Έρευνα – Κείμενο:  Ιωάννα Λουλούδη, Maria Álvarez Del Vayo, Lucas Laursen, Ter García, Carmen Torrecillas, Adrian Maqueda 
Ανάλυση δεδομένων – Εικονογράφηση: Civio 

Στο υπουργείο Μετανάστευσης και Ασύλου ο νέος ένοικος του υπουργικού γραφείου έδωσε τα δικά του διαπιστευτήρια την περασμένη εβδομάδα. Και ήταν ακριβώς αυτά που θα περίμενε όποιος γνωρίζει την ακροδεξιά πορεία του Μάκη Βορίδη. Εμφανιζόμενος στην Επιτροπή Δημόσιας Διοίκησης, Δημόσιας Τάξης και Δικαιοσύνης της Βουλής (19/3), έσπευσε να ανακοινώσει ότι με προσωπική του απόφαση αποσύρει τη διάταξη νομοσχεδίου που παρέτεινε μέχρι το τέλος του Σεπτεμβρίου την προθεσμία υποβολής αιτήσεων για νομιμοποίηση μεταναστών που ζουν στην Ελλάδα περισσότερο από τρία χρόνια και έχουν βρει εργοδότη (άρθρο 205, παρ. 2), διαδικασία που είχε εισηγηθεί ο προκάτοχός του Δημήτρης Καιρίδης, σε μια προσπάθεια να ικανοποιήσει τις πιεστικές ανάγκες για εργατικά χέρια. Προανήγγειλε έπειτα πως οποιαδήποτε άλλη απόφαση «θα πρέπει να συνδεθεί με περιοριστικότερες πολιτικές αντιμετώπισης της παράνομης μετανάστευσης από τούδε». Λίγες ημέρες αργότερα (27/3), σε επίσκεψη του στο υπουργείο, ο πρωθυπουργός Κυριάκος Μητσοτάκης θα δήλωνε συμπληρωματικά πως η νόμιμη μετανάστευση στην Ελλάδα «πρέπει να καλύπτει διαπιστωμένες ανάγκες της αγοράς εργασίας». 

Οι άδειες διαμονής, αρχικά προσωρινές και έπειτα μακροχρόνιες, αποτελούν το βασικό «χαρτί» για την απόδειξη νόμιμης παραμονής στη χώρα και το πρώτο σκαλοπάτι στη μακρά διαδικασία προς την απόκτηση της ελληνικής ιθαγένειας για όσους αλλοδαπούς δεν διαθέτουν σημαντικά αθλητικά ή άλλα προσόντα προκειμένου να «προσφέρουν εξαιρετικές υπηρεσίες στη χώρα ή να εξυπηρετήσουν εξαιρετικό συμφέρον στη χώρα» (άρθρο 13 του Κώδικα Ελληνικής Ιθαγένειας), για να λάβουν τιμητική πολιτογράφηση. Τέτοιες πολιτογραφήσεις διαφέρουν σημαντικά, είναι συνήθως γρήγορες και εξαρτώνται μόνο από την πολιτική βούληση της εκάστοτε κυβέρνησης. 

Χαρακτηριστικό είναι το γνωστό σε όλους παράδειγμα αθλητών που πολιτογραφήθηκαν προκειμένου να φορέσουν τα χρώματα της Εθνικής ομάδας, όπως για παράδειγμα ο μπασκετμπολίστας του Ολυμπιακού Thomas Walkup που έλαβε το 2023 την ελληνική υπηκοότητα και συμμετείχε με την ελληνική ομάδα στους Ολυμπιακούς Αγώνες του 2024. Τουλάχιστον 25 αθλητές και αθλήτριες αγωνίστηκαν στο Παρίσι έχοντας λάβει υπηκοότητα με διάταγμα ευρωπαϊκής χώρας, μεταξύ άλλων η Ekaterina Antropova, Ρωσίδα παίκτρια του βόλεϊ που πολιτογράφησε η Ιταλία το 2023, αλλά και ο Ρώσος παλαιστής Dauren Kurugliev που χάρισε αργυρό μετάλλιο στην Ελλάδα. 

Για ανθρώπους, ωστόσο, όπως η Νατάλια που ζει στην Ελλάδα τα τελευταία 28 χρόνια, η απόκτηση ιθαγένειας μοιάζει ακόμα άπιαστο όνειρο. Μαζί με τον άντρα της έφυγαν από τη Μολδαβία το 1997, όταν τη χώρα μάστιζε έντονη οικονομική κρίση, αφήνοντας πίσω δύο παιδιά. Εργάστηκαν και οι δύο σκληρά -καθαρίστρια σε επιχειρήσεις και οικιακή βοηθός εκείνη, μάστορας ο άντρας της- και κατάφεραν να φέρουν και να μεγαλώσουν εδώ τις κόρες τους. Τα χρόνια πέρασαν ανανεώνοντας διαρκώς τις άδειες παραμονής, ώσπου το 2014 η Νατάλια, άκουσε τις κόρες της να λένε: «Μαμά, έχουμε τους φίλους μας εδώ, τις σπουδές μας εδώ, δεν θα γυρίσουμε πίσω». Εκείνη την περίοδο τα κορίτσια πέρασαν στο πανεπιστήμιο, απέκτησαν την ελληνική ιθαγένεια και ενθάρρυναν και την ίδια να κάνει αίτηση για την απόκτηση ελληνικής υπηκοότητας.

«Η ιθαγένεια ξεκλειδώνει τα δικαιώματα που θα έπρεπε να έχουν τα άτομα ως πλήρη μέλη σε ένα κράτος», λέει η ερευνήτρια μετανάστευσης Jelena Dzankic, συνδιευθύντρια του Global Citizenship Observatory (Παγκόσμιο Παρατηρητήριο Ιθαγένειας) και καθηγήτρια στο Ευρωπαϊκό Πανεπιστημιακό Ινστιτούτο (EUI) της Φλωρεντίας. 

Ωστόσο οι ευρωπαϊκές χώρες πολιτογραφούν μόνο ένα μικρό μέρος των αλλοδαπών κατοίκων τους κάθε χρόνο. Σύμφωνα με τα τελευταία διαθέσιμα στοιχεία, το 2022 η Ευρωπαϊκή Ένωση, με πληθυσμό 448,4 εκατομμυρίων ανθρώπων, πολιτογράφησε λιγότερους από 1 εκατομμύριο ανθρώπους. Συνολικά, οι ευρωπαϊκές χώρες φιλοξενούν 41,2 εκατομμύρια αλλοδαπούς. Η Σουηδία πολιτογράφησε τους περισσότερους σε σχέση με το σύνολο του πληθυσμού της, ακολουθούμενη από την Ολλανδία και την Ιταλία. Η Αυστρία, η Εσθονία και η Λετονία από την άλλη, πολιτογράφησαν το μικρότερο ποσοστό. Οι περισσότερες αποφάσεις ιθαγένειας σε ευρωπαϊκά κράτη το 2022 αφορούσαν μετανάστες από το Μαρόκο, τη Συρία και την Αλβανία. 

Τα απαγορευτικά κριτήρια 

Στους παράγοντες που επηρεάζουν τα ποσοστά πολιτογράφησης σημαίνοντα ρόλο παίζουν τα κριτήρια των κρατών για την απόκτηση υπηκοότητας. Πρώτον, η τεκμηρίωση του συνόλου των ετών νόμιμης διαμονής που κυμαίνονται έως και 10 έτη στην Ισπανία, την Αυστρία και την Ιταλία και 7 έτη στην Ελλάδα. Παράλληλα απαιτείται η εκπλήρωση πρόσθετων απαιτήσεων ένταξης, όπως ορισμένα έτη εργασίας, εξετάσεις γλώσσας και πολιτισμού, έγγραφα από τις χώρες καταγωγής των αιτούντων, που μπορούν να λειτουργήσουν ως εμπόδια στην είσοδο. Τα άτομα που υποβάλλουν αίτηση πολιτογράφησης μέσω άλλων οδών, όπως οι πρόσφυγες ή οι σύζυγοι πολιτών, αντιμετωπίζουν παρόμοιες απαιτήσεις. Υπάρχουν επίσης απαιτούμενα εργασίας ή εισοδήματος. Σε περισσότερες από δώδεκα ευρωπαϊκές χώρες, μία από τις προϋποθέσεις για την υπηκοότητα είναι η ύπαρξη σταθερής πηγής εισοδήματος. 

Η Νατάλια έδωσε, μετά από μεγάλη αναμονή, εξετάσεις το 2023 για την απόκτηση της ελληνικής ιθαγένειας, ξοδεύοντας χρήματα για τα απαραίτητα δικαιολογητικά και ώρες ατελείωτου διαβάσματος δίχως βοήθεια. Κατάφερε να τις περάσει, ωστόσο το αίτημά της απορρίφθηκε, καθώς, εργαζόμενη ως καθαρίστρια, δεν συμπλήρωνε το ελάχιστο απαιτούμενο ετήσιο εισόδημα των 8.450 ευρώ για το διάστημα 2014-2019. «Βρίσκομαι εδώ νόμιμα από το 1997 και όλα αυτά τα χρόνια ζούσα κάπως, σωστά; Αλλά όχι με όσα απαιτούνται», εξηγεί στο MIIR απογοητευμένη. 

Από την αρχική αίτηση της Νατάλιας ως την τελική έκδοση απόφασης για την απόκτηση υπηκοότητας πέρασαν εννέα χρόνια. Ο ανάλογος χρόνος στην Ισπανία και την Ιταλία μπορεί να φτάσει και τα δέκα έτη, ενώ στην Ελλάδα κυμαίνεται στα έξι έτη, παρότι η νομοθεσία ορίζει ότι η διοίκηση έχει στη διάθεσή της 12 μήνες για να εξετάσει τις αιτήσεις πολιτογράφησης. Αυτήν τη στιγμή στην χώρα μας εκκρεμούν περισσότερες από 30.000 αιτήσεις. 

Η Νατάλια, ωστόσο, αποφάσισε να μην δώσει ξανά εξετάσεις, αφού πλέον είναι 61 ετών και δεν θεωρεί πως θα μπορέσει ποτέ να πιάσει το εισοδηματικό όριο. Θα προσπαθήσει απλά να ανανεώσει την άδεια διαμονής της, διαδικασία που εκτιμάται από τη ΜΚΟ Generation 2.0 Red πως μπορεί να τραβήξει τουλάχιστον δύο έτη. Κι αυτό γιατί το 2024 οι εκκρεμείς αιτήσεις αδειών διαμονής για πολίτες τρίτων χωρών έφταναν τις 280.474, με περίπου 32.650 νέα αιτήματα να προστίθενται σε ένα χρόνο, από τον Νοέμβριο του 2023 ως τον Νοέμβριο του 2024. 

Όπως αναφέρει το Generation 2.0 Red στην τελευταία του έκθεση για την Παρακολούθηση των Διοικητικών Διαδικασιών Απόκτησης Ιθαγένειας (Εκθεση #2, Μάιος 2024 – Αύγουστος 2024)), «βασικό και ανυπέρβλητο εμπόδιο για τους περισσότερους υποψήφιους είναι η απαίτηση να αποδείξουν ελάχιστο εισόδημα, κάτι που οδηγεί σε πολλές απορρίψεις αιτήσεων. Η απόκτηση ιθαγένειας ατόμων που ζουν χρόνια στη χώρα και έχουν αναπτύξει ισχυρούς δεσμούς με αυτή, δεν πρέπει να εξαρτάται από οικονομικούς παράγοντες». 

Στην Ελλάδα το 2023 εκδόθηκαν 4.931 αποφάσεις για πολιτογράφηση αλλογενών (τελευταία διαθέσιμα στοιχεία Γενικής Γραμματείας Ιθαγένειας), από τις οποίες ήταν θετικές οι 3.515 (71,28%). Στην πλειοψηφία τους (73,88%) αφορούσαν μετανάστες από την Αλβανία. Τρεις ωστόσο στις δέκα αιτήσεις (1.416 στον αριθμό) για απόκτηση ιθαγένειας, απορρίπτονται. 

Ξένοι στη χώρα τους

Χιλιάδες είναι οι εκκρεμείς αιτήσεις ιθαγένειας και στην περίπτωση των μεταναστών δεύτερης γενιάς, που στα τέλη Μαρτίου του 2022 έφταναν στη χώρα μας τις 18.822 (πιο πρόσφατα διαθέσιμα στοιχεία), με τις καθυστερήσεις στην επεξεργασία των αιτήσεων να ξεπερνούν τα τέσσερα χρόνια. 

Στην περίπτωση αυτή η ιθαγένεια χορηγείται, κατόπιν αιτήσεως των γονέων, είτε σε ανήλικα παιδιά που έχουν γεννηθεί στη χώρα και έχουν γραφτεί στην Α’ Δημοτικού (ισχύουν αυστηρές προϋποθέσεις για το καθεστώς και τα χρόνια διαμονής των γονιών τους στην Ελλάδα) είτε σε ανήλικα παιδιά που έχουν ολοκληρώσει εννέα τάξεις πρωτοβάθμιας και δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης σε ελληνικό σχολείο ή τις έξι τάξεις της δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης ή έχουν απολυτήριο Λυκείου και πτυχίο τριτοβάθμιας εκπαίδευσης. Το 2023 το ποσοστό αποδοχής των αιτήσεων ιθαγένειας δεύτερης γενιάς ήταν 97,3% (7.514 θετικές αποφάσεις), το 2022 98,38% (6.867) και το 2021 97,03% (5.154). 

Το 2022 η Ιταλία και η Ισπανία ήταν οι δύο ευρωπαϊκές χώρες που πραγματοποίησαν συνολικά τις περισσότερες πολιτογραφήσεις (213.716 και 181.581 αντίστοιχα) σύμφωνα με τη Eurostat. Ωστόσο, σχεδόν το ένα τρίτο από αυτές αφορούν άτομα που γεννήθηκαν εκεί. Το ποσοστό είναι παρόμοιο στην Αυστρία (32,69%), αλλά υψηλότερο στην Ελλάδα (53,93%), όπου περισσότεροι από τους μισούς από τους 12.733 ανθρώπους στους οποίους δόθηκε υπηκοότητα, είχαν γεννηθεί εδώ. 

Οι νόμοι των κρατών μελών της EE τείνουν να ευνοούν την ιθαγένεια λόγω καταγωγής (jus sanguinis) και όχι λόγω τόπου γέννησης (jus soli), αλλά αρκετές χώρες επιτρέπουν σε άτομα που έχουν γεννηθεί εκεί να γίνουν πολίτες ανεξάρτητα από την ιθαγένεια των γονέων τους σε ειδικές περιπτώσεις.

Πέντε χώρες χορηγούν αυτόματα την ιθαγένεια σε όσους γεννιούνται εκεί με αλλοδαπούς γονείς και πληρούν ορισμένες προϋποθέσεις, σύμφωνα με το Παγκόσμιο Παρατηρητήριο Ιθαγένειας (GLOBALCIT). Η Πορτογαλία προσφέρει ιθαγένεια στα παιδιά που γεννιούνται εκεί και των οποίων οι αλλοδαποί γονείς έχουν διαμείνει εκεί ένα χρόνο. Η Ιρλανδία το πράττει αυτό μετά από τρία χρόνια. Η Γερμανία το κάνει μετά από πέντε χρόνια, από τον Ιούνιο του 2024. Και το Λουξεμβούργο και η Γαλλία χορηγούν αυτόματα την ιθαγένεια σε άτομα που έχουν γεννηθεί εκεί και μπορούν να αποδείξουν ότι έχουν ζήσει εκεί 5 χρόνια, όταν τα άτομα αυτά γίνουν 18 ετών. Στη Γαλλία, περισσότερο από το ένα τέταρτο των περίπου 114.500 πολιτογραφήσεων το 2022 αφορούσαν παιδιά ηλικίας 13 έως 17 ετών, των οποίων οι γονείς υπέβαλαν αίτηση παρά την πρόβλεψη για αυτόματη ιθαγένεια στην ηλικία των 18 ετών. 

Αντίθετα, δεκαπέντε άλλες χώρες της ΕΕ δεν επιτρέπουν την αυτόματη πολιτογράφηση των παιδιών που γεννιούνται εκεί από αλλοδαπούς γονείς, αλλά προσφέρουν απλουστευμένες διαδικασίες, όπως η μείωση του χρόνου που απαιτείται για την προηγούμενη νόμιμη διαμονή. Δεν υπάρχει κοινός κανόνας: ενώ στην Ισπανία, οι γονείς των παιδιών που γεννιούνται στη χώρα μπορούν να υποβάλουν αίτηση για την ιθαγένεια του παιδιού τους μετά από ένα έτος νόμιμης διαμονής, στην Ιταλία δεν μπορούν να υποβάλουν αίτηση μέχρι το παιδί να γίνει 18 ετών. Η Σουηδία απαιτεί τρία χρόνια διαμονής, όχι μόνο για τα παιδιά που έχουν γεννηθεί εκεί, αλλά για όλους τους ανήλικους που διαμένουν στη χώρα, ανεξάρτητα από τον τόπο γέννησής τους.

Σε όλες αυτές τις χώρες, το πρώτο εμπόδιο για την πολιτογράφηση είναι η απόκτηση νόμιμης διαμονής. «Όταν τα παιδιά γεννιούνται από γονείς που βρίσκονται σε παράτυπη κατάσταση, βρίσκονται και αυτά σε παράτυπη κατάσταση», εξηγεί ο Diego Fernández-Maldonado, δικηγόρος μετανάστευσης της ΜΚΟ Caritas στη Μαδρίτη της Ισπανίας. Η οικονομολόγος Christina Gathmann από το Ινστιτούτο Κοινωνικοοικονομικών Ερευνών του Λουξεμβούργου, χαρακτηρίζει «χαμένη ευκαιρία» το γεγονός ότι οι περισσότερες χώρες δεν αναγνωρίζουν το δικαίωμα γέννησης ως ιθαγένεια στα παιδιά αλλοδαπών γονέων: «Η Ευρώπη μένει πίσω ή δεν σκέφτεται τα οφέλη, επειδή πολύ λίγες χώρες στην Ευρώπη έχουν δικαίωμα γέννησης της ιθαγένειας». 

Χωρίς εθνικότητα και χωρίς δικαιώματα

Υπάρχει και μια ακόμη κατηγορία ανθρώπων για την οποία κανείς δε συζητά. Αφορά τους τουλάχιστον 381.000 αλλοδαπούς, σύμφωνα με στοιχεία της Ύπατης Αρμοστείας του ΟΗΕ για τους Πρόσφυγες, που ζουν στην ΕΕ χωρίς να έχουν κάποια επίσημη ιθαγένεια, κατάσταση που τους αναγκάζει να ζουν ως αόρατοι, χωρίς βασικά δικαιώματα.

Πολλοί ανιθαγενείς προέρχονται από κράτη που έχουν εξαφανιστεί ή μπορεί να έχουν εκτοπιστεί λόγω πολέμου ή για άλλους λόγους. Άλλοι δεν έχουν ιθαγένεια λόγω κενών στους νόμους της χώρας γέννησής τους: μπορεί να είναι παιδιά ανιθαγενών ή ανθρώπων των οποίων οι χώρες δεν αναγνωρίζουν ως πολίτες τα παιδιά που γεννιούνται από τους πολίτες τους στο εξωτερικό. Κάποιοι άνθρωποι είναι ανιθαγενείς επειδή η χώρα στην οποία ζουν δεν αναγνωρίζει τη χώρα καταγωγής τους ως κράτος, όπως συμβαίνει σε μεγάλο μέρος της Ευρωπαϊκής Ένωσης (ΕΕ) για τους ανθρώπους από την Παλαιστίνη ή τη Δυτική Σαχάρα. 

Στη Σουηδία ο αριθμός των αναγνωρισμένων ανιθαγενών αυξήθηκε από 5.300 το 2005, το πρώτο έτος με διαθέσιμα στοιχεία, σε 42.511 το 2022. Στην Ελλάδα οι ανιθαγενείς έφταναν το 2022 τους 4.488, αριθμός που ήταν ίδιος ακριβώς το 2021.

Από τα μέσα του περασμένου αιώνα, δύο συμβάσεις του ΟΗΕ έχουν ως στόχο να εγγυηθούν ελάχιστα δικαιώματα για τους ανιθαγενείς. Πρώτον, η Σύμβαση του 1954 σχετικά με το καθεστώς των ανιθαγενών, η οποία ορίζει ποια άτομα εμπίπτουν σε αυτή την κατηγορία και απαιτεί από τις χώρες που την έχουν υπογράψει να τους παρέχουν πρόσβαση σε βασικά δικαιώματα που είναι τουλάχιστον ίδια με εκείνα που απολαμβάνουν οι νόμιμα διαμένοντες αλλοδαποί. 

Υπάρχει ακόμη η Σύμβαση του 1961 για τη μείωση της ανιθαγένειας, η οποία περιορίζει τις προϋποθέσεις που πρέπει να πληρούν οι ανιθαγενείς για να αποκτήσουν ιθαγένεια. Είκοσι ευρωπαϊκά κράτη την έχουν υπογράψει, ωστόσο, η Γαλλία, η Ελλάδα και η Σλοβενία δεν το έχουν ακόμη κάνει, ενώ η Κύπρος, η Εσθονία και η Πολωνία δεν έχουν καν προσχωρήσει στη Σύμβαση του 1954, σύμφωνα με την τελευταία έκθεση για την ανιθαγένεια του Ευρωπαϊκού Δικτύου Μετανάστευσης (ΕΔΜ), ενός διακυβερνητικού οργανισμού που χρηματοδοτείται από την ΕΕ. 

Το 2022, σύμφωνα με τα τελευταία στοιχεία της Eurostat, τα 27 κράτη της ΕΕ χορήγησαν ιθαγένεια σε συνολικά 7.296 ανιθαγενείς. Από το 2013, το πρώτο έτος για το οποίο υπάρχουν διαθέσιμα στοιχεία, χορηγήθηκαν σε τουλάχιστον 67.600, με περισσότερους από τους μισούς στη Σουηδία. 

Μόνο 18 χώρες έχουν απλοποιήσει την πρόσβαση στην ιθαγένεια για τους ανιθαγενείς, σύμφωνα με την Globalcit. Η διαδικασία, όμως, είναι διαφορετική από χώρα σε χώρα και δεν παρέχονται πάντα διευκολύνσεις. Στην Ιρλανδία δεν απαιτείται οι ανιθαγενείς να έχουν ζήσει στη χώρα για ορισμένο χρονικό διάστημα. Στην Ελλάδα εάν ένας ανιθαγενής έχει διαμείνει για 3 χρόνια στη χώρα, μπορεί να υποβάλει αίτηση για την ιθαγένεια. Το Βέλγιο μειώνει την απαίτηση διαμονής από 5 χρόνια σε 2, ενώ 5 χρόνια διαμονής είναι το κριτήριο και στη Γερμανία. Εννέα άλλες χώρες της ΕΕ, συμπεριλαμβανομένης της Ισπανίας, της Πορτογαλίας και της Ρουμανίας, δεν διευκολύνουν με κανέναν τρόπο την απόκτηση ιθαγένειας για τους ανιθαγενείς. 

Όλες οι χώρες της ΕΕ, εκτός από την Κύπρο και τη Ρουμανία, παρέχουν ιθαγένεια σε άτομα που έχουν γεννηθεί στη χώρα και τα οποία διαφορετικά θα ήταν ανιθαγενή. Στην Ελλάδα, τα παιδιά που γεννιούνται από ανιθαγενείς γονείς, αποκτούν ιθαγένεια ελληνική εφόσον γεννηθούν στη χώρα. 

Περισσότερα εμπόδια στον δρόμο για την ιθαγένεια

Η απόκτηση ιθαγένειας αποτελεί σε κάθε περίπτωση το μόνο καθεστώς που αναγνωρίζει τον/την κάτοχο της ως ισότιμο μέλος της κοινωνίας, παρέχοντάς του/της ισότιμη πρόσβαση σε δικαιώματα, αλλά και σε μια αίσθηση ασφάλειας πως δεν υπάρχει σενάριο επιστροφής στην χώρα προέλευσης. 

Σε μια συγκυρία στην οποία ακροδεξιές δυνάμεις σέρνουν τους Ευρωπαίους κυβερνώντες στην αυστηροποίηση της μεταναστευτικής πολιτικής, είναι βέβαιο πως οι προκλήσεις για την απόκτηση ιθαγένειας θα αυξηθούν στα κράτη-μέλη. Στην Ελλάδα, η πρόσφατη απόφαση-ορόσημο του ΣτΕ, που παύει την αναγνώριση της Τουρκίας ως ασφαλούς τρίτης χώρας για πρόσφυγες από πέντε εθνικότητες (Συρία, Αφγανιστάν, Πακιστάν, Μπαγκλαντές, Σομαλία), αναμένεται να ενισχύσει την πίεση στην ήδη επιβαρυμένη διοίκηση, όπου, χωρίς ρεαλιστικά συστηματικές λύσεις, τα προβλήματα των καθυστερήσεων ως προς τις άδειες διαμονής και την ιθαγένειας αντί να διορθώνονται, θα διογκώνονται, αφήνοντας μετέωρους χιλιάδες ανθρώπους. 

*Η διασυνοριακή έρευνα δεδομένων εκπονήθηκε στο πλαίσιο του Ευρωπαϊκού Δικτύου Δημοσιογραφίας Δεδομένων (EDJNet). 

Την έρευνα συντόνισε η ισπανική δημοσιογραφική ομάδα Civio, ενώ συμμετείχαν ακόμη οι δημοσιογραφικές ομάδες: Deutsche Welle (Γερμανία),  Noteworthy (Ιρλανδία), OBCT (Ιταλία), Dennik N (Σλοβακία) και MIIR (Ελλάδα). 

Διαβάστε περισσότερα για τη μεθοδολογία της έρευνας δεδομένων στο τέλος των άρθρων του Civio: εδώ, εδώ και εδώ. 

-Ούτε το ένα τρίτο των ορόσημων και στόχων του Ταμείου Ανάκαμψης δεν έχει εκπληρώσει η Ελλάδα, 17 μήνες πριν τη λήξη των προθεσμιών του Μηχανισμού. Από τους συνολικά 381, μόλις οι 107 (28%) θεωρούνται ολοκληρωμένοι από την Κομισιόν.

-Σημαντικές καθυστερήσεις στην υλοποίηση των έργων διαπιστώνουν το Ευρωπαϊκό αλλά και το Ελληνικό Ελεγκτικό συνέδριο, γεγονός που θα οδηγήσει όσο πλησιάζει το τέλος του Μηχανισμού είτε σε παρατυπίες στις συμβάσεις των έργων είτε σε απώλεια ευρωπαϊκής χρηματοδότησης. Νέο καμπανάκι για κατάχρηση πόρων λόγω ανεπάρκειας ελέγχων.

– Τέσσερα χρόνια μετά την έναρξη του Ταμείου έχουν εισρεύσει στη χώρα το 50% των διαθέσιμων κονδυλίων αντι του 64% που είχε προυπολογιστεί, κατατάσσοντας την Ελλάδα στην 9η θέση στην απορροφητικότητα μεταξύ των 27 κρατών μελών

-Από τα 18,2 δισ εισροών στην Ελλάδα μέχρι σήμερα, μόλις τα 7,1 δισ συνιστούν πραγματικές πληρωμές στους τελικούς δικαιούχους, καθώς τα υπόλοιπα λιμνάζουν στους κεντρικούς και περιφερειακούς λογαριασμούς της Γενικής Κυβέρνησης, μειώνοντας την πραγματική απορρόφηση των ευρωπαϊκών χρημάτων στο 20% 

-Σε 20 μεγάλες εταιρείες έχουν κατανεμηθεί πάνω από 3,7 δισ πόρων, σχεδόν τα μισά δηλαδή από όσα έχουν λάβει όλα τα Υπουργεία μαζί, σύμφωνα με τον ελληνικό κατάλογο με τους τελικούς αποδέκτες με την υψηλότερη χρηματοδότηση από το Ταμείο. Ο όμιλος ΔΕΗ, ο όμιλος ΤΕΡΝΑ και ο ΑΔΜΗΕ πρωταθλητές των κονδυλίων.

-Στο νέο ευρωπαϊκό εξοπλιστικό πρόγραμμα ReArm Europe ή την Ευρωπαϊκή Τράπεζα Επενδύσεων συζητά η Κομισιόν να ανακατανείμει τα αδιάθετα κεφάλαια που θα χαθούν για την Ελλάδα αλλά και τις άλλες ευρωπαϊκές χώρες.

Ούτε το ένα τρίτο των ορόσημων και στόχων του Ταμείου Ανάκαμψης δεν εχει εκπληρώσει η Ελλάδα, τη στιγμή που εμφανίζει σημαντική καθυστέρηση στην υλοποίηση των έργων και την απορροφητικότητα των πόρων, η οποία φτάνει το 50%, 17 μήνες πριν τη λήξη των προθεσμιών του Μηχανισμού που ξεκίνησε το 2021. Αποτέλεσμα είναι να καθίσταται πλέον πιο ορατός από ποτέ ο κίνδυνος απώλειας των διαθέσιμων ευρωπαϊκών χρημάτων.

Τον κίνδυνο αυτό αντιμετωπίζουν και άλλες ευρωπαϊκές χώρες με χαμηλά εως μέτρια ποσοστά απορροφητικότητας λόγω των καθυστερήσεων. Η χώρα μας, όμως, αντιμετωπίζει κι ένα επιπρόσθετο πρόβλημα: μεγάλο μέρος των εισροών από το Ταμείο λιμνάζουν στους λογαριασμούς του κράτους χωρίς να διατίθενται στους τελικούς δικαιούχους, με συνέπεια η πραγματική απορρόφηση των κονδυλίων να μην φτάνει σήμερα ούτε το 25%, συμπληρώνοντας τέσσερα χρόνια από την έναρξη του Μηχανισμού  

Το συνολικό σχέδιο ανάκαμψης και ανθεκτικότητας της Ελλάδας, «Ελλάδα 2.0», ανέρχεται σε 35,95 δισ. ευρώ, εκ των οποίων 18,22 δισ. ευρώ αφορούν μη επιστρεπτέες επιχορηγήσεις και 17,73 δισ. ευρώ αφορούν δάνεια, τα οποία η κυβέρνηση έχει επιλέξει να διανέμονται μέσω του κλασικού καναλιού του τραπεζικού συστήματος, με το ελάχιστο επιτόκιο βέβαια χορήγησης δανείων του Μηχανισμού (0,35% στις μικρές και 1% στις μεσαίες και μεγάλες επιχειρήσεις)

Το Σχέδιο περιλαμβάνει 105 επενδύσεις και 77 μεταρρυθμίσεις, καθώς και 381 ορόσημα και στόχους, δομημένα γύρω από πέντε βασικούς πυλώνες:1. Πράσινη Μετάβαση, 2. Ψηφιακός Μετασχηματισμός, 3. Απασχόληση – Δεξιότητες – Κοινωνική Συνοχή, 4, Ιδιωτικές Επενδύσεις και Μετασχηματισμός της Οικονομίας, 5. REPowerEU. Από την η υλοποίηση και την πρόοδο των παραπάνω, τα οποία αξιολογούνται διαρκώς από την Επιτροπή, εξαρτάται η εκταμίευση των διαθέσιμων πόρων, με κύρια προϋπόθεση για τις πληρωμές την ικανοποιητική εκπλήρωση των ορόσημων και των στόχων

Σύμφωνα με την Οδηγία σύστασης του Ταμείου η προθεσμία μέσα στην οποία πρέπει να υλοποιηθούν τα τελικά ορόσημα και οι τελικοί στόχοι τόσο των επενδυτικών έργων όσο και των μεταρρυθμίσεων είναι η 31η Αυγούστου 2026, και η οποιαδήποτε πληρωμή από τον Μηχανισμό προς τα κράτη μέλη πρέπει να έχει ολοκληρωθεί έως 31 Δεκεμβρίου 2026

Οι εισροές του Εθνικού Σχεδίου Ανάκαμψης και Ανθεκτικότητας «Ελλάδα 2.0» στο τέλος του 2024 ανήλθαν σε 18,2 δισ. ευρώ (8,59 δισ. ευρώ σε επιχορηγήσεις και 9,62 δισ. ευρώ σε δάνεια, σύμφωνα με την εισηγητική έκθεση του Προϋπολογισμού 2025). Οι συνολικές δηλαδή εκταμιεύσεις του προγράμματος “Ελλάδα 2.0” μέχρι σήμερα αντιστοιχούν στο 50% των συνολικών διαθέσιμων πόρων (επιχορηγήσεων και δανείων). Ειδικότερα, οι εκταμιεύσεις επιχορηγήσεων αντιστοιχούν στο 46% του συνόλου των επιχορηγήσεων, ενώ οι εκταμιεύσεις δανείων αντιστοιχούν στο 50% του συνόλου των δανειακών πόρων .

Καθυστερήσεις και αποκλίσεις 

Σύμφωνα με τα στοιχεία της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, η Ελλάδα βρίσκεται στην 9η θεση των εισροών μεταξύ των 27 χωρών της ΕΕ. Στις 9 Ιανουαρίου 2025, η Γαλλία είχε λάβει το 76,6% των ευρωπαϊκών κονδυλίων του σχεδίου ανάκαμψης που της αναλογούν, με την Γερμανία και την Ιταλία να ακολουθούν με 65,2% και 62,8% αντίστοιχα σε ποσοστό απορροφητικότητας. Σε αντιδιαστολή, στις χαμηλές θέσεις συγκαταλέγονται χώρες όπως η Αυστρια με μόλις 30,1%, ενώ οι εισροές δεν φτάνουν καν το 25% στις Κάτω Χώρες και τη Βουλγαρία 

Αξίζει να σημειώσουμε ότι η Ουγγαρία έχει λάβει μόνο την προχρηματοδότηση, με αποτέλεσμα το ποσοστό απορρόφησης να ανέρχεται σε μόλις 8,8%, λόγω της συνεχιζόμενης στασιμότητας στην ολοκλήρωση των υπερ-οροσήμων που σχετίζονται με το κράτος δικαίου. Αντίστοιχα, η απορρόφηση των κονδυλίων στη Σουηδία βρίσκεται στο 0%, ωστόσο η κατάσταση αναμένεται να αλλάξει σύντομα, καθώς η χώρα υπέβαλε το πρώτο της αίτημα πληρωμής ύψους 1,6 δισ. ευρώ (από τα συνολικά 3,5 δισ. ευρώ) στις 20 Δεκεμβρίου 2024.

Με βάση τα παραπάνω στοιχεία, γίνεται φανερό ότι με την προθεσμία του τέλους του Μηχανισμού Ανάκαμψης να πλησιάζει, τα πράγματα δεν εξελίσσονται όπως είχαν προγραμματιστεί, με μεγάλες μάλιστα αποκλίσεις μεταξύ των χωρών στις εισροές. Χαρακτηριστική είναι η περίπτωση της Ελλάδας, όπου η εκταμίευση των δόσεων του προγράμματος “Ελλάδα 2.0” παρουσιάζει σημαντική καθυστέρηση.

Ενδεικτικά, στον αρχικό σχεδιασμό του προγράμματος (πριν από την αναθεώρησή του, τον Δεκέμβριο 2023), προβλεπόταν ότι έως το τέλος του 2024 θα είχαν εκταμιευθεί οι πρώτες 7 δόσεις, δηλαδή το 64% των συνολικών πόρων (επιχορηγήσεων και δανείων) που είναι διαθέσιμοι για τη χώρα. Αντίθετα, μέχρι το τέλος του 2024 είχαν εκταμιευθεί 4 δόσεις, οι οποίες αντιστοιχούν στο 50% των συνολικών πόρων.

Εντούτοις, το πρόβλημα των καθυστερήσεων εισροών δεν μοιάζει να αποτελεί μόνο πρόβλημα της Ελλάδας. Μέχρι το τέλος του 2023, στο μέσο της περιόδου εφαρμογής, μόλις 32% των κεφαλαίων είχαν διανεμηθεί στα κράτη-μέλη, σύμφωνα με το Ευρωπαϊκό Ελεγκτικό Συνέδριο. 

Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή, στην τελευταία ετήσια έκθεσή της σχετικά με την εφαρμογή του Ταμείου, καταγράφει επίσης τα χαμηλά ποσοστά, ωστόσο χαιρετίζει τη μείωση των καθυστερήσεων το 2024 σε σύγκριση με το 2023, καθώς μέχρι το καλοκαίρι του 2024, είχε διανεμηθεί στα κράτη το 40% των κονδυλίων, Το ποσοστό αυξήθηκε σε 47% τον Φεβρουάριο του 2025, 4 χρόνια ακριβώς μετά την επίσημη έναρξη του Μηχανισμού το 2021.

Αναλυτικά, μέχρι στιγμής, οι εκταμιεύσεις των κονδυλίων του Ταμείου ανέρχονται σε 197,5 δισ. ευρώ σε επιχορηγήσεις (55% των διαθέσιμων επιχορηγήσεων) και 108,7 δισ. ευρώ σε δάνεια (37% των διαθέσιμων δανείων), αφήνοντας σημαντικό ποσοστό των κονδυλίων ακόμη προς εκταμίευση από τα συνολικά 650 δισ. διαθέσιμων πόρων του Ταμείου.  

Ο λόγος που συμβαίνει αυτό είναι ο προφανής: οι καθυστερήσεις που εντοπίζονται στην υλοποίηση των έργων και στην επίτευξη των οροσήμων και των στόχων.

Οι αιτίες των καθυστερήσεων   

Τον Γενάρη του 2025 το ελληνικό Ελεγκτικό Συνέδριο δημοσίευσε έκθεση κόλαφο σχετικά με την εφαρμογή και πορεία υλοποίησης του ελληνικού Σχεδίου. Ο έλεγχος αποκάλυψε σημαντικές καθυστερήσεις στην υλοποίηση των έργων, οι οποίες ενδέχεται να οδηγήσουν είτε σε συσσώρευση έργων προς ολοκλήρωση στο τέλος της περιόδου του Ταμείου, με κίνδυνο αναποτελεσματικής δαπάνης πόρων και παρατυπιών, είτε σε απώλεια ευρωπαϊκής χρηματοδότησης.

Αναλυτικά, ο έλεγχος ανέδειξε τα εξής ευρήματα:

• Ανεπαρκή χρονοδιαγράμματα: Απουσία υποχρεωτικών ενδιάμεσων εκθέσεων προόδου πέρα από τα ορόσημα που έχουν συμφωνηθεί με την ΕΕ, καθώς και έλλειψη μέτρων για την πρόληψη καθυστερήσεων.
• Χαμηλό επίπεδο συμμόρφωσης των εμπλεκόμενων φορέων με τις διαδικασίες παρακολούθησης της προόδου και της υλοποίησης των έργων, με αποτέλεσμα οι καθυστερήσεις στην επίτευξη των οροσήμων να μην καταγράφονται.
• Υποστελέχωση των φορέων υλοποίησης, γεγονός που οδήγησε σε ανάθεση έργων σε ιδιώτες (τεχνικούς συμβούλους), χωρίς ωστόσο αυτό να αποτρέπει την ελλιπή παρακολούθηση των έργων μέσω του ολοκληρωμένου πληροφοριακού συστήματος του Ταμείου
• Περιορισμένη διαλειτουργικότητα των πληροφοριακών συστημάτων του Tαμείου Ανάκαμψης με άλλα πληροφοριακά συστήματα, με αποτέλεσμα την αδυναμία εντοπισμού, πρόληψης και αντιμετώπισης καθυστερήσεων.
• Καθυστερήσεις στην ανάπτυξη και υλοποίηση των έργων: Ως μέτρο αντιμετώπισης, οι εμπλεκόμενοι φορείς αποφάσισαν να τροποποιήσουν τις σχετικές αποφάσεις ένταξης έργων, χωρίς ωστόσο να προσδιορίζονται σε αυτές τα αίτια των καθυστερήσεων και τα μέτρα για την επίλυσή τους.

Το Ευρωπαϊκό Ελεγκτικό Συνέδριο επιχείρησε να δώσει μια εξήγηση των καθυστερήσεων στην υλοποίηση έργων και την επίτευξη στόχων με βάση ειδική έρευνα που συμμετείχαν τα εθνικά συντονιστικά όργανα του Μηχανισμού Ανάκαμψης σε Ισπανία, Ιταλία, Σλοβακία και Ρουμανία. Σύμφωνα με τις αιτιολογίες που παρείχαν οι παραπάνω χώρες για τους λόγους των καθυστερήσεων, αυτοί συμπυκνώνονται στους εξης:  1. Μεταβολές των εξωτερικών συνθηκών, 2. Υποεκτίμηση του χρόνου που απαιτείται για την υλοποίηση των μέτρων κατά τον σχεδιασμό των εθνικών σχεδίων, 3. Προβλήματα που σχετίζονται με τις δημόσιες συμβάσεις, 4. Εφαρμογή των κανόνων περί κρατικών ενισχύσεων , 5. Διοικητικά προβλήματα και ανεπαρκής διαχειριστική ικανότητα, 6. Πολυπλοκότητα των εθνικών διαδικασιών.

«Με το T.Α., η Ευρωπαϊκή Επιτροπή έθεσε γενικές κατευθύνσεις. Στη συνέχεια, εναπόκειται στα κράτη-μέλη να βρουν έργα που να ευθυγραμμίζονται με αυτές τις προτεραιότητες. Ωστόσο, για μια δημόσια διοίκηση ή μια τοπική αρχή που δεν είναι συνηθισμένη σε τέτοιου είδους χρηματοδοτήσεις, η ξαφνική απόκτηση 10 εκατομμυρίων ευρώ για κατανομή δεν είναι τόσο απλή υπόθεση. Απαιτούνται συγκεκριμένες μέθοδοι, οι οποίες δεν υπήρχαν απαραίτητα», εξηγεί ο Jérôme Creel οικονομολόγος στο Γαλλικό Παρατηρητήριο Οικονομικών Συγκυριών (OFCE), φωτιζοντας τη χαμηλή διοικητική ικανότητα διαχείρισης ενός τόσο μεγάλου όγκου κονδυλίων ως μια από αιτίες των καθυστερήσεων.

Ειδικά για την ελληνική περίπτωση, εντουτοις, ο Παναγιώτης Κορκολής, γενικός διευθυντής του Ινστιτούτου Εναλλακτικών Πολιτικών “ΕΝΑ”, αποδίδει τις καθυστερήσεις στις “παθογένειες τόσο του δημόσιου όσο και του ιδιωτικού τομέα. Το πρόβλημα έγκειται στον τρόπο λειτουργίας τους, καθώς και στη δομή του δημόσιου τομέα στην Ελλάδα. Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί η σύμβαση 717 με το σιδηροδρομικό δυστύχημα στα Τέμπη, η οποία χρειάστηκε 10 χρόνια για να ολοκληρωθεί, με τραγικές συνέπειες”, σημειώνει.

Αντίστοιχα, ένα μεγάλο μέρος των έργων του Ταμείου Ανάκαμψης «κινδυνεύει να έχει παρόμοια καθυστέρηση, εξαιτίας των ίδιων παθογενειών”, καταλήγει.

Κίνδυνος κατάχρησης πόρων λόγω ανεπάρκειας ελέγχων

Λίγες μέρες πριν τη δημοσίευσή της έρευνας μας, το Ευρωπαϊκό Ελεγκτικό Συνέδριο δημοσίευσε μια νέα ειδική έκθεση που αναδεικνύει σημαντικά κενά στους μηχανισμούς ελέγχου του Μηχανισμού Ανάκαμψης θέτοντας σε αμφισβήτηση την αποτελεσματικότητα των ελέγχων που εφαρμόζει η Ευρωπαϊκή Επιτροπή για τη συμμόρφωση των κρατών-μελών με τους κανόνες της ΕΕ. 

Η έκθεση επισημαίνει ότι οι τα σχετικά συστήματα δικλίδων σε ορισμένες χώρες της ΕΕ διασφάλισης της νομιμότητας και της διαφάνειας στη διαχείριση των χρηματοδοτήσεων από το Ταμείο παρουσιάζουν σημαντικές αδυναμίες, ενώ επιπλέον, οι έλεγχοι της Ευρωπαϊκής Επιτροπής εμφανίζουν κενά στο πεδίο κάλυψής τους. Αυτό δημιουργεί τον κίνδυνο τα κονδύλια ανάκαμψης να χρησιμοποιούνται για τη χρηματοδότηση μέτρων που δεν έχουν υποβληθεί σε αυστηρούς ελέγχους ως προς τη συμμόρφωσή τους με τους κανόνες για τις δημόσιες συμβάσεις ή τις κρατικές ενισχύσεις.

Η έκθεση αναφέρει ότι η Ευρωπαϊκή Επιτροπή δεν παρακολουθεί επαρκώς την εφαρμογή διορθωτικών μέτρων από τις εθνικές αρχές, με αποτέλεσμα τα κονδύλια που καταβάλλονται αχρεωστήτως να μην επιστρέφονται πάντα στο προϋπολογισμό της ΕΕ ή να μην αφαιρούνται από μελλοντικές πληρωμές. Αυτό οφείλεται σε μια σειρά από προβλήματα στον σχεδιασμό του Μηχανισμού, ο οποίος βασίζεται στην επίτευξη προκαθορισμένων στόχων και οροσήμων και όχι στην αυστηρή επαλήθευση των δαπανών. Η έκθεση αναφέρει ότι αυτό δημιουργεί τη δυνατότητα για κατάχρηση και κατασπατάληση των ευρωπαϊκών πόρων.

Ενδεικτικό είναι, όπως αναφέρεται στην έκθεση, ότι από τις 14 χώρες μεταξύ των οποίων και η Ελλάδα, που υποβλήθηκαν σε έλεγχο για τη χρηματοδότηση του 2023 με βάση τα επικαιροποιημένα εγκεκριμένα κριτήρια της Γενικής Διεύθυνσης Οικονομικών και Χρηματοδοτικών Υποθέσεων (DG ECFIN), ο έλεγχος αυτός είχε ολοκληρωθεί  έως τα μέσα του 2024 μόνο σε δύο (Γερμανία και Σλοβακία). Για την Ελλάδα και τα υπόλοιπα κράτη η Επιτροπή “δεν είχε κοινοποιήσει επίσημα τα ευρήματά της μέσω προσχεδίων εκθέσεων και, ως εκ τούτου, δεν είναι σαφές πώς τυχόν κρίσιμα ή πολύ σημαντικά ζητήματα που εντοπίστηκαν από τον προκαταρκτικό έλεγχο επηρεάζουν τη διασφάλιση (της νομιμότητας)”  

 Το καμπανάκι κινδύνου του Ευρωπαϊκού Ελεγκτικου Συνεδρίου έχει ιδιαίτερη σημασία για την Ελλάδα, καθώς η έλλειψη επαρκών ελέγχων στις δημόσιες συμβάσεις και τις κρατικές ενισχύσεις μπορεί να οδηγήσει σε  νέες καθυστερήσεις σε περίπτωση σοβαρών παραβάσεων, και φυσικά στην απώλεια χρηματοδότησης.

Ούτε το ένα τρίτο των στόχων δεν έχει εκπληρώσει η Ελλάδα

Την ίδια στιγμή, έως τον Φεβρουάριο του 2025, μόλις το 28% όλων των οροσήμων και στόχων θεωρείται ότι έχει εκπληρωθεί στο σύνολο των χωρών. Γεγονός που καταγράφεται ως εξαιρετικά σοβαρό στο πλαίσιο του διαλόγου μεταξύ του Ευρωκοινοβουλίου και της Κομισιόν για την πορεία του Ταμείου Ανάκαμψης. Όπως διαπιστώνεται στο σχετικό έγγραφο, “αυτό που προκαλεί εντύπωση είναι ότι, με εξαίρεση την Ιταλία, οι μεγαλύτεροι αποδέκτες των πόρων του RRF (είτε ως ποσοστό του εθνικού ΑΕΠ είτε σε κατά κεφαλήν όρους) δεν φαίνεται να αποδίδουν εξίσου καλά στην επίτευξη οροσήμων και στόχων, σε σύγκριση με την απορρόφηση των κονδυλίων.

Για παράδειγμα, η Ελλάδα και η Πορτογαλία έχουν λάβει πάνω από το μισό των κονδυλίων που τους αναλογούν, ωστόσο καμία από τις δύο χώρες δεν έχει επιτύχει ούτε το ένα τρίτο των οροσήμων και στόχων που περιλαμβάνονται στο σχέδιό τους”.

Και πράγματι έτσι είναι, καθώς από τα συνολικά 381 ορόσημα και στόχους της, η Ελλάδα έχει εκπληρώσει μόλις τα 107, δηλαδή το πενιχρό ποσοστό του 28%, 17 μήνες πριν τη λήξη των προθεσμιών (Αύγουστος 2026) του Μηχανισμού, που ξεκίνησε επίσημα τον Φλεβάρη του 2021.

Με άλλα λόγια, όσο πλησιάζει η καταληκτική προθεσμία, η εκταμίευση πληρωμών από τις Βρυξέλλες θα γίνεται όλο και πιο δύσκολη, καθώς θα απαιτείται η επίτευξη περισσότερων στόχων για να εγκριθούν οι πληρωμές.

Δεν πρόκειται όμως για το μοναδικό οξύμωρο που αφορά το ελληνικό σχέδιο Ανάκαμψης 

20% η πραγματική απορρόφηση στο ελληνικό Σχέδιο

Σύμφωνα με τη μελέτη που δημοσίευσε το Ινστιτούτου Εναλλακτικών Πολιτικών “ΕΝΑ” τον Δεκέμβριο 2024 σχετικά με την εφαρμογή του ελληνικού Σχεδίου, η τελευταία χαρακτηρίζεται από μια κομβική αντίφαση: τις σοβαρές αποκλίσεις μεταξύ των συνολικών εκταμιεύσεων του Ταμείου προς την Ελλάδα και των πραγματικών πληρωμών προς τους τελικούς δικαιούχους, που καθιστούν την πραγματική απορρόφηση των κονδυλίων εξαιρετικά μικρότερη από τις επίσημες εισροές του 50%    

Όπως παρατηρεί η έκθεση, συνολικά, η απορρόφηση των πόρων του Ταμείου Ανάκαμψης εξακολουθεί να αποτελεί πηγή ανησυχίας, καθώς, αν και 18 δισ. ευρώ έχουν εισρεύσει στη χώρα, οι συνολικές δαπάνες έως 30.10.2024 εκτιμώνται μόλις στα 12 δισ. ευρώ. Από αυτά, 5,2 δισ. ευρώ αφορούν το σκέλος των δανείων, ενώ 6,8 δισ. ευρώ το σκέλος των επιχορηγήσεων. Βάσει αυτών των στοιχείων, το ύψος των αδρανών πόρων –δηλαδή των πόρων που παραμένουν ανεκμετάλλευτοι μέσω δράσεων και προγραμμάτων– παραμένει ιδιαίτερα υψηλό, στα 6 δισ. ευρώ.

Αυτά τα χρήματα, εξηγεί ο Παναγιώτης Κορκολής, «παραμένουν στον λογαριασμό του Δημοσίου στην Τράπεζα της Ελλάδας και καταγράφονται ως λογιστική εγγραφή, όπως συμβαίνει με όλες τις μεταφορές μεγάλων ποσών, μέχρι να υλοποιηθούν έργα και να απορροφηθούν πραγματικά. Δηλαδή, αναμένουν να προκύψει μια δαπάνη, όπως η πληρωμή ενός εργολάβου ή η επιχορήγηση ενός εργαζόμενου που συμμετέχει σε πρόγραμμα επανακατάρτισης, ώστε να μετατραπούν σε πραγματικές δαπάνες.

Η διαφορά μεταξύ του να παραμένουν αδρανή στον λογαριασμό και του να μετατρέπονται σε δαπάνες αντικατοπτρίζεται στους λιμνάζοντες πόρους που καταγράφονται στη μελέτη».

Λαθροχειρία με τις μεταφορές μεταξύ των φορέων της γενικής κυβέρνησης

Όμως ακόμη και τα 12 δισ. ευρώ δαπανών που εμφανίζονται, περιλαμβάνουν πάλι και λογιστικές μεταφορές μεταξύ τραπεζικών λογαριασμών των φορέων της Γενικής Κυβέρνησης στην Τράπεζα της Ελλάδος και όχι πραγματικές πληρωμές προς τους τελικούς δικαιούχους των δράσεων και των έργων, οι οποίες αποτελούν ρευστότητα για την πραγματική οικονομία και συμβολή στο ΑΕΠ. 

Πώς γίνεται αυτό; «Τα χρήματα μεταφέρονται από τον λογαριασμό του κεντρικού κράτους και παρκάρονται σε ενδιάμεσο λογαριασμό της Δημόσιας Υπηρεσίας Απασχόλησης (ΔΥΠΑ), μέχρι η τελευταία να τα αξιοποιήσει” εξηγεί ο Κορκολής. “Υπάρχει, λοιπόν, το ‘μεγάλο παρκάρισμα’ και το ‘μικρό παρκάρισμα’. Σε αυτό το πλαίσιο, το ελληνικό κράτος προβαίνει σε μια λαθροχειρία, ισχυριζόμενο ότι έχει απορροφήσει τα κονδύλια επειδή τα μετέφερε στη ΔΥΠΑ. Στην πραγματικότητα, όμως, τα χρήματα παραμένουν στον λογαριασμό της ΔΥΠΑ, μέχρι να απορροφηθούν και να μετατραπούν σε πραγματικές δαπάνες».

Σύμφωνα με τη μελέτη, ενώ το λογιστικό ποσοστό απορρόφησης των συνολικών δανειακών πόρων ανέρχεται στο 29%, το ποσό που έχουν λάβει οι επιχειρήσεις από τους πόρους του “Ελλάδα 2.0” αντιστοιχεί σε πραγματική απορρόφηση μόλις 13%. Αντίστοιχα, από τα 6,8 δισ. ευρώ των επιχορηγήσεων που εμφανίζονται ως δαπάνες, μόνο 4,8 δισ. ευρώ μπορούν να θεωρηθούν ως πραγματική ρευστότητα στην οικονομία (λογιστική απορρόφηση 37% και πραγματική απορρόφηση 26%).

Από το συνολικό ποσό των 12 δισ. € σε δάνεια και επιχορηγήσεις, οι λογιστικές δαπάνες ανέρχονται σε 4,8 δισ. € ενώ οι πραγματικές δαπάνες σε 7,1 δισ. €,. Με βάση την εκτίμηση αυτή η λογιστική απορρόφηση είναι 33% ενώ η πραγματική απορρόφηση υπολογίζεται σε περίπου 20%.

Η Επιτροπή φαίνεται να επικεντρώνεται κυρίως στις εκταμιεύσεις που πραγματοποιούν οι Βρυξέλλες προς τις εθνικές κυβερνήσεις. Ωστόσο, αυτό που έχει επίσης σημασία είναι το πότε αυτά τα κονδύλια φτάνουν στους τελικούς δικαιούχους. Και είναι ακριβώς «σε αυτό το τελευταίο στάδιο όπου παρατηρείται το πρόβλημα», επισημαίνει ο γάλλος οικονομολόγος Jérôme Creel. 

Με απλά λόγια, οι καθυστερήσεις καταγράφονται σε δύο επίπεδα: τόσο στις εκταμιεύσεις από τις Βρυξέλλες προς τα κράτη-μέλη, όσο και στην κατανομή των κονδυλίων από τις εθνικές κυβερνήσεις προς τους τελικούς δικαιούχους.

Σε 20 εταιρείες 3,7 δισ κονδυλίων, σχεδόν τα μισά από όσα έχουν λάβει τα Υπουργεία

Στην Ελλάδα εξάλλου υπάρχει ένα ακόμη πρόβλημα, αυτό της στρεβλής εξαρχής κατανομής με την κυβέρνηση να κατευθύνει τα χρήματα κυρίως σε μεγάλους οργανισμούς και επιχειρήσεις, υποβαθμίζοντας τις ανάγκες των μικρομεσαίων επιχειρήσεων, που δεν έχουν πρόσβαση στο δανεισμό, όπως οι εταιρικοί κολοσσοί

Σύμφωνα με την ανακοίνωση της Ειδικής Υπηρεσίας Συντονισμού του Ταμείου Ανάκαμψης του Υπουργείου Εθνικής Οικονομίας και Οικονομικών, από το σύνολο των 330 συμβασιοποιημένων δανείων, τα 166 έχουν χορηγηθεί σε μικρές και μεσαίες επιχειρήσεις, με συνολικό προϋπολογισμό που προσεγγίζει τα 2 δισ. ευρώ.

Ωστόσο, η ανακοίνωση της λίστας των 100 τελικών δικαιούχων με τη μεγαλύτερη χρηματοδότηση από το Ταμείο Ανάκαμψης και Ανθεκτικότητας (Top 100 Final Recipients) που μοιράζονται συνολικά 16,13 δισ. ευρώ, δείχνει ότι το μεγαλύτερο μέρος των δανειακών πόρων του προγράμματος “Ελλάδα 2.0” έχει κατανεμηθεί σε λίγες μεγάλες εταιρείες και επιχειρηματικούς ομίλους, που αν και έχουν εύκολη πρόσβαση στον δανεισμό, άρπαξαν την ευκαιρία του χαμηλού επιτοκίου των πόρων του Μηχανισμού. 

Αξίζει να σημειωθεί ότι μόνο οι 20 κορυφαίες εταιρείες της λίστας έχουν λάβει πάνω από 3,7 δισ. ευρώ από το Ταμείο, κυρίως μέσω δανείων.

Στην πραγματικότητα, τα στοιχεία της λίστας των 100 μεγαλύτερων αποδεκτών δείχνουν ότι οι τελικοί δικαιούχοι είναι λιγότεροι από τον αριθμό των έργων και των δανείων του Ταμείου, καθώς πολλοί εξ αυτών είναι εταιρείες που ελέγχονται από τους ίδιους μετόχους.

Για παράδειγμα, ο Όμιλος ΔΕΗ (η μεγαλύτερη εταιρεία παραγωγής και προμήθειας ηλεκτρικής ενέργειας στην Ελλάδα) είναι ο μεγαλύτερος δικαιούχος των πόρων του RRF μεταξύ των ιδιωτικών εταιρειών, με δάνεια και επιχορηγήσεις συνολικού ύψους 1,3 δισ. ευρώ, μέσα από διαφορετικά έργα που έχουν αναλάβει θυγατρικές του ομίλου (ΔΕΔΔΗΕ, Δεη οπτικές επικοινωνίες, Φοίβη Ενεργειακή, SolarLab, κα) 

Ο δεύτερος μεγαλύτερος δικαιούχος είναι ο Όμιλος ΓΕΚ ΤΕΡΝΑ (δραστηριοποιείται στην κατασκευή, παραγωγή ενέργειας, παραχωρήσεις, εξορύξεις και ακίνητα), ο οποίος έχει λάβει 380 εκατ. ευρώ για το έργο αντλησιοταμίευσης στην Αμφιλοχία (Τέρνα Ενεργειακή), καθώς και για το έργο ανάπτυξης οπτικών ινών (Terna Fiber).  

Ο τρίτος μεγαλύτερος δικαιούχος είναι ο Όμιλος ΑΔΜΗΕ (διαχειριστής του ελληνικού συστήματος μεταφοράς ηλεκτρικής ενέργειας), ο οποίος έχει λάβει 303 εκατ. ευρώ από τον Μηχανισμό.

Στον κατάλογο με τους 100 τελικούς αποδέκτες περιλαμβάνονται φυσικά και τα Υπουργεία, με επιχορηγήσεις για διάφορα έργα και προγράμματα συνολικού ύψους 8,2 δισ που αντιστοιχούν στο 23% των συνολικών διαθέσιμων πόρων του Μηχανισμού. Πρώτο στη λίστα των επιχορηγήσεων το Υπουργείο Περιβάλλοντος και Ενέργειας.

Τι θα γινει με τα αδιάθετα κονδύλια

Αν οι καθυστερήσεις δεν αντιμετωπιστούν μέχρι το τέλος του Μηχανισμού, όπως είναι και το πιο πιθανό με βάση τις σημερινές επιδόσεις των κρατών μελών, τι θα συμβεί με τα αδιάθετα κονδύλια; 

Μία πιθανότητα είναι ότι αυτά θα χαθούν, μειώνοντας το συνολικό ύψος των τελικών κονδυλίων του Μηχανισμού. Ο προϋπολογισμός του Μηχανισμού εξάλλου έχει ήδη μειωθεί από την αρχή, καθώς ορισμένα κράτη επέλεξαν να μην αξιοποιήσουν πλήρως τις επιχορηγήσεις ή τα δάνεια που είχαν στη διάθεσή τους.

Μόνο 13 χώρες αποφάσισαν να λάβουν δάνεια, καθώς για εκείνες ο ευρωπαϊκός δανεισμός ήταν πιο συμφέρων από την έκδοση εθνικού χρέους.

«Για να περιορίσει τις απώλειες, η Επιτροπή ελπίζει ότι τα αδιάθετα ποσά που δεν θα καταβληθούν στα κράτη θα είναι κυρίως δάνεια και όχι επιχορηγήσεις», εξηγεί η Eulalia Rubio, ερευνήτρια στο Ινστιτούτο Jacques Delors της Γαλλίας.

Ωστόσο, δεν υπάρχει καμία εγγύηση γι’ αυτό.

Μία άλλη πιθανότητα είναι τα κονδύλια αυτά να ανακατανεμηθούν από τις Βρυξέλλες για άλλους σκοπούς. Αυτό το σενάριο εξετάστηκε από την Ευρωπαϊκή Επιτροπή στα μέσα Φεβρουαρίου. Η πιθανή ανακατανομή αδιάθετων κονδυλίων προς την άμυνα έχει γίνει ακόμη πιο πιθανή μετά την ανακοίνωση του ευρωπαϊκού εξοπλιστικού προγράμματος ύψους 800 δισ. ευρώ (ReArm Europe).

Ωστόσο, οι Ευρωπαίοι Επίτροποι συνεχίζουν να προωθούν την πλήρη εκταμίευση των κονδυλίων, ακόμα κι αν αυτό σημαίνει αναθεώρηση των εθνικών σχεδίων για τη διευκόλυνση της επίτευξης των στόχων. Η Ελλάδα είναι πρωταθλήτρια στις αναθεωρήσεις μαζί με την Ιταλία και την Ιρλανδία, έχοντας καταθέσει μέχρι σήμερα 3 αιτήματα για τροποποίηση του Σχεδίου της.

Ο Παναγιώτης Κορκολής περιγράφει κι ένα ακόμη πιθανό σενάριο: «Αυτό που συζητείται στις Βρυξέλλες είναι να μεταφερθούν τα αδιάθετα κονδύλια ή ένα μέρος αυτών, τόσο από την Ελλάδα όσο και από άλλα κράτη που είναι βέβαιο ότι θα τα χάσουν, στην Ευρωπαϊκή Τράπεζα Επενδύσεων (ΕΤΕ). Στη συνέχεια, η ΕΤΕ θα αναλάβει τη διοχέτευση των πόρων για υλοποίηση έργων στα κράτη-μέλη που δεν κατάφεραν να απορροφήσουν τα κονδύλια. Με άλλα λόγια, αυτό θα αποτελέσει μια έμμεση παράταση για μέρος των αδιάθετων κονδυλίων. Ωστόσο, σε αυτή την περίπτωση, δεν θα τα διαχειρίζονται πλέον τα ίδια τα κράτη-μέλη, αλλά η Ευρωπαϊκή Τράπεζα Επενδύσεων», καταλήγει ο γενικός διευθυντής του Ινστιτούτου ΕΝΑ.

*Η διασυνοριακή έρευνα δεδομένων εκπονήθηκε στο πλαίσιο του Ευρωπαϊκού Δικτύου Δημοσιογραφίας Δεδομένων (EDJNet).

Την έρευνα συντόνισε η γαλλική δημοσιογραφική ομάδα Alternatives Economiques, ενώ συμμετείχαν οι : Openpolis (Ιταλία), HVG (Ουγγαρία) και MIIR (Ελλάδα).

Eρευνα-Κείμενο: Κώστας Ζαφειρόπουλος (MIIR), Ter García, Carmen Torrecillas, Adrián Maqueda (Civio)
Ανάλυση-οπτικοποίηση δεδομένων: Civio
Εικονογράφηση: Λουίζα Καραγεωργίου

Νίκος Σαμπάνης, Κώστας Φραγκούλης, Kώστας Μανιουδάκης, Βασίλης Μάγγος, Ζακ Κωστόπουλος. Πέντε από τις πιο εμβληματικές υποθέσεις δολοφονιών των τελευταίων χρόνων με εμπλοκή της Ελληνικής Αστυνομίας που πήραν μεγάλη δημοσιότητα. Λιγότερη ή και μηδενική προβολή ωστόσο έλαβαν δεκάδες άλλοι θάνατοι πολιτών στην Ελλάδα υπό αστυνομική κράτηση, είτε κατά τη διάρκεια αστυνομικής επιχείρησης είτε σε κρατητήρια λόγω «φυσικών αιτιών», βασανιστηρίων ή εξαιτίας έλλειψης παροχής βοήθειας που οδήγησαν σε αυτοκτονίες.

Χθες το πρωί εντοπίστηκε νεκρός 43χρονος άνδρας, ελληνικής καταγωγής, στο Α.Τ. Περιστερίου. Είχε συλληφθεί τη Δευτέρα για περιστατικό ενδοοικογενειακής βίας. Ο αστυνομικός που είχε βάρδια επισκέφθηκε στο κελί τον κρατούμενο, ο οποίος φαινόταν καλά στην υγεία του. Μισή ώρα αργότερα βρέθηκε νεκρός. Οι αρμόδιες Αρχές διέταξαν τη διενέργεια ΕΔΕ. Ηταν ο τρίτος θάνατος κρατουμένου στην Ελλάδα μέσα στο 2025.

Την Κυριακή 2 Φεβρουαρίου νεκρός στα κρατητήρια του αστυνομικού τμήματος Κω βρέθηκε 34χρονος ημεδαπός ο οποίος είχε συλληφθεί για ληστεία. Η επίσημη εκδοχή της αστυνομίας ήταν πως αυτοκτόνησε. Σύμφωνα με ανάρτηση γνωστής του στο facebook, «άνθρωποι που τον γνώριζαν λένε δημόσια ότι είχε υποστεί άγριο και ανελέητο ξυλοδαρμό για μέρες προκειμένου να ομολογήσει, πράγμα που δεν έκανε ποτέ. «Τι συνέβη στον Α. τις έξι ημέρες που βρισκόταν στο κρατητήριο; Που ήταν ο φύλακας των κρατητηρίων πριν και κατά τη διάρκεια της – σύμφωνα με την επίσημη εκδοχή- αυτοκτονίας; Ποιοι θα λογοδοτήσουν για τις ντροπιαστικές, εξευτελιστικές και απάνθρωπες συνθήκες κράτησης στο ΑΤ/κάτεργο Κω;». Aπάντηση σε αυτά τα ερωτήματα δεν έχει δοθεί. Μετά τον αδιευκρίνιστο θάνατο του 34χρονου, οι εικόνες ντροπής από τις άθλιες συνθήκες υγιεινής που επικρατούν στα κρατητήρια του αστυνομικού τμήματος στην Κω, με τα στρώματα γεμάτα ακαθαρσίες στοιβαγμένα το ένα πάνω στο άλλο, σκουπίδια παντού και τουαλέτες που θυμίζουν βόθρο, σόκαραν την τοπική κοινωνία.

Στις 13 Σεπτεμβρίου 2024 ο Πακιστανός Μοχάμεντ Καμράν Ασίκ συνελήφθη και κρατήθηκε-χωρίς καμία επικοινωνία με τον έξω κόσμο- για 8 ημέρες έως τις 21 Σεπτεμβρίου 2024 σε πέντε διάφορα αστυνομικά τμήματα, ώσπου βρέθηκε νεκρός με εμφανή σημάδια κακοποίησης στο διαβόητο ΑΤ Αγ. Παντελεήμονα. Το σημείο που βρέθηκε, καθώς και εκείνο στο οποίο φέρεται να προκάλεσε αξιόποινες ζημιές είναι τα μόνα στο Α.Τ. Αγίου Παντελεήμονα που δεν έχουν κάμερες. «Τέσσερα από τα πέντε αστυνομικά τμήματα που τον φιλοξένησαν βρίσκονται στα όρια του Δήμου Αθήνας και έχουν γράψει ιστορία σε κακοποιήσεις, βασανισμούς, συγκαλύψεις φασιστικών εγκλημάτων και θανάτους μεταναστών. Είναι τουλάχιστον πρόκληση να αναθέτει ο εισαγγελέας στο ίδιο αυτό το Α.Τ, δηλαδή στους ύποπτους ως δράστες, την διερεύνηση του αδικήματος» αναφέρει ο δικηγόρος Κώστας Παπαδάκης. Πρόκειται για το ίδιο Α.Τ. που έγινε ευρέως γνωστό από τις καταγγελίες για βασανισμό Αφγανών μεταναστών στις αρχές της δεκαετίας 2000 και μετέπειτα για την προστασία και συγκάλυψη των εγκλημάτων της Χρυσής Αυγής.

Στις 11 Νοεμβρίου 2023, ο 17χρονος Ρομά Χρήστος Μιχαλόπουλος έπεσε νεκρός από πυρά αστυνομικού της ομάδας ΟΠΚΕ στη Βοιωτία. Σύμφωνα με την ΕΛΑΣ, ο αστυνομικός τέθηκε σε διαθεσιμότητα και σε βάρος του ασκήθηκε ποινική δίωξη για ανθρωποκτονία από πρόθεση με ενδεχόμενο δόλο και παράνομη εκτέλεση πυροβολισμού εξουδετέρωσης. Για «κανονικοποίηση της παράνομης αστυνομικής βίας» μίλησε η Ελληνική Ένωση για τα Δικαιώματα του Ανθρώπου (ΕλΕΔΑ) αναφορικά με την υπόθεση, η οποία εγείρει σοβαρό ζήτημα υπέρμετρης αστυνομικής βίας, με φόντο τα όρια που θέτει το άρθρο 3 του ν. 3169/2003 για τη χρήση υπηρεσιακού οπλισμού εκ μέρους των αστυνομικών Αρχών.

Στις 8 Φεβρουαρίου 2019, ο 34χρονος Εμπουκά Μαμασουμπέκ, μετανάστης από τη Νιγηρία πατέρας δύο παιδιών, μεταφέρθηκε για εξακρίβωση στοιχείων στο ΑΤ Ομόνοιας, όπου έχασε τη ζωή του κάτω από…αδιευκρίνιστες συνθήκες. Ο κατάλογος με περιστατικά αστυνομικής βίας και αυθαιρεσίας εντός αστυνομικών τμημάτων είναι μακρύς και πάει πίσω στον χρόνο. Για παράδειγμα το 2009 η δικηγόρος Γιάννα Κουρτοβικ κατήγγειλε ότι ο Μπιν Ταχέρ Μοχάμεντ ξυλοκοπήθηκε άγρια μέσα στο τμήμα για να ακολουθήσει μπαράζ αποκαλύψεων με το Δίκτυο Κοινωνικής Υποστήριξης Μεταναστών και Προσφύγων να καταγγέλλει τότε πως «περίπου 70 άτομα κρατούνται στοιβαγμένα σε κρατητήρια που στην καλύτερη περίπτωση θα ήταν για το 1/3 από αυτούς, κανένα δικαίωμα προαυλισμού, μετανάστες που κρατούνται σε αυτές τις συνθήκες ακόμα και για τέσσερις μήνες».

Τον Ιούνιο του 2007 ήρθε στη δημοσιότητα βίντεο που απεικόνιζε εξευτελισμό αλλοδαπών από αστυνομικούς του Α.Τ Ομονοίας. Ο αρχιφύλακας διώχτηκε και αποτάθηκε. Οκτώ χρόνια αργότερα το Ελληνικό Δημόσιο υποχρεώθηκε να καταβάλει πάνω από 150.000 ευρώ στους δύο αλλοδαπούς. Τον Νοέμβριο του 2006 μετανάστης προσήχθη στο τμήμα και αφέθηκε ελεύθερος το βράδυ της επόμενης ενώ κατά τη διάρκεια της κράτησής του δεν του επιτράπηκε να δει συγγενικά του πρόσωπα. Η σύζυγός του υποστήριξε ότι έφερε τραύματα. Στις 22 Νοεμβρίου απεβίωσε.

Το MIIR στα πλαίσια μεγάλης πανευρωπαϊκής έρευνας δεδομένων για τους θανάτους υπο αστυνομική κράτηση στο πλαίσιο του Ευρωπαϊκού Δικτύου Δημοσιογραφίας Δεδομένων (EDJNET) απηύθυνε ερωτήματα προς την Ελληνική Αστυνομία ζητώντας την παροχή στοιχείων για τα εξής:

1)Tον αριθμό των συνολικών θανάτων ανά έτος κατά τη διάρκεια αστυνομικής επιχείρησης ή κατά τη διάρκεια αστυνομικής κράτησης μεταξύ των ετών 2010 και 2024 στην Ελλάδα.
2)Τον αριθμό των θανάτων σε ΑΤ κατά την ίδια χρονική περίοδο αναφοράς (2010-2024) και τις αιτίες των θανάτων. 3)Τον αριθμό των αυτοκτονιών στην Ελλάδα κατά τη διάρκεια αστυνομικής κράτησης για την ίδια περίοδο αναφοράς. (2010-2024)

Στείλαμε τρεις φορές τα παραπάνω ερωτήματα μέσα σε διάστημα δύο μηνών προς την Ελληνική Αστυνομία χωρίς να πάρουμε καμία απάντηση. Επικοινωνήσαμε εκ νέου μέσω γραπτών μηνυμάτων και πολλαπλών τηλεφωνικών κλήσεων με την κ. Κωνσταντία Δημογλίδου, εκπρόσωπο Τύπου της ΕΛ.ΑΣ., χωρίς να λάβουμε απάντηση. Είμαστε σε θέση να γνωρίζουμε πως το υπουργείο Προστασίας του Πολίτη έχει ενημερωθεί για τις ερωτήσεις μας. Η σιωπηρή άρνηση της ΕΛ.ΑΣ. να παρέχει τα στοιχεία φανερώνει την πρόθεση του αρμόδιου υπουργείου να ρίξει «μαύρο» στην ενημέρωση ως προς τον ακριβή αριθμό των θανάτων πολιτών υπό αστυνομική κράτηση. Όπως προκύπτει, πρόκειται για συνειδητή άρνηση της ΕΛΑΣ να παρέχει τα στοιχεία. Αυτό επιβεβαιώνεται από το γεγονός πως οι Ισπανοί συνάδελφοί μας, της ισπανικής δημοσιογραφικής ομάδας Civio, στο πλαίσιο της ίδιας έρευνας, επικοινώνησαν με την ΕΛ.ΑΣ. δύο φορές μέσα στο 2024 (τον Ιούνιο και τον Σεπτέμβριο), με τις ελληνικές αρχές ωστόσο να επιλέγουν να μην απαντήσουν. 

Σημειώνεται ότι ο ΟΗΕ συνέστησε το 1991 στις χώρες να παρέχουν δημόσιες πληροφορίες για όλους τους θανάτους που σχετίζονται με την αστυνομία. Επιπλέον το 2023, το Γραφείο της Ύπατης Αρμοστείας του ΟΗΕ για τα Ανθρώπινα Δικαιώματα ζήτησε από όλες τις χώρες στοιχεία για τους θανάτους υπό κράτηση, από τη στιγμή της σύλληψης, κατά τη διάρκεια της αστυνομικής κράτησης και της φυλάκισης. Η Πορτογαλία άρχισε να δημοσιεύει τα δικά της στοιχεία το 1997, η Δανία το 2012, η Ιρλανδία το 2008 και η Γαλλία μόλις το 2018. Η Ολλανδία αναφέρει μόνο τις υποθέσεις που διερευνώνται από την Εισαγγελία, ενώ η Ιατροδικαστική Υπηρεσία της Σουηδίας καταγράφει τους θανάτους που σχετίζονται με οποιαδήποτε αστυνομική ενέργεια και η αστυνομία τής δίνει στοιχεία για τους θανάτους που οφείλονται σε πυροβολισμούς από αστυνομικούς. Επίσης και η αστυνομία της Σλοβενίας δημοσιεύει τους θανάτους που οφείλονται σε αστυνομική δράση. Οι υπόλοιπες χώρες της ΕΕ δεν δημοσιεύουν τακτικά αυτές τις πληροφορίες. Οι περισσότερες ευρωπαϊκές χώρες, μεταξύ των οποίων και η Ελλάδα, δεν πληρούν τα κριτήρια του ΟΗΕ για τη διερεύνηση των θανάτων υπό κράτηση.

«Το πιο σοβαρό είναι ότι κανείς δεν ενδιαφέρεται για το ότι αυτοί οι άνθρωποι πεθαίνουν, και αυτή η κοινωνική αναισθησία δείχνει ότι ούτε τα κράτη ενδιαφέρονται να τηρούν μητρώο», λέει ο Jorge del Cura, Ισπανός ακτιβιστής που παρακολουθεί αυτούς τους θανάτους εδώ και δεκαετίες και ο οποίος το 2019 έλαβε το Εθνικό Βραβείο Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων. Στην Ισπανία, το υπουργείο Εσωτερικών καταγράφει μόνο τους θανάτους που αφορούν την Εθνική Αστυνομία και την Πολιτική Φρουρά- οι αυτόνομες κοινότητες έχουν πληροφορίες για τις δικές τους αστυνομικές δυνάμεις, αλλά καμία διοίκηση δεν συγκεντρώνει τις υποθέσεις που συμβαίνουν στις δημοτικές αστυνομικές δυνάμεις.

Το Πρωτόκολλο της Μινεσότα είναι ένας οδηγός που προωθείται από τα Ηνωμένα Έθνη για τη διερεύνηση θανάτων για τους οποίους το κράτος, τα εξαρτημένα από αυτό όργανα ή οι πράκτορές του μπορεί να είναι υπεύθυνοι, με πράξη ή παράλειψη. Θα πρέπει να εφαρμόζεται σε περιπτώσεις στις οποίες ο θανών βρισκόταν υπό αστυνομική επιτήρηση ή στις οποίες ο θάνατος μπορεί να ήταν αποτέλεσμα αστυνομικής δράσης.

Σύμφωνα με το Πρωτόκολλο της Μινεσότα, το κράτος οφείλει να διερευνήσει κάθε θάνατο που συμβαίνει υπό ύποπτες συνθήκες και να εντοπίσει τις συστημικές παραλείψεις που οδήγησαν στο θάνατο και τα μέτρα για την πρόληψη μελλοντικών περιπτώσεων. Επιβάλλει επίσης οι έρευνες για θανάτους στους οποίους εμπλέκονται μέλη των υπηρεσιών επιβολής του νόμου να διεξάγονται χωρίς επιρροή από θεσμικές ιεραρχίες και η διαδικασία και τα πορίσματα των ερευνών αυτών να υπόκεινται σε δημόσιο έλεγχο. Καμία χώρα της ΕΕ δεν συμμορφώνεται πλήρως με αυτές τις συστάσεις.

«Είναι ακόμα ένα είδος ταμπού στη Γαλλία να μιλάμε γι’ αυτό, γιατί μόλις κατηγορείς την αστυνομία, είσαι εναντίον της», λέει ο δημοσιογράφος Ivan du Roy, του Basta! ενός γαλλικού ανεξάρτητου μέσου ενημέρωσης, το οποίο έγινε το πρώτο μέσο που συνέλεξε πληροφορίες για τους θανάτους υπό κράτηση σε αστυνομικές επιχειρήσεις το 2014, χρόνια πριν η Γενική Επιθεώρηση της Εθνικής Αστυνομίας αρχίσει να δημοσιεύει αντίστοιχες πληροφορίες το 2018.

Η Controle Alt Delete, μια οργάνωση της κοινωνίας των πολιτών στην Ολλανδία, ερευνά από το 2016 περιπτώσεις θανάτων υπό κράτηση ή σε αστυνομικές δράσεις. «Ξεκινήσαμε αφού συνειδητοποιήσαμε το 2015 ότι η εισαγγελία και η αστυνομία δεν δημοσίευαν όλα τα δεδομένα», λέει ο Jair Schalkwijk, δικηγόρος και συνιδρυτής της οργάνωσης. Επισημαίνει ότι, προηγουμένως, η Εισαγγελία δημοσίευε μόνο αναφορές σχετικά με τη χρήση όπλων από τους αστυνομικούς και πόσες φορές κατέληξαν σε θάνατο. «Αναγκάσαμε την κυβέρνηση να αναφέρει όλες τις περιπτώσεις θανάτων που σχετίζονται με την αστυνομία», προσθέτει ο Schalkwijk.

Στη γειτονική Γερμανία, η ομοσπονδιακή κυβέρνηση εξακολουθεί να συλλέγει στοιχεία μόνο για τους θανάτους από αστυνομικούς πυροβολισμούς, όπως και στη Σουηδία.

Μετανάστες και άτομα με ψυχικές ασθένειες, τα κύρια θύματα

Από τις 13 χώρες που παρείχαν στοιχεία για τους θανάτους που σχετίζονταν με την αστυνομία μεταξύ 2020 και 2022, η Ουγγαρία έδωσε πληροφορίες σχετικά με την εθνικότητα του θανόντος σε όλες τις περιπτώσεις ενώ η Αυστρία, η Τσεχία, η Γερμανία και η Ισπανία σε ορισμένες από τις περιπτώσεις. Μαζί παρείχαν στοιχεία εθνικότητας για μόλις 55 από τους 487 θανάτους που αναφέρθηκαν κατά τα τρία αυτά έτη. Οι μισοί ήταν αλλοδαποί.

Ο Mathieu Rigouste είναι ανεξάρτητος Γάλλος κοινωνιολόγος. Συνδέει το μεγάλο ποσοστό θανάτων υπό αστυνομική κράτηση μεταξύ μεταναστευτικών πληθυσμών με την αποικιακή ιστορία χωρών όπως το Ηνωμένο Βασίλειο, η Ισπανία και η Γαλλία. «Τα αστυνομικά εγκλήματα συμβαίνουν συνήθως σε μη λευκούς προλετάριους», λέει ο Rigouste. Ο Adama Traoré, γεννημένος στη Γαλλία από γονείς από το Μάλι, είναι ένα τέτοιο παράδειγμα: η αστυνομία συνέλαβε τον Traoré το 2016 στο Beaumont-sur-Oise, έξω από το Παρίσι, και πέθανε υπό αστυνομική κράτηση. «Ο Traoré ήταν ένας μαύρος προλετάριος από μια προαστιακή γειτονιά που κυνηγήθηκε από την αστυνομία, συνελήφθη και στραγγαλίστηκε. Ποινικοποιήθηκε πρώτα από την αστυνομία και στη συνέχεια από τα μέσα μαζικής ενημέρωσης και τους πολιτικούς», λέει ο Rigouste.

Η ύπαρξη ψυχικής ασθένειας είναι επίσης σημαντικός παράγοντας που σχετίζεται με αυτούς τους θανάτους. Οι περισσότερες από τις δημόσιες διοικήσεις με τις οποίες επικοινωνήσαμε δεν παρείχαν ούτε γι’ αυτό συγκεκριμένες πληροφορίες. Μόνο η Δανία, η Ισπανία, η Γαλλία και η Γερμανία επιβεβαίωσαν ότι ο θανών είχε προβλήματα ψυχικής υγείας ή βρισκόταν σε «κατάσταση διέγερσης» σε 43 περιπτώσεις.

Τα τραύματα από πυροβολισμούς, η κύρια αιτία θανάτου

Τα τραύματα από πυροβολισμούς αστυνομικών είναι η κύρια αιτία θανάτου υπό κράτηση ή σε αστυνομικές επεμβάσεις. Στις χώρες που παρείχαν πληροφορίες σχετικά με τις αιτίες αυτών των θανάτων, περισσότεροι από ένας στους τρεις θανάτους μεταξύ 2020 και 2022 οφείλονται σε τραύματα από πυροβολισμούς. Τουλάχιστον 98 άνθρωποι έχασαν τη ζωή τους. Οι 41 ήταν στη Γαλλία και οι 27 στη Γερμανία.

Σύμφωνα με το γαλλικό Basta! ο αριθμός των θανάτων από αστυνομικούς πυροβολισμούς στη Γαλλία άρχισε να αυξάνεται το 2017. Εκείνη τη χρονιά, η κυβέρνηση του τότε προέδρου Φρανσουά Ολάντ μεταρρύθμισε τον νόμο περί δημόσιας ασφάλειας, χαλαρώνοντας τα όρια σχετικά με το πότε οι αστυνομικοί μπορούσαν να χρησιμοποιούν τα όπλα τους. 

Οι θάνατοι από πυροβολισμούς αστυνομικών δεν είναι οι μόνοι. Η αστυνομία σκοτώνει μερικές φορές ανθρώπους χρησιμοποιώντας υποτίθεται μη θανατηφόρα όπλα, όπως τα taser, τα οποία χρησιμοποιεί ακολουθώντας συχνά πρωτόκολλα που έρχονται σε αντίθεση με τις συστάσεις του κατασκευαστή, όπως η χρήση τους εναντίον ανθρώπων σε κατάσταση διέγερσης. Μεταξύ του 2020 και του 2022, η δημοσιογραφική ομάδα Civio εντόπισε τουλάχιστον οκτώ περιπτώσεις θανάτων μετά από χρήση taser από την αστυνομία: τρεις στην Ολλανδία, μία στη Γαλλία και τέσσερις στη Γερμανία, αν και σε τρεις από τις γερμανικές περιπτώσεις οι επίσημες εκθέσεις αναφέρουν ότι η αιτία θανάτου δεν σχετίζεται. Σε πέντε από αυτές τις περιπτώσεις το άτομο ήταν ψυχικά άρρωστο ή ταραγμένο.

Μεταξύ 2020 και 2022, στην έρευνα εντοπίστηκαν τουλάχιστον 43 άτομα που πέθαναν από αυτοκτονία σε αστυνομική κράτηση. Στο νούμερο αυτό δεν περιλαμβάνεται ο αριθμος των χαρακτηρισμένων «αυτοκτονιών» σε ελληνικά κρατητήρια, όπως στο κολαστήριο της Κω. Στην Ευρώπη οι περισσότεροι από αυτούς τους θανάτους σημειώθηκαν στην Ισπανία, τη Γαλλία και τη Δανία, ωστόσο σε άλλες χώρες, με λιγότερους θανάτους σχετιζόμενους με την αστυνομία και λιγότερους νεκρούς, οι αυτοκτονίες αντιπροσωπεύουν σχεδόν όλους τους θανάτους υπό αστυνομική κράτηση. Η Λετονία ανέφερε πέντε θανάτους υπό αστυνομική κράτηση μεταξύ 2020 και 2022 και άλλους δύο το 2023. Η Ουγγαρία ανέφερε έξι θανάτους. Στη Γερμανία, κανένα κρατίδιο δεν έχει αναφέρει περιπτώσεις αυτοκτονιών, αλλά τουλάχιστον ένα από αυτά, η Βαυαρία, επισημαίνει ότι οι θάνατοι αυτοί δεν περιλαμβάνονται στις εκθέσεις, εάν δεν έχουν προηγηθεί μέτρα καταναγκασμού από τους αστυνομικούς.

Ανεπαρκής έρευνα

Παρά τη σύσταση του ΟΗΕ ότι η διαδικασία διερεύνησης των θανάτων που σχετίζονται με τις δυνάμεις ασφαλείας θα πρέπει να υπόκειται σε δημόσιο έλεγχο, στις περισσότερες περιπτώσεις οι πληροφορίες σχετικά με τις έρευνες αυτές είναι ελάχιστες.

Από το 2010, το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων έχει καταδικάσει χώρες της ΕΕ 236 φορές για μη διερεύνηση πιθανών περιπτώσεων βασανιστηρίων ή κακομεταχείρισης και άλλες 157 φορές για μη διερεύνηση θανάτων, τόσο σε επαφή με την αστυνομία όσο και σε άλλα πλαίσια. Η Ρουμανία, η οποία, όπως και η Ελλάδα, αρνήθηκε να παράσχει στοιχεία για θανάτους που σχετίζονται με την αστυνομία στην έρευνά μας, έχει 79 καταδίκες για παράλειψη διερεύνησης πιθανών περιπτώσεων κακομεταχείρισης και βασανιστηρίων και άλλες 60 για θανάτους, συμπεριλαμβανομένων εκείνων πέντε ανθρώπων που σκοτώθηκαν σε αντικυβερνητική διαδήλωση. Η Βουλγαρία και η Ιταλία, οι οποίες επίσης αρνήθηκαν να δώσουν στοιχεία, έχουν 57 και 33 καταδίκες αντίστοιχα για παραβιάσεις της Ευρωπαϊκής Σύμβασης Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων.

Στις περισσότερες περιπτώσεις θανάτου, οι δημόσιες διοικήσεις απέτυχαν επίσης να ενημερώσουν σχετικά με τις ποινικές ή εργασιακές συνέπειες για τους εμπλεκόμενους αστυνομικούς. Παρείχαν τέτοια στοιχεία για μόλις 97 από τις 487 περιπτώσεις που καταγράφηκαν μεταξύ 2020 και 2022. Από αυτές, η μόνη περίπτωση στην οποία η διοίκηση επιβεβαίωσε τη φυλάκιση των εμπλεκόμενων αστυνομικών έλαβε χώρα στη Χώρα των Βάσκων στην Ισπανία.

Τον Ιανουάριο του 2025 το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο Δικαιωμάτων του Ανθρώπου (ΕΔΔΑ) καταδίκασε την Ελλάδα για υπόθεση αστυνομικής βίας βασισμένο σε δύο πορίσματα του Συνηγόρου του Πολίτη. Πρόκειται για περιστατικό του Οκτώβρη του 2016 (που ανέδειξε το Ελληνικό Παρατηρητήριο του Ελσίνκι), με θύματα τρεις Ρομά, το οποίο η ΕΛΑΣ έθεσε στο αρχείο απαλλάσσοντας τους εμπλεκόμενους αστυνομικούς.

*Η διασυνοριακή έρευνα δεδομένων εκπονήθηκε στο πλαίσιο του Ευρωπαϊκού Δικτύου Δημοσιογραφίας Δεδομένων (EDJNet).

Την έρευνα συντόνισε η ισπανική δημοσιογραφική ομάδα του Civio, ενώ συμμετείχαν οι δημοσιογραφικές ομάδες: Dennik N (Σλοβακία), OpenPolis (Ιταλία), OBCT (Ιταλία), DW (Γερμανία), Αtlatzo (Ουγγαρία), VoxEurope (Γαλλία), Divergente (Πορτογαλία), Pod črto (Σλοβενία), The Journal Investigates (Ιρλανδία), MIIR (Ελλάδα).

Το κείμενο δημοσιεύθηκε στην Εφημερίδα των Συντακτών την Τετάρτη 5 Μαρτίου 2025.

Το 2022 ήταν η χρονιά που η Ευρώπη-Φρούριο των ερμητικά κλειστών συνόρων για τους μουσουλμάνους πρόσφυγες πολέμου έβαλε το ανθρώπινο προσωπείο της. Οι ξενοφοβικές φωνές για τον κίνδυνο αποσταθεροποίησης των ευρωπαϊκών κρατών από την μεγαλύτερη προσφυγική κρίση μετά το Β’Παγκόσμιο Πόλεμο, 6-7 φορές μεγαλύτερη από εκείνη του 2015, λόγω του πολέμου στην Ουκρανία και της ρωσικής εισβολής, ξαφνικά παραμερίστηκαν.

Μέχρι τις 27 Δεκεμβρίου 2022, σύμφωνα με τα στοιχεία της Ύπατης Αρμοστείας του ΟΗΕ για τους Πρόσφυγες, είχαν καταγραφεί 7,896,825 πρόσφυγες από την Ουκρανία στην Ευρώπη, εκ των οποίων 4,885,650 είχαν πάρει καθεστώς προσωρινής προστασίας.
Καθώς η Ε.Ε. χορηγεί αυτόματα άδεια παραμονής και βίζα σε κατόχους ουκρανικών διαβατηρίων, οι Ουκρανοί έχουν προτεραιότητα στη χορήγηση στέγης και κοινωνικών υπηρεσιών. Την ίδια στιγμή όμως, όπως έδειξε πρόσφατο ρεπορτάζ των New York Times (A New Refugee Crisis Stirs Uncomfortable Issues for Europe, 3.11.2022) πολλά στρατόπεδα των υπόλοιπων προσφύγων και κέντρα αιτούντων άσυλο εγκαταλείπονται στην τύχη τους από αρκετές ευρωπαϊκές κυβερνήσεις. Ο πόλεμος στην Ουκρανία αύξησε δραματικά τον αριθμό αιτούντων άσυλο στην Ευρώπη, παραγκωνίζοντας όμως τους πρόσφυγες από άλλες εμπόλεμες ζώνες. Ακτιβιστές καταγγέλλουν την ύπαρξη ενός συστήματος δύο ταχυτήτων, το οποίο αδικεί τους μη Ουκρανούς αιτούντες άσυλο, που κατά τεκμήριο ζουν σε κάκιστες συνθήκες.  Στο Βερολίνο η περιορισμένη δυνατότητα στέγασης προσφύγων ανάγκασε τους αξιωματούχους της πόλης να εκδιώξουν μερικούς από τους Αφγανούς πρόσφυγες για να δημιουργήσουν χώρο για όσους φτάνουν από την Ουκρανία. Στις Βρυξέλλες, αιτούντες άσυλο αναγκάζονται να διανυκτερεύουν στον δρόμο.  Πρόσφατα το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων διέταξε τη βελγική κυβέρνηση να προσφέρει στέγη σε αιτούντα άσυλο από την Ισημερινή Γουινέα, ο οποίος ζούσε στον δρόμο από τον Ιούλιο. Στη νότια Γερμανία, δήμαρχοι εγκαθιστούν πρόσφυγες σε γυμναστήρια και συναυλιακούς χώρους, ενώ στην Ολλανδία η κυβέρνηση αντιμετώπισε δικαστική αγωγή για τις απάνθρωπες συνθήκες κράτησης σε στρατόπεδα προσφύγων. Ολλανδικό δικαστήριο έκρινε πριν από λίγες μέρες σε πρώτο βαθμό πως η ολλανδική κυβέρνηση πρέπει να παρέχει σε όλους τους πρόσφυγες ανάλογη φροντίδα με αυτήν που παρέχει στους Ουκρανούς πρόσφυγες. 

Στην Ελλάδα, όπου οι επαναπροωθήσεις στα χερσαία και θαλάσσια σύνορα έχουν γίνει de facto γενική πολιτική του Κράτους σύμφωνα με την Ύπατη Αρμοστεία του ΟΗΕ αλλά και πλήθος ανθρωπιστικών οργανώσεων (σ.σ. αλλά όχι σύμφωνα με την κυβέρνηση), οι αγκαλιές για τους Ουκρανούς πρόσφυγες άνοιξαν ευτυχώς χωρίς ρατσιστικές φωνές και μισαλλόδοξη ρητορική. Μικρή λεπτομέρεια: οι πρόσφυγες είναι λευκοί, ευρωπαίοι, ορθόδοξοι χριστιανοί. Και κυρίως θέλουν να γυρίσουν πίσω.

Η πλειοψηφία όσων άρχισαν να καταφτάνουν στη χώρα την περασμένη άνοιξη ήταν γυναίκες, παιδιά και λιγότερο κάποιοι ηλικιωμένοι. Η ίδια εικόνα καταγράφεται σε όλες τις ευρωπαϊκές χώρες. Οι άνδρες έως 60 ετών απαγορεύεται εξάλλου να εγκαταλείψουν την εμπόλεμη χώρα τους. Μπορεί να μην υπάρχει υποχρεωτική επιστράτευση αυτή τη στιγμή, όμως απαγορεύεται η έξοδος από τη χώρα σε όσους είναι σε ηλικία επιστράτευσης, με την εξαίρεση όσων έχουν 3 παιδιά και πάνω. Όσοι επέλεξαν την Ελλάδα ως χώρα προορισμού το έκαναν κυρίως  λόγω της σημαντικής ουκρανικής κοινότητας, στην οποία έτυχε να έχουν συγγενείς και γνωστούς. Οι περισσότεροι ήρθαν οδικώς και αεροπορικώς μέσω Πολωνίας και άλλοι έφτασαν μέσω Ρουμανίας με λεωφορεία.  Όσοι βρίσκονταν στη Μαριούπολη και στις ανατολικές περιοχές της χώρας κατέφυγαν στη Γεωργία και από εκεί ήρθαν αεροπορικώς. Η τελευταία επίσημη μέτρηση που έγινε στις 8 Αυγούστου ανέφερε ότι μετά την έναρξη του πολέμου έχουν προσφύγει στην Ελλάδα συνολικά 75.945 Ουκρανοί, εκ των οποίων οι 19.760 είναι παιδιά (έως 17 χρονών).  Η κορύφωση του ουκρανικού προσφυγικού κύματος στην Ελλάδα δεν έγινε τους πρώτους μήνες του πολέμου αλλά τον Ιούλιο.

«Η Ελλάδα άνοιξε απλόχερα τις πόρτες της στους Ουκρανούς. Όποιος ήθελε να έρθει ερχόταν χωρίς κανένα απολύτως πρόβλημα. Δε νομίζω πως θα έχουμε νέο κύμα προσφύγων από εδώ και πέρα» εκτιμά η μεταφράστρια Όλγα Σαπολάγιεβα, η οποία δούλευε παλαιότερα στο ελληνικό προξενείο της Μαριούπολης.
Ελάχιστοι είναι ωστόσο εκείνοι που ζητούν άσυλο στην Ελλάδα. Μέσα στο 2022 στην Ελλάδα καταγράφηκε μόλις μια περίπτωση Ουκρανού που πήρε τη διεθνή προστασία, ενώ 20.420 άτομα έχουν αποκτήσει το καθεστώς της προσωρινής προστασίας ενός χρόνου, το οποίο θα έληγε το Μάρτιο του 2023, αλλά ανανεώνεται πλέον για ακόμα ένα χρόνο μέχρι το Μάρτιο του 2024. Από τους 20.420 με προσωρινή προστασία, μόλις 212 έμεναν σε δομές φιλοξενίας στο τέλος Οκτωβρίου. (125 στην Ελευσίνα και 87 στις Σέρρες)

Παράλληλα από τα στοιχεία που συνέλεξε το MIIR από το ελληνικό υπουργείο Μετανάστευσης και Ασύλου εντοπίζονται μόλις 49 περιπτώσεις Ουκρανών που αιτήθηκαν και απέκτησαν καθεστώς επικουρικής προστασίας το 2022 (24 τον Αύγουστο, 10  τον Σεπτέμβριο και 15 τον Οκτώβριο). Το καθεστώς της επικουρικής προστασίας έχει παρόμοια χαρακτηριστικά με αυτό της προσωρινής προστασίας και ίδια διάρκεια ενός έτους, ωστόσο οι πρόσφυγες δεν το προτιμούν καθώς συνήθως πρέπει να παραδώσουν το διαβατήριό τους. Η επικουρική προστασία είναι μια διεθνής προστασία για άτομα που ζητούν άσυλο αλλά δεν χαρακτηρίζονται ως πρόσφυγες.

Στην Ευρωπαϊκή Ένωση ένα πρόσωπο που είναι επιλέξιμο για το καθεστώς της επικουρικής προστασίας, σημαίνει υπήκοος τρίτης χώρας ή ανιθαγενής ο οποίος θα αντιμετωπίσει πραγματικό κίνδυνο να υποστεί σοβαρή βλάβη εάν αυτός επιστρέψει στη χώρα καταγωγής του (βασανιστήρια, θανατική ποινή, εξευτελιστική μεταχείριση, σοβαρή προσωπική απειλή κατά της ζωής κα)

«Πολλές φορές μένουν οι άνθρωποι που έχουν πάρει επικουρική προστασία χωρίς κανένα διαβατήριο.  Παραδίδεις το διαβατήριο και μετά σου λένε, ‘πήγαινε να φέρεις βεβαίωση από τη χώρα σου ότι όντως είσαι πχ πολίτης του Αφγανιστάν, και ότι πρέπει κανονικά να σου εκδώσουν διαβατήριο οι αρχές της χώρας σου’. Το Αφγανιστάν για παράδειγμα, όμως, δεν εκδίδει διαβατήρια, οπότε πολλοί μένουν εγκλωβισμένοι στην Ελλάδα. Ο λόγος που οι Ουκρανοί επιλέγουν την προσωρινή προστασία είναι το διαβατήριο και ότι θέλουν να γυρίσουν πίσω» υπογραμμίζει η δικηγόρος Χαρά Κατσίγιαννη από το Ελληνικό Συμβούλιο για τους Πρόσφυγες.

Οπως μας εξηγεί η μεταφράστρια, Όλγα Σαπολάγιεβα οι περισσότεροι Ουκρανοί μπορεί να αιτούνται στέγαση-καθώς το δικαιούνται με το καθεστώς προσωρινής προστασίας- ωστόσο συνήθως δεν επιλέγουν κάποια κρατική δομή για να μείνουν. Η πλειονότητα μένει είτε σε συγγενείς και φίλους στην Ελλάδα για ένα διάστημα με την προοπτική της επιστροφής στην Ουκρανία ή της μετάβασης σε άλλη ευρωπαϊκή χώρα. Oι περισσότερες γυναίκες αναζητούν εργασία στον τομέα των υπηρεσιών, πολλές δουλεύουν online συνεχίζοντας τις δουλειές που είχαν, αρκετές έγιναν διερμηνείς και διαμεσολαβήτριες βοηθώντας άλλες γυναίκες από την Ουκρανία, ενώ αυτές που δεν γνωρίζουν ελληνικά ή αγγλικά φροντιζουν παιδια και ηλικιωμένους

«Ξεκάθαρα το Ελληνικό Κράτος αντιμετώπισε διαφορετικά τους Ουκρανούς από όλους τους άλλους πρόσφυγες. Πρόκειται για διακριτική μεταχείριση, έλλειψη ισοκρατίας μεταξύ των αιτούντων άσυλο και των αιτούντων προσωρινής προστασίας. Αλλά στην Ελλάδα το αποδίδουν στην ευρωπαϊκή οδηγία» αναφέρει στο MIIR η X. Κατσίγιαννη. «Στην ουσία είναι σαν λένε η προσωρινή προστασία είναι κάτι εφήμερο, θα τελειώσει όλο αυτό. Οι μεν (Ουκρανοί) παίρνουν κατευθείαν ΑΜΚΑ, και ΑΦΜ και πρόσβαση σε εργασία, και οι άλλοι παίρνουν απορριπτικές αποφάσεις -φασόν της Υπηρεσίας Ασύλου και της Αρχής Προσφυγών, ειδικά όσον αφορά την ασφαλή τρίτη χώρα και τις ασφαλείς χώρες καταγωγής» επισημαίνει η ίδια.

Με τις μεταναστευτικές ροές να είναι σημαντικά μικρότερες τα τελευταία χρόνια λόγω και των εγκληματικών επαναπροωθήσεων στα νησιά, τα αιτήματα ασύλου εξετάζονται κατά τεκμήριο πιο γρήγορα από ότι στο παρελθόν. Σύμφωνα με το υπουργείο Μετανάστευσης ο μέσος χρόνος εξέτασης αιτημάτων που υποβλήθηκαν το 2022 είναι 40 μέρες.

Στην Ελλάδα τον Ιούνιο του 2021, με κοινή υπουργική απόφαση, η Τουρκία συμπεριλήφθηκε στον εθνικό κατάλογο ασφαλών τρίτων χωρών για αιτούντες άσυλο με χώρα καταγωγής μεταξύ άλλων τη Συρία και το Αφγανιστάν, απόφαση που βρίσκεται στο στόχαστρο δεκάδων μη κυβερνητικών οργανισμών που ασχολούνται με το προσφυγικό. Πρόσφατη έκθεση της ΜΚΟ Human Rights Watch ζητά την κατάργηση της ΚΥΑ και καταγγέλλει πως οι τουρκικές αρχές αυθαίρετα συνέλαβαν, κράτησαν και απέλασαν εκατοντάδες Σύρους πρόσφυγες, άνδρες και αγόρια, στη Συρία μεταξύ Φεβρουαρίου και Ιουλίου 2022.

Eν τω μεταξύ η Ελλάδα συνεχίζει να είναι ο πρώτος σταθμός για χιλιάδες Αφγανούς, που μετά τους Ουκρανούς, αποτελούν τη δεύτερη μεγαλύτερη ομάδα αιτούντων άσυλο στην ΕΕ και μακράν τη μεγαλύτερη στην Ελλάδα, όπου περισσότεροι από 37.000 –πάνω από το 1/3 των εγγεγραμμένων– είχαν υποβάλει αιτήσεις ασύλου μέχρι τις αρχές Οκτωβρίου. «Ενώ η ελληνική κυβέρνηση καλωσόρισε πρόσφυγες από την Ουκρανία, καταγράφοντας τους αποτελεσματικά, εκδίδοντας νομικά έγγραφα και επιτρέποντας την άμεση πρόσβαση στην εργασία, οι Αφγανοί στην Ελλάδα, μαζί με άλλους αιτούντες άσυλο και πρόσφυγες, συνεχίζουν να είναι απομονωμένοι από την ελληνική κοινωνία στην οποία επιδιώκουν να ξαναχτίσουν τις ζωές τους», ανέφερε πρόσφατα στην εφημερίδα The Guardian Δήμητρα Καλογεροπούλου, διευθύντρια της Διεθνούς Επιτροπής Διάσωσης (IRC)  στην Ελλάδα.

Αρκετά προβλήματα όμως δημιουργούνται και με τον κατάλογο των αποκαλούμενων ασφαλών χωρών καταγωγής. Σύμφωνα με το άρθρο 87 του ελληνικού νόμου 4636/2019, μια χώρα μπορεί να χαρακτηριστεί ασφαλής για τον αιτούντα άσυλο μόνο εφόσον αποδειχθεί μετά την εξέταση της αίτησης ότι ο αιτών «δεν επικαλείται σοβαρούς λόγους για να θεωρηθεί ότι η χώρα δεν είναι ασφαλής χώρα καταγωγής για τον ίδιο». Στην πράξη ο νόμος άρχισε να εφαρμόζεται το 2021. Πλέον ο κατάλογος έχει φτάσει να περιλαμβάνει 17 χώρες, μεταξύ των οποίων τη Γκάνα, τη Σενεγάλη, το Μαρόκο, την Αλγερία, το Πακιστάν, το Μπαγκλαντές αλλά και την Ουκρανία! Η επικαιροποίηση του καταλόγου έγινε μετά την ρωσική εισβολή. Την 1η Δεκεμβρίου 2022, το υπουργείο Μετανάστευσης και Ασύλου αφαίρεσε -επιτέλους- την Ουκρανία από τις ασφαλείς χώρες καταγωγής.

Πως όμως αποφασίζεται αν μια χώρα καταγωγής είναι ασφαλής; «Ο διοικητής της υπηρεσίας ασύλου έχει μια ομάδα υπαλλήλων που στην ουσία τους λέει “θέλω να μου βρείτε τα πάντα για τη Σενεγάλη πx και να συντάξετε μια έκθεση.  Μετά πάει ο υπουργός Μετανάστευσης και Ασύλου και ο υπουργός Εσωτερικών, και λένε εμείς βασιζόμενοι σε αυτήν την έρευνα-γνωμοδότηση θα εκδώσουμε μια ΚΥΑ» εξηγεί στο MIIR η δικηγόρος Χ. Κατσίγιαννη. Αν κάποιος προέρχεται από μια τέτοια χώρα, στη συνέντευξη που θα δώσει θα πρέπει να ανατρέψει αυτό το τεκμήριο, το οποίο για αυτούς είναι συνήθως αμάχητο. Το 99% αυτών των αποφάσεων είναι απορριπτικές. «Πριν από λίγες μέρες δίκασα μια υπόθεση, μιας τρανς γυναίκας από το Μαρόκο. Την απέρριψαν. Δεν μπήκαν καν στη διαδικασία να αντιμετωπίσουν εξατομικευμένα και εμπεριστατωμένα την περίπτωση, βασίστηκαν σε μια ΚΥΑ. Οι δε απορριπτικές αποφάσεις είναι συνήθως 3 γραμμές», αναφέρει η Κατσίγιαννη. Οι αιτούντες όμως δε γνωρίζουν ποια είναι η εισήγηση και δε μπορούν να αμυνθούν. Για τους Ουκρανούς δεν ισχύει τίποτα από όλα αυτά καθώς τους δίνεται άμεσα η προσωρινή προστασία. 

«Πρόκειται για θεσμικό ρατσισμό. Οι πρόσφυγες χωρίζονται σε δύο κατηγορίες ανάλογα με την προέλευσή τους» καταγγέλλουν ακτιβιστές όπως ο Ντάβιντ Σμίτκε, εκπρόσωπος του Συμβουλίου Προσφύγων Σαξονίας στη Δρέσδη. Τους πρώτους μήνες του πολέμου στην Ουκρανία, διακρίσεις καταγράφηκαν και σε βάρος ξένων κατοίκων Ουκρανίας, οι οποίοι επιχείρησαν να διασχίσουν τα σύνορα με κάποια γειτονική χώρα.

«Υπάρχει δεκτικότητα και γενναιοδωρία απέναντι στην Ουκρανία, κάτι που ουδόλως κατακρίνω. Το αξίζουν. Όμως θα ήθελα πολύ η ίδια μεταχείριση να εφαρμοστεί και στους Σύρους πρόσφυγες», σχολίασε στο Euronews ο Πάουλο Πινέιρο, πρόεδρος της Επιτροπής Έρευνας του ΟΗΕ για τη Συρία.

Οι Ευρωπαίοι πρέπει να «πάρουν μαθήματα» από την υποδοχή με ανοικτές αγκάλες των εκτοπισμένων Ουκρανών και να ανοίξουν τις πόρτες τους σε άλλους πρόσφυγες, την ώρα που οι ανθρωπιστικές κρίσεις παγκοσμίως αυξάνονται, ζήτησε ο Ύπατος Αρμοστής του ΟΗΕ για τους Πρόσφυγες (UNHCR), Φίλιπο Γκράντι. «Nα μην ξεχνάτε τους άλλους».