Εικόνα της καμμένης έκτασης στη Βόρεια Εύβοια από τον δορυφόρο Copernicus στις 15 Σεπτεμβρίου 2021 – Πηγή: EU, Copernicus-Sentinel 2.

Στην Εύβοια η τοπική κοινότητα στους δήμους Λίμνης-Μαντουδίου-Αγίας Άννας και Ιστιαίας-Αιδηψού στιγματίστηκε σε ορισμένες περιπτώσεις ανεπανόρθωτα από τις φωτιές που έκαψαν 520 χιλιάδες στρέμματα από τις 3 έως τις 11 Αυγούστου 2021. Σύμφωνα με τον Γεωργαντζή, που είναι επίσης πρόεδρος του Σωματείου Ρητινοκαλλιεργητών Ευβοίας, οι αποζημιώσεις που δόθηκαν τον περασμένο Δεκέμβρη καλύπτουν μόνο εν μέρει τα ήδη φτωχά νοικοκυριά της περιοχής, που είδαν και τις υπόλοιπες αγροτικές τους δραστηριότητες να αφανίζονται: καμένα εργαλεία και εξοπλισμό, αλλά και καμένα ελαιόδεντρα και αμπέλια, άφησαν τον κόσμο του πρωτογενούς τομέα χωρίς αντικείμενο εργασίας εν μία νυκτί. Ο κλάδος των ρητινοκαλλιεργητών λαβώθηκε βαριά. Προκειμένου να «πελεκήσουν» ξανά -όπως χαρακτηριστικά αποκαλούν τη συλλογή του ρετσινιού- θα απαιτηθούν τουλάχιστον 20 χρόνια. Από τους 600 ρετσινάδες της Εύβοιας μόνο μια ελάχιστη μειοψηφία είναι σήμερα κάτω των 30 ετών και ίσως προλάβει να εκμεταλλευτεί τη νέα χαλέπιο πεύκη που βρίσκεται ακόμα στα σπάργανα. «Εμείς τελειώσαμε», λέει ο Γεωργαντζής. «Αν αφήσουν το δάσος στο έλεος του, σε 50 χρόνια δεν θα υπάρχει κανείς να περάσει το επάγγελμα στις επόμενες γενιές».

Τι φταίει που τα δάση καίγονται; 

Στη διάρκεια των οκτώ ημερών που η πυρκαγιά έκαιγε το πυκνό δάσος της Βόρειας Εύβοιας, όπως και στις υπόλοιπες φωτιές που έπληξαν την Αττική και την Πελοπόννησο,  ακούστηκαν πολλά για τον ρόλο της κλιματικής αλλαγής. Ο Γιάννης Μητσόπουλος, Γενικός Διευθυντής του Οργανισμού Φυσικού Περιβάλλοντος και Κλιματικής Αλλαγής (Ο.ΦΥ.ΠΕ.Κ.Α.), τονίζει πως οι μεγάλου εύρους πυρκαγιές δεν οφείλονται μόνο σε αυτήν. «Η κλιματική αλλαγή επηρεάζει ως προς το να έχουμε περισσότερα συμβάντα πυρκαγιών. Το αν μια πυρκαγιά όμως εξελιχθεί σε ‘mega-fire’, δεν έχει να κάνει με αυτό. Έχει να κάνει με την ποιότητα της βλάστησης, την ερήμωση της υπαίθρου, το αν έχει καθαριστεί η περιοχή, με την ετοιμότητα του μηχανισμού. Αν είχαμε έναν καλά οργανωμένο μηχανισμό, δεν θα είχαν την έκταση αυτή οι φωτιές το 2021», τονίζει, προσθέτοντας πως από την χώρα λείπει ένα εθνικό σχέδιο με μακροπρόθεσμο ορίζοντα σχετικά με τη διαχείριση του δάσους και της καύσιμης ύλης, «βάσει του οποίου και των μετρήσεων που έχουμε κάθε χρόνο, θα κάνουμε πολύ συγκεκριμένα έργα πρόληψης. Γενικώς δεν κάνουμε πρόληψη στη χώρα. Αν έχουμε 100 ευρώ, τα 80 πηγαίνουν στο να αγοράζουμε αεροπλάνα και στην καταστολή, και τα υπόλοιπα στην πρόληψη».

Αίσθηση προκαλεί η παραδοχή από τους δημάρχους των πυρόπληκτων δήμων της βόρειας Εύβοιας ότι παρά την περσινή καταστροφή, τα κονδύλια για την πυροπροστασία του εναπομείναντος δάσους όχι μόνο δεν αυξήθηκαν, αλλά ήταν κατά τι λιγότερα από τις προηγούμενες χρονιές. «Για το 2022 ο δήμος μας έλαβε 70.000 Ευρώ για την πρόληψη δασικών πυρκαγιών, ποσό μειωμένο κατά 3.000 Ευρώ σε σχέση με πέρυσι», δηλώνει ο Γιώργος Τσαπουρνιώτης, δήμαρχος στην περιοχή Λίμνης-Μαντουδίου-Αγίας Άννας, περιοχής, στην επικράτεια της οποίας κάηκε το το 70% των εκτάσεων. Για μειωμένο προϋπολογισμό πρόληψης σε σχέση με τις προηγούμενες χρονιές κάνει λόγο και ο δήμαρχος Ιστιαίας-Αιδηψού Γιάννης Κοντζιάς: «Μπορεί να δεχόμαστε ενίσχυση για την πυροπροστασία 90.000 ευρώ τον χρόνο, αλλά δαπανούμε 200 και 300, γιατί όλος ο τόπος αυτός είναι ένα απέραντο δάσος. Και οι πυροσβεστικές δυνάμεις που έχουμε στη διάθεσή μας σαφέστατα είναι και αυτές πιο αδύναμες από ό,τι ήταν».

Η υποβάθμιση της πυροπροστασίας και της πρόληψης των δασικών πυρκαγιών σε σχέση με την καταστολή αποτελεί χρόνια «πληγή» για την Ελλάδα. Πρόσφατη έρευνα του WWF σε συνεργασία με το Mεσογειακό Ινστιτούτο Ερευνητικής Δημοσιογραφίας καταδεικνύει την τεράστια ανισοκατανομή πόρων μεταξύ καταστολής και πρόληψης, αλλά και τα κενά στη λογοδοσία για την κατανομή δημοσίων πόρων. Ενδεικτικά, για την πενταετία 2016-2020 το 83,95% των συνολικών κρατικών πόρων κατευθύνθηκε προς την καταστολή και μόλις το 16,05%  προς την πρόληψη, δίχως επαρκή αιτιολόγηση, αλλά ούτε και απολογισμό στη λήξη κάθε αντιπυρικής περιόδου. Στα προβλήματα έρχεται να προστεθεί και η δυσκολία στην απορρόφηση των σχετικών πόρων του ΕΣΠΑ, που μετά βίας ξεπέρασε το 50%, αλλά και το ότι την τελευταία 20ετία το προσωπικό της δασικής υπηρεσίας μειώθηκε κατά 53% και οι πόροι που διατέθηκαν σε αυτήν κατά 80%.  Την ίδια ώρα, η Ελλάδα θα δαπανήσει τουλάχιστον 80 εκατομμύρια ευρώ φέτος για τις μισθώσεις εναέριων μέσων πυρόσβεσης μέσω του ΝΑΤΟϊκού οργανισμού NSPA, ποσό αυξημένο κατά 30% σε σχέση με πέρυσι, ενώ ταυτόχρονα γίνεται προσπάθεια να αξιοποιηθεί για τον ίδιο σκοπό κονδύλι 4 εκατομμυρίων ευρώ, διαθέσιμο μέσω του ευρωπαϊκού μηχανισμού RescEU. Όλα αυτά συμβαίνουν την ώρα που η τελευταία έκθεση του Περιβαλλοντικού Προγράμματος του ΟΗΕ κάνει έκκληση προς τις κυβερνήσεις να επανεξετάσουν τις δαπάνες για την κατάσβεση των πυρκαγιών, προτείνοντας τη διάθεση του 45% του προϋπολογισμού τους για την πρόληψη και την ετοιμότητα, το 35% για την καταστολή  των πυρκαγιών και το 20% για την αποκατάσταση.

«Δεν υπάρχει επένδυση στην καταστολή των πυρκαγιών που να μπορεί να προλάβει εξαιρετικά γεγονότα όπως αυτές οι μεγάλες πυρκαγιές που βλέπουμε στη Μεσόγειο», λέει ο Δρ Φρανσίσκο Μορέιρα, ερευνητής στο Πανεπιστήμιο του Πόρτο και εκ των αρθρογράφων της έκθεσης της Διακυβερνητικής Επιτροπής IPCC για τον μετριασμό της κλιματικής αλλαγής στη Μεσόγειο. «Η τωρινή τακτική αποκαλείται ‘παγίδα των πυροσβεστών’: καταστολή των πυρκαγιών με κάθε κόστος, επένδυση σε οχήματα και τεχνολογίες για την πυρόσβεση, αλλά όχι στην πρόληψη των πυρκαγιών. Αυτή δημιουργεί τις συνθήκες για φωτιές μεγαλύτερου μεγέθους που μπορεί να γίνουν ανεξέλεγκτες αύριο. Χρειάζεται στρατηγική αλλαγή». 

Οι τελευταίοι υπερασπιστές του δάσους

Ο Νίκος Ενωτιάδης έδωσε μάχη τον περασμένο Αύγουστο μαζί με τα υπόλοιπα μέλη του Συλλόγου Εθελοντικών Δυνάμεων Δασοπροστασίας και Διάσωσης Προκοπίου για να μην περάσει η φωτιά από το δάσος του Προκοπίου. Παρά την εντολή εκκένωσης που δόθηκε στους περίπου χίλιους κατοίκους του χωριού, οι περισσότεροι αποφάσισαν να την αψηφίσουν και να παραμείνουν στην περιοχή, ενισχύοντας με την παρουσία τους τις ξένες και εγχώριες πυροσβεστικές δυνάμεις που έφτασαν στο πύρινο μέτωπο χωρίς να γνωρίζουν το ανάγλυφο του εδάφους. «Αν δεν υπήρχαν οι άνθρωποι που αγνόησαν τις εντολές, θα είχαμε σίγουρα θύματα. Αυτοί έσωσαν τον κόσμο και τις περιουσίες. Αυτοί που έμειναν πίσω», λέει ο δήμαρχος Μαντουδίου, Λίμνης, Αγίας Άννας, Γιώργος Τσαπουρνιώτης, αφήνοντας αιχμές για την έλλειψη πυροσβεστικών δυνάμεων και την αδυναμία συντονισμού. «Με τα κορμιά τους οι κάτοικοι προστάτευσαν τις περιουσίες τους και πραγματικά θα δείτε τα όρια της πυρκαγιάς να σταματάνε στις αυλές των σπιτιών. Αποδείχθηκε ότι είμαστε ανοχύρωτοι», συμπληρώνει ο Γιάννης Κοντζιάς, δήμαρχος Ιστιαίας-Αιδηψού.

Γύρω από το Προκόπι το φυσικό τοπίο παραμένει σήμερα πράσινο, ωστόσο, υπάρχει έντονη ανησυχία γιατί «το δάσος αποτελεί μπαρουταποθήκη». Ο Ενωτιάδης εξηγεί πως στην Εύβοια το πρόβλημα της ελλιπούς λήψης μέτρων πυροπροστασίας εντείνει η ύπαρξη μεγάλης έκτασης ιδιόκτητων δασών. Οι εθελοντές δασοπυροσβέστες Προκοπίου στέλνουν εδώ και χρόνια επιστολές στις δημοτικές και κρατικές αρχές για την επιτακτική ανάγκη λήψης προληπτικών μέτρων στο ιδιόκτητο δάσος Μπέικερ, όπως είναι γνωστό, από το όνομα της οικογένειας που το συνεκμεταλλεύεται. «Κρούουμε συνέχεια τον κώδωνα, αλλά καμία δημόσια υπηρεσία δεν μπορεί ή δεν θέλει να έρθει σε αντιπαράθεση με τον ιδιώτη», λέει ο Ενωτιάδης.  «Φοβόμαστε το καλοκαίρι τι θα γίνει με το δάσος που είναι 70 ετών, γερασμένο, με μεγάλο φυσικό υπόροφο και ακαθάριστο». 

Μερικά δεκάδες χιλιόμετρα πιο βόρεια, το δάσος που περιέβαλλε το χωριό των Παππάδων έχει πλέον καεί. Οι 160 κάτοικοι του πλέον δεν έχουν άμεσο αντικείμενο απασχόλησης, όπως εξηγεί ο πρόεδρος της κοινότητας, Γιώργος Αντωνίου. Ο μέσος ηλικιακός όρος είναι υψηλός και οι χωριανοί που ήταν «πευκάδες, κτηνοτρόφοι, μελισσάδες και ελαιοπαραγωγοί δεν έχουν πια τι να κάνουν. Πρώτη φορά δόθηκε εντολή ‘εκκενώστε τα χωριά και αφήστε τα σπίτια’. Η φωτιά έφτασε εδώ 3.30 τη νύχτα, δεν είχαμε ρεύμα, δεν υπήρχαν πυροσβεστικές δυνάμεις. Μόνο η αστυνομία είχε περάσει στις 11 με τη ντουντούκα, καλώντας να εκκενώσουμε». Στους Παππάδες μαζί με το δάσος κάηκε μία κατοικία, αλλά και μέρος του Δασικού Χωριού, που αποτελούσε πόλο επισκεπτών στην περιοχή. Ο Κώστας Μαραγγέλης που άφησε τη δουλειά του σε πολυεθνική στην Αθήνα για να επιστρέψει στην Εύβοια και να αναλάβει το 2020 με την οικογένειά του την διαχείριση του δημοφιλούς χώρου εστίασης και διαμονής, είδε τη φωτιά να καταβροχθίζει 5 από τα 20 οικήματα και το εστιατόριο που είχε εργαστεί να ανακαινίσει. Το Δασικό Χωριό διέθετε σύστημα πυρόσβεσης, ωστόσο δεν υπήρχε πυροσβέστης να το λειτουργήσει. Μέχρι σήμερα ο Μαραγγέλης δεν έχει λάβει κάποια αποζημίωση, ενώ ήδη κάποιοι από τους ντόπιους μόνιμους υπαλλήλους που απασχολούνταν στην τουριστική επιχείρηση, έχουν εγκαταλείψει την περιοχή για να αναζητήσουν αλλού εργασία.

«Οι επιπτώσεις της καταστροφής του φυσικού περιβάλλοντος είναι άμεσες και έμμεσες. Στις άμεσες συνέπειες περιλαμβάνονται η εξάλειψη των θέσεων απασχόλησης των ρητινεργατών και των υλοτόμων, η καταστροφή σημαντικών καλλιεργειών και εγκαταστάσεων και η απώλεια εισοδήματος που συνεπάγεται για τους αγρότες και τους κτηνοτρόφους, καθώς και η δραματική μείωση του τουρισμού στις πυρόπληκτες περιοχές», λέει η Δρ Φαίη Μακαντάση, διευθύντρια ερευνών του ΜΚΟ έρευνας και ανάλυσης διαΝΕΟσις που στο πλαίσιο της επιτροπής ανασυγκρότησης της Β. Εύβοιας υπό τον συντονισμό του Σταύρου Μπένου, έχει αναλάβει την εκπόνηση μελετών σχετικά με την ενεργοποίηση των κοινωνικών δικτύων, αλλά και τις δράσεις στήριξης και ανάπτυξης του ανθρώπινου δυναμικού της περιοχής. «Οι περισσότερες από αυτές τις απώλειες έχουν μακροχρόνιο χαρακτήρα. Για παράδειγμα, η εκμετάλλευση της ρητίνης εκτιμάται ότι θα χρειαστεί 20-30 χρόνια για να επανέλθει, οι αγροτικές δενδρώδεις καλλιέργειες (κυρίως ελιές) χρειάζονται μια πενταετία για να αποδώσουν, ενώ η επάνοδος του τουρισμού στα προ πυρκαγιών επίπεδα θα εξαρτηθεί από τον χρόνο αναγέννησης του δάσους και εξαφάνισης του καμένου τοπίου, συνήθως 3 έως 5 χρόνια».

Μπορεί η «Μόρντορ» να ξαναγίνει πράσινη;

Στη βόρεια Εύβοια η άνοιξη άλλαξε μερικώς την εικόνα που συναντά όποιος ταξιδεύει στο ταλαιπωρημένο επαρχιακό της δίκτυο. «Έχει βγει από κάτω η πρασινάδα, έχει ένα εκτυφλωτικό πράσινο, είναι μια κούκλα, αλλά εξακολουθούν να υπάρχουν όρθια καμένα δέντρα σαν κρεμασμένοι άνθρωποι. Για να μας θυμίζουν ότι εδώ τελέστηκε ένα έγκλημα», λέει η Δέσποινα Κουρέλλου, συνιδιοκτήτρια του φιλοζωικού σωματείου Rancheros που λειτουργεί και ως οικο-τουριστική επιχείρηση ήπιας μορφής. «Είναι η ‘Μόρντορ’ εδώ. Γιατί ο μέσος Έλληνας που είναι σκληρά εργαζόμενος και έχει 15 μέρες άδεια, να δώσει τα λεφτά που αποταμίευσε με τόσο κόπο σε ένα μέρος που είναι πραγματικά κατεστραμμένο;», παρατηρεί η Κουρέλλου, που μαζί με την αδερφή της έσωσαν από τη φωτιά όλα τα ζώα του κτήματός τους, τα οποία ωστόσο ακόμα και σήμερα παραμένουν επηρεασμένα από ό,τι συνέβη. «Έχασαν τις οικίες μυρωδιές τους, έχασαν τα δέντρα τα οποία τους χάριζαν προστασία από την βροχή και τον ήλιο. Τα άλογα για παράδειγμα εμφάνιζαν άρνηση να ιππευτούν για επτά μήνες από τότε που επιστρέψαμε στο κτήμα».

Παρ’ότι για τις τουριστικές επιχειρήσεις της περιοχής η καταστροφή φάνταζε εξαρχής ικανός λόγος για δραματική μείωση στις ταξιδιωτικές ροές, ο δήμαρχος Γιώργος Τσαπουρνιώτης εμφανίζεται αισιόδοξος ότι ήδη υπάρχει ικανός όγκος κρατήσεων για τη φετινή σεζόν, που βέβαια ανέκαθεν για την Εύβοια ήταν μικρής διάρκειας. «Μας έχει εκπλήξει αυτό το τεράστιο κύμα αλληλεγγύης, με αποτέλεσμα να το έχουν πάρει εγωιστικά οι κάτοικοι και να βλέπουμε νέα παιδιά τα οποία ήταν έτοιμα να φύγουν για τα αστικά κέντρα να μένουν εδώ και να το πολεμούν από τις βάσεις τους ακόμα και με την ξύλευση της καμένης γης, ώστε να παραμείνουν στον τόπο μας».

Παρά την αισιοδοξία του δημάρχου, ωστόσο, τα δεδομένα δείχνουν πως τα πράγματα θα είναι πιο δύσκολα. Τα απογραφικά στοιχεία που συνέλεξε η διαΝΕΟσις φανερώνουν πως η δημογραφική «αιμορραγία» στη βόρεια Εύβοια ήταν ήδη εν εξελίξει όταν ξέσπασε η περσινή φωτιά (39.286 κάτοικοι το 1991, 33.128 το 2011 και 28.500 κάτοικοι το 2021). Η Δρ Φαίη Μακαντάση εξηγεί πως θα είναι δύσκολη η αντιμετώπιση των καταστροφικών συνεπειών της πυρκαγιάς σε μια περιοχή με «υψηλό δείκτη γήρανσης του πληθυσμού-σχεδόν διπλάσιο από τον μέσο όρο της χώρας, όπου το επίπεδο εκπαίδευσης και κατάρτισης του ανθρώπινου δυναμικού είναι χαμηλό (μόνο το 8-9% είναι απόφοιτοι Ανώτατης Εκπαίδευσης, ενώ το 52-55% του πληθυσμού εγκατέλειψε ή έχει τελειώσει το Δημοτικό σχολείο), όπου τα ποσοστά ανεργίας και μακροχρόνιας ανεργίας είναι υψηλά, ενώ και το επίπεδο εισοδήματος είναι χαμηλό συγκριτικά με τον μέσο όρο της χώρας (ανέρχεται στο 65%). Αναμένεται σημαντική άμεση και έμμεση συρρίκνωση της απασχόλησης και μια σημαντική ύφεση στην οικονομία αν δεν ληφθούν, πέρα από τα μέτρα άμεσης ανακούφισης, και μακροχρόνια μέτρα ανάπτυξης».

Το σχέδιο στήριξης και αποκατάστασης της κυβέρνησης στη Βόρεια Εύβοια, με συνολική δημοσιονομική επιβάρυνση 300 εκατ. Ευρώ, έχει ξεκινήσει να υλοποιείται, αν και με αργούς ακόμη ρυθμούς, όπως τονίζουν οι κάτοικοι των πυρόπληκτων περιοχών. Για τους ρητινοκαλλιεργητές ειδικά έχει προβλεφθεί η απορρόφησή τους ως δασεργατών με 800 ευρώ τον μήνα για την επόμενη επταετία. Είναι αυτό όμως αρκετό για να μείνουν και να εργαστούν στον τόπο τους;

«Θα φύγουν οι ρετσινάδες και δεν μπορώ να πιστέψω ότι θα βρεθούν νέοι άνθρωποι να ζήσουν εδώ», λέει ο συνταξιούχος δασάρχης Λίμνης, Ηλίας Καπράλος. Στη μεγάλη πυρκαγιά του 1977 είχε ο ίδιος δει τις πύρινες φλόγες να καίνε περίπου 120.000 στρέμματα δάσους στα σημεία που κάηκαν ξανά το 2021. «Τότε τα μέσα πυρόσβεσης, οχήματα ή εναέρια, ήταν ελάχιστα. Τη φωτιά την αντιμετώπισαν οι ίδιοι οι κάτοικοι, με τα πρωτόγονα μέσα που είχαν στη διάθεσή τους τότε. Το ’77 εμείς οι άνθρωποι του δασαρχείου οργανώσαμε τους κατοίκους. Και πέρυσι υπήρχε συμμετοχή, αλλά όχι οργάνωση». Για τον έμπειρο δασολόγο θα έπρεπε η πολιτεία να ρίξει το βάρος της στην πρόληψη και την εκπαίδευση του τοπικού πληθυσμού στις περιοχές υψηλού κινδύνου. «Οι εξαγγελίες για νέες μονάδες δασοπυροσβεστών που θα βρίσκονται σε άλλο τόπο και θα έρχονται με ελικόπτερο να σβήσουν τις φωτιές στα δάση της Εύβοιας, είναι κούφιες και δεν θα προσφέρουν. Η λογική δείχνει ότι η στρατηγική πυρόσβεσης τα τελευταία 20 χρόνια απέτυχε, πρέπει να αλλάξουμε τακτική, να δούμε τι κάνουν άλλα μεσογειακά κράτη». 

Ο Καπράλος ασχολείται τα τελευταία χρόνια με τη μελισσοκομία και εξηγεί ότι το δάσος που καταστράφηκε ήταν το μεγαλύτερο μελισσοκομικό πάρκο για την παραγωγή του πευκόμελου και προσέλκυε παραγωγούς από άλλες περιοχές της χώρας. «Όλο αυτό το εργοστάσιο παραγωγής μελιού, έχει εξαφανιστεί, θα λείψουν τουλάχιστον 3-4.000 τόνοι μέλι από την εθνική παραγωγή. Η βλάστηση που θα έρθει μετά την πυρκαγιά είναι πολύ καλή για τη μέλισσα, όμως για καιρό η ντόπια μελισσοκομία δεν θα έχει παραγωγή. Θα πρέπει οι άνθρωποι όλοι αυτοί να πάνε σε άλλες περιοχές», τονίζει. 

Η παραμονή των κατοίκων στον τόπο που υπέστη τεράστια καταστροφή αποτελεί πλέον το μεγαλύτερο στοίχημα για να αναγεννηθεί η βόρεια Εύβοια από τις στάχτες. «Κλειδί» σε αυτό θα αποτελέσει η αναγέννηση του δάσους από το οποίο εξαρτάται η ευημερία του τοπικού πληθυσμού, τονίζει ο Γιάννης Μητσόπουλος. «Το δάσος θα ξαναγεννηθεί μόνο του, αρκεί να το προστατεύσουμε από καταπατήσεις και από τη βόσκηση. Θα πάρει όμως 20-25 χρόνια. Προφανώς θα υπάρχουν και γενιές που δεν θα προλάβουν το δάσος». Στη βόρεια Εύβοια οι κάτοικοι το γνωρίζουν πλέον καλά και εύχονται να μην σημειωθούν φέτος νέες πυρκαγιές που θα αποτελειώσουν το δάσος που γλύτωσε πέρυσι. 

Το άρθρο αυτό αποτελεί μέρος μίας διασυνοριακής έρευνας που υλοποιήθηκε με τη στήριξη του Journalismfund.eu και στην οποία συμμετέχουν οι δημοσιογραφικές ομάδες των MIIR (Ελλάδα), VoxEurop (ΕΕ), CIVIO (Ισπανία) & οι δημοσιογράφοι Chloe Emmanouilidis (Κύπρος), Davide Mancini και Marcello Rossi (Ιταλία).  

Πρώτη δημοσίεση στην “Εφημερίδα των Συντακτών” στις 25 Ιουνίου 2022

Φωτογραφίες Β. Εύβοιας: Copyright MIIR.

Η αντιπυρική περίοδος του 2021 στην Ελλάδα μπορεί να χαρακτηριστεί ως η απόλυτη αποτυχία, καθώς είχαμε διαθέσιμες πολύ μεγαλύτερες δυνάμεις καταστολής σε σχέση με κάθε άλλη χρονιά και, παρ’ όλα αυτά, είχαμε τη μεγαλύτερη στην ιστορία καμένη έκταση γης (περισσότερα από 500 χιλιάδες στρέμματα) σε μία και μόνο πυρκαγιά, αυτή της Βόρειας Εύβοιας. H λήξη της περσινής αντιπυρικής περιόδου βρήκε τη χώρα μας με 1,5 εκατ. στρέμματα δάσους να έχουν γίνει στάχτη. Πρόκειται για τον δεύτερο χειρότερο απολογισμό των είκοσι τελευταίων ετών.  Ένα νέο αρνητικό ρεκόρ συμβαίνει στη χώρα από τις αρχές του 2022. Οπως υποδεικνύουν τα δεδομένα του European Forest Fire Information System (EFFIS) έχουμε ήδη τουλάχιστον 30 μεγάλες δασικές πυρκαγιές (σε Ηλεία, Ρόδο, Σάμο κ.α.) και πάνω από 10.000 καμένα στρέμματα, νούμερα που τρομάζουν σε σύγκριση με τον μέσο όρο για το διάστημα 2008-2021 με 4,4 δασικές πυρκαγιές και μόλις 375 στρέμματα (ανά έτος) να γίνονται στάχτη.

Ένα χρόνο πριν από τις καταστροφικές πυρκαγιές του Αυγούστου 2021 στην Ελλάδα, συνομιλούσαμε με τον δασολόγο με ειδίκευση στις δασικές πυρκαγιές Δρ. Γαβριήλ Ξανθόπουλο προσπαθώντας να ξετυλίξουμε το κουβάρι των οικονομικών της δασοπυροπροστασίας. Σε μια αποστροφή του λόγου του μας έλεγε πως ως χώρα βρισκόμαστε πάντα πίσω από το αποτέλεσμα που κυνηγάμε στο συγκεκριμένο πεδίο. Ο ίδιος επισήμαινε τις στρεβλώσεις που διογκώθηκαν με το πέρασμα όλων των αρμοδιοτήτων της δασοπυρόσβεσης από τη Δασική υπηρεσία στην Πυροσβεστική μετά το 1998 και υπογράμμιζε πως είναι λάθος να βασιζόμαστε σε τόσο μεγάλο βαθμό στην καταστολή και ειδικά στα εναέρια μέσα πυρόσβεσης. «Την επόμενη φορά που θα σου ξεφύγουν 2-3 φωτιές δε θα έχεις αρκετά εναέρια μέσα, θα γίνει ό,τι έγινε το 2007. Που έγινε ακριβώς αυτό. Είχες 4-5 μεγάλες φωτιές, πήγαιναν όπου ήθελαν, και μέχρι να αλλάξουν οι συνθήκες οι φωτιές ήταν ανεξέλεγκτες επί της ουσίας και σκότωναν κόσμο, έκαιγαν σπίτια, ό,τι υπήρχε». Ήταν σαν να μας περιέγραφε περίπου τι θα συνέβαινε ένα χρόνο αργότερα στη Βόρεια Εύβοια και στις φωτιές της Αττικής.

Σε συνέχεια της έρευνας που υλοποιεί το Μεσογειακό Ινστιτούτο Ερευνητικής Δημοσιογραφίας (MIIR) με τοWWFΕλλάς στο πλαίσιο του προγράμματος Active citizens fund των EEA Grants για την ανάλυση των οικονομικών των δασικών πυρκαγιών, και με δεδομένο πως στη χώρα το κόστος καταστολής είναι υπερπολλαπλάσιο αυτού της πρόληψης (3 με 5 φορές), θελήσαμε να μελετήσουμε λίγο πιο διεξοδικά τον ρόλο και τις ευθύνες των δήμων ως προς το οικονομικό μέρος της πρόληψης των πυρκαγιών.

Το 2009 μετά τις καταστροφικές φωτιές στους Δήμους της χώρας μοιράζονταν περίπου 32 εκατ. ευρώ για τις πυρκαγιές. Διαπιστώσαμε πως 12 χρόνια αργότερα αυτό το ποσό έχει μειωθεί μεσοσταθμικά στα 16-18 εκατ. ευρώ για έργα πρόληψης σε εκτάσεις δασικού χαρακτήρα που βρίσκονται εντός του χώρου ευθύνης των δήμων, στα οποία περιλαμβάνονται και αστικά άλση, πάρκα κλπ. Συγκεκριμένα, για το έτος 2021 έχουμε κατανομή ποσού ύψους 16.910.000,00 € από τους Κεντρικούς Αυτοτελείς Πόρους σε Δήμους της Χώρας, για την κάλυψη δράσεων πυροπροστασίας.

Θεωρητικά οι δήμοι διαθέτουν τις εν λόγω πιστώσεις αποκλειστικά για δράσεις πυροπροστασίας, κατόπιν συνεννόησης με τις πυροσβεστικές και δασικές υπηρεσίες, γνωστοποιώντας άμεσα τα σχετικά έργα στις αρμόδιες Διευθύνσεις των Αποκεντρωμένων Διοικήσεων. Για την κατανομή του χρηματικού ποσού ανά Δήμο λαμβάνεται υπόψη η σχετική πρόταση της Γενικής Γραμματείας Πολιτικής Προστασίας, η οποία στη θεωρία γνωμοδοτεί για την ετήσια κατανομή βάσει κριτηρίων που συνδέονται με τον κίνδυνο πυρκαγιών, το ποσοστό δασοκάλυψης, δημογραφικά στοιχεία, τις περιοχές δικτύου NATURA 2000 κα. Η διαχείριση κονδυλίων που διατίθενται αποκλειστικά για δασοπυροπροστασία από τους Κεντρικούς Αυτοτελείς Πόρους χορηγούνται ετησίως με σχετική απόφαση του Υπουργείου Εσωτερικών από το 2010 ως σήμερα.  Το ζήτημα είναι ότι, όπως προκύπτει από την έρευνα, δεν πραγματοποιείται ειδικός έλεγχος για τις παραπάνω κατηγορίες εξόδων ενώ δεν έχουν συσταθεί οι Αυτοτελείς Υπηρεσίες Εποπτείας ΟΤΑ, όπως προβλέπει ο Ν. 3852/2010 και ο Ν. 4555/2018, οι οποίες θα ασκούσαν τον επιβεβλημένο εποπτικό ρόλο.

Εντυπωσιακό είναι και το γεγονός πως τα κριτήρια κατανομής των κονδυλίων στους Δήμους από τον αλγόριθμο της Πολιτικής Προστασίας παραμένουν ακόμα και σήμερα άγνωστα και έτσι δεν υπάρχει επαρκής αιτιολόγηση των αποφάσεων. Καμία σχετική ανάρτηση δεν υπάρχει στην ιστοσελίδα της Γενικής Γραμματείας Πολιτικής Προστασίας ενώ και σε πλήθος δήμων με τους οποίους συνομιλήσαμε δεν υπήρχε σαφής γνώση του τρόπου υπολογισμού του αλγορίθμου. Παράλληλα, η απουσία αντιπυρικών σχεδίων πρόληψης σε τοπικό επίπεδο καθιστά την κατανομή πιστώσεων από διάφορα χρηματοδοτικά εργαλεία λίγο ως πολύ αυθαίρετη. Τέλος, από την έρευνα μας δεν προκύπτει ότι οι Δήμοι ενημερώνουν της Αποκεντρωμένες Διοικήσεις σχετικά με τα έργα που θα υλοποιήσουν με τα συγκεκριμένα κονδύλια, ως όφειλαν καθώς δεν δημοσιοποιούνται τέτοια στοιχεία.

«Τα κριτήρια είναι αδιαφανή και δεν είναι δεμένο το «γιατί» με το «τι». Δηλαδή τι λεφτά θα σου δώσω, γιατί θα στα δώσω, τί θα φτιάξει ο δήμος, πώς θα αποτιμήσουμε αυτό που έφτιαξε. Θα σας δώσω ένα απλό παράδειγμα: δεν υπάρχει καμία στατιστική καταγραφή που να αναφέρει ότι σε όλη την Ελλάδα έγιναν ας πούμε τόσοι καθαρισμοί, καθαρίστηκαν τόσα στρέμματα φέτος, τα οποία είναι σε αυτές και αυτές τις θέσεις, ώστε αν θες να πας να ελέγξεις ότι στο δασαρχείο τάδε ή στο Δήμο τάδε καθαρίστηκαν 50 στρέμματα από εκεί μέχρι εκεί, και όλο αυτό να αποτυπώνεται σε ένα σκαρίφημα, το οποίο να μπορώ να πάω εγώ μετά να το ελέγξω. Κάποιος (Δήμος) μπορεί να κάνει εξαιρετική δουλειά, κάποιος άλλος όχι»  εξηγεί στο MIIR o Γ. Ξανθόπουλος. Υπάρχει ένα κλασσικό παράδειγμα, το οποίο έχει συμβεί πολλές φορές, όπως αναφέρει ο συνομιλητής μας. Ένας δημοτικός υπάλληλος ρωτά έναν δήμαρχο «αυτό το έξοδο πού να το βάλουμε; Ε, βάλτο στις πυρκαγιές» είναι η απάντηση. Μετά από λίγο σε αυτόν τον δήμο ένα μηχάνημα γκρέιντερ άνοιξε το δρόμο για το σπίτι ενός ψηφοφόρου και αυτό το κονδύλι καταχωρήθηκε ως ποσό για πυροπροστασία.

Τι θα έπρεπε, όμως, να κάνουν οι Δήμοι;

Με τα ανωτέρω ποσά οι Δήμοι οφείλουν κανονικά να χρηματοδοτήσουν βασικές ενέργειες πρόληψης, όπως:

1. εκτέλεση προγραμμάτων προληπτικού καθαρισμού της βλάστησης για τη μείωση του κινδύνου, σε περιοχές ιδιαίτερης προστασίας (άλση, πάρκα, κατασκηνώσεις, κλπ) αρμοδιότητάς τους
2. απομάκρυνση υπολειμμάτων καθαρισμού της βλάστησης που ενεργείται για τους ίδιους λόγους από ιδιοκτήτες σε περιβάλλοντες χώρους κατοικιών και οικοπεδικές εκτάσεις εντός των διοικητικών τους ορίων
3. εκτέλεση έργων και εργασιών προληπτικού καθαρισμού της βλάστησης καθ’ υπόδειξη και συνεργασία με τις κατά τόπους αρμόδιες Δασικές Υπηρεσίες κυρίως στη ζώνη μίξης δασών – πόλεων και οικισμών για λόγους αντιπυρικής προστασίας των πολεοδομικών τους συγκροτημάτων
4. συντήρηση και βελτίωση του δασικού οδικού δικτύου, σε συνεργασία με τις κατά τόπους Δασικές Υπηρεσίες
5. υλοποίηση προληπτικών μέτρων που αποβλέπουν στην αποφυγή πρόκλησης πυρκαγιών από τη λειτουργία χώρων ανεξέλεγκτης εναπόθεσης απορριμμάτων

Ωστόσο, η κατανομή των πόρων για όλα τα παραπάνω φαίνεται πως γίνεται με βάση στατικά κριτήρια (διαθέσιμοι πόροι) και όχι με βάση τις διαπιστωμένες ανάγκες πρόληψης κάθε Δήμου βάσει συγκεκριμένου αντιπυρικού σχεδίου. Ενδεικτικό είναι το παράδειγμα του Δήμου της Ρόδου, όπου τη δεκαετία του 2000 το συγκεκριμένο ποσό από τους αυτοτελείς πόρους ξεπερνούσε τις 320.000 ευρώ και την τελευταία δεκαετία έχει πέσει στις 258.000 ευρώ, χωρίς να συνδέεται με τις πραγματικές ανάγκες, με αποτέλεσμα να μην επαρκεί για τους καθαρισμούς των δασικών δρόμων, των έργων υποδομης κα. Σημαντικό είναι και το ζήτημα της υποστελέχωσης των υπηρεσιών. «Η πολιτική προστασία στο δήμο της Ρόδου, ο οποίος εκτός από τα 1404 τετραγωνικά χλμ που έχει σαν έκταση, εκτός από 43 οικισμούς, τα 130 σχολεία, τα 610 ξενοδοχεία, τα 1800 τουριστικά καταλύματα, διαθέτει επίσης δυναμικό ανθρώπων που μπορεί να βρεθούν σε κίνδυνο κάποια στιγμή είτε από σεισμό, είτε από πλημμύρα ή πυρκαγιά στο μέγεθος μια πολύ μεγάλης πόλης της Ελλάδας, έχει μόλις δύο άτομα στο γραφείο» εξηγεί ο Ηλίας Αργύρης, προϊστάμενος του αυτοτελούς Γραφείου Πολιτικής Προστασίας του Δήμου Ρόδου.

Χαμηλή απορρόφηση

Σύμφωνα με στοιχεία της Ευρωπαϊκής Επιτροπής (DG για την Πολιτική Προστασία), στο παλαιότερο Πρόγραμμα Αγροτικής Ανάπτυξης 2007-2013 για δασαρχεία και Δήμους από τα 87.000.000 ευρώ που προορίζονταν για πρόληψη δασικών πυρκαγιών, μόνο το 15% απορροφήθηκε από την Ελλάδα, ενώ στις άλλες Μεσογειακές χώρες το ποσοστό άγγιξε το 80% επί των αντίστοιχων ποσών. Στο τρέχον Πρόγραμμα Αγροτικής Ανάπτυξης (ΠΑΑ) 2014-2020 για Δασαρχεία και Δήμους αποδόθηκαν πρόσφατα συνολικά 79,365 εκατ. ευρώ από το υπουργείο Περιβάλλοντος και Ενέργειας για την υλοποίηση δράσεων πρόληψης και αποκατάστασης ζημιών σε δάση από πυρκαγιές, φυσικές καταστροφές και καταστροφικά συμβάντα, με σχετικές αποφάσεις που υπέγραψε η πολιτική ηγεσία. Από αυτό το συνολικό ποσό, για δασικές πυρκαγιές προγραμματίστηκαν 76 πράξεις (έργα) ύψους 32.137.000 ευρώ, δηλαδή το ποσοστό απορρόφησης έφτασε στο επίσης χαμηλό 40,5%.

Είναι χαρακτηριστικό ότι στο νέο πρόγραμμα «Αντώνης Τρίτσης» που διαθέτει περίπου 130 εκατ. ευρώ για σκοπούς πολιτικής προστασίας, ελάχιστοι δήμοι έχουν υποβάλει προτάσεις και όσοι έχουν υποβάλλει αιτούνται αυτόματα τεχνολογικά συστήματα διαχείρισης πυρκαγιών χωρίς να τεκμηριώνουν την ανάγκη. Ένα ακόμα χαρακτηριστικό παράδειγμα παντελούς έλλειψης κεντρικού σχεδιασμού και διερεύνησης της σκοπιμότητας για την αξιοποίηση κονδυλίων σε εφαρμογές τεχνολογίας όσον αφορά (κυρίως) την πρόληψη των δασικών πυρκαγιών, αποτελεί η χρηματοδότηση την περίοδο 2009-2013, (μετά δηλαδή τις φονικές πυρκαγιές του 2007), με δεκάδες εκατομμύρια ευρώ πολυάριθμων έργων πληροφορικής από το Ευρωπαϊκό Ταμείο Περιφερειακής Ανάπτυξης (ΕΤΠΑ) με φορέα υλοποίησης την Κοινωνία της Πληροφορίας Α.Ε. (ΚτΠ). Η απρογραμμάτιστη, ασυντόνιστη και κατακερματισμένη αυτή απόπειρα (που επιδεινώθηκε από τον αποκεντρωμένο χαρακτήρα της Διοίκησης) για να υλοποιηθούν χωρίς σχεδιασμό, τεκμηριωμένη ανάλυση των αναγκών και κεντρικό συντονισμό μία σειρά από ασύνδετα, ασύμβατα, ανομοιογενή και μη διαλειτουργικά συστήματα είχε σαν αποτέλεσμα να μη, βρίσκεται σήμερα κανένα σχεδόν από τα δεκάδες έργα που υλοποιήθηκαν σε επιχειρησιακή λειτουργία. Δυστυχώς βλέπουμε αυτή την πρακτική να συνεχίζεται…

Ερωτήματα και παραδείγματα

Οι Δήμοι παρότι με τον νέο νόμο 4662/2020 υποχρεούνται να μεριμνούν για τη δημιουργία αυτοτελών τμημάτων πολιτικής προστασίας, αμελούν να το πράξουν ή αδρανούν, για διαφόρους λόγους είτε γιατί είναι υποστελεχωμένοι, είτε αντιμετωπίζουν διάφορες ελλείψεις. Το ΜΙIR στο πλαίσιο της έρευνας για τα οικονομικά της δασοπυροπροστασίας απέστειλε στους 4 δήμους που επλήγησαν περισσότερο από τις καταστροφικές πυρκαγιές του καλοκαιριού του 2021 (Λίμνης-Μαντουδίου, Ιστιαίας-Αιδηψού, Αχαρνών και Μάνδρας-Ειδυλλίας) δημοσιογραφικά ερωτήματα. Ζητήσαμε να μάθουμε αν είχαν καταρτίσει ειδικό αντιπυρικό σχέδιο, πώς αξιοποιήθηκαν τα προϋπολογισμένα ποσά για την πυροπροστασία και ποιο ποσό τούς διανεμήθηκε από τους Κεντρικούς Αυτοτελείς Πόρους μετά από την απόφαση του αναπληρωτή υπουργού Εσωτερικών για διάθεση 16,91 εκατ. Ευρώ τον Μάιο του 2021, όπως και αν έχουν δημιουργήσει αυτοτελές τμήμα πολιτικής προστασίας. Σημειώνεται πως οι Δήμοι Μάνδρας-Ειδυλλίας και Ιστιαίας-Αιδηψού δεν απάντησαν, παρά την επαναλαμβανόμενη αποστολή των ερωτημάτων μας και την παρέλευση εύλογου χρονικού διαστήματος.

Στη Βαρυπόμπη το επιτελικό Κράτος απέτυχε παταγωδώς. Το μεσημέρι της Τρίτης 3 Αυγούστου, μία μικρή εστία φωτιάς δημιουργήθηκε στα όρια των βασιλικών κτημάτων του Τατοΐου. Εκείνη την ώρα, κανείς δεν πίστευε ότι θα μπορούσε να καεί ο οικισμός. Όμως, η κατάσταση ξέφυγε από κάθε έλεγχο για τις επόμενες τέσσερις μέρες χωρίς να υπάρχουν ιδιαίτερα ισχυροί άνεμοι. Η φωτιά μπήκε δύο φορές στη Βαρυμπόμπη, επεκτάθηκε σε ολόκληρο το βόρειο τμήμα της Αττικής, πέρασε την εθνική οδό και κατέληξε στη λίμνη του Μαραθώνα. Δύο άνθρωποι έχασαν τη ζωή τους. Δεκάδες σπίτια, καταστήματα και αυτοκίνητα καταστράφηκαν -κάηκαν συνολικά 83.700 στρέμματα.

Κι όμως ο Δήμος Αχαρνών είναι από τους πρωτοπόρους δήμους της Ελλάδας που έχει οργανωμένο αυτοτελές τμήμα Πολιτικής Προστασίας από το 2010 ενώ διέθετε και ειδικό εγκεκριμένο αντιπυρικό σχέδιο. Στην απάντησή του προς το ΜΙIR, μας γνωστοποιεί πως για το 2021 είχαν προϋπολογισθεί και εγκριθεί 63.000 ευρώ από τους Κεντρικούς Αυτοτελείς Πόρους για την κάλυψη δράσεων πυροπροστασίας. «Με τα χρήματα, αυτά, αγοράστηκαν μηχανήματα αποψίλωσης και προσλήφθηκαν εργάτες πυροπροστασίας και οδηγοί υδροφόρων για την αντιπυρική περίοδο. Παράλληλα, πραγματοποιήθηκαν καθαρισμοί και αποψιλώσεις πυροπροστασίας καθώς και οι διανοίξεις δασικών και περιαστικών δρόμων (μερικών μάλιστα για πρώτη φορά) για τη διέλευση των οχημάτων που αποτελούν μέρος της καθημερινότητας των Υπηρεσιών Πολιτικής Προστασίας, Πρασίνου και Καθαριότητας του Δήμου μας, με στόχο την αποτελεσματική πρόληψη ενάντια στον κίνδυνο ενδεχόμενης πυρκαγιάς. Το 2021 ο δήμος Αχαρνών έδωσε 120 χιλιάδες ευρώ από ίδιους πόρους για την περισυλλογή κλαδιών.».  Ωστόσο ο Δήμος υπογραμμίζει εμφατικά πως «όσον αφορά στην δασοπροστασία είναι καθήκον του Δασαρχείου και της Πυροσβεστικής,  όχι των Δήμων . Η Πάρνηθα είναι εθνικός δρυμός και δεν εμπλέκεται ο Δήμος πουθενά. Φυσικά και γνωρίζει το Δασαρχείο και η Πυροσβεστική για τους καθαρισμούς και  επίσης η Πυροσβεστική είναι συνεχώς ενήμερη για την διαθεσιμότητα των υδροφόρων οχημάτων». Την 3^η Αυγούστου 2021, στην περιοχή της Δημοτικής Ενότητας Δάφνης του Δήμου Λίμνης, εκδηλώθηκε μια πυρκαγιά, η οποία έμελλε να είναι η μεγαλύτερη που έχει συμβεί στο σύγχρονο Ελληνικό Κράτος.
Στον πυρόπληκτο Δήμο Λίμνης-Μαντουδίου της Εύβοιας επίσης λειτουργεί Τμήμα Περιβάλλοντος και Πολιτικής Προστασίας από το 2011, ενώ  ο Δήμος εφαρμόζει το σχέδιο Ιόλαος σύμφωνα με τις κατευθύνσεις της Γενικής Γραμματείας Πολιτικής Προστασίας. Για το 2021 ο συγκεκριμένος Δήμος επιχορηγήθηκε με ποσό 73.000 ευρώ για δράσεις πυροπροστασίας. Από αυτά, σύμφωνα με στοιχεία που συγκέντρωσε το ΜΙIR,  40 χιλιάδες κατευθύνθηκαν σε συντηρήσεις οδικού δικτύου με χρήση  ιδιωτικών μηχανημάτων στα πλαίσια πυροπροστασίας, 10 χιλιάδες απορροφήθηκαν για καθαρισμούς και προληπτικά μέτρα αποτροπής πρόκλησης πυρκαγιών από χώρους ανεξέλεγκτης απόθεσης απορριμμάτων, 20 χιλιάδες πήγαν σε προμήθεια εξοπλισμού εθελοντικών οργανώσεων πολιτικής προστασίας και τέλος 3 χιλιάδες σε προμήθεια αναλώσιμων για συντήρηση υποδομής (βάνες, αντλίες, σωληνώσεις, ανταλλακτικά, κλπ) πυροπροστασίας.

Είναι προφανές πως το κύριο βάρος της δασοπυροπροστασίας δεν μπορεί να πέφτει μόνο πάνω στους δήμους, αλλά όλες οι ενέργειες πρέπει να γίνονται σε συνεργασία με τις δασικές υπηρεσίες και το Πυροσβεστικό Σώμα. Δεδομένο είναι και πως η δημιουργία οικιστικών περιοχών σε επαφή ή και μίξη με δασική βλάστηση, οι οποίες διεθνώς αποκαλούνται «ζώνες μίξης δασών-οικισμών» [wildland-urban interface areas (WUI)] αναγνωρίζεται διεθνώς ως ένας από τους κύριους λόγους της χειροτέρευσης του προβλήματος των δασικών πυρκαγιών, ιδιαίτερα όσον αφορά τις απαιτήσεις δασοπυρόσβεσης αλλά και το μέγεθος των προκαλούμενων καταστροφών. Επομένως απαιτείται η σύμπραξη όλων των παραπάνω φορέων.

Ωστόσο από την ανάλυση του ΜΙΙR και του WWF Ελλάς προκύπτει πως και στον κρίσιμο τομέα των οικονομικών της δασοπυροπροστασίας για τους δήμους υπάρχει μεγάλη αδιαφάνεια, έλλειψη δημοσίευσης των κριτηρίων χρηματοδότησης, έλλειψη λογοδοσίας. Η αναγκαιότητα όλων των παραπάνω αποκτά ακόμα μεγαλύτερη σημασία από το γεγονός ότι εντός του 2021 η Πολιτική Προστασία θεωρητικά αναβαθμίστηκε χάρη σε ένα νέο πρόγραμμα χρηματοδότησης ύψους 595 εκατ. ευρώ από την Ευρωπαϊκή Τράπεζα με στόχο την αποτελεσματικότερη αντιμετώπιση όχι μόνο του COVID-19, αλλά και τον περιορισμό απωλειών εξαιτίας φυσικών καταστροφών. Επτά  μόλις μήνες μετά τις καταστροφικές πυρκαγιές του 2021 και έναν μόλις μήνα πριν την έναρξη της φετινής αντιπυρικής περιόδου, το εθνικό σύστημα δασοπυρόσβεσης φαίνεται πως εξακολουθεί να έχει έναν αμιγώς κατασταλτικό χαρακτήρα, μιας και δεν έχει σημειωθεί καμία γενναία στροφή προς την πρόληψη, ούτε σε οικονομικό επίπεδο/ επίπεδο διαθέσιμων πόρων, ούτε σε στρατηγικό επίπεδο. Τα περιθώρια στενεύουν και η πολιτεία οφείλει να πάρει γενναίες αποφάσεις άμεσα

Η δημοσιογραφική έρευνα πραγματοποιήθηκε από το  Μεσογειακό Ινστιτούτο Ερευνητικής Δημοσιογραφίας (MIIR) στο πλαίσιο του έργου  «Ενίσχυση της διαφάνειας και λογοδοσίας στη χρηματοδότηση της πρόληψης και της καταστολής των δασικών πυρκαγιών με τη συμβολή της κοινωνίας των πολιτών» που υλοποιείται στο πλαίσιο του προγράμματος Activecitizensfund, με φορέα υλοποίησης το WWF Ελλάς και εταίρο το Μεσογειακό Ινστιτούτο Ερευνητικής Δημοσιογραφίας (MIIR)

Πέρα από τον αοριστολογικό χαρακτήρα της διατύπωσης, αν για τους τομείς όπως η εθνική άμυνα ή η εξωτερική πολιτική, όπου εφαρμόζεται η πρακτική διάθεσης απόρρητων κονδυλίων που δεν μπορούν να υπαχθούν σε έλεγχο, η επίκληση των λόγων εθνικής ασφάλειας αποτελεί συνήθη αιτιολόγηση για τη διαβάθμιση της πληροφορίας, απορίας άξιο είναι ποια ακριβώς «εθνικά συμφέροντα» διασφαλίζονται από την απόκρυψη των κονδυλίων που διατίθενται στην αντιμετώπιση πυρκαγιών, σεισμών, πλημμυρών και προσφάτως στην αντιμετώπιση της υγειονομικής κρίσης.  

Με βάση το παραπάνω, η ομάδα του MIIR απευθύνθηκε στο καθ’ ύλην αρμόδιο νεοσύστατο Υπουργείο Κλιματικής Κρίσης και Πολιτικής Προστασίας υπό τον κ. Χρήστο Στυλιανίδη, προκειμένου να ρωτήσει ποιος ο λόγος να θεσπιστούν απόρρητα κονδύλια σε έναν τομέα, όπως η πολιτική προστασία, σε τι ποσό ανέρχονται και ποια είναι η «εθνική ανάγκη» που καθιστά επιτακτική τη θεσμοθέτηση απόρρητων κονδυλίων. 

Στην απάντηση του προς το MIIR, το υπουργείο δεν απαντά για το ύψος των κονδυλίων, ενώ παραδέχεται επί της ουσίας το ζήτημα αδιαφάνειας στη συγκεκριμένη περίπτωση, με παραπομπή στην αιτιολογική έκθεση του άρθρου 53 του νομοσχεδίου που καθιέρωσε τα απόρρητα κονδύλια, αλλά και με αναφορά στον πρώην Γενικό Γραμματέα Πολιτικής Προστασίας (και μετέπειτα  υφυπουργό Προστασίας του Πολίτη και Διαχείρισης Κρίσεων) Ν. Χαρδαλιά, επί ηγεσίας του οποίου θεσμοθετήθηκαν αυτά στη ΓΓΠΠ.

Όμως, όπως αβίαστα προκύπτει και συμβαίνει εξάλλου και με το κείμενο της  αιτιολογικής έκθεσης,  δεν τεκμηριώνεται ποιοι είναι οι λόγοι, και ειδικότερα ποια είναι τα επικαλούμενα ζητήματα ασφαλείας που καθιστούν απαραίτητη την ύπαρξη απορρήτων δαπανών. 

Ειδικά για το τελευταίο αυτό σημείο, το υπουργείο επισυνάπτει και την απάντηση που είχε δώσει από το βήμα της Βουλής κατά τη συζήτηση του συγκεκριμένου νομοσχεδίου τον Γενάρη του 2020 ο τότε Γενικός Γραμματέας Ν. Χαρδαλιάς, στην οποία είχε συνδέσει με αόριστο και συγκεχυμένο τρόπο τα απόρρητα κονδύλια με τις ανάγκες λειτουργίας του Ευρωπαϊκού Αριθμού Έκτακτης Ανάγκης 112 (σημειωτέον, το ίδιο είχε πράξει και ο τότε υπουργός Προστασίας του Πολίτη Μιχ. Χρυσοχοϊδης). 

«Το 112 είναι μια υπηρεσία πολύ λεπτή και το οποίο περνάει μέσα από τα δίκτυα τηλεπικοινωνιών του ελληνικού κράτους. Ταυτόχρονα, δημιουργεί μια βάση δεδομένων, η οποία είναι σε εθνικό επίπεδο. Αντιλαμβάνεστε, σε θέματα κυβερνασφάλειας, πόσο σημαντικό είναι να μην υπάρχει τρωτότητα στα ζητήματα αυτά; Πόσο ολέθριο θα είναι για τη χώρα μας να χακαριστεί ένα σύστημα τέτοιο και να φύγει λάθος εντολή, τη λάθος στιγμή, σε σχέση με κάποια πράγματα» είχε σημειώσει στην τοποθέτησή του στη Βουλή ο Ν. Χαρδαλιάς. Επίσης, στην ίδια ομιλία είχε τονίσει πάλι με συγκεχυμένη διασύνδεση πως απαιτούνται ειδικές δαπάνες, καθώς «την ίδια ώρα, καλείται η Γενική Γραμματεία να εκπονήσει επιτέλους, εθνικά σχέδια διαχείρισης κρίσεων, που αφορά στις κρίσιμες υποδομές μας. Τα τελευταία σχέδια είχαν γίνει το 1991. Ταυτόχρονα, καλείται να δημιουργήσει σχέδια διαχείρισης κρίσεων, που αφορά στην συνέχιση της κυβερνησιμότητας. Σε μια μεγάλη φυσική καταστροφή, σε ένα σεισμό, τι κάνει ο Πρωθυπουργός; Τι κάνουν τα μέλη της Κυβέρνησης; Τι κάνουν τα μέλη του Κοινοβουλίου; Αυτά είναι σχέδια, τα οποία έχουν μελετηθεί σε περίοδο πολέμου, αλλά όχι σε επίπεδο φυσικών καταστροφών».

Ωστόσο, όπως εύλογα προκύπτει, αν η διάθεση των απόρρητων κονδυλίων αφορά στην λειτουργία του Ευρωπαϊκού Αριθμού Έκτακτης Ανάγκης 112, θα έπρεπε καταρχήν να αναφέρεται ρητά στην αιτιολογική έκθεση (πράγμα που δεν γίνεται), και δεύτερον, η πρόσβαση στην πληροφορία για το κόστος του 112 δεν συνεπάγεται και πρόσβαση στα ίδια τα προσωπικά δεδομένα ή τη βάση δεδομένων που αυτό διαχειρίζεται. Επίσης η ανάλυση του κόστους για τα σχέδια διαχείρισης κρίσεων ή «κυβερνησιμότητας» σε περίπτωση     φυσικών καταστροφών δεν συνεπάγεται και την πρόσβαση στα ίδια τα σχέδια…

Επίσης η αντίδραση της ΓΓΠΠ σε έγγραφα αιτήματα πληροφοριών του WWF Ελλάς που σχετίζονται με τον σχεδιασμό και τη χρηματοδότηση δράσεων για την πρόληψη και την αντιμετώπιση δασικών πυρκαγιών δεν ενισχύει τη λογοδοσία. Δεν δίδεται καμιά λεπτομερής ανάλυση των κριτηρίων με τα οποία αποφασίζεται η κατανομή πόρων στους ΟΤΑ.  Ούτε όμως στοιχεία για το τι ακριβώς περιλαμβάνει η συμφωνία χρηματοδότησης μεταξύ της Πολιτικής Προστασίας και της Ευρωπαϊκής Τράπεζας Επενδύσεων (ΕΤΕπ) και συγκεκριμένες πληροφορίες του προγράμματος «Ασπίδα» και ειδικά στο μέρος που σχετίζεται με τα θέματα πρόληψης και καταστολής δασικών πυρκαγιών.

Η αξιολόγηση της αποτελεσματικότητας του συστήματος δασοπυροπροστασίας περνά και μέσα από τη χρηστή αξιοποίηση των οικονομικών πόρων και την υπεύθυνη ανάλυση και αιτιολόγηση των πεπραγμένων. Η απροθυμία αιτιολόγησης αποφάσεων δημιουργεί θεμελιώδες πρόβλημα στο σχεδιασμό και την αξιολόγηση του συστήματος δασοπυροπροστασίας, δημιουργεί ένα πέπλο αδιαφάνειας και έλλειψης λογοδοσίας.

Ο νέος υπουργός Κλιματικής Κρίσης και Πολιτικής Προστασίας, Χρήστος Στυλιανίδης, δήλωσε πρόσφατα ότι η Ελλάδα θα προχωρήσει και στην αξιοποίηση κονδυλίων του ευρωπαϊκού προγράμματος rescEU, προκειμένου να ενισχύσει την καταστολή των δασικών πυρκαγιών με τη χρήση νέων εναέριων μέσων. 

Η ανάγκη για μεγαλύτερη διαφάνεια στη δασοπυροπροστασία είναι ουσιώδης τόσο για την απόδοση ευθυνών όταν τα πράγματα δεν πηγαίνουν καλά όσο και για την ορθή διαχείριση και την αποφυγή της κατασπατάλησης των πόρων του ελληνικού Δημοσίου. Είναι και ο μόνος τρόπος το ελληνικό κράτος να εγγυηθεί εντέλει την αποτελεσματική συνδρομή των διαθέσιμων μέσων στη καταστολή των δασικών πυρκαγιών και να μπορέσει να εξασφαλίσει πόρους για την πρωταρχικής σημασίας πρόληψη.