αν δεν εχεις λεφτά δεν θα σου δώσουν λογικά βίζα (lowtechdiscrimination). Το ποσό εξαρτάται από το κάθε κράτος μέλος» επισημαίνει ο ερευνητής Γιώργος Γλούφτσιος.

Η αυτοματοποιημένη βιομετρική αναγνώριση χρησιμοποιείται ήδη στο πλαίσιο του VIS με βάση τα δακτυλικά αποτυπώματα που συλλέγονται. Το 2019 πραγματοποιήθηκαν 7 εκατομμύρια βιομετρικές αναζητήσεις και πραγματοποιήθηκαν 17 εκατομμύρια βιομετρικοί έλεγχοι ταυτότητας, οι τελευταίοι κυρίως σε συνοριακούς σταθμούς. Στα αεροδρόμια οι αρχές ελέγχουν υπηκόους τρίτων χωρών που ταξιδεύουν στην Ευρώπη στο κατά πόσο τα δακτυλικά τους αποτυπώματα ταυτίζονται με αυτά του ατομικού τους φακέλου στο σύστημα VIS, που έχει δημιουργηθεί υποχρεωτικά πριν από το ταξίδι.  Οι αστυνομικές αρχές μπορούν να ψάξουν στο VIS ώστε να δουν αν κάποιος που έχει κάνει πρωτύτερα αίτηση για βίζα, εμπλέκεται σε κάποια εγκληματική δραστηριότητα.  Μπορεί να χρησιμοποιηθεί από αρχές ασύλου.

Ένα ακόμη στοιχείο που ενισχύει τις επιφυλάξεις πολιτών και οργανώσεων από την πλευρά της προστασίας των προσωπικών δεδομένων προς τα συστήματα αυτά είναι η διευρυμένη πρόσβαση από υπηρεσίες και ανθρώπους όλων των υπηρεσιών. Μπορεί κάθε χρόνο να δημοσιεύονται στην εφημερίδα της ΕΕ οι υπηρεσίες και αρχές σε κάθε χώρα που δικαιούνται πρόσβαση, ωστόσο αυτό από μόνο του δεν αρκεί, μιας και είναι χαοτικός ο αριθμός των τελικών χρηστών (endusers) που δύναται να έχουν πρόσβαση στα προσωπικά δεδομένα ατόμων. Για παράδειγμα, στο σύστημα VIS πρόσβαση να εισάγουν, τροποποιήσουν, διαγράψουν δεδομένα έχουν συνολικά 116 εθνικές υπηρεσίες και αρχές, μεταξύ των οποίων και αρχές επιβολής του νόμου, ενώ οι τελικοί χρήστες αγγίζουν τον αστρονομικό αριθμό των 458.000 υπαλλήλων που έχουν πρόσβαση σε ευαίσθητα προσωπικά δεδομένα.

3.Eurodac

To Ευρωπαϊκό σύστημα για την αντιπαραβολή δακτυλικών αποτυπωμάτων των αιτούντων άσυλο (EURODAC) τέθηκε σε λειτουργία το 2003, ως το πρώτο σύστημα πληροφορικής που επιτρέπει την αποθήκευση δακτυλικών αποτυπωμάτων σε βάση δεδομένων σε επίπεδο ΕΕ. Σκοπός του συστήματος ήταν να καταστήσει ευκολότερο για τις χώρες της ΕΕ να προσδιορίζουν την ευθύνη εξέτασης μιας αίτησης ασύλου, αντιπαραβάλλοντας τα δακτυλικά αποτυπώματα των αιτούντων άσυλο και υπηκόων τρίτων χωρών/χωρών εκτός του ΕΟΧ με μια κεντρική βάση δεδομένων. Επιπλέον σκοπός ήταν να παρέχει τη δυνατότητα στις αρχές επιβολής του νόμου, υπό αυστηρές προϋποθέσεις, να πραγματοποιούν αναζητήσεις στο Eurodac για τη διερεύνηση, εξακρίβωση και πρόληψη τρομοκρατικών ή σοβαρών αξιόποινων πράξεων.  Ως τώρα αποθηκεύει μόνο βιομετρικά χαρακτηριστικά. Ως τώρα δεν αποθήκευε καν το όνομα κάποιου. Όταν ένας αιτών άσυλο ή υπήκοος τρίτης χώρας/χώρας εκτός του ΕΟΧ βρίσκεται παρανόμως σε χώρα της ΕΕ, τότε η χώρα της ΕΕ μπορεί να συμβουλευτεί το Eurodac για να διαπιστώσει αν το άτομο έχει υποβάλει προηγουμένως αίτηση ασύλου σε μια χώρα της ΕΕ ή έχει ήδη συλληφθεί ενώ προσπαθούσε να εισέλθει παρανόμως στην ΕΕ. 

Το EURODAC βρίσκεται επί του παρόντος υπό διαδικασία αναθεώρησης. Οι προτεινόμενες αναθεωρήσεις προβλέπουν την αλληλεπίδραση του EURODAC με άλλα συστήματα πληροφορικής της ΕΕ στις διαδικασίες ασύλου, επιστροφής και επανεγκατάστασης. Σε αυτό το πλαίσιο, το EURODAC θα χρησιμοποιηθεί, μεταξύ άλλων, για τον έλεγχο των μεταναστευτικών ροών και τον εντοπισμό δευτερευουσών μετακινήσεων υπηκόων τρίτων χωρών σε παράτυπη κατάσταση. 

Ωστόσο, οι αριθμοί δείχνουν ότι η συλλογή και αποθήκευση δακτυλικών αποτυπωμάτων υπηκόων τρίτων χωρών ή απάτριδων που διαπιστώθηκε ότι διαμένουν παράτυπα σε ένα κράτος μέλος είναι επίσης κοινή πρακτική. Συγκεκριμένα, τα κράτη μέλη διαβίβασαν συνολικά 644.926 σετ δακτυλικών αποτυπωμάτων στο EURODAC το 2020. Από αυτά, το 62% αντιπροσωπεύει σύνολα δεδομένων δακτυλικών αποτυπωμάτων αιτούντων διεθνή προστασία, το 25% αντιπροσωπεύει δακτυλικά αποτυπώματα υπηκόου τρίτης χώρας ή ανιθαγενούς με παράνομη διαμονή στην επικράτεια ενός κράτους-μέλους ενώ το 13% αναφέρεται σε δακτυλικά αποτυπώματα υπηκόου τρίτης χώρας ή απάτριδος που βρέθηκε να διασχίζει παράνομα τα εξωτερικά σύνορα. 

Η νέα πρόταση, εάν εγκριθεί, θα εισαγάγει μια υποχρεωτική απαίτηση συλλογής και αποθήκευσης δακτυλικών αποτυπωμάτων υπηκόων τρίτων χωρών ή απάτριδων που διαπιστώθηκε ότι διαμένουν παράτυπα στην επικράτεια της Ευρώπης. Επιπλέον, ο όγκος των δεδομένων προσωπικού χαρακτήρα που συλλέγονται θα αυξηθεί ριζικά . Οι προτεινόμενες διατάξεις θα επιτρέψουν τη συλλογή μιας μεγάλης ποικιλίας βιογραφικών και βιομετρικών πληροφοριών πέραν αυτών που έχουν ήδη συλλεχθεί, όπως εικόνες προσώπων, ονόματα, ημερομηνία και τόπος γέννησης, εθνικότητα και άλλα.

Τα σχεδόν 6 εκ αποτυπώματα που έχουν σωρευτει στη EURODAC στο τέλος του 2020 δεν ανήκουν αποκλειστικά σε αιτούντες ασύλου, αλλά και σε μετανάστες που τα κράτη υποδοχής έχουν κατατάξει στην κατηγορία της «παράτυπης διέλευσης συνόρων», οι οποίοι δεν δικαιούνται πρόσβαση στις διαδικασίες ασύλου. Μπορεί στις 31/12/2020 που έγινε η καταγραφή να φαίνεται ότι αντιστοιχούσαν μόλις σε σχεδόν 155.000 (ποσοστό 3%), ωστόσο, τα δακτυλικά της εν λόγω κατηγορίας σβήνονται αυτόματα από τη βάση δεδομένων μετά από 18 μήνες, σε αντίθεση με εκείνα των αιτούντων άσυλο που αποθηκεύονται για 10 χρόνια. Για παράδειγμα, το αντίστοιχο ποσοστό στο τέλος του 2016 ήταν 13%. Σημειωτέον, δε, ότι από τον Ιούλιο του 2015 πρόσβαση στη βάση της EURODAC έχουν και οι αστυνομικές υπηρεσίες των χωρών και η Europol στο όνομα της πρόληψης και έρευνας αδικημάτων που σχετίζονται με την τρομοκρατία και τα σοβαρά εγκλήματα.  

Αξιοσημείωτο είναι το γεγονός πώς η Γερμανία, αν και δεν αποτελεί χώρα πρώτης υποδοχής, όπως η Ιταλία και η Ελλάδα, εντούτοις εμφανίζεται να σωρεύει τη μεγάλη πλειονότητα των βιομετρικών στοιχείων μεταξύ των 32 χωρών της Σεγκέν. Αυτό οφείλεται στο γεγονός ότι μεγάλη πλειοψηφία των μεταναστών που ήρθαν ειδικά με την προσφυγική κρίση του 2015 στην Ευρώπη, έκαναν για πρώτη φορά αίτηση ασύλου στη Γερμανία, και όχι στις χώρες που βρίσκονται στα σημεία εισόδου των ευρωπαϊκών συνόρων. Στην κατάταξη αποθήκευσης βιομετρικών, μετά τη Γερμανία, ακολουθούν η Γαλλία, η Ιταλία, η Ελλάδα, η Σερβία, το Ηνωμένο Βασίλειο και η Ισπανία.

Εντύπωση προκαλεί ακόμη η “πρωτιά” της Ελλάδας μεταξύ των 32 χωρών στη συλλογή δακτυλικών αποτυπωμάτων μεταναστών που δεν δικαιούνται πρόσβαση στο άσυλο, τα οποία αγγίζουν τις 56.000 (το ⅓ δηλαδή του συνόλου αυτής της κατηγορίας στη EURODAC) σε σύνολο 331.609 αποτυπωμάτων που είχε καταχωρήσει η Ελλάδα στο τέλος του 2020. Η αξιοπρόσεκτη ελληνική πρωτιά συνδέεται με την ίδια τη διαδικασία καταγραφής δεδομένων και screening στα ελληνικά κέντρα υποδοχής των μεταναστών, που εισέρχονται στη χώρα.

Το πρώτο επίσημο στάδιο καταγραφής, επάλληλα με τον έλεγχο των σχετικών εγγράφων που ενδεχομένως να φέρει το άτομο (διαβατήριο, ταυτότητα, άλλα έγγραφα) είναι η εξέταση/συνέντευξη/ανάκριση από προσωπικό είτε της Ελληνικής Αστυνομίας, είτε της FRONTEX, το λεγόμενο screening. «Σκοπός αυτής της διαδικασίας είναι η ”διακρίβωση” της ταυτότητας του ατόμου, δηλαδή στοιχείων όπως ηλικία, εθνικότητα, τόπος καταγωγής, οικογενειακές σχέσεις και γίνεται σε συνεργασία με μεταφραστές της FRONTEX» μας λέει ο Βασίλης Βλάσσης, μεταδιδακτορικός ερευνητής στο Πανεπιστήμιο Πληροφορικής της Κοπεγχάγης πάνω σε θέματα τεχνολογιών ελέγχου και επιτήρησης, ο οποίος έχει κάνει επιτόπια μελέτη πάνω στις διαδικασίες ασύλου και screening στα κέντρα υποδοχής στη Χίο και τη Λέσβο. «Σε συνεντεύξεις που έκανα», συνεχίζει, «με άτομα που ήταν screeners στη ΒΙΑΛ, στη Χίο, προέκυψαν πως εξετάζονται πλήθος στοιχείων, ομιλία, προφορά, ορθογραφία, ρούχα, κοσμήματα, εννοείται φωτογραφίες σε κινητά κλπ, όλα εξετάζονται  και συνυπολογίζονται στο συμπέρασμα που θα βγάλει ο screener: «”ξέρω ότι οι Σύριοι γράφουν έτσι το Μοχάμαντ και ποτέ έτσι, ενώ οι Μαροκινοί το γράφουν έτσι, αλλά ποτέ έτσι” μου έλεγαν. Ένστικτο, προαίσθηση διαδραματίζουν και αυτά το ρόλο τους. Κάποιες φορές, με το που περνάνε την πόρτα, έχεις αμέσως μια γνώμη, και μετά ψάχνεις να την επικυρώσειςμου είχε πει επίσης κάποιος ελεγκτής» αφηγείται ο Βλάσσης. Συμπερασματικα, ο τρόπος με τον οποίο αυτά τα δεδομένα παίρνουν μορφή είναι πολυπαραγοντικός και έχει έντονα στοιχεία επιτελεστικότητας, εντούτοις μπορεί να επηρεάσουν καθοριστικά το μέλλον του μετανάστη ο οποίος θα ενταχθεί στη EURODAC. «Ο ίδιος ο συντονιστής της αποστολής της FRONTEX στα Ελληνικά νησιά το 2016, μου είχε πει χαρακτηριστικά: “το αποτέλεσμα του screening δεν συνιστά ένα επιστημονικό γεγονός. Είναι μια υπόθεση εργασίας, το καλύτερο που μπορούμε να κάνουμε και αυτό με το οποίο δουλεύουμε “», καταλήγει ο Βλάσσης.

4. EES (European Entry/Exit System)

Ιδρύθηκε το 2017 και αναμένεται να τεθεί σε πλήρη λειτουργία τον Μάιο του 2022. Συγκεντρώνει δεδομένα όλων των υπηκόων τρίτων χωρών ανεξαρτήτως αν πρέπει να κάνουν αίτηση για βίζα ή όχι. Καταγράφει και αποθηκεύει την ημερομηνία, την ώρα και τον τόπο εισόδου και εξόδου των κατόχων βίζας βραχείας διαμονής και των ταξιδιωτών που απαλλάσσονται από την υποχρέωση θεώρησης ενώ διασχίζουν τα σύνορά της ΕΕ. Το σύστημα στοχεύει στην αντικατάσταση της διαδικασίας της σφραγίδας διαβατηρίου, επιτρέποντας την επεξεργασία βιομετρικών δεδομένων ατόμων. Θα καταγράφει επίσης της διάρκεια της διαμονής κάποιου ενώ θα δημιουργηθούν αυτοματοποιημένες ειδοποιήσεις για καταστάσεις «υπερδιάρκους διαμονής» κάποιου σε μια χώρα! Οι εθνικές αρχές επιβολής του νόμου και η Europol θα μπορούν να έχουν πρόσβαση σε αυτή τη βάση.

5.  ETIAS -(Εuropean Travel Information and Authorisation System)

Δημιουργήθηκε το 2018 και ο στόχος είναι να τεθεί πλήρως σε λειτουργία τον Δεκέμβριο του 2022. Σύμφωνα με τις διακηρύξεις της ΕΕ, πρόκειται «για ένα σε μεγάλο βαθμό αυτοματοποιημένο σύστημα πληροφορικής που θα δημιουργηθεί για να εντοπίζει την ασφάλεια, την παράτυπη μετανάστευση ή τους υψηλούς κινδύνους επιδημίας που ενέχουν οι επισκέπτες που ταξιδεύουν στα κράτη Σένγκεν που δεν έχουν υποχρέωση θεώρησης βίζας. […]Οι υπήκοοι τρίτων χωρών που δεν χρειάζονται βίζα για να ταξιδέψουν στον χώρο Σένγκεν θα πρέπει να υποβάλουν αίτηση για άδεια ταξιδιού μέσω του συστήματος ETIAS πριν από το ταξίδι τους».  Αποτελεί ακόμα ένα παράδειγμα για το ότι η ΕΕ αντιμετωπίζει τα άτομα που σχεδιάζουν να ταξιδέψουν στην Ευρώπη ως παράγοντες κινδύνου. Δε θα αποθηκεύει κανένα είδος βιομετρικών πληροφοριών. Ωστόσο, θα συλλεχθούν διαφορετικές κατηγορίες δεδομένων, όπως το επώνυμο, η εθνικότητα, η χώρα και η πόλη διαμονής του αιτούντος, η διεύθυνση κατοικίας, η διεύθυνση ηλεκτρονικού ταχυδρομείου και ο αριθμός τηλεφώνου, η εκπαιδευτική κατάσταση (πρωτοβάθμια, δευτεροβάθμια, ανώτερη ή μη).
Στην πράξη το σύστημα ETIAS θα λειτουργεί περίπου όπως το σύστημα ESTA στις Η.Π.Α. 

6. ΕCRIS-TCN (The European Criminal Records Information System that concerns Third Country Nationals)

Τo ΕCRIS δημιουργήθηκε αρχικά το 2012. Επιτρέπει την αποτελεσματική ανταλλαγή πληροφοριών μεταξύ κρατών μελών όσον αφορά ποινικές καταδίκες στην ΕΕ. Οι περισσότερες από τις πληροφορίες που ανταλλάσσονταν αφορούσαν ευρωπαίους πολίτες Το αναθεωρημένο Ευρωπαϊκό Σύστημα Πληροφοριών Ποινικού Μητρώου θα περιλαμβάνει πλέον κεντρική βάση δεδομένων με πληροφορίες για τις καταδίκες υπηκόων τρίτων χωρών και ανιθαγενών (ECRIS-TCN) και αναμένεται να τεθεί σε λειτουργία εντός του 2022. Τόσο τα βιογραφικά όσο και τα βιομετρικά δεδομένα καταδικασμένων υπηκόων τρίτων χωρών, απάτριδων και πολιτών της ΕΕ που έχουν υπηκοότητα τρίτης χώρας και έχουν καταδικαστεί σε κράτος-μέλος αποθηκεύονται στο πλαίσιο του ECRIS-TCN. Αυτά τα δεδομένα περιλαμβάνουν κατηγορίες όπως πλήρη ονόματα, τόπο και ημερομηνία γέννησης, εθνικότητα, φύλο, αριθμούς ταυτότητας, καθώς και δεδομένα δακτυλικών αποτυπωμάτων που έχουν συλλεχθεί σύμφωνα με τη νομοθεσία του κράτους-μέλους κατά τη διάρκεια της ποινικής διαδικασίας. Οι εικόνες προσώπων των καταδικασθέντων θα αποθηκευτούν επίσης στο σύστημα, εάν η νομοθεσία του κράτους μέλους καταδίκης επιτρέπει τη συλλογή και αποθήκευση εικόνων προσώπων των καταδικασθέντων. Η βάση δεδομένων θα είναι διαθέσιμη στο διαδίκτυο και οι αρχές θα μπορούν εύκολα να πραγματοποιούν αναζήτηση με μηχανισμό αναζήτησης θετικού/αρνητικού αποτελέσματος: το θετικό αποτέλεσμα αναζήτησης θα προσδιορίζει τα κράτη μέλη από τα οποία μπορούν να ληφθούν πλήρεις πληροφορίες ποινικού μητρώου για συγκεκριμένο πρόσωπο.

Το ECRIS χρησιμοποιείτο περίπου 3 εκατομμύρια φορές τον χρόνο για την ανταλλαγή πληροφοριών σχετικά με προηγούμενες ποινικές καταδίκες. Στο 30 % περίπου των περιπτώσεων στις οποίες ζητούνται πληροφορίες ποινικού μητρώου δίνεται θετική απάντηση. 

Σύμφωνα με την Επιτροπή Meijers, μια ομάδα καθηγητών Νομικής, ερευνητών, δικαστών και δικηγόρων που εργάζονται για να διασφαλίσουν ότι η ευρωπαϊκή νομοθεσία σέβεται το κράτος δικαίου και εγγυάται τα θεμελιώδη δικαιώματα για όλους, ο κανονισμός του ECRIS-TCN είναι το πρώτο ευρωπαϊκό νομοθέτημα που αντιμετωπίζει ως πολίτες τρίτης χώρας ευρωπαίους πολίτες που έχουν ιθαγένεια και σε τρίτη χώρα. 

Διαλειτουργικοτητα συστημάτων 

Οι σέρβερ όλων αυτών των συστημάτων βρίσκονται στο Στρασβούργο. Εκεί οι σέρβερ διαχειρίζονται από την υπηρεσία ΕU-Lisa. Όταν σκεφτόμαστε για συνοριακούς ελέγχους και ελέγχους κινητικότητας συνήθως το μυαλό μας πάει στη Frontex, αλλά αυτή δεν είναι ο κύριος παίχτης οσον αφορά αυτές τις βάσεις δεδομένων. Η ΕU-Lisa, δηλαδή ο Ευρωπαϊκός Οργανισμός για τη Λειτουργική Διαχείριση Συστημάτων  Μεγάλης Κλίμακας στον Χώρο Ελευθερίας, Ασφάλειας και Δικαιοσύνης, λειτουργεί από το 2012, έχει έδρα το Ταλίν της Εσθονίας αλλά το επιχειρησιακό της κέντρο είναι στο Στρασβούργο. Εχει συντονίσει τη δοκιμή του πιλοτικού σχεδίου «Έξυπνα Σύνορα» και τις μετέπειτα ενέργειες, την ανάλυση των αποτελεσμάτων και την υποβολή εκθέσεων για το σχέδιο αυτό, σε στενή συνεργασία με τις συμμετέχουσες χώρες της ΕΕ και τα ευρωπαϊκά θεσμικά όργανα. O οργανισμός eu-LISA είναι υπεύθυνος για την επιχειρησιακή διαχείριση των συστημάτων  EURODAC, SIS II, VIS και Entry-ExitSystem, διασφαλίζοντας παράλληλα την ασφάλεια των πληροφοριών και την προστασία των δεδομένων. 

Το 2019, η ΕΕ εξέδωσε δύο κανονισμούς που θέτουν σε εφαρμογή ένα νομικό πλαίσιο που επιβάλλει τη διαλειτουργικότητα 6 από τις βάσεις δεδομένων που περιγράφονται παραπάνω. (VIS, SIS II, Eurodac, Entry-Exit System, ECRIS-TCN και ETIAS). Ο στόχος είναι να εφαρμοστεί το γενικό σύστημα διασύνδεσης δεδομένων ως το τέλος του 2023. 
Ενώ η Ευρωπαϊκή Επιτροπή επιχειρεί να παρουσιάσει τη διαλειτουργικότητα ως μια φυσική εξέλιξη στην πράξη αυτό δεν ισχύει, καθώς πολλές από τις υφιστάμενες βάσεις δεν είναι ακόμη πλήρως λειτουργικές.

«Σημείο χωρίς επιστροφή»

Σύμφωνα με τον Ευρωπαίο Επόπτη Προστασίας Δεδομένων, η απόφαση του νομοθέτη της ΕΕ να καταστήσει τα παραπάνω συστήματα διαλειτουργικά, θα σήμαινε ένα «σημείο χωρίς επιστροφή», με βαθιές επιπτώσεις στο δικαίωμα στην ιδιωτική ζωή των ατόμων που εισέρχονται στην ΕΕ καθώς μια νέα κεντρική βάση δεδομένων που θα περιέχει πληροφορίες για εκατομμύρια υπηκόους τρίτων χωρών, συμπεριλαμβανομένων των βιομετρικών τους δεδομένων, θα διαθέτει νέα βελτιωμένη πρόσβαση σε συστήματα πληροφοριών. 

Τέσσερις ακόμη πλατφόρμες συλλογής δεδομένων σε ολόκληρη την ΕΕ θα τεθούν σε λειτουργία ή σχεδιάζεται να επεκτείνουν το πεδίο εφαρμογής τους τα επόμενα δύο χρόνια. Η ευρωπαϊκή πύλη αναζήτησης (ESP) θα δίνει τη δυνατότητα στις αρμόδιες εθνικές αρχές και στις αρχές της ΕΕ, όταν δεν είναι σε θέση να ταυτοποιήσουν ένα άτομο ή έχουν αμφιβολίες σχετικά με την ταυτότητα που παρέχεται, να μπορούν να ξεκινήσουν ένα ερώτημα υποβάλλοντας βιογραφικά ή βιομετρικά δεδομένα στο ESP, το οποίο θα αναζητά ταυτόχρονα στις 6 βάσεις δεδομένων. Η Υπηρεσία Βιομετρικής Αντιστοίχισης θα δημιουργήσει και θα αποθηκεύσει πρότυπα από όλα τα βιομετρικά δεδομένα που καταγράφονται στα υποκείμενα συστήματα. Το Common ID Repository (CIR) θα αποθηκεύει ένα μεμονωμένο αρχείο για κάθε άτομο που είναι εγγεγραμμένο στα συστήματα, το οποίο θα περιέχει βιομετρικά και βιογραφικά δεδομένα και, τέλος, ο Ανιχνευτής πολλαπλών ταυτοτήτων θα μπορεί να διασταυρώνει τις ταυτότητες σε όλα τα συστήματα.

Όπως αναφέρεται στην έκθεση Technological Testing Grounds του δικτύου EDRI και του Refugee LawLab με συγγραφέα την Πέτρα Μόλναρ, αυτό το ενιαίο πλαίσιο διαλειτουργικότητας παρέχει μια ευνοϊκή υποδομή για πολλές αυτοματοποιημένες διαδικασίες λήψεις αποφάσεων που θέτουν σε κίνδυνο ανθρώπινα δικαιώματα. Και ο διευθυντής της οργάνωσης Statewach, Κρις Τζόουνς, συγγραφέας της έκθεσης Automated Suspicion: The EU’s new travel surveillance initiatives, δήλωσε πως: «Ο ενθουσιασμός μεταξύ των αξιωματούχων της ΕΕ και των κρατών μελών για τη χρήση νέων τεχνικών και εργαλείων σε ανυποψίαστους ταξιδιώτες είναι ανησυχητικός, δεδομένου ότι αυξάνουν τον κίνδυνο διακρίσεων, μπορεί να οδηγήσουν σε περαιτέρω λάθη στη λήψη αποφάσεων και θα παραδώσουν περισσότερα προσωπικά δεδομένα στις κυβερνήσεις. Οι άνθρωποι θα πρέπει να σκεφτούν περισσότερο πώς συμπεριφέρονται οι κυβερνήσεις τους στους αλλοδαπούς – διαφορετικά και αυτοί μπορεί να αντιμετωπιστούν ως ύποπτοι και όχι ως πολίτες».

Αξιοσημείωτο είναι και το γεγονός ότι απουσιάζει πλήρως η εκτίμηση αντικτύπου επιπτώσεων από τον νομοθέτη για την πρόσκρουση που θα έχουν τα νέα διαλειτουργικά συστήματα στα ανθρώπινα δικαιώματα, καθώς και στους πόρους και το πεδίο εφαρμογής των ανεξάρτητων αρχών που ελέγχουν τα συστήματα αυτά και τα κρατούν υπόλογα.

Μία από τις παγίδες της τεχνολογικής ανάπτυξης είναι ότι τείνουμε να πιστεύουμε ότι θα αυξήσει την αποτελεσματικότητα και θα βοηθήσει στην επίτευξη των στόχων για τους οποίους σχεδιάστηκε. Πολύ συχνά, αυτό δεν συμβαίνει. Ένα πρώτο μεγάλο ζήτημα που αναδύεται έχει να κάνει με την ποιότητα των δεδομένων που εισάγονται σε ορισμένες από τις προαναφερθείσες βάσεις δεδομένων τις οποίες παρουσιάσαμε. «Για παράδειγμα, σύμφωνα με έκθεση που δημοσιεύθηκε πρόσφατα από το Ευρωπαϊκό Ελεγκτικό Συνέδριο, υπάρχει μεγάλο πρόβλημα με την ποιότητα των δεδομένων που εισάγονται στο Σύστημα Πληροφοριών Σένγκεν. Και η ποιότητα εδώ μπορεί να αναφέρεται τόσο σε βιομετρικά δεδομένα όσο και σε αλφαριθμητικά δεδομένα. Για παράδειγμα, μπορεί να συμβεί ένας αστυνομικός σε ένα κράτος μέλος να γράψει λάθος το όνομα ενός καταζητούμενου κατά την εισαγωγή μιας ειδοποίησης στο σύστημα ή να εισάγει το όνομα ενός ατόμου στο πεδίο δεδομένων που είναι αφιερωμένο στα επώνυμα» αναφέρει ο ερευνητής Γιώργος Γλούφτσιος. Εάν ένα άτομο είναι εγγεγραμμένο σε μια βάση δεδομένων με ανορθόγραφο όνομα ή με άλλα δεδομένα κακής ποιότητας, μπορεί να προκύψουν δύο προβλήματα. Το πρώτο αφορά τα ψευδώς αρνητικά αποτελέσματα: καταζητούμενα ή ύποπτα άτομα δεν αναγνωρίζονται από το σύστημα απλώς και μόνο επειδή τα ονόματά τους δεν έχουν αποθηκευτεί σωστά στη βάση δεδομένων. Το άλλο πρόβλημα είναι όταν έχουμε ψευδώς θετικά αποτελέσματα. Αυτό ουσιαστικά αναφέρεται στην εσφαλμένη ταυτοποίηση ενός ατόμου. Για παράδειγμα κάποιος/α ελέγχεται από την αστυνομία για οποιονδήποτε λόγο και κατά λάθος το όνομά του/της μοιάζει πολύ ή το ίδιο με μια ειδοποίηση (alert) κακής ποιότητας που είναι αποθηκευμένη σε ένα σύστημα. Σε αυτήν την περίπτωση, μπορεί να αντιμετωπίσει πρόβλημα ακριβώς επειδή το σύστημα τον/την προσδιορίζει εσφαλμένα ως καταζητούμενο άτομο.

«Πιστεύω ότι τρία είναι τα κύρια προβλήματα όσον αφορά την ακρίβεια των τεχνολογιών που εφαρμόζονται για την ασφάλεια των συνόρων. Πρώτον, κακή ποιότητα δεδομένων. Δεύτερον, έλλειψη πληρότητας δεδομένων. Και τρίτον, και αυτό αφορά περισσότερο τις μελλοντικές εξελίξεις, τα μεροληπτικά δεδομένα και τις δυνητικά μεροληπτικές αποφάσεις ασφαλείας» επισημαίνει ο Γιώργος Γλούφτσιος.

-Στο δεύτερο μέρος της έρευνας παρουσιάζονται τα συστήματα PNR και EuroSur, αναλύεται η νέα ευρωπαϊκή αρχιτεκτονική επιτήρησης και οι κίνδυνοι για ευάλωτους πληθυσμούς, για τους ανθρώπους σε κίνηση, είτε είναι μετανάστες, πρόσφυγες είτε και πολίτες της ΕΕ.

-Στο τρίτο μέρος της έρευνας το MIIR αποκαλύπτει:
Ποια είναι τα χαρακτηριστικά τεχνητής νοημοσύνης και αλγοριθμικών συστημάτων στο νέο καθεστώς ελέγχου κινητικότητας και ποιες είναι οι ιδιωτικές εταιρείες- εργολάβοι που τα κατασκευάζουν και τα προωθούν στην ΕΕ.

* Quote from the “Technological Testing Grounds, Migration Management Experiments and Reflections from the Ground Up” (ΕDRi, refugee law lab, November 2020, author Petra Molnar)

*Αυτό το άρθρο έχει δημιουργηθεί στο πλαίσιο του project Panelfit, που υποστηρίζεται από το πρόγραμμα Horizon 2020 της Ευρωπαϊκής Επιτροπής (συμφωνία επιχορήγησης αρ. 788039). Η Επιτροπή δεν συμμετείχε στην παραγωγή του άρθρου και δεν είναι υπεύθυνη για το περιεχόμενό του. Το άρθρο αποτελεί μέρος της ανεξάρτητης δημοσιογραφικής παραγωγής του Ευρωπαϊκού Δικτύου Δημοσιογραφίας Δεδομένων (EDJNet).