Φωτογραφία: Η εξάπλωση της φονικής πυρκαγιάς στο Μάτι το 2018, όπως αυτή προσομοιώθηκε
από το προγνωστικό σύστημα ταχείας απόκρισης IRIS 2.0.  –  Πηγή: Meteo.gr, 2021

Μέσα σε 13 μόλις μέρες τον Ιούλιο του 2023 στην Ελλάδα έγιναν στάχτη 470 χιλιάδες στρέμματα δάσους με τον κρατικό μηχανισμό να αποδεικνύεται ανεπαρκής να αντιμετωπίσει τα ακραία καιρικά φαινόμενα.  Στη Ρόδο το 15% ολόκληρου του νησιού καταστράφηκε στη χειρότερη πυρκαγιά των τελευταίων δεκαετιών.  Από την 1η Ιανουαρίου έως την 1η Αυγούστου 2023, σύμφωνα με το EFFIS (Ευρωπαϊκό Σύστημα Πληροφόρησης για τις Δασικές Πυρκαγιές) έχουν καεί συνολικά στις 22 μεγαλύτερες δασικές πυρκαγιές 550.000 στρέμματα, αριθμός υπερτετραπλάσιος από τον μέσο αριθμό των καμένων -στον ανάλογο χρόνο- εκτάσεων κατά τα έτη 2006–2022.

Σε παλαιότερη έρευνα του MIIR σε συνεργασία με τη WWF για τα οικονομικά της δασοπυροπροστασίας, είχαμε δείξει πως μόλις το 16,05%  από τους πόρους του κράτους για την πυροπροστασία αξιοποιούνται ετησίως στην πρόληψη των πυρκαγιών, ενώ το υπόλοιπο 83,95% διατέθηκαν για την καταστολή για την περίοδο 2016-2020. Η αναλογία αυτή δεν έχει αλλάξει σημαντικά και τα τελευταία τρία χρόνια το ελληνικό κράτος εξακολουθεί να επενδύει στην καταστολή αντί της πρόληψης. Σημαντικό, όμως, πρόβλημα διαπιστώνεται και ως προς την ελλιπή αξιοποίηση των επιστημονικών  δεδομένων κατά τη διάρκεια της αντιπυρικής περιόδου από το Κράτος.

Χαρακτηριστική περίπτωση αποτελεί ο περίφημος ημερήσιος χάρτης πρόβλεψης κινδύνου πυρκαγιάς, τον οποίο εκδίδει καθημερινά στις 12.30 το μεσημέρι η Γενική Γραμματεία Πολιτικής Προστασίας με μάλλον αδιαφανή τρόπο – χάρτης που μεταδίδεται από το σύνολο των ΜΜΕ και ο οποίος αποτελεί τη βάση του επιχειρησιακού σχεδιασμού του Πυροσβεστικού Σώματος.  Ξεκίνησε να χρησιμοποιείται από το 2003 (Υ.Α. 1299/7-4-2003 που εκδόθηκε σε εφαρμογή του άρθρου 17 του Ν.3013/2002) και εκδίδεται καθημερινά  από 1 Ιουνίου έως 31 Οκτωβρίου κάθε έτους, με ευθύνη της Διεύθυνσης Σχεδιασμού και Αντιμετώπισης Εκτάκτων Αναγκών της Γενικής Γραμματείας Πολιτικής Προστασίας. Ωστόσο, κανείς από τους ειδικούς επιστήμονες δεν γνωρίζει εδώ και είκοσι χρόνια με ποια ακριβώς δεδομένα και με ποια επιστημονική μεθοδολογία προκύπτει. 

Φωτογραφία: Ο χάρτης πρόβλεψης κινδύνου πυρκαγιάς της Πολιτικής Προστασίας για τις 18 Ιουλίου, ημέρα που ξέσπασε η μεγάλη πυρκαγιά στη Ρόδο. Η επικινδυνότητα για το νησί και τα υπόλοιπα Δωδεκάνησα, είχε τοποθετηθεί στη μεσαία κλίμακα, χαρακτηριζόμενη ως «υψηλή». – Πηγή: Υπουργείο Κλιματικής Κρίσης και Πολιτικής Προστασίας.

Έλλειψη επιστημονικών δεδομένων και… διαίσθηση

«Ο χάρτης που κυκλοφορεί η Πολιτική Προστασία, ο οποίος δεν γνωρίζουμε πως προκύπτει, δεν έχει επιστημονικές δημοσιεύσεις, δεν αναφέρει πώς ρυθμίζονται οι διαφορετικές κατηγορίες ούτε τι λαμβάνει υπόψη. Eκτίμησή μου ειναι πως ο χάρτης της Πολιτικής Προστασίας βγαίνει εντελώς διαισθητικά», δηλώνει ο μετεωρολόγος και Διευθυντής Ερευνών του Εθνικού Αστεροσκοπείου Αθηνών, Κώστας Λαγουβάρδος.

Η απουσία γνώσης των ακριβών επιστημονικών δεδομένων που χρησιμοποιούνται αποτελεί κατά τους ειδικούς το πρώτο μειονέκτημα του χάρτη. Το κυριότερο, όμως, είναι πως εκδίδεται μία φορά την ημέρα, για την επομένη, χωρίς να λαμβάνει υπόψη τις πολύ συχνές διαφοροποιήσεις στις καιρικές συνθήκες μέσα στην ημέρα. 

Σύμφωνα με την ετήσια εγκύκλιο της Γενικής Γραμματείας Πολιτικής Προστασίας, άπαξ και ο χάρτης εκδοθεί και ανακοινωθεί, μετά δεν αλλάζει με τίποτα. 

Φωτογραφία: Απόσπασμα από την Εγκύκλιο του Υπουργείου Κλιματικής Κρίσης και Πολιτικής Προστασίας με θέμα την έκδοση
ημερήσιου Χάρτη Πρόβλεψης Κινδύνου Πυρκαγιάς από την Γ.Γ.Π.Π. κατά την αντιπυρική περίοδο 2023.

«Αυτό είναι μεγάλο λάθος, γιατί μπορεί τα μετεωρολογικά δεδομένα να χειροτερέψουν, μπορεί να καλυτερέψουν, άρα πως είναι δυνατόν να μη μεταβάλλεις το χάρτη; Το ίδιο είναι να εκδίδεις σήμερα για αύριο δείκτη επικινδυνότητας 3 και ξαφνικά το βράδυ να βάλει άνεμο, να πέσει η θερμοκρασία και η επικινδυνότητα να γίνει 5; Αυτό είναι το μεγαλύτερο μειονέκτημα και για έναν ακόμη λόγο: οι άνθρωποι που εκδίδουν τον χάρτη κάθε μεσημέρι σχολάνε ως δημόσιοι υπάλληλοι, πάνε σπίτια τους, δεν παρακολουθούν από εκεί και πέρα τα μετεωρολογικά δεδομένα της ΕΜΥ», εξηγεί ο αντιστράτηγος και πρώην υπαρχηγός του Πυροσβεστικού Σώματος, Ανδριανός Γκουρμπάτσης. 

Ακόμα ένα μειονέκτημα του υφιστάμενου χάρτη είναι πως αντιμετωπίζει ολόκληρες περιοχές, νομούς και γεωγραφικά διαμερίσματα με τον ίδιο τρόπο, χωρίς να λαμβάνει υπόψη τις διαφορετικές πυρομετεωρολογικές συνθήκες που επικρατούν σε αυτές. 

«Στον χάρτη της Γ.Γ.Π.Π. έχουμε σε κάθε νομό το ίδιο χρώμα, καμία σχέση δεν έχει αυτό με την πραγματικότητα. Για παράδειγμα οι άνεμοι στη νότια Κρήτη είναι εξαιρετικά πιο δυνατοί και δεν έχουν καμία σχέση με τους ανέμους στη βόρεια Κρήτη. Άρα σε ένα ισχυρό μελτέμι, που είναι ένα τυπικό καλοκαιρινό γεγονός, έχεις μια τεράστια διαφορά στο πυρομετεωρολογικό πεδίο μεταξύ του ίδιου νομού. Δεν μπορεί ολόκληροι νομοί να έχουν παντού το ίδιο επίπεδο επιφυλακής» εξηγεί ο Κώστας Λαγουβάρδος. Αυτό συνεπάγεται διάσπαση των επίγειων πυροσβεστικών δυνάμεων, με ό,τι καταστροφικό μπορεί να προκαλέσει. 

Εξάλλου ο χάρτης πρόβλεψης κινδύνου πυρκαγιάς βρίσκεται σε άμεση συνάρτηση με το επιχειρησιακό σχέδιο που αναπτύσσεται στο πεδίο. Στην καταστροφική πυρκαγιά στο Μάτι το 2008 με τους 102 νεκρούς ο χάρτης πρόβλεψης κινδύνου πυρκαγιάς ήταν στο 4 (με μέγιστο το 5). 

Φωτογραφία: Ο χάρτης πρόβλεψης κινδύνου πυρκαγιάς της Πολιτικής Προστασίας για τις 23 Ιουλίου 2018, ημέρα που ξέσπασε η φονική πυρκαγιά στο Μάτι.
– Πηγή: Γενική Γραμματεία Πολιτικής Προστασίας.

«Οι συνθήκες ήταν για δείκτη 5 τότε. Με δείκτη 4 το στάδιο ετοιμότητας της Πυροσβεστικής δεν ήταν το μέγιστο. Αν ήταν 5 η Πυροσβεστική θα έβγαζε επιπλέον 25 περιπολικά δασών, από τα 86 που είχε, ενώ θα στελεχώνονταν περισσότερα πυροφυλάκια για περισσότερες ώρες. Δηλαδή ο κόσμος θα ήταν σε μεγαλύτερη ετοιμότητα», εξηγεί ο Γκουρμπάτσης, που είναι ειδικός εμπειρογνώμονας για τις φωτιές στο Μάτι (2018) και τη Βαρυμπμόμπη (2021).

Όταν υπάρχει κατηγορία επικινδυνότητας 4 ή 5 σε μια περιοχή επιβάλλεται η Πυροσβεστική να σχεδιάσει επιτήρηση με εναέριο μέσο, που θα περιπολεί και αν εντοπίσει μια φωτιά, οφείλει να επέμβει αμέσως. Στην καταστροφική πυρκαγιά στη Βαρυμπόμπη το καλοκαίρι του 2021 περιπολούσαν από τις 11 το πρωί δυο air-tractors στην περιοχή λόγω του δείκτη επικινδυνότητας. «Τότε στο Τατόι ο κ. Χαρδαλιάς (υφυπουργός Προστασίας του Πολίτη τότε) έδωσε εντολή στη 13.00 να προσγειωθούν για ‘να τα έχουμε αν χρειαστούνε’. Έλα που όμως στο ένα χιλιόμετρο από το αεροδρόμιο ξέσπασε η φωτιά στη Βαρυμπόμπη. Μέχρι να σηκωθούν οι τράκτορες, οι οποίοι έχουν ετοιμότητα 20 λεπτά, χάθηκε πολύτιμος χρόνος» σημειώνει ο Γκουρμπάτσης. 

Η Πολιτική Προστασία αγνοεί το Εθνικό Αστεροσκοπείο

Ο άνθρωπος που υπέγραφε επί χρόνια τον χάρτη της Γενικής Γραμματείας Πολιτικής Προστασίας ήταν ο γενικός διευθυντής Συντονισμού της Γενικής Γραμματείας Πολιτικής Προστασίας, Φοίβος Θεοδώρου. Ο ίδιος είναι δασολόγος και όχι μετεωρολόγος. Πριν λίγο καιρό συνταξιοδοτήθηκε, αλλά σύμφωνα με πληροφορίες του MIIR, παραμένει σύμβουλος του Υπουργείου Κλιματικής Κρίσης και Πολιτικής Προστασίας και συνεχίζει να ασχολείται με την έκδοση του επίμαχου χάρτη, ο οποίος δεν υπογράφεται πλέον από τον ίδιο, αλλά από την επιστημονική ομάδα έκδοσης της Γ.Γ.Π.Π.  Τα άτομα που αποτελούν αυτήν την ομάδα δεν έχουν γίνει γνωστά.

«Η Πολιτική Προστασία έχει μείνει στον χάρτη που εξέδιδε το 1995 όταν ξεκίνησε η υπηρεσία.  Πρέπει να αλλάξουν πολλά πράγματα. To Σαββατοκύριακο οι υπάλληλοι αυτοί της Πολιτικής Προστασίας πάνε σπίτι τους να φανταστείτε, παρόλα αυτά βγάζουν χάρτη. Δεν είναι σοβαρά πράγματα αυτά. Κοιτάζουν κάθε μέρα στο EFFIS , βλέπουν που ‘μαυρίζει’ και ανάλογα εκδίδουν τoν χάρτη», υποστηρίζει ο Ανδριανός Γκουρμπάτσης.  

Ο ίδιος από τη δεκαετία του 2000 ζητούσε, ως υπαρχηγός του Πυροσβεστικού Σώματος, από την πολιτική ηγεσία ο χάρτης πρόβλεψης κινδύνου πυρκαγιών να εκδίδεται από τον αρμόδιο κρατικό φορέα για τη μετεωρολογία στην Ελλάδα, την ΕΜΥ. Η πρότασή του δεν εισακούστηκε και η ΕΜΥ υλοποιεί σήμερα μικρότερο έργο από ό,τι παλαιότερα, όταν και εξέδιδε καθημερινά ειδικό χάρτη για τις συνθήκες στις καμένες εκτάσεις. 

Σύμφωνα με όσα υποστήριζε ο μέχρι πρότινος υπεύθυνος Φοίβος Θεοδώρου (GrTimes.gr, 08/06/2021), ο χάρτης που εκδίδεται καθημερινά στηρίζεται στον Δείκτη Κινδύνου Δασικών Πυρκαγιών της Καναδικής Δασικής Υπηρεσίας (Forest Fire Weather Index – FFWI) με τη βοήθεια γεωγραφικών συστημάτων πληροφοριών και άλλων λογισμικών. Τα δεδομένα του Εθνικού Αστεροσκοπείου Αθηνών διαψεύδουν τον ισχυρισμό αυτόν. «Δεν μπορεί να χρησιμοποιεί η Γ.Γ.Π.Π. τον καναδικό δείκτη, γιατί αν το έκανε, θα εβγαζε τα αποτελέσματα που βγάζουμε και εμείς. Αν όντως τον χρησιμοποιούσε, η νότια και η Βόρεια Κρήτη σχεδόν ποτέ δεν θα είχαν τον ίδιο δείκτη επικινδυνότητας, όταν παρουσιάζουν διαφορά 4 και 5 μποφόρ», αναφέρει με κατηγορηματικό ύφος ο Κώστας Λαγουβάρδος. 

Επικοινωνήσαμε με τον κ. Φοίβο Θεοδώρου για να απαντήσει σε σχετικά ερωτήματα, χωρίς όμως αποτέλεσμα. Επιπλέον στείλαμε γραπτά ερωτήματα στην Γενικη Γραμματεία Πολιτικής Προστασίας χωρίς να λάβουμε κάποια απάντηση μέχρι τη δημοσίευση του παρόντος.

Ο πιο έγκυρος ημερήσιος χάρτης πρόβλεψης κινδύνου πυρκαγιάς στη χώρα αυτή τη στιγμή μοιάζει να είναι αυτός του Εθνικού Αστεροσκοπείου Αθηνών. Εκδίδεται πράγματι με βάση τον πυρομετερεωλογικό καναδικό δείκτη και λαμβάνει υπόψη τη θερμοκρασία, την υγρασία, τον άνεμο, την ξηρασία, πόσες μέρες έχει να βρέξει και καταλήγει σε έναν αριθμό ο οποίος στη συνέχεια οδηγεί σε διαφορετικά επίπεδα επικινδυνότητας. Προσφέρει μια καλύτερη ανάλυση από τον αντίστοιχο της Γ.Γ.Π.Π., αφού φτάνει σε επίπεδο ανάλυσης 2Χ2 χιλιόμετρα σε κάθε περιοχή της χώρας.  

Ωστόσο η Πυροσβεστική Υπηρεσία – τουλάχιστον επισήμως – βασίζει τον επιχειρησιακό της σχεδιασμό στον χάρτη της Πολιτικής Προστασίας.

«Δεν ξέρουμε πως αξιοποιούνται τα στοιχεία του Εθνικού Αστεροσκοπείου από τη Γενική Γραμματεία Πολιτικής Προστασίας. Γνωρίζουμε πως τη μετεωρολογική παρακολούθηση εμείς την κάνουμε με το δίκτυο των 550 μετεωρολογικών σταθμών που λειτουργούμε σε όλη τη χώρα. Ενδεχομένως η Πολιτική Προστασία, επειδή αυτά τα δεδομένα είναι ελεύθερα, να παρακολουθεί τους σταθμούς μας, όχι όμως με βάση ένα μνημόνιο συνεργασίας, με ένα θεσμοθετημένο τρόπο που θα υποχρέωνε και εμάς να λειτουργούμε διαφορετικά. Εμείς το κάνουμε, αλλά δεν μας υποχρεώνει κάποιος να το κάνουμε. Σε μια οργανωμένη Πολιτεία τα πράγματα θα έπρεπε να είναι λίγο διαφορετικά», μας λέει η Βασιλική Κοτρώνη, Διευθύντρια Ερευνών στο Αστεροσκοπείο Αθηνών. 

H Δρ Κοτρώνη είναι επιστημονικά υπεύθυνη στην επιχειρησιακή ομάδα Meteo του Αστεροσκοπείου, το οποίο έχει αναπτύξει ένα πρωτοποριακό – σε ελληνικό και ευρωπαϊκό επίπεδο – σύστημα πρόγνωσης της εξάπλωσης μετώπου δασικής πυρκαγιάς με την ονομασία IRIS. Tο σύστημα IRIS αναπτύχθηκε με σκοπό την παροχή προγνώσεων ταχείας απόκρισης στην εξάπλωση των δασικών πυρκαγιών. Γνωρίζοντας κάποιος το σημείο και τη χρονική στιγμή έναρξης μιας δασικής πυρκαγιάς, μπορεί με τη βοήθεια του συστήματος μέσα σε 20 λεπτά να δώσει πρόγνωση πώς θα εξελιχθεί το μέτωπο αυτό τις προσεχείς ώρες και μέσα σε μισή ώρα να υπάρξει πρόγνωση για τις επόμενες 24 ώρες. Το σύστημα λαμβάνει υπόψη τόσο τη μετεωρολογία όσο και τη μεταβολή των καιρικών συνθηκών που προκαλεί η ίδια η φωτιά.

Χρησιμοποιήθηκε με επιτυχία σε συνεργασία με την Πολιτική Προστασία και την Πυροσβεστική τη διετία 2019-2020 σε πάνω από 200 δασικές πυρκαγιές, ωστόσο εδώ και δύο χρόνια, όπως εξηγεί η Δρ Κοτρώνη, «η συνεργασία, για λόγους που δε γνωρίζουμε, ατόνησε και δυστυχώς από το 2021 δεν αναζητήθηκε από την Πολιτική Προστασία και την Πυροσβεστική». Παρότι ήταν διαθέσιμο, το IRIS  δεν χρησιμοποιήθηκε το 2021 στις μεγάλες φωτιές στη Βαρυμπόμπη και στην Εύβοια. Σε ανάρτησή του μετά τη φωτιά στη Βαρυμπόμπη, το Meteo.gr τόνιζε πως πραγματοποίησε «εκ των υστέρων πρόγνωση», προσθέτοντας ότι «η πρόγνωση που θα μπορούσε να είχε παράσχει επιχειρησιακά το IRIS 2.0 εάν είχε ζητηθεί βρίσκεται πολύ κοντά στην πραγματική εξάπλωση της φωτιάς». 

Σήμερα το σύστημα IRIS εξακολουθεί να αναπτύσσεται με ίδιους πόρους του Αστεροσκοπείου Αθηνών χωρίς καμία συμμετοχή του κράτους. Και δεν χρησιμοποιήθηκε από την Πολιτική Προστασία ούτε στις φετινές καταστροφικές πυρκαγιές του Ιουλίου.

Στο βίντεο παρουσιάζεται η εξάπλωση της δασικής πυρκαγιάς στη Βαρυμπόμπη το 2021, όπως αυτή προσομοιώθηκε από το προγνωστικό σύστημα ταχείας απόκρισης IRIS 2.0.
– Πηγή: Meteo.gr

Το άρθρο δημοσιεύεται στο πλαίσιο του ερευνητικού έργου FIRE-RES, που συγχρηματοδοτείται από την Ευρωπαϊκή Ένωση. Η τελευταία δεν είναι με κανέναν τρόπο υπεύθυνη για τις πληροφορίες και τις απόψεις που εκφράζονται μέσα στο πλαίσιο του έργου. Η ευθύνη για το περιεχόμενο βαρύνει αποκλειστικά το ΕDJNET. Για περισσότερeες πληροφορίες, επισκεφθείτε τη σελίδα του FIRE-RES. 

Κατόπιν της δημοσίευσης της έρευνας, η Πολιτική Προστασία εξέδωσε στις 4/8/2023 ανακοίνωση-απάντηση στο ρεπορτάζ.

Στην ανακοίνωση της Γ.Γ.Π.Π. το MIIR απάντησε στις 5/8/2023 με δημοσίευση στην ΕφΣυν. 

Η Εφημερίδα των Συντακτών απάντησε με άρθρο που δημοσιεύθηκε στο έντυπο στις 7/8/2023.

Η αντιπυρική περίοδος του 2021 στην Ελλάδα μπορεί να χαρακτηριστεί ως η απόλυτη αποτυχία, καθώς είχαμε διαθέσιμες πολύ μεγαλύτερες δυνάμεις καταστολής σε σχέση με κάθε άλλη χρονιά και, παρ’ όλα αυτά, είχαμε τη μεγαλύτερη στην ιστορία καμένη έκταση γης (περισσότερα από 500 χιλιάδες στρέμματα) σε μία και μόνο πυρκαγιά, αυτή της Βόρειας Εύβοιας. H λήξη της περσινής αντιπυρικής περιόδου βρήκε τη χώρα μας με 1,5 εκατ. στρέμματα δάσους να έχουν γίνει στάχτη. Πρόκειται για τον δεύτερο χειρότερο απολογισμό των είκοσι τελευταίων ετών.  Ένα νέο αρνητικό ρεκόρ συμβαίνει στη χώρα από τις αρχές του 2022. Οπως υποδεικνύουν τα δεδομένα του European Forest Fire Information System (EFFIS) έχουμε ήδη τουλάχιστον 30 μεγάλες δασικές πυρκαγιές (σε Ηλεία, Ρόδο, Σάμο κ.α.) και πάνω από 10.000 καμένα στρέμματα, νούμερα που τρομάζουν σε σύγκριση με τον μέσο όρο για το διάστημα 2008-2021 με 4,4 δασικές πυρκαγιές και μόλις 375 στρέμματα (ανά έτος) να γίνονται στάχτη.

Ένα χρόνο πριν από τις καταστροφικές πυρκαγιές του Αυγούστου 2021 στην Ελλάδα, συνομιλούσαμε με τον δασολόγο με ειδίκευση στις δασικές πυρκαγιές Δρ. Γαβριήλ Ξανθόπουλο προσπαθώντας να ξετυλίξουμε το κουβάρι των οικονομικών της δασοπυροπροστασίας. Σε μια αποστροφή του λόγου του μας έλεγε πως ως χώρα βρισκόμαστε πάντα πίσω από το αποτέλεσμα που κυνηγάμε στο συγκεκριμένο πεδίο. Ο ίδιος επισήμαινε τις στρεβλώσεις που διογκώθηκαν με το πέρασμα όλων των αρμοδιοτήτων της δασοπυρόσβεσης από τη Δασική υπηρεσία στην Πυροσβεστική μετά το 1998 και υπογράμμιζε πως είναι λάθος να βασιζόμαστε σε τόσο μεγάλο βαθμό στην καταστολή και ειδικά στα εναέρια μέσα πυρόσβεσης. «Την επόμενη φορά που θα σου ξεφύγουν 2-3 φωτιές δε θα έχεις αρκετά εναέρια μέσα, θα γίνει ό,τι έγινε το 2007. Που έγινε ακριβώς αυτό. Είχες 4-5 μεγάλες φωτιές, πήγαιναν όπου ήθελαν, και μέχρι να αλλάξουν οι συνθήκες οι φωτιές ήταν ανεξέλεγκτες επί της ουσίας και σκότωναν κόσμο, έκαιγαν σπίτια, ό,τι υπήρχε». Ήταν σαν να μας περιέγραφε περίπου τι θα συνέβαινε ένα χρόνο αργότερα στη Βόρεια Εύβοια και στις φωτιές της Αττικής.

Σε συνέχεια της έρευνας που υλοποιεί το Μεσογειακό Ινστιτούτο Ερευνητικής Δημοσιογραφίας (MIIR) με τοWWFΕλλάς στο πλαίσιο του προγράμματος Active citizens fund των EEA Grants για την ανάλυση των οικονομικών των δασικών πυρκαγιών, και με δεδομένο πως στη χώρα το κόστος καταστολής είναι υπερπολλαπλάσιο αυτού της πρόληψης (3 με 5 φορές), θελήσαμε να μελετήσουμε λίγο πιο διεξοδικά τον ρόλο και τις ευθύνες των δήμων ως προς το οικονομικό μέρος της πρόληψης των πυρκαγιών.

Το 2009 μετά τις καταστροφικές φωτιές στους Δήμους της χώρας μοιράζονταν περίπου 32 εκατ. ευρώ για τις πυρκαγιές. Διαπιστώσαμε πως 12 χρόνια αργότερα αυτό το ποσό έχει μειωθεί μεσοσταθμικά στα 16-18 εκατ. ευρώ για έργα πρόληψης σε εκτάσεις δασικού χαρακτήρα που βρίσκονται εντός του χώρου ευθύνης των δήμων, στα οποία περιλαμβάνονται και αστικά άλση, πάρκα κλπ. Συγκεκριμένα, για το έτος 2021 έχουμε κατανομή ποσού ύψους 16.910.000,00 € από τους Κεντρικούς Αυτοτελείς Πόρους σε Δήμους της Χώρας, για την κάλυψη δράσεων πυροπροστασίας.

Θεωρητικά οι δήμοι διαθέτουν τις εν λόγω πιστώσεις αποκλειστικά για δράσεις πυροπροστασίας, κατόπιν συνεννόησης με τις πυροσβεστικές και δασικές υπηρεσίες, γνωστοποιώντας άμεσα τα σχετικά έργα στις αρμόδιες Διευθύνσεις των Αποκεντρωμένων Διοικήσεων. Για την κατανομή του χρηματικού ποσού ανά Δήμο λαμβάνεται υπόψη η σχετική πρόταση της Γενικής Γραμματείας Πολιτικής Προστασίας, η οποία στη θεωρία γνωμοδοτεί για την ετήσια κατανομή βάσει κριτηρίων που συνδέονται με τον κίνδυνο πυρκαγιών, το ποσοστό δασοκάλυψης, δημογραφικά στοιχεία, τις περιοχές δικτύου NATURA 2000 κα. Η διαχείριση κονδυλίων που διατίθενται αποκλειστικά για δασοπυροπροστασία από τους Κεντρικούς Αυτοτελείς Πόρους χορηγούνται ετησίως με σχετική απόφαση του Υπουργείου Εσωτερικών από το 2010 ως σήμερα.  Το ζήτημα είναι ότι, όπως προκύπτει από την έρευνα, δεν πραγματοποιείται ειδικός έλεγχος για τις παραπάνω κατηγορίες εξόδων ενώ δεν έχουν συσταθεί οι Αυτοτελείς Υπηρεσίες Εποπτείας ΟΤΑ, όπως προβλέπει ο Ν. 3852/2010 και ο Ν. 4555/2018, οι οποίες θα ασκούσαν τον επιβεβλημένο εποπτικό ρόλο.

Εντυπωσιακό είναι και το γεγονός πως τα κριτήρια κατανομής των κονδυλίων στους Δήμους από τον αλγόριθμο της Πολιτικής Προστασίας παραμένουν ακόμα και σήμερα άγνωστα και έτσι δεν υπάρχει επαρκής αιτιολόγηση των αποφάσεων. Καμία σχετική ανάρτηση δεν υπάρχει στην ιστοσελίδα της Γενικής Γραμματείας Πολιτικής Προστασίας ενώ και σε πλήθος δήμων με τους οποίους συνομιλήσαμε δεν υπήρχε σαφής γνώση του τρόπου υπολογισμού του αλγορίθμου. Παράλληλα, η απουσία αντιπυρικών σχεδίων πρόληψης σε τοπικό επίπεδο καθιστά την κατανομή πιστώσεων από διάφορα χρηματοδοτικά εργαλεία λίγο ως πολύ αυθαίρετη. Τέλος, από την έρευνα μας δεν προκύπτει ότι οι Δήμοι ενημερώνουν της Αποκεντρωμένες Διοικήσεις σχετικά με τα έργα που θα υλοποιήσουν με τα συγκεκριμένα κονδύλια, ως όφειλαν καθώς δεν δημοσιοποιούνται τέτοια στοιχεία.

«Τα κριτήρια είναι αδιαφανή και δεν είναι δεμένο το «γιατί» με το «τι». Δηλαδή τι λεφτά θα σου δώσω, γιατί θα στα δώσω, τί θα φτιάξει ο δήμος, πώς θα αποτιμήσουμε αυτό που έφτιαξε. Θα σας δώσω ένα απλό παράδειγμα: δεν υπάρχει καμία στατιστική καταγραφή που να αναφέρει ότι σε όλη την Ελλάδα έγιναν ας πούμε τόσοι καθαρισμοί, καθαρίστηκαν τόσα στρέμματα φέτος, τα οποία είναι σε αυτές και αυτές τις θέσεις, ώστε αν θες να πας να ελέγξεις ότι στο δασαρχείο τάδε ή στο Δήμο τάδε καθαρίστηκαν 50 στρέμματα από εκεί μέχρι εκεί, και όλο αυτό να αποτυπώνεται σε ένα σκαρίφημα, το οποίο να μπορώ να πάω εγώ μετά να το ελέγξω. Κάποιος (Δήμος) μπορεί να κάνει εξαιρετική δουλειά, κάποιος άλλος όχι»  εξηγεί στο MIIR o Γ. Ξανθόπουλος. Υπάρχει ένα κλασσικό παράδειγμα, το οποίο έχει συμβεί πολλές φορές, όπως αναφέρει ο συνομιλητής μας. Ένας δημοτικός υπάλληλος ρωτά έναν δήμαρχο «αυτό το έξοδο πού να το βάλουμε; Ε, βάλτο στις πυρκαγιές» είναι η απάντηση. Μετά από λίγο σε αυτόν τον δήμο ένα μηχάνημα γκρέιντερ άνοιξε το δρόμο για το σπίτι ενός ψηφοφόρου και αυτό το κονδύλι καταχωρήθηκε ως ποσό για πυροπροστασία.

Τι θα έπρεπε, όμως, να κάνουν οι Δήμοι;

Με τα ανωτέρω ποσά οι Δήμοι οφείλουν κανονικά να χρηματοδοτήσουν βασικές ενέργειες πρόληψης, όπως:

1. εκτέλεση προγραμμάτων προληπτικού καθαρισμού της βλάστησης για τη μείωση του κινδύνου, σε περιοχές ιδιαίτερης προστασίας (άλση, πάρκα, κατασκηνώσεις, κλπ) αρμοδιότητάς τους
2. απομάκρυνση υπολειμμάτων καθαρισμού της βλάστησης που ενεργείται για τους ίδιους λόγους από ιδιοκτήτες σε περιβάλλοντες χώρους κατοικιών και οικοπεδικές εκτάσεις εντός των διοικητικών τους ορίων
3. εκτέλεση έργων και εργασιών προληπτικού καθαρισμού της βλάστησης καθ’ υπόδειξη και συνεργασία με τις κατά τόπους αρμόδιες Δασικές Υπηρεσίες κυρίως στη ζώνη μίξης δασών – πόλεων και οικισμών για λόγους αντιπυρικής προστασίας των πολεοδομικών τους συγκροτημάτων
4. συντήρηση και βελτίωση του δασικού οδικού δικτύου, σε συνεργασία με τις κατά τόπους Δασικές Υπηρεσίες
5. υλοποίηση προληπτικών μέτρων που αποβλέπουν στην αποφυγή πρόκλησης πυρκαγιών από τη λειτουργία χώρων ανεξέλεγκτης εναπόθεσης απορριμμάτων

Ωστόσο, η κατανομή των πόρων για όλα τα παραπάνω φαίνεται πως γίνεται με βάση στατικά κριτήρια (διαθέσιμοι πόροι) και όχι με βάση τις διαπιστωμένες ανάγκες πρόληψης κάθε Δήμου βάσει συγκεκριμένου αντιπυρικού σχεδίου. Ενδεικτικό είναι το παράδειγμα του Δήμου της Ρόδου, όπου τη δεκαετία του 2000 το συγκεκριμένο ποσό από τους αυτοτελείς πόρους ξεπερνούσε τις 320.000 ευρώ και την τελευταία δεκαετία έχει πέσει στις 258.000 ευρώ, χωρίς να συνδέεται με τις πραγματικές ανάγκες, με αποτέλεσμα να μην επαρκεί για τους καθαρισμούς των δασικών δρόμων, των έργων υποδομης κα. Σημαντικό είναι και το ζήτημα της υποστελέχωσης των υπηρεσιών. «Η πολιτική προστασία στο δήμο της Ρόδου, ο οποίος εκτός από τα 1404 τετραγωνικά χλμ που έχει σαν έκταση, εκτός από 43 οικισμούς, τα 130 σχολεία, τα 610 ξενοδοχεία, τα 1800 τουριστικά καταλύματα, διαθέτει επίσης δυναμικό ανθρώπων που μπορεί να βρεθούν σε κίνδυνο κάποια στιγμή είτε από σεισμό, είτε από πλημμύρα ή πυρκαγιά στο μέγεθος μια πολύ μεγάλης πόλης της Ελλάδας, έχει μόλις δύο άτομα στο γραφείο» εξηγεί ο Ηλίας Αργύρης, προϊστάμενος του αυτοτελούς Γραφείου Πολιτικής Προστασίας του Δήμου Ρόδου.

Χαμηλή απορρόφηση

Σύμφωνα με στοιχεία της Ευρωπαϊκής Επιτροπής (DG για την Πολιτική Προστασία), στο παλαιότερο Πρόγραμμα Αγροτικής Ανάπτυξης 2007-2013 για δασαρχεία και Δήμους από τα 87.000.000 ευρώ που προορίζονταν για πρόληψη δασικών πυρκαγιών, μόνο το 15% απορροφήθηκε από την Ελλάδα, ενώ στις άλλες Μεσογειακές χώρες το ποσοστό άγγιξε το 80% επί των αντίστοιχων ποσών. Στο τρέχον Πρόγραμμα Αγροτικής Ανάπτυξης (ΠΑΑ) 2014-2020 για Δασαρχεία και Δήμους αποδόθηκαν πρόσφατα συνολικά 79,365 εκατ. ευρώ από το υπουργείο Περιβάλλοντος και Ενέργειας για την υλοποίηση δράσεων πρόληψης και αποκατάστασης ζημιών σε δάση από πυρκαγιές, φυσικές καταστροφές και καταστροφικά συμβάντα, με σχετικές αποφάσεις που υπέγραψε η πολιτική ηγεσία. Από αυτό το συνολικό ποσό, για δασικές πυρκαγιές προγραμματίστηκαν 76 πράξεις (έργα) ύψους 32.137.000 ευρώ, δηλαδή το ποσοστό απορρόφησης έφτασε στο επίσης χαμηλό 40,5%.

Είναι χαρακτηριστικό ότι στο νέο πρόγραμμα «Αντώνης Τρίτσης» που διαθέτει περίπου 130 εκατ. ευρώ για σκοπούς πολιτικής προστασίας, ελάχιστοι δήμοι έχουν υποβάλει προτάσεις και όσοι έχουν υποβάλλει αιτούνται αυτόματα τεχνολογικά συστήματα διαχείρισης πυρκαγιών χωρίς να τεκμηριώνουν την ανάγκη. Ένα ακόμα χαρακτηριστικό παράδειγμα παντελούς έλλειψης κεντρικού σχεδιασμού και διερεύνησης της σκοπιμότητας για την αξιοποίηση κονδυλίων σε εφαρμογές τεχνολογίας όσον αφορά (κυρίως) την πρόληψη των δασικών πυρκαγιών, αποτελεί η χρηματοδότηση την περίοδο 2009-2013, (μετά δηλαδή τις φονικές πυρκαγιές του 2007), με δεκάδες εκατομμύρια ευρώ πολυάριθμων έργων πληροφορικής από το Ευρωπαϊκό Ταμείο Περιφερειακής Ανάπτυξης (ΕΤΠΑ) με φορέα υλοποίησης την Κοινωνία της Πληροφορίας Α.Ε. (ΚτΠ). Η απρογραμμάτιστη, ασυντόνιστη και κατακερματισμένη αυτή απόπειρα (που επιδεινώθηκε από τον αποκεντρωμένο χαρακτήρα της Διοίκησης) για να υλοποιηθούν χωρίς σχεδιασμό, τεκμηριωμένη ανάλυση των αναγκών και κεντρικό συντονισμό μία σειρά από ασύνδετα, ασύμβατα, ανομοιογενή και μη διαλειτουργικά συστήματα είχε σαν αποτέλεσμα να μη, βρίσκεται σήμερα κανένα σχεδόν από τα δεκάδες έργα που υλοποιήθηκαν σε επιχειρησιακή λειτουργία. Δυστυχώς βλέπουμε αυτή την πρακτική να συνεχίζεται…

Ερωτήματα και παραδείγματα

Οι Δήμοι παρότι με τον νέο νόμο 4662/2020 υποχρεούνται να μεριμνούν για τη δημιουργία αυτοτελών τμημάτων πολιτικής προστασίας, αμελούν να το πράξουν ή αδρανούν, για διαφόρους λόγους είτε γιατί είναι υποστελεχωμένοι, είτε αντιμετωπίζουν διάφορες ελλείψεις. Το ΜΙIR στο πλαίσιο της έρευνας για τα οικονομικά της δασοπυροπροστασίας απέστειλε στους 4 δήμους που επλήγησαν περισσότερο από τις καταστροφικές πυρκαγιές του καλοκαιριού του 2021 (Λίμνης-Μαντουδίου, Ιστιαίας-Αιδηψού, Αχαρνών και Μάνδρας-Ειδυλλίας) δημοσιογραφικά ερωτήματα. Ζητήσαμε να μάθουμε αν είχαν καταρτίσει ειδικό αντιπυρικό σχέδιο, πώς αξιοποιήθηκαν τα προϋπολογισμένα ποσά για την πυροπροστασία και ποιο ποσό τούς διανεμήθηκε από τους Κεντρικούς Αυτοτελείς Πόρους μετά από την απόφαση του αναπληρωτή υπουργού Εσωτερικών για διάθεση 16,91 εκατ. Ευρώ τον Μάιο του 2021, όπως και αν έχουν δημιουργήσει αυτοτελές τμήμα πολιτικής προστασίας. Σημειώνεται πως οι Δήμοι Μάνδρας-Ειδυλλίας και Ιστιαίας-Αιδηψού δεν απάντησαν, παρά την επαναλαμβανόμενη αποστολή των ερωτημάτων μας και την παρέλευση εύλογου χρονικού διαστήματος.

Στη Βαρυπόμπη το επιτελικό Κράτος απέτυχε παταγωδώς. Το μεσημέρι της Τρίτης 3 Αυγούστου, μία μικρή εστία φωτιάς δημιουργήθηκε στα όρια των βασιλικών κτημάτων του Τατοΐου. Εκείνη την ώρα, κανείς δεν πίστευε ότι θα μπορούσε να καεί ο οικισμός. Όμως, η κατάσταση ξέφυγε από κάθε έλεγχο για τις επόμενες τέσσερις μέρες χωρίς να υπάρχουν ιδιαίτερα ισχυροί άνεμοι. Η φωτιά μπήκε δύο φορές στη Βαρυμπόμπη, επεκτάθηκε σε ολόκληρο το βόρειο τμήμα της Αττικής, πέρασε την εθνική οδό και κατέληξε στη λίμνη του Μαραθώνα. Δύο άνθρωποι έχασαν τη ζωή τους. Δεκάδες σπίτια, καταστήματα και αυτοκίνητα καταστράφηκαν -κάηκαν συνολικά 83.700 στρέμματα.

Κι όμως ο Δήμος Αχαρνών είναι από τους πρωτοπόρους δήμους της Ελλάδας που έχει οργανωμένο αυτοτελές τμήμα Πολιτικής Προστασίας από το 2010 ενώ διέθετε και ειδικό εγκεκριμένο αντιπυρικό σχέδιο. Στην απάντησή του προς το ΜΙIR, μας γνωστοποιεί πως για το 2021 είχαν προϋπολογισθεί και εγκριθεί 63.000 ευρώ από τους Κεντρικούς Αυτοτελείς Πόρους για την κάλυψη δράσεων πυροπροστασίας. «Με τα χρήματα, αυτά, αγοράστηκαν μηχανήματα αποψίλωσης και προσλήφθηκαν εργάτες πυροπροστασίας και οδηγοί υδροφόρων για την αντιπυρική περίοδο. Παράλληλα, πραγματοποιήθηκαν καθαρισμοί και αποψιλώσεις πυροπροστασίας καθώς και οι διανοίξεις δασικών και περιαστικών δρόμων (μερικών μάλιστα για πρώτη φορά) για τη διέλευση των οχημάτων που αποτελούν μέρος της καθημερινότητας των Υπηρεσιών Πολιτικής Προστασίας, Πρασίνου και Καθαριότητας του Δήμου μας, με στόχο την αποτελεσματική πρόληψη ενάντια στον κίνδυνο ενδεχόμενης πυρκαγιάς. Το 2021 ο δήμος Αχαρνών έδωσε 120 χιλιάδες ευρώ από ίδιους πόρους για την περισυλλογή κλαδιών.».  Ωστόσο ο Δήμος υπογραμμίζει εμφατικά πως «όσον αφορά στην δασοπροστασία είναι καθήκον του Δασαρχείου και της Πυροσβεστικής,  όχι των Δήμων . Η Πάρνηθα είναι εθνικός δρυμός και δεν εμπλέκεται ο Δήμος πουθενά. Φυσικά και γνωρίζει το Δασαρχείο και η Πυροσβεστική για τους καθαρισμούς και  επίσης η Πυροσβεστική είναι συνεχώς ενήμερη για την διαθεσιμότητα των υδροφόρων οχημάτων». Την 3^η Αυγούστου 2021, στην περιοχή της Δημοτικής Ενότητας Δάφνης του Δήμου Λίμνης, εκδηλώθηκε μια πυρκαγιά, η οποία έμελλε να είναι η μεγαλύτερη που έχει συμβεί στο σύγχρονο Ελληνικό Κράτος.
Στον πυρόπληκτο Δήμο Λίμνης-Μαντουδίου της Εύβοιας επίσης λειτουργεί Τμήμα Περιβάλλοντος και Πολιτικής Προστασίας από το 2011, ενώ  ο Δήμος εφαρμόζει το σχέδιο Ιόλαος σύμφωνα με τις κατευθύνσεις της Γενικής Γραμματείας Πολιτικής Προστασίας. Για το 2021 ο συγκεκριμένος Δήμος επιχορηγήθηκε με ποσό 73.000 ευρώ για δράσεις πυροπροστασίας. Από αυτά, σύμφωνα με στοιχεία που συγκέντρωσε το ΜΙIR,  40 χιλιάδες κατευθύνθηκαν σε συντηρήσεις οδικού δικτύου με χρήση  ιδιωτικών μηχανημάτων στα πλαίσια πυροπροστασίας, 10 χιλιάδες απορροφήθηκαν για καθαρισμούς και προληπτικά μέτρα αποτροπής πρόκλησης πυρκαγιών από χώρους ανεξέλεγκτης απόθεσης απορριμμάτων, 20 χιλιάδες πήγαν σε προμήθεια εξοπλισμού εθελοντικών οργανώσεων πολιτικής προστασίας και τέλος 3 χιλιάδες σε προμήθεια αναλώσιμων για συντήρηση υποδομής (βάνες, αντλίες, σωληνώσεις, ανταλλακτικά, κλπ) πυροπροστασίας.

Είναι προφανές πως το κύριο βάρος της δασοπυροπροστασίας δεν μπορεί να πέφτει μόνο πάνω στους δήμους, αλλά όλες οι ενέργειες πρέπει να γίνονται σε συνεργασία με τις δασικές υπηρεσίες και το Πυροσβεστικό Σώμα. Δεδομένο είναι και πως η δημιουργία οικιστικών περιοχών σε επαφή ή και μίξη με δασική βλάστηση, οι οποίες διεθνώς αποκαλούνται «ζώνες μίξης δασών-οικισμών» [wildland-urban interface areas (WUI)] αναγνωρίζεται διεθνώς ως ένας από τους κύριους λόγους της χειροτέρευσης του προβλήματος των δασικών πυρκαγιών, ιδιαίτερα όσον αφορά τις απαιτήσεις δασοπυρόσβεσης αλλά και το μέγεθος των προκαλούμενων καταστροφών. Επομένως απαιτείται η σύμπραξη όλων των παραπάνω φορέων.

Ωστόσο από την ανάλυση του ΜΙΙR και του WWF Ελλάς προκύπτει πως και στον κρίσιμο τομέα των οικονομικών της δασοπυροπροστασίας για τους δήμους υπάρχει μεγάλη αδιαφάνεια, έλλειψη δημοσίευσης των κριτηρίων χρηματοδότησης, έλλειψη λογοδοσίας. Η αναγκαιότητα όλων των παραπάνω αποκτά ακόμα μεγαλύτερη σημασία από το γεγονός ότι εντός του 2021 η Πολιτική Προστασία θεωρητικά αναβαθμίστηκε χάρη σε ένα νέο πρόγραμμα χρηματοδότησης ύψους 595 εκατ. ευρώ από την Ευρωπαϊκή Τράπεζα με στόχο την αποτελεσματικότερη αντιμετώπιση όχι μόνο του COVID-19, αλλά και τον περιορισμό απωλειών εξαιτίας φυσικών καταστροφών. Επτά  μόλις μήνες μετά τις καταστροφικές πυρκαγιές του 2021 και έναν μόλις μήνα πριν την έναρξη της φετινής αντιπυρικής περιόδου, το εθνικό σύστημα δασοπυρόσβεσης φαίνεται πως εξακολουθεί να έχει έναν αμιγώς κατασταλτικό χαρακτήρα, μιας και δεν έχει σημειωθεί καμία γενναία στροφή προς την πρόληψη, ούτε σε οικονομικό επίπεδο/ επίπεδο διαθέσιμων πόρων, ούτε σε στρατηγικό επίπεδο. Τα περιθώρια στενεύουν και η πολιτεία οφείλει να πάρει γενναίες αποφάσεις άμεσα

Η δημοσιογραφική έρευνα πραγματοποιήθηκε από το  Μεσογειακό Ινστιτούτο Ερευνητικής Δημοσιογραφίας (MIIR) στο πλαίσιο του έργου  «Ενίσχυση της διαφάνειας και λογοδοσίας στη χρηματοδότηση της πρόληψης και της καταστολής των δασικών πυρκαγιών με τη συμβολή της κοινωνίας των πολιτών» που υλοποιείται στο πλαίσιο του προγράμματος Activecitizensfund, με φορέα υλοποίησης το WWF Ελλάς και εταίρο το Μεσογειακό Ινστιτούτο Ερευνητικής Δημοσιογραφίας (MIIR)

Πέρα από τον αοριστολογικό χαρακτήρα της διατύπωσης, αν για τους τομείς όπως η εθνική άμυνα ή η εξωτερική πολιτική, όπου εφαρμόζεται η πρακτική διάθεσης απόρρητων κονδυλίων που δεν μπορούν να υπαχθούν σε έλεγχο, η επίκληση των λόγων εθνικής ασφάλειας αποτελεί συνήθη αιτιολόγηση για τη διαβάθμιση της πληροφορίας, απορίας άξιο είναι ποια ακριβώς «εθνικά συμφέροντα» διασφαλίζονται από την απόκρυψη των κονδυλίων που διατίθενται στην αντιμετώπιση πυρκαγιών, σεισμών, πλημμυρών και προσφάτως στην αντιμετώπιση της υγειονομικής κρίσης.  

Με βάση το παραπάνω, η ομάδα του MIIR απευθύνθηκε στο καθ’ ύλην αρμόδιο νεοσύστατο Υπουργείο Κλιματικής Κρίσης και Πολιτικής Προστασίας υπό τον κ. Χρήστο Στυλιανίδη, προκειμένου να ρωτήσει ποιος ο λόγος να θεσπιστούν απόρρητα κονδύλια σε έναν τομέα, όπως η πολιτική προστασία, σε τι ποσό ανέρχονται και ποια είναι η «εθνική ανάγκη» που καθιστά επιτακτική τη θεσμοθέτηση απόρρητων κονδυλίων. 

Στην απάντηση του προς το MIIR, το υπουργείο δεν απαντά για το ύψος των κονδυλίων, ενώ παραδέχεται επί της ουσίας το ζήτημα αδιαφάνειας στη συγκεκριμένη περίπτωση, με παραπομπή στην αιτιολογική έκθεση του άρθρου 53 του νομοσχεδίου που καθιέρωσε τα απόρρητα κονδύλια, αλλά και με αναφορά στον πρώην Γενικό Γραμματέα Πολιτικής Προστασίας (και μετέπειτα  υφυπουργό Προστασίας του Πολίτη και Διαχείρισης Κρίσεων) Ν. Χαρδαλιά, επί ηγεσίας του οποίου θεσμοθετήθηκαν αυτά στη ΓΓΠΠ.

Όμως, όπως αβίαστα προκύπτει και συμβαίνει εξάλλου και με το κείμενο της  αιτιολογικής έκθεσης,  δεν τεκμηριώνεται ποιοι είναι οι λόγοι, και ειδικότερα ποια είναι τα επικαλούμενα ζητήματα ασφαλείας που καθιστούν απαραίτητη την ύπαρξη απορρήτων δαπανών. 

Ειδικά για το τελευταίο αυτό σημείο, το υπουργείο επισυνάπτει και την απάντηση που είχε δώσει από το βήμα της Βουλής κατά τη συζήτηση του συγκεκριμένου νομοσχεδίου τον Γενάρη του 2020 ο τότε Γενικός Γραμματέας Ν. Χαρδαλιάς, στην οποία είχε συνδέσει με αόριστο και συγκεχυμένο τρόπο τα απόρρητα κονδύλια με τις ανάγκες λειτουργίας του Ευρωπαϊκού Αριθμού Έκτακτης Ανάγκης 112 (σημειωτέον, το ίδιο είχε πράξει και ο τότε υπουργός Προστασίας του Πολίτη Μιχ. Χρυσοχοϊδης). 

«Το 112 είναι μια υπηρεσία πολύ λεπτή και το οποίο περνάει μέσα από τα δίκτυα τηλεπικοινωνιών του ελληνικού κράτους. Ταυτόχρονα, δημιουργεί μια βάση δεδομένων, η οποία είναι σε εθνικό επίπεδο. Αντιλαμβάνεστε, σε θέματα κυβερνασφάλειας, πόσο σημαντικό είναι να μην υπάρχει τρωτότητα στα ζητήματα αυτά; Πόσο ολέθριο θα είναι για τη χώρα μας να χακαριστεί ένα σύστημα τέτοιο και να φύγει λάθος εντολή, τη λάθος στιγμή, σε σχέση με κάποια πράγματα» είχε σημειώσει στην τοποθέτησή του στη Βουλή ο Ν. Χαρδαλιάς. Επίσης, στην ίδια ομιλία είχε τονίσει πάλι με συγκεχυμένη διασύνδεση πως απαιτούνται ειδικές δαπάνες, καθώς «την ίδια ώρα, καλείται η Γενική Γραμματεία να εκπονήσει επιτέλους, εθνικά σχέδια διαχείρισης κρίσεων, που αφορά στις κρίσιμες υποδομές μας. Τα τελευταία σχέδια είχαν γίνει το 1991. Ταυτόχρονα, καλείται να δημιουργήσει σχέδια διαχείρισης κρίσεων, που αφορά στην συνέχιση της κυβερνησιμότητας. Σε μια μεγάλη φυσική καταστροφή, σε ένα σεισμό, τι κάνει ο Πρωθυπουργός; Τι κάνουν τα μέλη της Κυβέρνησης; Τι κάνουν τα μέλη του Κοινοβουλίου; Αυτά είναι σχέδια, τα οποία έχουν μελετηθεί σε περίοδο πολέμου, αλλά όχι σε επίπεδο φυσικών καταστροφών».

Ωστόσο, όπως εύλογα προκύπτει, αν η διάθεση των απόρρητων κονδυλίων αφορά στην λειτουργία του Ευρωπαϊκού Αριθμού Έκτακτης Ανάγκης 112, θα έπρεπε καταρχήν να αναφέρεται ρητά στην αιτιολογική έκθεση (πράγμα που δεν γίνεται), και δεύτερον, η πρόσβαση στην πληροφορία για το κόστος του 112 δεν συνεπάγεται και πρόσβαση στα ίδια τα προσωπικά δεδομένα ή τη βάση δεδομένων που αυτό διαχειρίζεται. Επίσης η ανάλυση του κόστους για τα σχέδια διαχείρισης κρίσεων ή «κυβερνησιμότητας» σε περίπτωση     φυσικών καταστροφών δεν συνεπάγεται και την πρόσβαση στα ίδια τα σχέδια…

Επίσης η αντίδραση της ΓΓΠΠ σε έγγραφα αιτήματα πληροφοριών του WWF Ελλάς που σχετίζονται με τον σχεδιασμό και τη χρηματοδότηση δράσεων για την πρόληψη και την αντιμετώπιση δασικών πυρκαγιών δεν ενισχύει τη λογοδοσία. Δεν δίδεται καμιά λεπτομερής ανάλυση των κριτηρίων με τα οποία αποφασίζεται η κατανομή πόρων στους ΟΤΑ.  Ούτε όμως στοιχεία για το τι ακριβώς περιλαμβάνει η συμφωνία χρηματοδότησης μεταξύ της Πολιτικής Προστασίας και της Ευρωπαϊκής Τράπεζας Επενδύσεων (ΕΤΕπ) και συγκεκριμένες πληροφορίες του προγράμματος «Ασπίδα» και ειδικά στο μέρος που σχετίζεται με τα θέματα πρόληψης και καταστολής δασικών πυρκαγιών.

Η αξιολόγηση της αποτελεσματικότητας του συστήματος δασοπυροπροστασίας περνά και μέσα από τη χρηστή αξιοποίηση των οικονομικών πόρων και την υπεύθυνη ανάλυση και αιτιολόγηση των πεπραγμένων. Η απροθυμία αιτιολόγησης αποφάσεων δημιουργεί θεμελιώδες πρόβλημα στο σχεδιασμό και την αξιολόγηση του συστήματος δασοπυροπροστασίας, δημιουργεί ένα πέπλο αδιαφάνειας και έλλειψης λογοδοσίας.

Ο νέος υπουργός Κλιματικής Κρίσης και Πολιτικής Προστασίας, Χρήστος Στυλιανίδης, δήλωσε πρόσφατα ότι η Ελλάδα θα προχωρήσει και στην αξιοποίηση κονδυλίων του ευρωπαϊκού προγράμματος rescEU, προκειμένου να ενισχύσει την καταστολή των δασικών πυρκαγιών με τη χρήση νέων εναέριων μέσων. 

Η ανάγκη για μεγαλύτερη διαφάνεια στη δασοπυροπροστασία είναι ουσιώδης τόσο για την απόδοση ευθυνών όταν τα πράγματα δεν πηγαίνουν καλά όσο και για την ορθή διαχείριση και την αποφυγή της κατασπατάλησης των πόρων του ελληνικού Δημοσίου. Είναι και ο μόνος τρόπος το ελληνικό κράτος να εγγυηθεί εντέλει την αποτελεσματική συνδρομή των διαθέσιμων μέσων στη καταστολή των δασικών πυρκαγιών και να μπορέσει να εξασφαλίσει πόρους για την πρωταρχικής σημασίας πρόληψη.

«Η γυναίκα του Καίσαρα δεν αρκεί να είναι τίμια, πρέπει και να φαίνεται τίμια». Πόσο όμως το καταφέρνουμε αυτό στη χώρα μας σε σύγκριση με άλλες χώρες όσον αφορά το κόστος πρόληψης και καταστολής δασικών πυρκαγιών;

Tο Mεσογειακό Ινστιτούτο Ερευνητικής Δημοσιογραφίας (MIIR) προσπαθεί να απαντήσει το παραπάνω ερώτημα  ερευνώντας την καταγραφή των πόρων που δαπανά η χώρα για την πρόληψη αλλά και την καταστολή δασικών πυρκαγιών, και η οποία υλοποιείται με το WWF Ελλάς στο πλαίσιο του προγράμματος Active Citizens Fund των EEA Grants.

Θα περίμενε κανείς ότι μετά από μεγάλες καταστροφές όπως το 2007 και το 2018 αλλά και τις φετινές, θα άλλαζε συνολικά ο τρόπος με τον οποίο διαχειριζόμαστε τις δασικές πυρκαγιές και κυρίως ο τρόπος με τον οποίο δίνουμε σαφή εικόνα για τις αποφάσεις και τον τρόπο λήψης τους. Και τα οικονομικά στοιχεία παίζουν τεράστιο ρόλο σε αυτό. Η αποτελεσματική κατανομή και η διαθεσιμότητα των πόρων θα πρέπει επίσης να συμβαδίζει με το ολοένα αυξανόμενο πρόβλημα των δασικών πυρκαγιών, και ειδικά λόγω των προκλήσεων που προσθέτει η κλιματική αλλαγή. Καθώς οι κυβερνήσεις δεν έχουν απεριόριστους πόρους για τις δασικές πυρκαγιές θα πρέπει να εφαρμόσουν ένα σύστημα που θα πετύχει το μεγαλύτερο δυνατό αποτέλεσμα με το μικρότερο δυνατό κόστος. H ισορροπία μεταξύ κόστους και οφέλους αποδεικνύει την αποτελεσματικότητα των δράσεων της διοίκησης και δημιουργεί ένα αίσθημα στους πολίτες ότι τα χρήματα τους δεν πάνε σε ένα βαρέλι δίχως πάτο.

Η υποχρέωση τήρησης αρχείου συμβάντων  πυρκαγιών και των εκτάσεων τους από το Πυροσβεστικό Σώμα βάσει του ν.4305/2014  είναι μόνο ένα ελάχιστο προαπαιτούμενο για τη διαμόρφωση και τη χρηματοδότηση των πολιτικών που εστιάζουν στην πρόληψη και την καταστολή τους, καθώς γίνεται ορατό το εύρος και η περιοδικότητα του φαινομένου. Η απλή παρουσίαση αποτελεσμάτων περιστατικών και καμένων εκτάσεων από μόνη της δεν αρκεί για να μετρήσουμε την αποτελεσματικότητα ενός συστήματος.

Πολλά μοντέλα υπολογισμού του μελλοντικού κόστους πρόληψης και αντιμετώπισης δασικών πυρκαγιών, όπως και το ελληνικό, βασίζονται κατά κύριο λόγο στα ιστορικά δεδομένα των πυρκαγιών και του κόστους την τελευταία δεκαετία ή την τελευταία χρονιά και δεν συμβαδίζουν με μελλοντικά σενάρια σχετικά με την επίδραση της κλιματικής αλλαγής και της αλλαγής συμπεριφοράς των δασικών πυρκαγιών.

Στην Ελλάδα σήμερα, το συνολικό κόστος καταστολής (από όλα τα χρηματοδοτικά εργαλεία και φορείς) για το 2020 υπολογίζεται στα 169.000.000 ευρώ,  ενώ της πρόληψης μόνο στα 72.000.000 ευρώ, τα οποία κατά κύριο λόγο αφορούν το κόστος της εμπλοκής του Πυροσβεστικού Σώματος και των Ενόπλων Δυνάμεων. Το αυξημένο κόστος της καταστολής σε σχέση με την πρόληψη, αποτελεί ένα πρώτο προβληματικό σημείο της οικονομικής διαχείρισης της δασοπυροπροστασίας. Όπως έχουμε ξαναγράψει, στρεβλά κριτήρια χρηματοδότησης έχουν ως αποτέλεσμα να δίνονται μεγαλύτερες οικονομικές ενισχύσεις  για τη δασοπυροπροστασία σε δήμους που δεν έχουν στην επικράτειά τους μεγάλες δασικές εκτάσεις, εις βάρος άλλων που αντιμετωπίζουν αυξημένη επικινδυνότητα για καταστροφικές πυρκαγιές.

Απαραίτητη προϋπόθεση για την κατανόηση της αποτελεσματικότητας των υπαρχουσών στρατηγικών αντιμετώπισης των πυρκαγιών είναι η διαφάνεια. Έτσι επιχειρήσαμε να συγκρίνουμε πρακτικές διαχείρισης των οικονομικών των πυρκαγιών, χωρών που φέρουν ομοιότητες με την Ελλάδα και αντιμετωπίζουν παρόμοια προβλήματα.

Στην Ελλάδα, η νομοθεσία (ειδικά μετά την ενσωμάτωση της Οδηγίας 2013/37) ενθαρρύνει τη διαφάνεια προβλέποντας τη δημοσίευση εγγράφων, πληροφοριών και δεδομένων σχετικά με τις δημόσιες πολιτικές. Δεν διευκρινίζεται ωστόσο το είδος των πληροφοριών που είναι κάθε φορά κρίσιμες για έναν τομέα. Έτσι, ενώ σε πολλές περιπτώσεις οι φορείς συμμορφώνονται τυπικά με τις κείμενες διατάξεις, το είδος της πληροφορίας που παρέχεται δεν επαρκεί για την κατανόηση της ενδεχόμενης κακής διαχείρισης των πόρων που δαπανώνται για την πρόληψη και καταστολή των δασικών πυρκαγιών. Τα οικονομικά στοιχεία δεν είναι σε πολλές περιπτώσεις δημόσια διαθέσιμα και η απόκτηση τους είναι από δύσκολη ως και αδύνατη ακόμα και με συγκεκριμένα αιτήματα πληροφοριών. Την απουσία αυτών των δεδομένων διαπιστώνει άλλωστε και η Έκθεση Goldhammer (που ολοκληρώθηκε μετά την καταστροφική πυρκαγιά στο Μάτι το 2018) όπως χαρακτηριστικά αναφέρει: «Δεν έχει υπάρξει μια ολοκληρωμένη μελέτη -με βάση το υπάρχον σύστημα- που να καθορίζει το ελάχιστο, το ιδανικό και το μέγιστο επίπεδο προϋπολογισμού, που αξιοποιούμενος κατάλληλα θα μπορεί να επιτύχει ένα καθορισμένο επίπεδο αποτελέσματος (π.χ. ετήσια μέση καιγόμενη έκταση). Σε συνέχεια της ανωτέρω έλλειψης, οι διατιθέμενες πιστώσεις για τη διαχείριση των πυρκαγιών δασών και υπαίθρου ορίζονται ως προς το συνολικό ύψος και κατανέμονται χωρίς σαφή αντικειμενικά κριτήρια, με βάση υποκειμενικές προσεγγίσεις/αντιλήψεις πολιτικών στελεχών, συγκυρίες όπως πολιτικές πιέσεις για προσλήψεις με κοινωνικά κριτήρια, πίεση προερχόμενη από καταστροφές, συσχετισμοί δυνάμεων και επιρροής φορέων, οικονομική δυσπραγία του κράτους, κ.λπ.»

Από τις χώρες του δείγματος προκύπτει ότι η Ελλάδα δεν είναι η μόνη χώρα με έλλειψη στοχευμένης πληροφόρησης του κοινού. Εθνική αναφορά σχετικά με τα οικονομικά της δασοπυροπροστασίας και δασοπυρόσβεσης δημοσιεύουν μόνο η Ισπανία και η Τουρκία, ενώ στατιστικά των πυρκαγιών και κάποια γενικά οικονομικά στοιχεία είναι διαθέσιμα για ορισμένες χώρες μέσω του Ευρωπαϊκού Πληροφοριακού συστήματος για τις δασικές πυρκαγιές (EFFIS). Μόνο η Τουρκία και σε περιορισμένο βαθμό η Γαλλία προχωρούν και σε περαιτέρω ανάλυση της σχέσης κόστους-οφέλους σχετικά με τον τρόπο που δαπανώνται οι διατιθέμενοι πόροι, ενώ η Βουλγαρία, η Ισπανία και η Κύπρος έχουν νομική υποχρέωση να το πράττουν, άρα προφανώς παραβαίνουν την ίδια τη νομοθεσία τους.

Από την έρευνα προκύπτει επίσης ότι τα υπό εξέταση κράτη έχουν διαφορετικές νομοθετικές προσεγγίσεις όσον αφορά την υποχρέωση σε διαφάνεια και λογοδοσία σχετικά με τα ζητήματα των δασικών πυρκαγιών. Γενικό συμπέρασμα είναι πως η (κακή) πρακτική προκύπτει από το νομοθετικό κενό. Για τις περισσότερες υπό εξέταση χώρες, το νομικό κενό για τη διαφάνεια και τη λογοδοσία αποτελεί τη βάση για τη μη εδραίωση καλών πρακτικών.

Η σημασία της πρόληψης

Η ανάγκη για καλές πρακτικές διαφάνειας και λογοδοσίας δεν υπογραμμίζεται μόνο για να ικανοποιηθεί το αίτημα των πολιτών να γνωρίζουν πού πηγαίνουν τα χρήματά τους -για να το πούμε με απλά λόγια. Η δημοσίευση στοιχείων που αφορούν κυρίως τις στρατηγικές πρόληψης και καταστολής και τη χρηματοδότηση των σχετιζόμενων ενεργειών είναι το πρώτο βήμα για να καταλάβουμε τι πηγαίνει προοδευτικά λάθος με τις πυρκαγιές.

Το ΜΙΙR αναζήτησε πληροφορίες για τις μεθόδους πρόληψης και καταστολής σε χώρες που έχουν κοινά στοιχεία με την Ελλάδα, παρόμοιες περιβαλλοντικές συνθήκες ή αντιμετωπίζουν υψηλό κίνδυνο πυρκαγιάς για άλλους λόγους. Χώρες όπως η Κροατία, το Ισραήλ, η Χιλή και η Νότιος Αφρική έρχονται ολοένα και περισσότερο αντιμέτωπες με καταστροφικές πυρκαγιές για τα οικοσυστήματά τους αλλά για και την ανθρώπινη διαβίωση και δραστηριότητα στις ζώνες μίξης δασών και οικισμών (Wildland Urban Interface).

Στα δημόσια διαθέσιμα στοιχεία για τις χώρες αυτές γίνεται φανερή η έλλειψη επάρκειας δεδομένων για τη χάραξη αποτελεσματικότερων στρατηγικών πρόληψης (Ισραήλ), ο συνεπακόλουθος μικρός βαθμός ενημέρωσης και ευαισθητοποίησης των τοπικών κοινωνιών (Χιλή) και η ανάγκη για μελέτη και εδραίωση πρόσθετων πρακτικών πρόληψης, όπως η χρήση προδιαγεγραμμένου πυρός (Νότιος Αφρική).

Η συχνότητα και η σφοδρότητα των πυρκαγιών πλέον, δεν δημιουργούν περιθώρια για περισυλλογή και ανασύνταξη, κάνοντας επιτακτική την ανάγκη να μπορούμε όλοι να έχουμε πρόσβαση σε μία αναλυτική εθνική αναφορά για τα οικονομικά των δασικών πυρκαγιών. H συνολική οικονομοτεχνική ανάλυση των αναγκών πρόληψης και καταστολής, η τεκμηρίωση τους και η αιτιολόγηση τους σε βάθος χρόνου είναι ο μόνος δρόμος για την ορθολογική κατανομή των πόρων και βασικός πυλώνας για την βελτίωση τους συστήματος δασοπυροπροστασίας.

Το έργο με τίτλο «Ενίσχυση της διαφάνειας και λογοδοσίας στη χρηματοδότηση της πρόληψης και της καταστολής των δασικών πυρκαγιών με τη συμβολή της κοινωνίας των πολιτών» υλοποιείται στο πλαίσιο του προγράμματος Active citizens fund, με φορέα υλοποίησης το WWF Ελλάς και εταίρο το Μεσογειακό Ινστιτούτο Ερευνητικής Δημοσιογραφίας (MIIR).

Το πρόγραμμα Active citizens fund, ύψους € 12εκ, χρηματοδοτείται από την Ισλανδία, το Λιχτενστάιν και τη Νορβηγία και είναι μέρος του χρηματοδοτικού μηχανισμού του Ευρωπαϊκού Οικονομικού Χώρου (ΕΟΧ) περιόδου 2014 – 2021. Στοχεύει στην ενδυνάμωση και την ενίσχυση της βιωσιμότητας της κοινωνίας των πολιτών και στην ανάδειξη του ρόλου της στην προαγωγή των δημοκρατικών διαδικασιών, στην ενίσχυση της συμμετοχής των πολιτών στα κοινά και στην προάσπιση των ανθρωπίνων δικαιωμάτων. Τη διαχείριση της επιχορήγησης του προγράμματος Active citizens fund για την Ελλάδα έχουν αναλάβει από κοινού το Ίδρυμα Μποδοσάκη και το SolidarityNow.