Η Ευρωπαία Εισαγγελέας, Λάουρα Κοβέσι – Πηγή: Dennis Lomme, EP  © European Union 2025

Ασυμφωνία με το ευρωπαϊκό δίκαιο;

Τον περασμένο Οκτώβριο η Ευρωπαία Εισαγγελέας Λάουρα Κοβέσι επανέλαβε τη δυσαρέσκεια της EPPO για τα εμπόδια που συνάντησε στην Ελλάδα, ενώ πραγματοποίησε μία τοποθέτηση που αναδεικνύει το χάσμα στην προσέγγιση της απόδοσης ποινικών υπουργικών ευθυνών εντός Ευρώπης: «Το Άρθρο 86 αντίκειται στην Ευρωπαϊκή Νομοθεσία, τις δυσκολίες του αντιμετωπίσαμε στα Τέμπη και τον ΟΠΕΚΕΠΕ. Για να μην συμβεί και πάλι αυτό, θα πρέπει να αλλάξει το Σύνταγμα».

Μπορεί στην πραγματικότητα η Ευρωπαϊκή Εισαγγελία να παρακάμψει στις υποθέσεις που ερευνά το Σύνταγμα; «Δεν θα συμφωνήσω με όσους, ευτυχώς είναι λίγοι, δέχονται ότι η Ευρωπαϊκή Εισαγγελία μπορεί να παρακάμψει στις υποθέσεις που ερευνά, τις επιταγές του Άρθρου 86», δηλώνει ο Αθανάσιος Ξηρός, Αναπληρωτής Καθηγητής Συνταγματικού Δικαίου στη Στρατιωτική Σχολή Ευελπίδων, ο οποίος έχει στο παρελθόν διατελέσει Γενικός Γραμματέας των Υπουργείων Δικαιοσύνης και Εσωτερικών. Μεταξύ των συνταγματολόγων που συμφωνούν με την παραπάνω θέση, είναι και ο κ. Καϊδατζής που σημειώνει πως δεν υπάρχει σαφής αντίθεση της εθνικής νομοθεσίας με το ευρωπαϊκό δίκαιο. Αλλά και ο Ευ. Βενιζέλος έχει δηλώσει πως στον κανονισμό της EPPO υπερισχύει το εθνικό δίκαιο στην περίπτωση της ποινικής ευθύνης υπουργών, προσθέτοντας, όμως, ότι υπάρχει η ανάγκη το Άρθρο 86 να εφαρμοστεί και να διαμορφωθεί «σύμφωνα με την απαίτηση της κοινωνίας για θεσμική αξιοπιστία και διαφάνεια». 

Απευθύναμε ερώτημα στην Ευρωπαϊκή Εισαγγελία για αυτήν την «ασυμβατότητα» ελληνικής και ευρωπαϊκής νομοθεσίας, αλλά και το εάν η EPPO έχει παρέμβει σε άλλα κράτη-μέλη για τον ίδιο λόγο. Στην απάντησή της προς το MIIR και την ΕφΣυν, η EPPO αναφέρει ότι «είναι αρμόδια για τη διερεύνηση και τη δίωξη όλων των ποινικών αδικημάτων που ζημιώνουν τον προϋπολογισμό της Ένωσης, ανεξάρτητα από το ποιος είναι ο φερόμενος ως δράστης ή δράστες. Οι Συνθήκες της ΕΕ και ο κανονισμός της EPPO δεν προβλέπουν καμία εξαίρεση όσον αφορά την προσωπική ή επαγγελματική ιδιότητα των παραβατών. Οποιοσδήποτε εθνικός νόμος που εξαιρεί ορισμένα πρόσωπα από τον έλεγχο των εισαγγελικών αρχών είναι, κατά την άποψή μας, αντίθετος προς το δίκαιο της Ένωσης. Όπως στην περίπτωση της Ελλάδας, έχουμε επισημάνει καταστάσεις αυτού του είδους στην Ευρωπαϊκή Επιτροπή για να τις αξιολογήσει».  

Αποκαλυπτική η επιστολή της Ευρωπαίας Εισαγγελέως προς την Κομισιόν

Η Ευρωπαϊκή Εισαγγελία επιβεβαίωσε στο MIIR & την ΕφΣυν πως είχε υποβάλει τον Ιανουάριο του 2024 σχετική αναφορά στην Κομισιόν και τον επίτροπο Δικαιοσύνης Ντιντιέ Ρέιντερς, αλλά και πως έλαβε απαντητική επιστολή. Κατόπιν υποβολής αιτήματος πρόσβασης στη δημόσια πληροφορία (FOI), λάβαμε από την EPPO αντίγραφα της σχετικής επικοινωνίας, την οποία και δημοσιεύουμε σήμερα αποκλειστικά. 

Η επιστολή της Λάουρα Κοβέσι (10/1/2024) φαίνεται πως αποτελεί συνέχεια μιας αλληλογραφίας μεταξύ της Ευρωπαίας Εισαγγελέως και της Κομισιόν σχετικά με τους νομικούς περιορισμούς που αντιμετωπίζει η EPPO κατά την άσκηση των καθηκόντων της, στην οποία φαίνεται ότι η κα. Κοβέσι, έχει ξαναθέσει το θέμα της Ελλάδας. Μάλιστα, ενώ στην επιστολή αναφέρεται σε άλλα επτά κράτη -Βέλγιο, Γαλλία, Εσθονία, Ιταλία, Ολλανδία, Ρουμανία, Φινλανδία- που, όπως γράφει, προβλέπουν «εξαιρέσεις ή ειδική μεταχείριση για διαφορετικές κατηγορίες προσώπων», αποφασίζει να παραθέσει πρώτα τα προβλήματα που έχουν προκύψει κατά τη διερεύνηση του εγκλήματος των Τεμπών στην Ελλάδα: 

«Θα ήθελα να επανέλθω στις προηγούμενες επιστολές μας σχετικά με το νομικό περιβάλλον στο οποίο λειτουργεί η EPPO στα συμμετέχοντα κράτη μέλη από τον Ιούνιο του 2021, για να σας ενημερώσω σχετικά με πρόσθετα ζητήματα που προέκυψαν σε διάφορα συμμετέχοντα κράτη μέλη, ξεκινώντας από την Ελλάδα. 

Όπως πιθανώς γνωρίζετε, η EPPO έχει διερευνήσει μεγάλο αριθμό υπόπτων, συμπεριλαμβανομένων κρατικών αξιωματούχων, για εγκλήματα που σχετίζονται με την εκτέλεση συμβάσεων, συγχρηματοδοτούμενων από την ΕΕ, για την αποκατάσταση απομακρυσμένων συστημάτων ελέγχου της κυκλοφορίας και σηματοδότησης στο ελληνικό σιδηροδρομικό δίκτυο. 

Ωστόσο, το ελληνικό Σύνταγμα και ο νόμος 3126/2003 περί Ποινικής Ευθύνης Υπουργών προβλέπουν ότι μόνο το ελληνικό κοινοβούλιο έχει την εξουσία να διερευνά και να διώκει εν ενεργεία ή ακόμη και πρώην μέλη της ελληνικής κυβέρνησης. Ως εκ τούτου, η EPPO έπρεπε να χωρίσει την έρευνα, προκειμένου να παραπέμψει στο ελληνικό κοινοβούλιο το μέρος που αφορούσε την πιθανή ποινική ευθύνη των εμπλεκόμενων μελών της ελληνικής κυβέρνησης. 

Κατά την άποψή μας, αυτό περιορίζει σοβαρά την αρμοδιότητα της EPPO, κατά παράβαση του εφαρμοστέου δικαίου της ΕΕ, συμπεριλαμβανομένης της αρχής της υπεροχής του δικαίου της ΕΕ, δεδομένου ότι ούτε η οδηγία PIF ούτε ο κανονισμός για την EPPO προβλέπουν εξαιρέσεις για διαφορετικές κατηγορίες προσώπων ή ειδική μεταχείριση». 

H επιστολή της Ευρωπαίας Εισαγγελέως προς τον τότε Ευρωπαίο Επίτροπο Δικαιοσύνης, Ντιντιέ Ρέιντερς (10/1/2024) – Πηγή: MIIR

Στην απάντησή του (14/2/2024) ο τότε Ευρωπαίος Επίτροπος αναγνωρίζει τις δυσκολίες και απαντά στο αίτημα της κας. Κοβέσι, που του ζητά να προβεί στις «κατάλληλες ενέργειες». Ο Ντιντιέ Ρέιντερς αναγνωρίζει επίσης πως η Ευρωπαϊκή Εισαγγελία θα έπρεπε να μπορεί να διερευνά οποιονδήποτε ύποπτο για πράξεις που ζημιώνουν την ΕΕ, «ανεξαρτήτως της θέσης που κατέχει». 

«Λυπούμαι που διαβάζω για αυτές τις δυσκολίες. Η EPPO θα έπρεπε να ασκεί την αρμοδιότητά της όποτε συντελείται ένα έγκλημα που επηρεάζει τα οικονομικά συμφέροντα της Ένωσης, ανεξαρτήτως της θέσης που κατέχει ο φερόμενος δράστης. Η Επιτροπή θα εξετάσει προσεκτικά τα ζητήματα που θέσατε και θα αποφασίσει για την καλύτερη πορεία εφεξής, συμπεριλαμβάνοντας και το πλαίσιο μελλοντικών συζητήσεων με τα Κράτη-Μέλη.  

Πράγματι, όπως αναφέρθηκε και στην ακρόαση ενώπιον της Επιτροπής LIBE στις 23 Ιανουαρίου, θα επανέλθουμε στην έκθεση που μόλις ολοκληρώθηκε στο Συμβούλιο και με τα ξεχωριστά Κράτη-Μέλη. Η Επιτροπή θα αξιολογήσει εάν οι σχετικοί εθνικοί κανονισμοί είναι συμβατοί με το Άρθρο 29 του κανονισμού της EPPO για προνόμια και ασυλίες, που επίσης αναφέρετε στην επιστολή». 

Η επιστολή απάντησης του πρώην Ευρωπαίου Επιτρόπου Δικαιοσύνης, Ντινιέ Ρέιντερς προς την Ευρωπαία Εισαγγελέα (14/2/2024) – Πηγή: MIIR

Σε σχετικό ερώτημα του MIIR & της ΕφΣυν, εκπρόσωπος της Κομισιόν μας απάντησε:

«Η Επιτροπή παρακολουθεί τις σχετικές εξελίξεις σε όλα τα κράτη μέλη, συμπεριλαμβανομένης της Ελλάδας, στο πλαίσιο της ετήσιας Έκθεσης για το Κράτος Δικαίου. Στο κεφάλαιο για την Ελλάδα για το 2025 επισημαίνεται ότι καταβάλλονται προσπάθειες για να εξασφαλιστεί μεγαλύτερη συμμετοχή της δικαιοσύνης στην εποπτεία του καθεστώτος ασυλίας των μελών της κυβέρνησης. Η Επιτροπή έχει ξεκινήσει διμερείς διαβουλεύσεις με τα κράτη μέλη, συμπεριλαμβανομένης της Ελλάδας, σχετικά με την εφαρμογή του κανονισμού της Ευρωπαϊκής Εισαγγελίας. Επιπλέον, η Επιτροπή διενεργεί επί του παρόντος αξιολόγηση του κανονισμού της EPPO». 

Μια πιθανή αναθεώρηση του Άρθρου 86 

Η κυβέρνηση, μέσω του κυβερνητικού εκπροσώπου Παύλου Μαρινάκη, έχει τοποθετηθεί, δηλώνοντας πως δεν είναι δυνατή η παράκαμψη του Άρθρου 86 από την EPPO. Μόλις την περασμένη εβδομάδα ο Θεόδωρος Ρουσόπουλος, πρόεδρος της Κοινοβουλευτικής Συνέλευσης του Συμβουλίου της Ευρώπης, δήλωσε πως θα απευθύνει επίσημη ερώτηση σχετικά με το Άρθρο 86 στην Επιτροπή της Βενετίας, το ανώτατο συμβουλευτικό όργανο της Ευρώπης σε ζητήματα συνταγματικού δικαίου, προκειμένου να γνωμοδοτήσει κατά πόσο το ισχύον πλαίσιο ανταποκρίνεται στις αρχές του κράτους δικαίου, της ισότητας απέναντι στον νόμο και της εμπιστοσύνης των πολιτών στους θεσμούς. 

Είναι βέβαιο πως μέχρι τις επόμενες εκλογές η συζήτηση για την αναθεώρηση του Συντάγματος θα φουντώσει, εντείνοντας την πολιτική πόλωση. Τι μορφή θα μπορούσε να πάρει λοιπόν μια ενδεχόμενη αναθεώρηση του Άρθρου 86 και κατά πόσο θα μπορούσε να απομακρυνθεί από τη Βουλή η διερεύνηση ποινικών ευθυνών υπουργών;

«Θεωρώ εξαιρετικά απλουστευτικό να χρεώνουμε όλα ‘τα κακώς κείμενα’ στο Σύνταγμα και στη Βουλή που αποφασίζει. Όσα παρατηρήσαμε πρόσφατα στην περίπτωση του πολύνεκρου σιδηροδρομικού δυστυχήματος στα Τέμπη αποτελούν εκδήλωση κακής εφαρμογής του Συντάγματος», τονίζει ο συνταγματολόγος κ. Ξηρός. «Ανήκω σε εκείνους που εξακολουθούν να υποστηρίζουν -για λόγους ιστορικούς, πολιτικούς και θεσμικούς- ότι η υπουργική ποινική ευθύνη δεν πρέπει να ερευνάται ερήμην της Βουλής», λέει και τάσσεται υπέρ μίας διάταξης αυξημένης τυπικής ισχύος της κοινοβουλευτικής φάσης της διαδικασίας. 

Κατά τον συνταγματολόγο κ. Καϊδατζή, το μεγάλο στοίχημα βρίσκεται στην τήρηση του Συντάγματος. «Το πρώτο που πρέπει να κάνουμε, είναι να απαιτήσουμε να τηρείται το Σύνταγμα και μετά να δούμε πως θα το αλλάξουμε. Εδώ έχουμε φτάσει σε σημείο να μην τηρείται το Σύνταγμα. Δεν λέω ότι είναι όλα καλώς καμωμένα, κάθε άλλο. Αλλά τα προβλήματα που υπάρχουν από το Άρθρο 86, μπορούν να διορθωθούν στον εκτελεστικό νόμο. Αν υπάρχει πραγματικά βούληση να αποδίδεται ποινική ευθύνη, από εκεί πρέπει να ξεκινήσουμε και να έχει άμεσο αποτέλεσμα αυτή η αλλαγή».

Όταν το θεσμικό φίλτρο έγινε ασπίδα εξουσίας

Ο πυρήνας της σκέψης του συνταγματικού νομοθέτη για το Άρθρο 86 ήταν ότι η εκάστοτε κυβέρνηση δεν πρέπει να είναι διαρκώς όμηρος της ποινικής δίωξης για τις πολιτικές της επιλογές. Η εμπλοκή της Βουλής θεωρήθηκε θεσμικό φίλτρο απέναντι στην ποινικοποίηση της πολιτικής αντιπαράθεσης. Αντί, ωστόσο, να αποτρέψει την ποινικοποίηση της πολιτικής, κατέληξε στην πράξη να πολιτικοποιεί την ποινική ευθύνη. Αντί να προστατεύει την πολιτική από τη Δικαιοσύνη, έφτασε να προστατεύει την εξουσία από τη λογοδοσία.

Και εδώ ακριβώς εδράζεται η κοινωνική δυσφορία, η ευρωπαϊκή κριτική, και η ανάγκη επαναθεμελίωσης της συζήτησης. Η επιστολή της Ευρωπαίας Εισαγγελέως πριν από δύο χρόνια που αποκαλύπτουμε σήμερα, πολύ πριν φουντώσει το κίνημα των Τεμπών ή εμφανιστεί το σκάνδαλο του ΟΠΕΚΕΠΕ, είναι ενδεικτική της πίεσης που δέχεται η κυβέρνηση, και ερμηνεύει εν μέρει τη στάση της να δεχτεί την αναθεώρηση του Άρθρου. Δεν την απαλλάσσει βέβαια από την αμφιλεγόμενη διαχείριση των συγκεκριμένων υποθέσεων, που οδηγεί τους πολίτες στο συμπέρασμα πως συντελείται απόπειρα συγκάλυψής τους.

Το ελληνικό μοντέλο με την εμπλοκή της Βουλής ως προϋπόθεση για ποινική δίωξη είναι πιο «πολιτικό» και πιο συγκεντρωτικό από αυτά των περισσοτέρων ευρωπαϊκών χωρών, όπου η δικαιοσύνη έχει ευρύτερη αρμοδιότητα να διώκει υπουργούς χωρίς τελική πολιτική έγκριση. Είναι δεδομένο ότι αν δεν υπήρχε το Άρθρο 86, η Ευρωπαϊκή Εισαγγελία θα είχε μεγαλύτερη ευχέρεια δράσης σε υποθέσεις όπως των Τεμπών και του ΟΠΕΚΕΠΕ που εμπίπτουν στην αρμοδιότητά της, αλλά η πολιτική επιρροή και οι θεσμικές στρεβλώσεις δεν θα εξαφανίζονταν. Το πρόβλημα ενδεχομένως θα μετατοπιζόταν, αλλά δε θα λυνόταν εντελώς, καθώς η Ευρωπαϊκή Εισαγγελία δεν μπορεί να κινηθεί για κάθε σκάνδαλο εξουσίας ούτε φυσικά να «υποκαταστήσει» συνολικά την εθνική ποινική Δικαιοσύνη. 

Η άτυπη ασυλία στην ευθύνη υπουργών στην Ευρώπη

Από την επιστολή της Ευρωπαίας Εισαγγελέως είναι σαφές πως εντοπίζεται σε αρκετά ακόμη κράτη ζήτημα άτυπης ασυλίας στη διερεύνηση της ποινικής ευθύνης υπουργών. Πρόσφατη αναφορά της Διεθνούς Διαφάνειας σημειώνει πως είναι σύνηθες στα κράτη του ΟΟΣΑ οι διαδικασίες μομφής υπουργών να έχουν μία «πολιτική» διάσταση, συνήθως με την εμπλοκή του κοινοβουλίου, που «μπορούν να δυσχεράνουν την έναρξη ερευνών ή διώξεων». Αυτό κατά την Επιτροπή της Βενετίας μπορεί στην πράξη να λειτουργήσει ως «ένα είδος διαδικαστικής ασυλίας, η οποία αποτελεί επίσης πρόκληση στο πλαίσιο του κράτους δικαίου». 

Σύμφωνα με τον συνταγματολόγο κ. Ξηρό, καταγράφεται πλέον διεθνώς μία τάση «προς την κατεύθυνση της κυρίως ή της πλήρους δικαστικοποίησής» της υπουργικής ποινικής ευθύνης. «Η Βουλή σιγά-σιγά περιθωριοποιείται ή της καταλείπεται λόγος μόνο στην περίπτωση ειδικών κατηγοριών αξιόποινων πράξεων σε ό,τι αφορά την εκκίνηση της διαδικασίας. Για τη διερεύνηση και τον καταλογισμό της υπουργικής ποινικής ευθύνης υπάρχουν χώρες -είναι σαφώς λιγότερες- που επιλαμβάνεται η Βουλή, άλλες που επιλαμβάνεται η δικαιοσύνη, και άλλες που εγκαθιδρύουν σώμα μεικτής σύνθεσης». 

Ισπανία
Το Σύνταγμα της Ισπανίας ορίζει ότι τα μέλη της κυβέρνησης αντιμετωπίζουν ποινική ευθύνη βάσει κοινών διατάξεων, ενώ η Βουλή εμπλέκεται μόνο όταν το φερόμενο αδίκημα αφορά προδοσία ή ενέργειες που απειλούν την ασφάλεια του κράτους. Αρκετοί υπουργοί στην Ισπανία έχουν καταδικαστεί, όπως οι Jaume Matas, υπουργός Περιβάλλοντος (2000) που καταδικάστηκε για διαφθορά, και Rodrigo Rato, υπουργός Οικονομίας (1996) που καταδικάστηκε για οικονομικά εγκλήματα. Πρόσφατα ο διωκόμενος για διαφθορά José Luis Ábalos, πρώην υπουργός Μεταφορών (2018-2021), έγινε ο πρώτος εν ενεργεία Ισπανός βουλευτής που τέθηκε σε προδικαστική κράτηση λόγω κινδύνου διαφυγής.

Ρουμανία
Για τη δίωξη ποινικών ευθυνών υπουργών στη Ρουμανία είναι απαραίτητη η έγκριση σχετικής εισαγγελικής παραγγελίας από τη Γερουσία ή τη Βουλή, μέσω μυστικής ψηφοφορίας, ή η έγκριση του Ρουμάνου προέδρου για μη εκλεγμένους υπουργούς. Σύμφωνα με την Εθνική Διεύθυνση Καταπολέμησης της Διαφθοράς (DNA), από το 2019 κανένα αίτημα για την έγκριση ποινικής έρευνας δεν έχει απορριφθεί. Επίσης, από το 2005 διερευνήθηκαν 36 υπουργοί, 16 εκ των οποίων καταδικάστηκαν, ενώ άλλοι 5 βρίσκονται σε δίκη. «Υπήρχε μια εποχή που το Κοινοβούλιο εμπόδιζε συχνά τις εισαγγελικές παραγγελίες και η άρση ασυλίας αντιμετωπιζόταν πολιτικά. Σήμερα το νομικό πλαίσιο και η κοινοβουλευτική πρακτική είναι ευθυγραμμισμένα με τα ευρωπαϊκά πρότυπα», επισημαίνει στο HotNews η πρώην υπουργός Δικαιοσύνης Alina Gorghiu. 

Γαλλία
Στη Γαλλία, όπου πρόσφατα είδαμε τη σύντομη φυλάκιση του πρώην προέδρου Νικολά Σαρκοζί, η ποινική δίωξη κατά υπουργών εκκινεί κατά τις κοινές ποινικές διατάξεις, ωστόσο τα μέλη κυβέρνησης δικάζονται από ειδικό δικαστήριο (Cour de justice de la République). Ο ρόλος της Βουλής περιορίζεται στην έγκριση της σύνθεσης του αρμόδιου Δικαστηρίου. 

Ιταλία
Στην Ιταλία η ποινική δίωξη ασκείται από τη δικαστική εξουσία και ο ρόλος του Κοινοβουλίου περιορίζεται στη δυνατότητα να σταματήσει τη διαδικασία σε πολύ συγκεκριμένες περιπτώσεις. Βάσει του άρθρου 96 του Συντάγματος και του εκτελεστικού νόμου 1/1989, ο πρωθυπουργός και οι υπουργοί «υπόκεινται σε κοινές διατάξεις για αδικήματα που διαπράττονται κατά την άσκηση των καθηκόντων τους, με την επιφύλαξη της έγκρισης από τη Γερουσία ή τη Βουλή των Αντιπροσώπων». Οι συσχετισμοί στο ιταλικό κοινοβούλιο, ωστόσο, επηρεάζουν την ποινική διερεύνηση υπουργικών ευθυνών. 

Βουλγαρία
Οι υπουργοί στη Βουλγαρία δεν έχουν κάποια κοινοβουλευτική προστασία από ποινικές διώξεις και μπορούν να συλληφθούν και να δικαστούν βάσει κοινών ποινικών διατάξεων. Αυτό έχει οδηγήσει σε πολυάριθμες διώξεις, αν και συνήθως ξεκινούν αφότου ένας υπουργός αποχωρήσει από το αξίωμά του. Το δικαστικό σύστημα της χώρας, ωστόσο, μοιάζει να λειτουργεί με έναν πολιτικοποιημένο τρόπο, ενώ οι καταδικαστικές αποφάσεις κατά πρώην υπουργών είναι ελάχιστες. 

* Το άρθρο γράφτηκε στο πλαίσιο του ευρωπαϊκού προγράμματος PULSE, στο oποίο συμμετέχει κατ’ αποκλειστικότητα η «Εφ.Συν.».  Συνεργάστηκαν οι Beatriz Parera/El Confidencial (El Confidencial – Ισπανία), Lorenzo Ferrari (OBCT – Ιταλία),  Krasen Nikolov & Samuil Dimitrov (Mediapool – Βουλγαρία) και Simona Voicu (HotNews.ro – Ρουμανία).  Πηγή φωτογραφιών: European Parliament – EU, Pixabay. 

Πηγή: ICAN

Ευρώπη: ανάμεσα στον αφοπλισμό και τη στρατιωτικοποίηση

Οι εντεινόμενες γεωπολιτικές εντάσεις ειδικά σε σχέση με τη Ρωσία έχουν αναζωπυρώσει τις συζητήσεις στην Ευρώπη σχετικά με την πυρηνική ασφάλεια, με ορισμένες χώρες να αμφισβητούν τη μακροπρόθεσμη αμερικανική/ΝΑΤΟϊκή δέσμευση -μετά και τη συνεχιζόμενη απειλητική ρητορική απεμπλοκής από την ευρωπαϊκή αμυντική ομπρέλα του Τραμπ- και να εξετάζουν την ιδέα μιας πιο ενιαίας ευρωπαϊκής πυρηνικής στρατηγικής. Στη Γερμανία υπήρξαν δημόσιες συζητήσεις για την αξιοπιστία της αμερικανικής πυρηνικής προστασίας και για το αν η Ευρώπη πρέπει να αναπτύξει περισσότερο τις δικές της στρατηγικές δυνατότητες.

Η Γερμανία αποθηκεύει περίπου 20 αμερικανικά πυρηνικά όπλα σε μια αεροπορική βάση στη Ρηνανία-Παλατινάτο, στο πλαίσιο της εγγύησης ασφάλειας που υποτίθεται παρέχει η Ουάσινγκτον στην Ευρώπη. Αυτές οι βόμβες B61, που έχουν σχεδιαστεί για να μεταφέρονται από μαχητικά αεροσκάφη, φυλάσσονται στην αεροπορική βάση Büchel και, σύμφωνα με ειδικούς σε θέματα ασφάλειας, έχουν πρόσφατα εκσυγχρονιστεί. «Με τα αμερικανικά πυρηνικά όπλα στη Γερμανία, πόσο αποτελεσματική είναι η πυρηνική αποτροπή της Ευρώπης;» αναρωτιόταν εύλογα σε πρόσφατο άρθρο το Euronews (12/11/2025). 

Τον περασμένο Μάρτιο ο καγκελάριος Μερτς πρότεινε να ξεκινήσει διάλογος με τη Γαλλία και το Ηνωμένο Βασίλειο για διαμοιρασμό των πυρηνικών τους και ευρύτερη συμμετοχή στην πυρηνική αποτροπή σε ευρωπαϊκό πλαίσιο, χωρίς αμφισβήτηση του ΝΑΤΟϊκού ρόλου και ως συμπλήρωμα της αμερικανικής πυρηνικής ομπρέλας στην Ευρώπη.

Παράλληλα κάποιες χώρες της Κεντρικής/Ανατολικής Ευρώπης (π.χ. Πολωνία) πριμοδοτούν ευθέως την πιθανή αυτόνομη ανάπτυξη πυρηνικών ή άλλων αποτρεπτικών μέτρων στην Ευρώπη. «Η Πολωνία πρέπει να επιδιώξει τις πιο προηγμένες δυνατότητες, συμπεριλαμβανομένων των πυρηνικών και των σύγχρονων μη συμβατικών όπλων», δήλωνε χαρακτηριστικά τον περασμένο Μάρτιο ο Πολωνός πρωθυπουργός Ντόναλντ Τουσκ στο Κοινοβούλιο της χώρας του. 

Για πρώτη φορά μετά τον Ψυχρό Πόλεμο, σε τμήματα της Ανατολικής Ευρώπης, υπό τον φόβο ή το πρόσχημα της Ρωσίας, το ενδεχόμενο «απόκτησης» πυρηνικών όπλων δεν θεωρείται αδιανόητο, αλλά συζητήσιμο. Η Ευρωπαϊκή Ένωση δηλώνει μεν υπέρ ενός κόσμου χωρίς πυρηνικά, αλλά η ασφάλειά της βασίζεται σε πυρηνικά που δεν ελέγχει και δεν μπορεί να καταργήσει. Το ταμπού μοιάζει να σπάει και ένα μέρος της Ευρώπης, κόντρα στο αίσθημα των πολιτών, μετακινείται αθόρυβα από τον αφοπλισμό στη διαχείριση του κινδύνου.

Πηγή: Unsplash

Η ισπανική δέσμευση για αφοπλισμό

Η Ισπανία αναγνωρίζει την πυρηνική αποτροπή του ΝΑΤΟ ως μέρος της συλλογικής αμυντικής στάσης της Συμμαχίας, διατηρώντας ταυτόχρονα την κατάσταση της χώρας ως μη πυρηνική δύναμη και τη δέσμευσή της για στήριξη του πυρηνικού αφοπλισμού ή αλλιώς αποπυρηνικοποίησης, σύμφωνα με τη Συνθήκη για τη Μη Διάδοση των Πυρηνικών Όπλων (NPT). Η χώρα στο πλαίσιο της NPT έχει δεσμευτεί να μην αναπτύξει ή αποκτήσει πυρηνικά όπλα, ωστόσο δεν έχει επικυρώσει τη Συνθήκη για την Απαγόρευση των Πυρηνικών Όπλων (TPNW). 

Πιο πρόσφατα, στις 26 Φεβρουαρίου 2025, ο υπουργός Εξωτερικών, José Manuel Albares, κατά τη δήλωσή του στη Διάσκεψη για την Αποπυρηνικοποίηση στη Γενεύη, τόνισε: «Δυστυχώς, η ανεύθυνη πυρηνική ρητορική της Ρωσίας μάς επανέφερε σε μια στιγμή που πιστεύαμε ότι είχαμε ξεπεράσει και η οποία πρέπει τώρα να αντιστραφεί καθώς προχωρούμε προς έναν κόσμο χωρίς πυρηνικά όπλα». Και πρόσθεσε ότι «η Ισπανία επαναβεβαιώνει τη δέσμευσή της στην NPT και τους τρεις πυλώνες της: αποπυρηνικοποίηση, μη διάδοση και ειρηνική χρήση της πυρηνικής τεχνολογίας».

Εξάλλου, στην Ισπανία, τα δίκτυα της κοινωνίας των πολιτών όπως η Nuclear Disarmament Alliance, οργανώσεις συνδεδεμένες με τη Διεθνή Εκστρατεία για την Κατάργηση των Πυρηνικών Όπλων (ICAN) και διάφορες ΜΚΟ και πλατφόρμες ειρήνης παραμένουν ενεργά, υποστηρίζοντας την ένταξη της χώρας στην TPNW, απαιτώντας ευρύτερα μέτρα αποπυρηνικοποίησης.

Αυστρία: συνταγματική απαγόρευση των πυρηνικών

Η ανακοίνωση για την επανέναρξη των δοκιμών πυρηνικών όπλων από τις ΗΠΑ δεν άλλαξε την αυστηρή και ξεκάθαρη θέση της Αυστρίας. Η αποπυρηνικοποίηση, η πρόληψη διάδοσης πυρηνικών όπλων και, τελικά, ένας κόσμος χωρίς όπλα μαζικής καταστροφής αποτελούν σταθερές προτεραιότητες εξωτερικής πολιτικής και ασφάλειας για τη χώρα που υποστηρίζει ότι η διάδοση πυρηνικών όπλων, οι κίνδυνοι που αυτά ενέχουν και οι καταστροφικές ανθρωπιστικές συνέπειες από οποιαδήποτε χρήση τους μπορούν να προληφθούν μόνο με θεμελιώδη απόρριψη αυτών των όπλων.

Η Αυστρία συμμετέχει ενεργά σε διακρατικές διαδικασίες αποπυρηνικοποίησης και μη διάδοσης, ενώ υποστηρίζει σθεναρά την NPT. 

Η χώρα ήταν επίσης από τις πρώτες 50 που υπέγραψαν και επικύρωσαν τη Συνθήκη για την Απαγόρευση των Πυρηνικών Όπλων (TPNW). Η απαγόρευση των πυρηνικών όπλων κατοχυρώνεται στο αυστριακό δίκαιο και προστατεύεται από το ομοσπονδιακό Σύνταγμα.

Η Γαλλία εκσυγχρονίζει το πυρηνικό της οπλοστάσιο

Στον αντίποδα, για τη Γαλλία τα πυρηνικά όπλα αποτελούν την απόλυτη εγγύηση της κυριαρχίας της και της ευρωπαϊκής ασφάλειας, ενώ «η δύναμη πυρηνικής κρούσης», σύμφωνα με το υπουργείο Ενόπλων Δυνάμεων, είναι αυστηρά εθνική και αμυντική, στοχεύοντας αποκλειστικά στην αποτροπή οποιουδήποτε ηγέτη «μπει στον πειρασμό να απειλήσει τα ζωτικά συμφέροντα της Γαλλίας».

Σε συνέντευξή του στις 14 Ιουλίου 2025, ο Μακρόν τόνισε ξανά ότι η πυρηνική αποτροπή αποτελεί έναν από τους πυλώνες της γαλλικής και ευρωπαϊκής ασφάλειας, που χρηματοδοτείται παράλληλα με την ενίσχυση των συμβατικών δυνάμεων στο «Πλαίσιο Στρατιωτικού Προγραμματισμού 2024–2030». 

Μέχρι στιγμής, δεν έχει υπάρξει διασύνδεση του γαλλικού πυρηνικού δόγματος με την επανέναρξη των αμερικανικών δοκιμών. Οι Γάλλοι αξιωματούχοι επικεντρώνονται, αντίθετα, στον προγραμματισμένο εκσυγχρονισμό των μέσων πυρηνικής αποτροπής στο πλαίσιο του Προγραμματισμού 2024-2030, που χρηματοδοτεί την επαναλειτουργία της πυρηνικής αεροπορικής βάσης στο Luxeuil-Saint-Sauveur, την ανανέωση των πυρηνικών υποβρυχίων, την επιτάχυνση της προμήθειας νέων Rafale ικανών για πυρηνική αποστολή και του μελλοντικού υπερηχητικού πυραύλου ASN4G. Οπως υποστηρίζουν, ακολουθούν ένα εσωτερικό χρονοδιάγραμμα αναβάθμισης δυνατοτήτων, χωρίς αυτό να αποτελεί άμεση αντίδραση στις ενέργειες των ΗΠΑ. Παράλληλα, ενισχύεται η συνεργασία με το Ηνωμένο Βασίλειο για κοινή αποτροπή. 

Η Γαλλία υποστηρίζει την αρχή της Συνθήκης για την Πλήρη Απαγόρευση των Πυρηνικών Δοκιμών (CTBT), αναγνωρίζοντας όμως ότι οι μεγάλες δυνάμεις (ΗΠΑ, Κίνα, Ρωσία) αντιμετωπίζουν διαφορετικά τις δοκιμές. Η γαλλική κοινή γνώμη μοιάζει να αμφιταλαντεύεται και να υποστηρίζει τον διακρατικό πυρηνικό αφοπλισμό, με την προϋπόθεση ότι η Γαλλία διατηρεί την ικανότητα αποτροπής μέχρι να αποπυρηνικοποιηθούν οι άλλοι. Δημοσκόπηση πάντως του Γαλλικού Ινστιτούτου Δημοσκοπήσεων (IFOP) του 2022 για λογαριασμό της Πρωτοβουλίας Πολιτών για τον Πυρηνικό Αφοπλισμό (ACDN) έδειξε ότι το 71% των Γάλλων τάσσεται υπέρ μιας παγκόσμιας συνθήκης απαγόρευσης πυρηνικών όπλων.

«Υπογράψτε τώρα τη Συνθήκη για την πλήρη απαγόρευση των πυρηνικών»

Συνέντευξη με την Alicia Sanders-Zakre, επικεφαλής Πολιτικής της Διεθνούς Εκστρατείας για την Κατάργηση των Πυρηνικών Όπλων (ICAN)

Η εποχή των παγκόσμιων πυρηνικών εκρήξεων χαρακτηρίστηκε από σοβαρές επιπτώσεις στη δημόσια υγεία και το περιβάλλον, οι οποίες εξακολουθούν να υφίστανται μέχρι σήμερα, τόσο από ατμοσφαιρικές όσο και από υπόγειες πυρηνικές δοκιμές.

Η Διεθνής Εκστρατεία για την Κατάργηση των Πυρηνικών Οπλων (International Campaign to Abolish Nuclear Weapons – ICAN) είναι μια παγκόσμια συμμαχία 714 μη κυβερνητικών οργανώσεων που στοχεύει στην προώθηση της πλήρους κατάργησης των πυρηνικών όπλων. Ιδρύθηκε το 2007 και επικεντρώνεται στην ευαισθητοποίηση, τη διπλωματική πίεση και την υποστήριξη διεθνούς νομικού πλαισίου για την πλήρη απαγόρευση των πυρηνικών όπλων. Η ICAN ήταν καθοριστική στην προώθηση της Συνθήκης για την Απαγόρευση των Πυρηνικών Οπλων (TPNW), ενώ το 2017 τιμήθηκε με το Νόμπελ Ειρήνης για τον ρόλο της στην ευαισθητοποίηση και προώθηση της απαγόρευσης των πυρηνικών. 

Στο πλαίσιο της έρευνας του Pulse, η επικεφαλής Πολιτικής της ICAN, Alicia Sanders-Zakre, εκφράζει την ανησυχία της για τον κίνδυνο πυρηνικής ανάφλεξης μετά τις ανακοινώσεις Τραμπ, ενώ καλεί όλες τις ευρωπαϊκές κυβερνήσεις να ακολουθήσουν άμεσα το παράδειγμα της Αυστρίας, της Ιρλανδίας και της Μάλτας, επικυρώνοντας τη Συνθήκη για την Απαγόρευση των Πυρηνικών Οπλων.

Πιστεύετε ότι η επανέναρξη των πυρηνικών δοκιμών ανοίγει έναν νέο ιστορικό κύκλο, στον οποίο ο κίνδυνος μιας πυρηνικής καταστροφής επανέρχεται στο προσκήνιο;

Κάθε χρήση πυρηνικών όπλων θα είχε καταστροφικές συνέπειες για την ανθρωπότητα και το περιβάλλον. Τα πυρηνικά όπλα είναι όπλα μοναδικής φρίκης, με επιπτώσεις που μπορούν να διαρκέσουν για γενιές. Είναι ζωτικής σημασίας όλες οι χώρες να τηρούν το παγκόσμιο μορατόριουμ στις πυρηνικές δοκιμές και να συμμορφώνονται με όλα τα σχετικά διεθνή νομικά μέσα, που απαγορεύουν τις πυρηνικές δοκιμές και τη χρήση πυρηνικών όπλων, συμπεριλαμβανομένης της Συνθήκης για την Πλήρη Απαγόρευση των Πυρηνικών Δοκιμών (CTBT) και της Συνθήκης για την Απαγόρευση των Πυρηνικών Όπλων (TPNW). 

Σας ανησυχεί το ενδεχόμενο η ανακοίνωση του προέδρου Τραμπ να πυροδοτήσει μια ανεξέλεγκτη αλυσίδα εξελίξεων, με άλλα κράτη να απαντούν ενδεχομένως με δικές τους πυρηνικές δοκιμές; 

Εάν οι ΗΠΑ επανεκκινήσουν τις πυρηνικές δοκιμές, η Ρωσία έχει ήδη απειλήσει ότι θα απαντήσει αναλόγως, ενώ και άλλες χώρες ενδέχεται να ακολουθήσουν. Η εποχή των παγκόσμιων πυρηνικών εκρήξεων χαρακτηρίστηκε από σοβαρές επιπτώσεις στη δημόσια υγεία και το περιβάλλον, οι οποίες εξακολουθούν να υφίστανται μέχρι σήμερα, τόσο από ατμοσφαιρικές όσο και από υπόγειες πυρηνικές δοκιμές. Η καλύτερη πρόληψη είναι η εξάλειψη: όλα τα κράτη οφείλουν να αποκλείσουν τις πυρηνικές δοκιμές και κάθε άλλη πυρηνική δραστηριότητα, προσχωρώντας και τηρώντας τις Συνθήκες CTBT και TPNW. 

Ωστόσο, σχεδόν όλα τα κράτη-μέλη της Ε.Ε. δεν έχουν υπογράψει ή επικυρώσει τη Συνθήκη για την Απαγόρευση των Πυρηνικών Οπλων. Ταυτόχρονα, στο πλαίσιο της κλιμάκωσης των γεωπολιτικών εντάσεων, ιδίως σε σχέση με τη Ρωσία, πληθαίνουν στην Ευρώπη οι φωνές που ζητούν την ανάπτυξη μιας ενιαίας και ανεξάρτητης ευρωπαϊκής στρατηγικής πυρηνικής αποτροπής. Ποια είναι η άποψή σας; 

Παρά την απροθυμία του πολιτικού κατεστημένου να ακούσει, η ευρωπαϊκή κοινή γνώμη τάσσεται υπέρ του πυρηνικού αφοπλισμού και της προσχώρησης στη Συνθήκη για την Απαγόρευση των Πυρηνικών Οπλων. Πόλεις σε ολόκληρη την Ευρώπη, συμπεριλαμβανομένων πρωτευουσών όπως το Βερολίνο, το Παρίσι και η Ρώμη, έχουν καλέσει τις κυβερνήσεις τους να προσχωρήσουν στη Συνθήκη. Πρόσφατες δημοσκοπήσεις σε επτά ευρωπαϊκές χώρες δείχνουν ότι η πλειονότητα των πολιτών αντιτίθεται στην αποθήκευση αμερικανικών πυρηνικών όπλων ή στην ανάπτυξη πυρηνικών όπλων. Ιδίως σε αυτή την περίοδο αυξημένων εντάσεων, περισσότερες ευρωπαϊκές χώρες θα πρέπει να ακολουθήσουν το παράδειγμα της Αυστρίας, της Ιρλανδίας και της Μάλτας, υπογράφοντας και επικυρώνοντας τη Συνθήκη για την Απαγόρευση των Πυρηνικών Όπλων. 

*Το άρθρο γράφτηκε στο πλαίσιο του ευρωπαϊκού προγράμματος PULSE, στο oποίο συμμετέχει κατ’ αποκλειστικότητα η «Εφ.Συν.». Συνεργάστηκαν οι Lola García-Ajofrín (El Confidencial – Ισπανία), Gian-Paolo Accardo (Voxeurop – Γαλλία), Kim Son Hoang (Der Standard – Αυστρία).

Έρευνα: Ιωάννα Λουλούδη, Νίκος Μορφονιός (MIIR), Mohammad Bassiki (SIRAJ), Sofia Turati, Lorenzo Di Stasi 
Εικονογράφηση: Κωνσταντίνα Μαλτεπιώτη 

Το απόγευμα της Δευτέρας 30 Ιουνίου 2025 προσγειώθηκε στο Διεθνές Αεροδρόμιο της Δαμασκού ένα αεροπλάνο της ελληνικής αεροπορικής εταιρείας Air Mediterranean. Ήταν η πρώτη επιβατική πτήση που πραγματοποιήθηκε από την Αθήνα προς την πρωτεύουσα της Συρίας μετά την πτώση του Μπασάρ Αλ Άσαντ. Την πτήση της -ομολογουμένως άγνωστης στο ελληνικό κοινό- εταιρείας και τους ενθουσιώδεις επιβάτες της υποδέχτηκε αντιπροσωπεία, η οποία αποτελούνταν από τον επιτετραμένο της Ελληνικής Πρεσβείας στη Δαμασκό, κ. Εμμανουήλ Κακαβελάκη, εκπροσώπους της συριακής Αρχής Πολιτικής Αεροπορίας, αλλά και έναν άγνωστο άνδρα ντυμένο στα λευκά, που αναφέρεται ως πρόεδρος μίας εταιρείας με έδρα τον Λίβανο, ονόματι “Arkhos”.

Αργότερα, ντυμένος με μαύρο κοστούμι, κατά τη διάρκεια εορταστικής εκδήλωσης στη Δαμασκό για την έναρξη των νέων δρομολογίων της Air Mediterranean προς τη Συρία, μέσω Αθήνας, από Βιέννη, Κολωνία και Βερολίνο, ο ίδιος άντρας θα δήλωνε: «Οι μεγάλες εταιρείες είχαν εμπόδια στον προγραμματισμό πτήσεων προς τη Συρία, αλλά εμείς ως ιδιωτική εταιρεία από την Ελλάδα τα αποφύγαμε».

O Μοχάμαντ Μαζντ Ντέιρι (δεύτερος από δεξιά) υποδέχεται ντυμένος στα λευκά την πρώτη πτήση της Air Mediterranean στη Δαμασκό, 30-6-2025 – Πηγή: Αρχή Πολιτική Αεροπορία Συρίας

Ο άγνωστος άνδρας που μιλά σαν να εκπροσωπεί την ελληνική εταιρεία, έχει όνομα: Μοχάμαντ Μαζντ Ντέιρι (Mohamad Majd Deiry). Και έχει και μια άλλη ιδιότητα από αυτήν του επιχειρηματία: είναι από το 2021 καταζητούμενος από το FBI για παράνομη διακίνηση όπλων και ξέπλυμα χρήματος. Το όνομά του συμπεριλαμβάνεται στη λίστα κυρώσεων του Γραφείου Ελέγχου Ξένων Περιουσιακών Στοιχείων του Υπουργείου Οικονομικών των ΗΠΑ (OFAC), που αναφέρει πως ο Σύρος Ντέιρι, μαζί με τον Λιβανέζο συνεργάτη του Σαμέρ Ράγια (Samer Rayya) και την εταιρεία τους Black Shield, μεσολαβούσαν τουλάχιστον από το 2015 μέσω εικονικών εταιρειών στην Κύπρο (S. Group Airlines Ltd., Centuronic Ltd) και την Τουρκία «σε συμφωνίες αγοράς όπλων και παρείχαν αεροπορικές μεταφορές στη Μέση Ανατολή και την Αφρική». Προσθέτει πως «διατηρούσαν σχέσεις με άτομα που φέρονται να συνδέονται με την κυβέρνηση της Συρίας και είχαν επιχειρηματική δραστηριότητα για λογαριασμό του Ιρανικού καθεστώτος». 

Το σήμα του FBI για τον καταζητούμενο Μοχάμαντ Μαζντ Ντέιρι. – Πηγή: FBI

Στοιχεία που συλλέξαμε δείχνουν επίσης πως το 2018 ο Ντέιρι βρισκόταν στην Ελλάδα, δηλώνοντας μόνιμος κάτοικος της χώρας, σε διεύθυνση ίδια (!) με αυτή της Διεύθυνσης Αλλοδαπών & Μετανάστευσης Νότιου Τομέα, Πειραιώς & Νήσων. Ο δε Λιβανέζος συνεργάτης του είχε συλληφθεί στο αεροδρόμιο Αθηνών το 2022. Σύμφωνα με πρόσφατο ρεπορτάζ του iMEdD, ο Ράγια παρέμεινε κρατούμενος στην Αθήνα για 16 μέρες και αφέθηκε ελεύθερος με χρηματική εγγύηση και όρο απαγόρευσης εξόδου από τη χώρα. Ωστόσο, δεν εμφανίστηκε στη δίκη τον Φεβρουάριο του 2023.

Γιατί ένας Σύρος έμπορος όπλων με εκκρεμές σε βάρος του διεθνές ένταλμα σύλληψης και με έναν φυγόδικο από τις ελληνικές αρχές συνεργάτη, μιλάει εξ ονόματος μιας ελληνικής αεροπορικής εταιρείας στη Συρία; Και ποια είναι η Air Mediterranean που εκτελούσε ήδη επί καθεστώτος Άσαντ, πτήσεις στη Δαμασκό, όταν καμιά άλλη ευρωπαϊκή εταιρεία δεν το έκανε;

Το Μεσογειακό Ινστιτούτο Ερευνητικής Δημοσιογραφίας (MIIR), σε συνδημοσίευση με το Siraj (Συρία), Daraj (Λίβανος), L’ Espresso (Ιταλία) και VoxEurope (Γαλλία), ξετυλίγει το κουβάρι μιας υπόθεσης που θα μπορούσε να αποτελεί σενάριο νουάρ ταινίας, αλλά δεν είναι. Πρόκειται για μια σκοτεινή ιστορία που διαδραματίζεται σε Ελλάδα, Κύπρο, Συρία, Λιβύη, Ιταλία, Λίβανο και Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα όπου συμβαίνουν γεγονότα τα οποία θέτουν προ των ευθυνών τους τις ελληνικές και τις ευρωπαϊκές αρχές. Περιλαμβάνει, δε, την οικογένεια ενός πασίγνωστου Λιβανέζου επιχειρηματία, έναν ενδοεταιρικό και ενδοοικογενειακό  εμφύλιο, καταγγελίες για κακοδιαχείριση και οικονομικές ατασθαλίες, συναλλαγές μέσω Κύπρου, έναν καταζητούμενο  για εμπόριο όπλων, αλλά και έναν καταδικασμένο για εμπόριο ναρκωτικών που συνδέεται με την παράνομη διακίνηση μεταναστών από και προς τη Λιβύη. Και όπως αποκαλύπτει σήμερα η διασυνοριακή έρευνά μας,  μία «Ερυθρά Αγγελία» της Interpol για δύο από τα πρόσωπα που βρίσκονται στο επίκεντρο  αυτής της ιστορίας, για την οποία οι ελληνικές αστυνομικές και δικαστικες αρχές για άγνωστο λόγο δεν φαίνεται να έχουν πράξει τα δέοντα.

Από την απογείωση στις αναταράξεις

Η Air Mediterranean (Μεσογειακές Αερογραμμές Α.Ε.) ιδρύθηκε την 1η Σεπτεμβρίου 2015 από τρία πρόσωπα: τον Χαμάντ Αλί Αλ-Θανί, εκ των ιδρυτών της Qatar Airways και πρόεδρο της εταιρείας Blue Air Leasing με έδρα τα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα από τη μία, και τους Ελληνολιβανέζους Φάντι Ηλία Χάλλακ και Ανδρέα Χάλλακ από την άλλη. Πρόκειται για τους γιους του ισχυρού Λιβανέζου επιχειρηματία Τζορτζ Χάλλακ, γνωστού για τη θερμή φιλία του με τον Ανδρέα Παπανδρέου και τις σχέσεις του με Έλληνες πολιτικούς και ξένους ηγέτες που μεσουρανούσαν πριν από δεκαετίες στη Μέση Ανατολή, όπως τον Παλαιστίνιο Γιάσερ Αραφάτ και τον Σύρο Χαφέζ Αλ Άσαντ. Παλαιότερα δημοσιεύματα (Wall Street Journal, 1993) φωτογραφίζουν τον Χάλλακ ως εμπνευστή μιας μεθόδου που απέφερε χρήματα στην Οργάνωση για την Απελευθέρωση της Παλαιστίνης PLO, μέσω της αγοράς αεροπορικών εταιρειών και καταστημάτων αφορολογήτων ειδών σε πολλές χώρες, ενεργειών που μπορεί να διευκόλυναν το λαθρεμπόριο κάθε είδους. 

Άρθρο της εφημερίδας Ελευθεροτυπία για τον επιδραστικό στενό φίλο του Ανδρέα Παπανδρέου, Λιβανέζο επιχειρηματία Τζορτζ Χάλλακ – Πηγή: Ελευθεροτυπία, 1996

Ο ίδιος ο Τζορτζ Χάλλακ, 85 χρονών σήμερα, δεν εμφανίζεται στα επίσημα έγγραφα της εταιρείας, της οποίας πρόεδρος σήμερα είναι η σύζυγός του Νάντα Χάλλακ. Στο Δ.Σ. το 2021 προστέθηκε ο σημερινός υπεύθυνος διευθυντής λειτουργίας, πρώην πιλότος, Μάριος Σαμπράκος. Η εταιρεία, ωστόσο, διοικείται και κάνει συναλλαγές μέσα από ένα πλέγμα εταιρειών με έδρα την Κύπρο, όπως δείχνει ο πίνακας.

Στο Δ.Σ. της Air Mediterranean βρέθηκαν από το 2018 ως το 2021 δύο άτομα που σχετίζονταν με τη λιβανέζικη τράπεζα Levant Investment Bank (Libank), η οποία επένδυσε κεφάλαια στην εταιρεία. Σήμερα, ωστόσο, η τράπεζα φέρεται να κατηγορεί την Air Mediterranean και συγκεκριμένα τους Ανδρέα και Τζορτζ Χάλλακ για απάτη και υπεξαίρεση ύψους 6,61 εκατ. ευρώ. Για τον λόγο αυτό εκδόθηκε στις 17 Απριλίου 2024, κατόπιν αιτήματος των Αρχών του Λιβάνου, Ερυθρά Αγγελία από την Interpol, η οποία καθιστά πατέρα και υιό διεθνώς διωκόμενους. Το σχετικό διεθνές σήμα δεν κάνει αναφορά στον έτερο αδερφό, Φάντι Χάλλακ, που φαίνεται από το 2022 και μετά να βρίσκεται σε ανοιχτή σύγκρουση με την οικογένειά του, όπως αναφέρουν δημοσιεύματα και άλλα στοιχεία που εξέτασε το MIIR. Σύμφωνα, πάντως, με την Ερυθρά Αγγελία που φέρεται να έχει διανεμηθεί στις συνεργαζόμενες με την Interpol εθνικές αρχές, οι κατηγορίες επισύρουν μέγιστη ποινή φυλάκισης τριών ετών. Μέχρι σήμερα παραμένει άγνωστο εάν οι ελληνικές αρχές έχουν με κάποιο τρόπο ανταποκριθεί στο αίτημα προσωρινής σύλληψης και έκδοσης των Χάλλακ στον Λίβανο. Απευθυνθήκαμε επανειλημμένα σχετικά στην ΕΛ.ΑΣ, αλλά δεν λάβαμε κάποια απάντηση. 

Αίτημα των αρχών του Λιβάνου για έκδοση και εκτέλεση Ερυθράς Αγγελίας από την Interpol για τους κ.κ. Τζορτζ και Ανδρέα Χάλλακ – Πηγή: Υπ. Δικαιοσύνης Λιβάνου

Πως ξεκίνησαν όμως όλα; Από την ίδρυσή της η εταιρεία των Χάλλακ υποσχόταν υψηλού επιπέδου υπηρεσίες μεταφοράς επιβατών και cargo από την Eυρώπη προς τη Mέση Aνατολή και τη Bόρεια Aφρική. Στις 2 Νοεμβρίου του 2017 η Air Mediterranean πραγματοποίησε την παρθενική επιβατική της πτήση, την οποία γιόρτασε με μια λαμπερή εκδήλωση λίγες ημέρες νωρίτερα με πληθώρα καλεσμένων: από τον αρχιεπίσκοπο Ιερώνυμο και τον Νίκο Παπανδρέου μέχρι τον πρώην βουλευτή Παναγιώτη Κουρουμπλή και διάσημους καλλιτέχνες. Παρά την αρχική δημοσιότητα, όμως, η δραστηριότητα της εταιρείας μέχρι το 2019 παρέμενε περιορισμένη, εστιάζοντας σε πτήσεις τσάρτερ και στην εξυπηρέτηση δρομολογίων προς Λάρνακα, Στοκχόλμη, Λονδίνο (Stansted), Βαγδάτη, Καζαμπλάνκα, Χαρτούμ και Τζέντα. 

Ο Τζορτζ Χάλλακ στο Λονδίνο για την πρώτη πτήση της Air Mediterranean, 2/11/2017. – Πηγή: Air Mediterranean

Το 2020 εν μέσω πανδημίας μειώθηκαν οι πτήσεις, αλλά άνοιξαν άλλες ευκαιρίες. Όπως το πρόγραμμα των «Υποβοηθούμενων Εθελούσιων Επιστροφών» (AVRR) του Διεθνούς Οργανισμού Μετανάστευσης (ΔΟΜ), που συγχρηματοδοτείται από εθνικούς και κοινοτικούς πόρους. Έτσι η εταιρεία στις 6/8/2020 ανέλαβε την εκτέλεση πτήσης τσάρτερ με εθελούσιες επιστροφές 134 μεταναστών Ιρακινής υπηκοότητας προς το Ιράκ, στο πλαίσιο υλοποίησης του προγράμματος, υπό την αιγίδα του υπουργείου Μετανάστευσης. Σε ερώτησή μας προς τον ΔΟΜ, ο οργανισμός επιβεβαίωσε πως συντόνισε την επιχείρηση και τη διεξαγωγή διαγωνισμού υποβολής προσφορών, στον οποίο επικράτησε η Air Mediterranean. Πρόσθεσε ακόμη πως «αυτή είναι η μόνη πτήση AVRR που πραγματοποιήθηκε με την εταιρεία». Το 2024 η εταιρεία πάντως πραγματοποίησε οκτώ παρόμοιες πτήσεις εθελούσιας επιστροφής μεταναστών από την Ιταλία προς την Τυνησία, σε συμφωνία με το ιταλικό υπουργείο Εσωτερικών.

Επιβίβαση μεταναστών στο αεροσκάφος της Air Mediterranean πριν την πτήση εθελούσιας επιστροφής στο Ιράκ στο πλαίσιο του προγράμματος του ΔΟΜ, 6/8/2020 – Πηγή: Υπουργείο Μετανάστευσης

Τον Νοέμβριο του 2021 ο Τζορτζ Χάλλακ ταξιδεύει με τον Μάριο Σαμπράκο στη Συρία, όπου συναντά τον τότε υπουργό Εξωτερικών και Αποδήμων, Φασσιάλ Μικντάντ, παρότι ήδη από τον Ιανουάριο του 2021 o Σύρος συμπεριλαμβάνεται σε λίστα κυρώσεων της ΕΕ ως μέλος του καθεστώτος Άσαντ. Αυτό είναι ένα από τα πολλά ταξίδια του Χάλλακ στην περιοχή, τα οποία δεν πραγματοποιεί ως Λιβανέζος επιχειρηματίας, αλλά ως…διπλωματικός απεσταλμένος του προέδρου της Γουιάνας – για την ακρίβεια, με την ιδιότητα του «υπουργού Νότιας Ευρώπης, Μέσης Ανατολής και Αφρικής» του κράτους – φορολογικού παραδείσου της Λατινικής Αμερικής. Εκτός από σχέσεις με τη Γουιάνα, ο Τζορτζ Χάλλακ διατηρούσε μέχρι το 2023 σχέση και με τον Παναμά, όπου είχε συστήσει εταιρεία με τον τίτλο «Fang», ίδιο με αυτόν της εταιρείας επένδυσης ακινήτων που διαθέτει από το 2003 στην Ελλάδα. 

Την ίδια εποχή, η Air Mediterranean αρχίζει να εξετάζει την πραγματοποίηση δρομολογίων προς τη Συρία σε μια περίοδο που άλλες ευρωπαϊκές εταιρείες δεν το επιχειρούν λόγω της εμπόλεμης κατάστασης και των υφιστάμενων κυρώσεων. Τον Σεπτέμβριο του 2022 εγκαθίσταται στην Αθήνα και ξεκινά να εργάζεται στην εταιρεία ως εμπορικός διευθυντής ο Σύρος Εϊγιάντ Εσλίμ (Eyad Esleem), άνθρωπος που φέρεται να τα έχει καλά με το ευρύτερο περιβάλλον του Άσαντ. 

Όμως ο Εϊγιάντ Εσλίμ έχει διττό ρόλο καθώς την ίδια στιγμή ενεργεί και ως εξουσιοδοτημένος αντιπρόσωπος του συριακού πρακτορείου Freebird Travel Agency (Al-Tair Al-Hurr for Tourism), που για ένα έτος θα εκδίδει αποκλειστικά εισιτήρια για την Air Mediterranean στη Συρία, όπως περιγράφεται στο συμβόλαιο συνεργασίας,  που υπέγραψαν οι δύο εταιρείες στις 28/09/2022 στην Αθήνα.  

Όλα προχωρούν κανονικά και η ελληνική αεροπορική εταιρεία στις 9 Μαρτίου 2023 πραγματοποιεί την πρώτη από το 2012 επιβατική πτήση από ευρωπαϊκό αερομεταφορέα στη Δαμασκό.

Η πτήση της Air Mediterranean της 9ης Μαρτίου 2023 προς Δαμασκό στον πίνακα αναχωρήσεων του Διεθνούς Αεροδρομίου Αθηνών Ελ. Βενιζέλος – Πηγή: Bashar Deeb 

Ο άνθρωπος-κλειδί για όλες τις βρώμικες δουλειές 

Στο σημείο αυτό εγείρονται σοβαρά ερωτήματα για τους ελέγχους που έγιναν (;) από τις ελληνικές και ευρωπαϊκές αρχές, οι οποίες επέτρεψαν αυτή τη συνεργασία και αυτό το δρομολόγιο, αλλά και τις ευθύνες του ίδιου του αερομεταφορέα. Και αυτό για τους εξής λόγους: 

• Η Freebird, με γραφεία στη Δαμασκό και το Ντουμπάι, εκτός από πρακτορείο για την Air Mediterranean, αποτελεί πρακτορείο για την Cham Wings Airlines (Flycham). Τη διαβόητη συριακή εταιρεία που εκτελούσε δρομολόγια μεταξύ Συρίας και Λιβύης, που εμπλέκεται σε παράνομη διακίνηση μισθοφόρων, μεταναστών και ναρκωτικών και βρίσκεται στη λίστα κυρώσεων του OFAC και της Ευρωπαϊκής Ένωσης.  Γνωρίζουμε ακόμη από προηγούμενη δημοσιογραφική έρευνα των Reporters United, Siraj/Daraj, Lighthouse Reports, Der Spiegel & El Pais πως μέσω της Cham Wings μεταφέρθηκαν από τη Δαμασκό στη Βεγγάζη αρκετοί από τους 750 μετανάστες που βρέθηκαν αργότερα στο αλιευτικό “Adriana” που βυθίστηκε ανοικτά της Πύλου στις 14 Ιουνίου 2023, στο πιο πολύνεκρο ναυάγιο της Μεσογείου. Η μεταφορά αυτή περιελάμβανε την παροχή πλαστών ταξιδιωτικών εγγράφων στους επιβάτες που φέρονται να είχαν πληρώσει 4500 δολάρια για το μοιραίο ταξίδι.

• Η Freebird ανήκει στον όμιλο Al-Daj Group (ή Al-Dj ή Daj Commercial Group) που ίδρυσε και διευθύνει ο συριολιβυκής καταγωγής επιχειρηματίας Mahmoud Al-Daj (ή Al-Dj ή Daj), ένας από τους πιο ισχυρούς επιχειρηματίες στον κλάδο των μεταφορών, με καλές σχέσεις με το καθεστώς Άσαντ στο οποίο λειτουργούσε υποστηρικτικά. Μέσω του ομίλου διευκολύνονταν παράνομες συναλλαγές, όπως μεταφορά όπλων, μισθοφόρων και ναρκωτικών μεταξύ της ανατολικής Λιβύης του στρατηγού Χαφτάρ και της Συρίας.

• Ο Mahmoud Al-Daj και η εταιρεία του Al-Ta’ir Company βρίσκεται πίσω από τον συντονισμό επιχειρήσεων μεταφοράς παράνομων φορτίων ναρκωτικών προς τη Λιβύη. Μεταξύ αυτών και το φορτίο Captagon και κάνναβης αξίας άνω των 100 εκατομμυρίων δολαρίων του πλοίου “Noka” που ανακόπηκε από τις ελληνικές αρχές ανοικτά της Κρήτης στις 5/12/2018 και το οποίο είχε αποπλεύσει από τη Λαττάκεια της Συρίας με προορισμό τη Βεγγάζη. Αποδείξεις για την παράνομη δράση του Al-Daj έχουν εισφέρει ήδη από το 2021 δημοσιογραφικές έρευνες των OCCRP, The New Arab και Der Spiegel. Για τη δράση του ο Al-Daj καταδικάστηκε ερήμην του σε θάνατο το 2019 από δικαστήριο της Βεγγάζης. Εταιρεία του Al-Daj βρισκόταν το 2024 και πίσω από τη μεταφορά 2.000 Σύρων εργατών στην ανατολική Λιβύη, όπου καλούνταν να εργαστούν σε συνθήκες που θύμιζαν στρατόπεδο συγκέντρωσης, όπως αποκάλυψε έρευνα Σύρων δημοσιογράφων.

Το φορτίο ναρκωτικών Captagon του πλοίου “Noka” που κατασχέθηκε στην Κρήτη από το Λιμενικό Σώμα.
– Πηγή: Λιμενικό Σώμα 

• Από το 2024 ο Mahmoud Al-Daj, ο όμιλος Al-Daj, η Freebird και η Al-Ta’ir βρίσκονται στη λίστα κυρώσεων του OFAC και της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Από την 1η Ιουλίου 2025, η λίστα του OFAC έχει μετατραπεί σε «Πρόγραμμα Προώθησης της λογοδοσίας για τον Άσαντ» (PAARSS).

Το συμβόλαιο μεταξύ Freebird και Air Mediterranean για τα ταξίδια Αθήνα-Δαμασκό υπογράφεται μεταξύ Al-Daj και Ανδρέα Χάλλακ. Αν και τα στοιχεία για την παραβατική δράση του Al-Daj είναι γνωστά στις ελληνικές αρχές, στις 24 Μαΐου 2023 θα ιδρυθεί στην Αθήνα η εταιρεία Free Bird Hellas SA. Όπως αναφέρεται στο ΓΕΜΗ, ιδρυτές είναι οι Eyad Esleem και Mahmoud Daj, ο οποίος δηλώνεται ως «επιχειρηματίας υπηκοότητας Συρίας», με ελληνικό ΑΦΜ και διεύθυνση κατοικίας στη Γλυφάδα. Η εταιρεία με σκοπό την παροχή υπηρεσιών ταξιδιωτικού πρακτορείου θα παραμείνει σε λειτουργία ως τον Απρίλιο 2024.

Με ποιο τρόπο τρόπο μπόρεσε άραγε να εξασφαλίσει ένας καταζητούμενος διακινητής ναρκωτικών προσωπικό ΑΦΜ και έδρα για την επιχείρησή του στη χώρα μας, χωρίς καμία αρχή να επιληφθεί; 

Οι πτήσεις της Air Mediterranean από/προς Δαμασκό συνεχίστηκαν εβδομαδιαία από τον Μάρτιο μέχρι τον Οκτώβριο του 2023. Ανάρτηση της Freebird στο Facebook ενημέρωνε και για τη διεύρυνση του δικτύου της εταιρείας σε ευρωπαϊκές πόλεις, δηλώνοντας ότι ως «ατζέντης της ελληνικής Mediterranean Airlines, θα διεξάγει πτήσεις από την Ευρώπη στη Δαμασκό και αντίστροφα μέσω της Αθήνας, εκκινώντας από 14/05/2023». Στη Συρία τα εισιτήρια εκδίδονταν μέσω της σελίδας της Freebird, ωστόσο, σύμφωνα με πηγές στη χώρα, μέσω του συγκεκριμένου πρακτορείου φέρονται να προμηθεύονταν ενδιαφερόμενοι και πλαστά ταξιδιωτικά έγγραφα.

Ζητήσαμε από τις 2 Ιουνίου 2025 μέχρι σήμερα, με πολλαπλά αιτήματα, από την ΕΛ.ΑΣ τα στοιχεία του 2023 για συλλήψεις ξένων υπηκόων με πλαστές βίζα από τη Συρία και τη Λιβύη στο αεροδρόμιο Ελ. Βενιζέλος, καθώς και στοιχεία για τις πτήσεις και τις αεροπορικές εταιρείες μέσω των οποίων μεταφέρθηκαν. Ωστόσο δεν λάβαμε καμία απάντηση.**

Μεταξύ Μαϊου-Ιουλίου 2023, σύμφωνα με στοιχεία από το Flightradar 24, η Air Mediterranean εκτελούσε το δρομολόγιο Δαμασκό – Βεγγάζη και μεταξύ Δεκεμβρίου 2022-Ιουλίου 2023 το Βεγγάζη – Αθήνα (όχι όμως το αντίστροφο). Παραμένει άγνωστο ποιους ακριβώς επιβάτες εξυπηρετούσε και πως μπορούσε η εταιρεία να εγγυηθεί ότι δεν θα μετέφερε «άτομα που συνεργάζονταν με το συριακό καθεστώς ή που συμπεριλαμβάνονταν στη λίστα κυρώσεων των ΗΠΑ», όπως είχε διαβεβαιώσει ο διευθυντής επιχειρήσεων Μάριος Σαμπράκος, από τη στιγμή που χρειαζόταν την άδεια της κυβέρνησης Άσαντ για να επιχειρεί. Παραμένει επίσης άγνωστο ποια εχέγγυα υπήρχαν για την ασφάλεια των πτήσεων στον συριακό και λιβυκό εναέριο χώρο. 

Ο Mahmoud Al-Daj στα γραφεία της Al-Daj Group. – Πηγή: Al-Daj Group

Οι καταζητούμενοι και η ύποπτη σιωπή της ΕΛ.ΑΣ.

Για όλα τα παραπάνω, αλλά και τη σχέση της εταιρείας με τον νέο συνεργάτη στη Συρία,  Μοχάμαντ Μαζντ Ντέιρι, που βρίσκεται στη λίστα “Most Wanted” του FBI, απευθύναμε ερωτήματα στο υπουργείο Εξωτερικών και στην Ελληνική Αστυνομία. Δε λάβαμε καμία απάντηση. Ρωτήσαμε ακόμη τον Οργανισμό της ΕΕ για την Αεροπορική Ασφάλεια (EASA) που επιβεβαίωσε μόνο πως διεξήχθησαν στην εταιρεία έλεγχοι το 2024, ενώ δεν λάβαμε σχετική απάντηση από την αρμόδια διεύθυνση της Ευρωπαϊκής Επιτροπής. 

Στην Ελλάδα η Αρχή Πολιτικής Αεροπορίας διαβεβαίωσε πως η Air Mediterranean παρείχε τα απαιτούμενα έγγραφα για να λάβει την άδεια διεξαγωγής πτήσεων, ενώ πρόσθεσε πως η ΑΠΑ δε φέρει ευθύνη για τον έλεγχο των επιβατών ή των αγαθών που εισέρχονται ή διελαύνουν από τη χώρα.

Σε αναλυτική απάντηση στο MIIR, η Libank που παραμένει μειοψηφικός μέτοχος στην Air Mediterranean μέσω της συμμετοχής της στην κυπριακή GMT Aviation, τονίζει πως από το 2021 έχει αποκλειστεί από την εταιρεία και δεν έχει γνώση για τις δραστηριότητές της. Ως προς τη διαμάχη με τους Ανδρέα και Τζορτζ Χάλλακ, η Libank επιβεβαιώνει πως έχει κινηθεί δικαστικά κατά των δύο ανδρών, αλλά και της Νάντα Χάλλακ, «για οργανωμένη εγκληματική απάτη» κατά της τράπεζας. Ενημερώνει ότι «πέτυχε την παραπομπή από Εισαγγελέα και την έκδοση διεθνούς εντάλματος σύλληψης για τους Τζορτζ και Ανδρέα Χάλλακ».

Η Air Mediterranean δεν απάντησε σε κανένα από τα ερωτήματά μας.

Διαφήμιση της Freebird για τις πτήσεις της Air Mediterranean. 

Χάλλακ εναντιον Χάλλακ

Ποιος έχει τελικά την ευθύνη για αυτές τις επιχειρηματικές αποφάσεις; Και τι κάνουν οι ελληνικές αρχές; Φως σε αυτό ρίχνει μία επιστολή που φέρεται να συνέταξε και να έστειλε τον Φεβρουάριο του 2024 ο μέτοχος και μέχρι πρότινος μέλος του ΔΣ της Air Mediterranean, Φάντι Ηλίας Χάλλακ, προς το νομικό γραφείο Nobel Trust που εκπροσωπεί στην Κύπρο την κύρια μέτοχο της αεροπορικής εταιρείας, Pantrelalo Trading Limited. Στην επιστολή που εξέτασε το MIIR, o Φάντι Χάλλακ κάνει λόγο για μονομερείς ενέργειες εναντίον του από το Δ.Σ. της Air Mediterranean, οι οποίες θεωρεί πως τον έχουν ζημιώσει οικονομικά και για μία διοίκηση που δεν του επιτρέπει την πρόσβαση στα αρχεία της εταιρείας.

Κατηγορεί ακόμη τον αδερφό του και τον πατέρα του και τους κύριους συνεργάτες τους, μεταξύ άλλων, πως «πλαστογραφούσαν τα οικονομικά και λειτουργικά βιβλία και αρχεία της Air Mediterranean», πως «το δηλωτικό επικίνδυνων εμπορευμάτων φορτίου παραποιείται και τα πραγματικά δεδομένα αποκρύπτονται από όλες τις αρχές» και καταγγέλει «σοβαρές παραβάσεις των οικονομικών, εμπιστευτικών, ασφαλιστικών και επιχειρησιακών καθηκόντων». Αναφέρει ακόμη πως «ο Mahmoud Al-Daj επισκεπτόταν συχνά τον Τζορτζ και τον Ανδρέα στα γραφεία της Air Mediterranean και είχε επισκεφθεί το σπίτι των Τζορτζ και Νάντα Χάλλακ αρκετές φορές», ενώ δηλώνει πως πιστεύει ότι ο Τζορτζ «συνεχίζει να χρησιμοποιεί τις διασυνδέσεις του για να δωροδοκεί και να εφαρμόζει διαρκώς τακτικές εκφοβισμού». Τέλος, εκφράζει φόβο για τη ζωή του και την οικογένειά του.  

Ο Ανδρέας και ο Τζορτζ Χαλλακ δεν απάντησαν σε κανένα από τα γραπτα ερωτήματά μας. Απευθυνθήκαμε επίσης στον Φάντι Χάλλακ, ο οποίος επιβεβαίωσε την ύπαρξη της επιστολής και ενημέρωσε πως έχει κινηθεί δικαστικά και εξώδικα κατά της εταιρείας, της οποίας παραμένει μέτοχος. Δήλωσε ακόμη τα εξής: «Προσπαθώντας από τον Ιανουάριο του 2022, μέσω των δικαιοδοτικών θεσμών και των ανεξάρτητων Αρχών σε Ελλάδα και Κύπρο, να αναδείξω τις αλήθειες σχετικά με τον τρόπο λειτουργίας της Air Mediterranean, έχω συναντήσει μέχρι σήμερα μόνο ανεξήγητα αδιέξοδα. Ευελπιστώ τώρα να αποκαλυφθούν οι παράνομες πράξεις και οι υπεύθυνοι για τα πεπραγμένα της εν λόγω αεροπορικής εταιρείας, καθώς και να κινητοποιηθούν οι ταγοί της δικαιοσύνης να πράξουν το όχι και τόσο αυτονόητο υπηρεσιακό καθήκον τους». 

 Όπως αναφέρουν δικηγόροι που εμπλέκονται στην υπόθεση, αντεισαγγελέας εφετών είχε επιληφθεί των πληροφοριών για όσα καταγγέλλει στην επιστολή του ο Φάντι Χάλλακ, με σκοπό αυτές να προωθηθούν στην Αρχή Καταπολέμησης Νομιμοποίησης Εσόδων από Εγκληματικές Δραστηριότητες. Παράλληλα, η Εισαγγελία Πλημμελειοδικών Αθηνών έχει επίσης στα χέρια της την επιστολή μετά από μηνυτήρια αναφορά δημόσιου φορέα προκειμένου να ελεγχθούν οι καταγγελίες του Φάντι Χάλλακ. Η δικαστική εξέλιξη, ωστόσο, της υπόθεσης μέχρι τη στιγμή της δημοσίευσης δεν είχε γίνει γνωστή.

Ο Μοχάμαντ Μαζντ Ντέιρι (αριστερά στα λευκά) στον αεροδιάδρομο του διεθνούς αεροδρομίου Δαμασκό μετά την άφιξη της πτήσης της Air Mediterranean από Αθήνα στις 30/6/2025 – Πηγή: Αρχή Πολιτικής Αεροπορίας Συρίας

Ελεύθερα πουλιά 

Οι πτήσεις της Air Mediterranean προς Συρία διεκόπησαν στις 20/10/2023, λίγο πριν τεθούν επίσημα σε εφαρμογή τον Ιανουάριο του 2024 οι κυρώσεις της ΕΕ στον Al Daj και τις εταιρείες του. Ξεκίνησαν πάλι πριν από ένα μήνα και διεξάγονται μέσω ενός άλλου πρακτορείου, του Almera Travel & Tourism.

Ο εμφύλιος των Χάλλακ εξακολουθεί να μαίνεται. Η Ερυθρά Αγγελία εναντίον του πατέρα και του μεγαλυτερου γιου της οικογένειας δεν εχει εφαρμοστεί.

Ο καταζητούμενος από το FBI έμπορος όπλων Ντέιρι κάνει δημόσιες εμφανίσεις στη Δαμασκό στο νέο περιβάλλον που διαμορφώνεται τώρα στη χώρα.

Αναπάντητο παραμένει το ερώτημα τι κάνουν οι ελληνικές και οι ευρωπαϊκές αρχές, προκειμένου να διασφαλίσουν πως ο ελληνικός αερομεταφορέας και οι συνεργάτες του, αλλά και άλλες εταιρείες, δεν εμπλέκονται σε παράνομες δραστηριότητες και δεν διακινδυνεύεται η ασφάλεια των επιβατών.

Όσο για τον καταδικασμένο ναρκέμπορο Mahmoud Al-Daj, ελάχιστα είναι γνωστά για τις δραστηριότητες του μετά την πτώση του καθεστώτος Άσαντ.

Εκτός από μια και μοναδική ανάρτησή του στο Facebook στις 31 Δεκεμβρίου 2024 που καυχιόταν για την άφιξη του πρώτου πλοίου στο λιμάνι της Λαττάκειας φορτωμένο με αυτοκίνητα και λεωφορεία: «Ένα νέο επίτευγμα που ενσαρκώνει το όραμα και τη φιλοδοξία μας… για το έτος 2025», έγραψε δείχνοντας την πρόθεσή του να συνεχίσει τις…επιχειρηματικές του δραστηριότητες στη Συρία.

Αργότερα διέγραψε την ανάρτηση. Τα ίχνη του αγνοούνται. 

Η διασυνοριακή έρευνα πραγματοποιήθηκε με την υποστήριξη του Journalismfund Europe και δημοσιεύεται σε MIIR (Ελλάδα), SIRAJ (Συρία), DARAJ (Λίβανο), Voxeurop (Γαλλία) και l’Espresso (Ιταλία). 

Το κείμενο δημοσιεύθηκε στην Εφημερίδα των Συντακτών το Σάββατο 2 Αυγούστου 2025.

*Ενημέρωση 11/8/2025:
Πριν από τη δημοσίευση της παρούσας έρευνας, εστάλησαν πολλά αιτήματα ερωτήσεων στην Air Mediterranean και στους κ.κ. Τζορτζ και Ανδρέα Χάλλακ, όμως όλα έμειναν αναπάντητα. Μετά την πρώτη δημοσίευση της έρευνας στην Ελλάδα, το MIIR και η ΕφΣυν έλαβαν εξώδικο από την Air Mediterranean και τους Τζορτζ και Ανδρέα Χάλλακ, οι οποίοι παραδέχονται τη συνεργασία τους με τον Mahmoud Al-Daj, αρνούνται κάθε σχέση με τον Mohamad Majd Deiry και απορρίπτουν τις κατηγορίες για απάτη και υπεξαίρεση στην υπόθεση Libank. Θα δημοσιεύσουμε την εξώδικη διαμαρτυρία, καθώς και την απάντησή μας, τις επόμενες ημέρες.

**Στις 6 Αυγούστου, μετά την αρχική δημοσίευση της έρευνας, η Ελληνική Αστυνομία μας απέστειλε πίνακα στοιχείων με τις συλλήψεις στον Διεθνή Αερολιμένα Αθηνών Ελ. Βενιζέλος, για παράνομη είσοδο στη χώρα με τη χρήση πλαστών/παραποιημένων εγγράφων από αραβικές και αφρικανικές χώρες αναχώρησης, κατά το έτος 2023, καθώς και τις αεροπορικές εταιρείες που μετέφεραν τους επιβάτες αυτούς.  Εντούτοις, στον πίνακα με τις 8 συλλήψεις που έγιναν με τη Συρία ως χώρα αναχώρησης (και μόνο για αυτή τη χώρα), αναφέρεται η ένδειξη “Unknown” (για τις 7) ή κενό (για άλλη μία) σε σχέση με την αεροπορική εταιρεία μεταφοράς. Ζητήσαμε διευκρινίσεις από την Ελληνική Αστυνομία ως προς το γιατί παραλείπεται η συγκεκριμένη πληροφορία, αλλά μέχρι σήμερα δεν έχουμε λάβει απαντήσεις. 

*Η έρευνα δημοσιεύθηκε στην Εφημερίδα των Συντακτών την Παρασκευή 8 Αυγούστου.

Έρευνα – Κείμενο:  Ιωάννα Λουλούδη, Maria Álvarez Del Vayo, Lucas Laursen, Ter García, Carmen Torrecillas, Adrian Maqueda 
Ανάλυση δεδομένων – Εικονογράφηση: Civio 

Στο υπουργείο Μετανάστευσης και Ασύλου ο νέος ένοικος του υπουργικού γραφείου έδωσε τα δικά του διαπιστευτήρια την περασμένη εβδομάδα. Και ήταν ακριβώς αυτά που θα περίμενε όποιος γνωρίζει την ακροδεξιά πορεία του Μάκη Βορίδη. Εμφανιζόμενος στην Επιτροπή Δημόσιας Διοίκησης, Δημόσιας Τάξης και Δικαιοσύνης της Βουλής (19/3), έσπευσε να ανακοινώσει ότι με προσωπική του απόφαση αποσύρει τη διάταξη νομοσχεδίου που παρέτεινε μέχρι το τέλος του Σεπτεμβρίου την προθεσμία υποβολής αιτήσεων για νομιμοποίηση μεταναστών που ζουν στην Ελλάδα περισσότερο από τρία χρόνια και έχουν βρει εργοδότη (άρθρο 205, παρ. 2), διαδικασία που είχε εισηγηθεί ο προκάτοχός του Δημήτρης Καιρίδης, σε μια προσπάθεια να ικανοποιήσει τις πιεστικές ανάγκες για εργατικά χέρια. Προανήγγειλε έπειτα πως οποιαδήποτε άλλη απόφαση «θα πρέπει να συνδεθεί με περιοριστικότερες πολιτικές αντιμετώπισης της παράνομης μετανάστευσης από τούδε». Λίγες ημέρες αργότερα (27/3), σε επίσκεψη του στο υπουργείο, ο πρωθυπουργός Κυριάκος Μητσοτάκης θα δήλωνε συμπληρωματικά πως η νόμιμη μετανάστευση στην Ελλάδα «πρέπει να καλύπτει διαπιστωμένες ανάγκες της αγοράς εργασίας». 

Οι άδειες διαμονής, αρχικά προσωρινές και έπειτα μακροχρόνιες, αποτελούν το βασικό «χαρτί» για την απόδειξη νόμιμης παραμονής στη χώρα και το πρώτο σκαλοπάτι στη μακρά διαδικασία προς την απόκτηση της ελληνικής ιθαγένειας για όσους αλλοδαπούς δεν διαθέτουν σημαντικά αθλητικά ή άλλα προσόντα προκειμένου να «προσφέρουν εξαιρετικές υπηρεσίες στη χώρα ή να εξυπηρετήσουν εξαιρετικό συμφέρον στη χώρα» (άρθρο 13 του Κώδικα Ελληνικής Ιθαγένειας), για να λάβουν τιμητική πολιτογράφηση. Τέτοιες πολιτογραφήσεις διαφέρουν σημαντικά, είναι συνήθως γρήγορες και εξαρτώνται μόνο από την πολιτική βούληση της εκάστοτε κυβέρνησης. 

Χαρακτηριστικό είναι το γνωστό σε όλους παράδειγμα αθλητών που πολιτογραφήθηκαν προκειμένου να φορέσουν τα χρώματα της Εθνικής ομάδας, όπως για παράδειγμα ο μπασκετμπολίστας του Ολυμπιακού Thomas Walkup που έλαβε το 2023 την ελληνική υπηκοότητα και συμμετείχε με την ελληνική ομάδα στους Ολυμπιακούς Αγώνες του 2024. Τουλάχιστον 25 αθλητές και αθλήτριες αγωνίστηκαν στο Παρίσι έχοντας λάβει υπηκοότητα με διάταγμα ευρωπαϊκής χώρας, μεταξύ άλλων η Ekaterina Antropova, Ρωσίδα παίκτρια του βόλεϊ που πολιτογράφησε η Ιταλία το 2023, αλλά και ο Ρώσος παλαιστής Dauren Kurugliev που χάρισε αργυρό μετάλλιο στην Ελλάδα. 

Για ανθρώπους, ωστόσο, όπως η Νατάλια που ζει στην Ελλάδα τα τελευταία 28 χρόνια, η απόκτηση ιθαγένειας μοιάζει ακόμα άπιαστο όνειρο. Μαζί με τον άντρα της έφυγαν από τη Μολδαβία το 1997, όταν τη χώρα μάστιζε έντονη οικονομική κρίση, αφήνοντας πίσω δύο παιδιά. Εργάστηκαν και οι δύο σκληρά -καθαρίστρια σε επιχειρήσεις και οικιακή βοηθός εκείνη, μάστορας ο άντρας της- και κατάφεραν να φέρουν και να μεγαλώσουν εδώ τις κόρες τους. Τα χρόνια πέρασαν ανανεώνοντας διαρκώς τις άδειες παραμονής, ώσπου το 2014 η Νατάλια, άκουσε τις κόρες της να λένε: «Μαμά, έχουμε τους φίλους μας εδώ, τις σπουδές μας εδώ, δεν θα γυρίσουμε πίσω». Εκείνη την περίοδο τα κορίτσια πέρασαν στο πανεπιστήμιο, απέκτησαν την ελληνική ιθαγένεια και ενθάρρυναν και την ίδια να κάνει αίτηση για την απόκτηση ελληνικής υπηκοότητας.

«Η ιθαγένεια ξεκλειδώνει τα δικαιώματα που θα έπρεπε να έχουν τα άτομα ως πλήρη μέλη σε ένα κράτος», λέει η ερευνήτρια μετανάστευσης Jelena Dzankic, συνδιευθύντρια του Global Citizenship Observatory (Παγκόσμιο Παρατηρητήριο Ιθαγένειας) και καθηγήτρια στο Ευρωπαϊκό Πανεπιστημιακό Ινστιτούτο (EUI) της Φλωρεντίας. 

Ωστόσο οι ευρωπαϊκές χώρες πολιτογραφούν μόνο ένα μικρό μέρος των αλλοδαπών κατοίκων τους κάθε χρόνο. Σύμφωνα με τα τελευταία διαθέσιμα στοιχεία, το 2022 η Ευρωπαϊκή Ένωση, με πληθυσμό 448,4 εκατομμυρίων ανθρώπων, πολιτογράφησε λιγότερους από 1 εκατομμύριο ανθρώπους. Συνολικά, οι ευρωπαϊκές χώρες φιλοξενούν 41,2 εκατομμύρια αλλοδαπούς. Η Σουηδία πολιτογράφησε τους περισσότερους σε σχέση με το σύνολο του πληθυσμού της, ακολουθούμενη από την Ολλανδία και την Ιταλία. Η Αυστρία, η Εσθονία και η Λετονία από την άλλη, πολιτογράφησαν το μικρότερο ποσοστό. Οι περισσότερες αποφάσεις ιθαγένειας σε ευρωπαϊκά κράτη το 2022 αφορούσαν μετανάστες από το Μαρόκο, τη Συρία και την Αλβανία. 

Τα απαγορευτικά κριτήρια 

Στους παράγοντες που επηρεάζουν τα ποσοστά πολιτογράφησης σημαίνοντα ρόλο παίζουν τα κριτήρια των κρατών για την απόκτηση υπηκοότητας. Πρώτον, η τεκμηρίωση του συνόλου των ετών νόμιμης διαμονής που κυμαίνονται έως και 10 έτη στην Ισπανία, την Αυστρία και την Ιταλία και 7 έτη στην Ελλάδα. Παράλληλα απαιτείται η εκπλήρωση πρόσθετων απαιτήσεων ένταξης, όπως ορισμένα έτη εργασίας, εξετάσεις γλώσσας και πολιτισμού, έγγραφα από τις χώρες καταγωγής των αιτούντων, που μπορούν να λειτουργήσουν ως εμπόδια στην είσοδο. Τα άτομα που υποβάλλουν αίτηση πολιτογράφησης μέσω άλλων οδών, όπως οι πρόσφυγες ή οι σύζυγοι πολιτών, αντιμετωπίζουν παρόμοιες απαιτήσεις. Υπάρχουν επίσης απαιτούμενα εργασίας ή εισοδήματος. Σε περισσότερες από δώδεκα ευρωπαϊκές χώρες, μία από τις προϋποθέσεις για την υπηκοότητα είναι η ύπαρξη σταθερής πηγής εισοδήματος. 

Η Νατάλια έδωσε, μετά από μεγάλη αναμονή, εξετάσεις το 2023 για την απόκτηση της ελληνικής ιθαγένειας, ξοδεύοντας χρήματα για τα απαραίτητα δικαιολογητικά και ώρες ατελείωτου διαβάσματος δίχως βοήθεια. Κατάφερε να τις περάσει, ωστόσο το αίτημά της απορρίφθηκε, καθώς, εργαζόμενη ως καθαρίστρια, δεν συμπλήρωνε το ελάχιστο απαιτούμενο ετήσιο εισόδημα των 8.450 ευρώ για το διάστημα 2014-2019. «Βρίσκομαι εδώ νόμιμα από το 1997 και όλα αυτά τα χρόνια ζούσα κάπως, σωστά; Αλλά όχι με όσα απαιτούνται», εξηγεί στο MIIR απογοητευμένη. 

Από την αρχική αίτηση της Νατάλιας ως την τελική έκδοση απόφασης για την απόκτηση υπηκοότητας πέρασαν εννέα χρόνια. Ο ανάλογος χρόνος στην Ισπανία και την Ιταλία μπορεί να φτάσει και τα δέκα έτη, ενώ στην Ελλάδα κυμαίνεται στα έξι έτη, παρότι η νομοθεσία ορίζει ότι η διοίκηση έχει στη διάθεσή της 12 μήνες για να εξετάσει τις αιτήσεις πολιτογράφησης. Αυτήν τη στιγμή στην χώρα μας εκκρεμούν περισσότερες από 30.000 αιτήσεις. 

Η Νατάλια, ωστόσο, αποφάσισε να μην δώσει ξανά εξετάσεις, αφού πλέον είναι 61 ετών και δεν θεωρεί πως θα μπορέσει ποτέ να πιάσει το εισοδηματικό όριο. Θα προσπαθήσει απλά να ανανεώσει την άδεια διαμονής της, διαδικασία που εκτιμάται από τη ΜΚΟ Generation 2.0 Red πως μπορεί να τραβήξει τουλάχιστον δύο έτη. Κι αυτό γιατί το 2024 οι εκκρεμείς αιτήσεις αδειών διαμονής για πολίτες τρίτων χωρών έφταναν τις 280.474, με περίπου 32.650 νέα αιτήματα να προστίθενται σε ένα χρόνο, από τον Νοέμβριο του 2023 ως τον Νοέμβριο του 2024. 

Όπως αναφέρει το Generation 2.0 Red στην τελευταία του έκθεση για την Παρακολούθηση των Διοικητικών Διαδικασιών Απόκτησης Ιθαγένειας (Εκθεση #2, Μάιος 2024 – Αύγουστος 2024)), «βασικό και ανυπέρβλητο εμπόδιο για τους περισσότερους υποψήφιους είναι η απαίτηση να αποδείξουν ελάχιστο εισόδημα, κάτι που οδηγεί σε πολλές απορρίψεις αιτήσεων. Η απόκτηση ιθαγένειας ατόμων που ζουν χρόνια στη χώρα και έχουν αναπτύξει ισχυρούς δεσμούς με αυτή, δεν πρέπει να εξαρτάται από οικονομικούς παράγοντες». 

Στην Ελλάδα το 2023 εκδόθηκαν 4.931 αποφάσεις για πολιτογράφηση αλλογενών (τελευταία διαθέσιμα στοιχεία Γενικής Γραμματείας Ιθαγένειας), από τις οποίες ήταν θετικές οι 3.515 (71,28%). Στην πλειοψηφία τους (73,88%) αφορούσαν μετανάστες από την Αλβανία. Τρεις ωστόσο στις δέκα αιτήσεις (1.416 στον αριθμό) για απόκτηση ιθαγένειας, απορρίπτονται. 

Ξένοι στη χώρα τους

Χιλιάδες είναι οι εκκρεμείς αιτήσεις ιθαγένειας και στην περίπτωση των μεταναστών δεύτερης γενιάς, που στα τέλη Μαρτίου του 2022 έφταναν στη χώρα μας τις 18.822 (πιο πρόσφατα διαθέσιμα στοιχεία), με τις καθυστερήσεις στην επεξεργασία των αιτήσεων να ξεπερνούν τα τέσσερα χρόνια. 

Στην περίπτωση αυτή η ιθαγένεια χορηγείται, κατόπιν αιτήσεως των γονέων, είτε σε ανήλικα παιδιά που έχουν γεννηθεί στη χώρα και έχουν γραφτεί στην Α’ Δημοτικού (ισχύουν αυστηρές προϋποθέσεις για το καθεστώς και τα χρόνια διαμονής των γονιών τους στην Ελλάδα) είτε σε ανήλικα παιδιά που έχουν ολοκληρώσει εννέα τάξεις πρωτοβάθμιας και δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης σε ελληνικό σχολείο ή τις έξι τάξεις της δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης ή έχουν απολυτήριο Λυκείου και πτυχίο τριτοβάθμιας εκπαίδευσης. Το 2023 το ποσοστό αποδοχής των αιτήσεων ιθαγένειας δεύτερης γενιάς ήταν 97,3% (7.514 θετικές αποφάσεις), το 2022 98,38% (6.867) και το 2021 97,03% (5.154). 

Το 2022 η Ιταλία και η Ισπανία ήταν οι δύο ευρωπαϊκές χώρες που πραγματοποίησαν συνολικά τις περισσότερες πολιτογραφήσεις (213.716 και 181.581 αντίστοιχα) σύμφωνα με τη Eurostat. Ωστόσο, σχεδόν το ένα τρίτο από αυτές αφορούν άτομα που γεννήθηκαν εκεί. Το ποσοστό είναι παρόμοιο στην Αυστρία (32,69%), αλλά υψηλότερο στην Ελλάδα (53,93%), όπου περισσότεροι από τους μισούς από τους 12.733 ανθρώπους στους οποίους δόθηκε υπηκοότητα, είχαν γεννηθεί εδώ. 

Οι νόμοι των κρατών μελών της EE τείνουν να ευνοούν την ιθαγένεια λόγω καταγωγής (jus sanguinis) και όχι λόγω τόπου γέννησης (jus soli), αλλά αρκετές χώρες επιτρέπουν σε άτομα που έχουν γεννηθεί εκεί να γίνουν πολίτες ανεξάρτητα από την ιθαγένεια των γονέων τους σε ειδικές περιπτώσεις.

Πέντε χώρες χορηγούν αυτόματα την ιθαγένεια σε όσους γεννιούνται εκεί με αλλοδαπούς γονείς και πληρούν ορισμένες προϋποθέσεις, σύμφωνα με το Παγκόσμιο Παρατηρητήριο Ιθαγένειας (GLOBALCIT). Η Πορτογαλία προσφέρει ιθαγένεια στα παιδιά που γεννιούνται εκεί και των οποίων οι αλλοδαποί γονείς έχουν διαμείνει εκεί ένα χρόνο. Η Ιρλανδία το πράττει αυτό μετά από τρία χρόνια. Η Γερμανία το κάνει μετά από πέντε χρόνια, από τον Ιούνιο του 2024. Και το Λουξεμβούργο και η Γαλλία χορηγούν αυτόματα την ιθαγένεια σε άτομα που έχουν γεννηθεί εκεί και μπορούν να αποδείξουν ότι έχουν ζήσει εκεί 5 χρόνια, όταν τα άτομα αυτά γίνουν 18 ετών. Στη Γαλλία, περισσότερο από το ένα τέταρτο των περίπου 114.500 πολιτογραφήσεων το 2022 αφορούσαν παιδιά ηλικίας 13 έως 17 ετών, των οποίων οι γονείς υπέβαλαν αίτηση παρά την πρόβλεψη για αυτόματη ιθαγένεια στην ηλικία των 18 ετών. 

Αντίθετα, δεκαπέντε άλλες χώρες της ΕΕ δεν επιτρέπουν την αυτόματη πολιτογράφηση των παιδιών που γεννιούνται εκεί από αλλοδαπούς γονείς, αλλά προσφέρουν απλουστευμένες διαδικασίες, όπως η μείωση του χρόνου που απαιτείται για την προηγούμενη νόμιμη διαμονή. Δεν υπάρχει κοινός κανόνας: ενώ στην Ισπανία, οι γονείς των παιδιών που γεννιούνται στη χώρα μπορούν να υποβάλουν αίτηση για την ιθαγένεια του παιδιού τους μετά από ένα έτος νόμιμης διαμονής, στην Ιταλία δεν μπορούν να υποβάλουν αίτηση μέχρι το παιδί να γίνει 18 ετών. Η Σουηδία απαιτεί τρία χρόνια διαμονής, όχι μόνο για τα παιδιά που έχουν γεννηθεί εκεί, αλλά για όλους τους ανήλικους που διαμένουν στη χώρα, ανεξάρτητα από τον τόπο γέννησής τους.

Σε όλες αυτές τις χώρες, το πρώτο εμπόδιο για την πολιτογράφηση είναι η απόκτηση νόμιμης διαμονής. «Όταν τα παιδιά γεννιούνται από γονείς που βρίσκονται σε παράτυπη κατάσταση, βρίσκονται και αυτά σε παράτυπη κατάσταση», εξηγεί ο Diego Fernández-Maldonado, δικηγόρος μετανάστευσης της ΜΚΟ Caritas στη Μαδρίτη της Ισπανίας. Η οικονομολόγος Christina Gathmann από το Ινστιτούτο Κοινωνικοοικονομικών Ερευνών του Λουξεμβούργου, χαρακτηρίζει «χαμένη ευκαιρία» το γεγονός ότι οι περισσότερες χώρες δεν αναγνωρίζουν το δικαίωμα γέννησης ως ιθαγένεια στα παιδιά αλλοδαπών γονέων: «Η Ευρώπη μένει πίσω ή δεν σκέφτεται τα οφέλη, επειδή πολύ λίγες χώρες στην Ευρώπη έχουν δικαίωμα γέννησης της ιθαγένειας». 

Χωρίς εθνικότητα και χωρίς δικαιώματα

Υπάρχει και μια ακόμη κατηγορία ανθρώπων για την οποία κανείς δε συζητά. Αφορά τους τουλάχιστον 381.000 αλλοδαπούς, σύμφωνα με στοιχεία της Ύπατης Αρμοστείας του ΟΗΕ για τους Πρόσφυγες, που ζουν στην ΕΕ χωρίς να έχουν κάποια επίσημη ιθαγένεια, κατάσταση που τους αναγκάζει να ζουν ως αόρατοι, χωρίς βασικά δικαιώματα.

Πολλοί ανιθαγενείς προέρχονται από κράτη που έχουν εξαφανιστεί ή μπορεί να έχουν εκτοπιστεί λόγω πολέμου ή για άλλους λόγους. Άλλοι δεν έχουν ιθαγένεια λόγω κενών στους νόμους της χώρας γέννησής τους: μπορεί να είναι παιδιά ανιθαγενών ή ανθρώπων των οποίων οι χώρες δεν αναγνωρίζουν ως πολίτες τα παιδιά που γεννιούνται από τους πολίτες τους στο εξωτερικό. Κάποιοι άνθρωποι είναι ανιθαγενείς επειδή η χώρα στην οποία ζουν δεν αναγνωρίζει τη χώρα καταγωγής τους ως κράτος, όπως συμβαίνει σε μεγάλο μέρος της Ευρωπαϊκής Ένωσης (ΕΕ) για τους ανθρώπους από την Παλαιστίνη ή τη Δυτική Σαχάρα. 

Στη Σουηδία ο αριθμός των αναγνωρισμένων ανιθαγενών αυξήθηκε από 5.300 το 2005, το πρώτο έτος με διαθέσιμα στοιχεία, σε 42.511 το 2022. Στην Ελλάδα οι ανιθαγενείς έφταναν το 2022 τους 4.488, αριθμός που ήταν ίδιος ακριβώς το 2021.

Από τα μέσα του περασμένου αιώνα, δύο συμβάσεις του ΟΗΕ έχουν ως στόχο να εγγυηθούν ελάχιστα δικαιώματα για τους ανιθαγενείς. Πρώτον, η Σύμβαση του 1954 σχετικά με το καθεστώς των ανιθαγενών, η οποία ορίζει ποια άτομα εμπίπτουν σε αυτή την κατηγορία και απαιτεί από τις χώρες που την έχουν υπογράψει να τους παρέχουν πρόσβαση σε βασικά δικαιώματα που είναι τουλάχιστον ίδια με εκείνα που απολαμβάνουν οι νόμιμα διαμένοντες αλλοδαποί. 

Υπάρχει ακόμη η Σύμβαση του 1961 για τη μείωση της ανιθαγένειας, η οποία περιορίζει τις προϋποθέσεις που πρέπει να πληρούν οι ανιθαγενείς για να αποκτήσουν ιθαγένεια. Είκοσι ευρωπαϊκά κράτη την έχουν υπογράψει, ωστόσο, η Γαλλία, η Ελλάδα και η Σλοβενία δεν το έχουν ακόμη κάνει, ενώ η Κύπρος, η Εσθονία και η Πολωνία δεν έχουν καν προσχωρήσει στη Σύμβαση του 1954, σύμφωνα με την τελευταία έκθεση για την ανιθαγένεια του Ευρωπαϊκού Δικτύου Μετανάστευσης (ΕΔΜ), ενός διακυβερνητικού οργανισμού που χρηματοδοτείται από την ΕΕ. 

Το 2022, σύμφωνα με τα τελευταία στοιχεία της Eurostat, τα 27 κράτη της ΕΕ χορήγησαν ιθαγένεια σε συνολικά 7.296 ανιθαγενείς. Από το 2013, το πρώτο έτος για το οποίο υπάρχουν διαθέσιμα στοιχεία, χορηγήθηκαν σε τουλάχιστον 67.600, με περισσότερους από τους μισούς στη Σουηδία. 

Μόνο 18 χώρες έχουν απλοποιήσει την πρόσβαση στην ιθαγένεια για τους ανιθαγενείς, σύμφωνα με την Globalcit. Η διαδικασία, όμως, είναι διαφορετική από χώρα σε χώρα και δεν παρέχονται πάντα διευκολύνσεις. Στην Ιρλανδία δεν απαιτείται οι ανιθαγενείς να έχουν ζήσει στη χώρα για ορισμένο χρονικό διάστημα. Στην Ελλάδα εάν ένας ανιθαγενής έχει διαμείνει για 3 χρόνια στη χώρα, μπορεί να υποβάλει αίτηση για την ιθαγένεια. Το Βέλγιο μειώνει την απαίτηση διαμονής από 5 χρόνια σε 2, ενώ 5 χρόνια διαμονής είναι το κριτήριο και στη Γερμανία. Εννέα άλλες χώρες της ΕΕ, συμπεριλαμβανομένης της Ισπανίας, της Πορτογαλίας και της Ρουμανίας, δεν διευκολύνουν με κανέναν τρόπο την απόκτηση ιθαγένειας για τους ανιθαγενείς. 

Όλες οι χώρες της ΕΕ, εκτός από την Κύπρο και τη Ρουμανία, παρέχουν ιθαγένεια σε άτομα που έχουν γεννηθεί στη χώρα και τα οποία διαφορετικά θα ήταν ανιθαγενή. Στην Ελλάδα, τα παιδιά που γεννιούνται από ανιθαγενείς γονείς, αποκτούν ιθαγένεια ελληνική εφόσον γεννηθούν στη χώρα. 

Περισσότερα εμπόδια στον δρόμο για την ιθαγένεια

Η απόκτηση ιθαγένειας αποτελεί σε κάθε περίπτωση το μόνο καθεστώς που αναγνωρίζει τον/την κάτοχο της ως ισότιμο μέλος της κοινωνίας, παρέχοντάς του/της ισότιμη πρόσβαση σε δικαιώματα, αλλά και σε μια αίσθηση ασφάλειας πως δεν υπάρχει σενάριο επιστροφής στην χώρα προέλευσης. 

Σε μια συγκυρία στην οποία ακροδεξιές δυνάμεις σέρνουν τους Ευρωπαίους κυβερνώντες στην αυστηροποίηση της μεταναστευτικής πολιτικής, είναι βέβαιο πως οι προκλήσεις για την απόκτηση ιθαγένειας θα αυξηθούν στα κράτη-μέλη. Στην Ελλάδα, η πρόσφατη απόφαση-ορόσημο του ΣτΕ, που παύει την αναγνώριση της Τουρκίας ως ασφαλούς τρίτης χώρας για πρόσφυγες από πέντε εθνικότητες (Συρία, Αφγανιστάν, Πακιστάν, Μπαγκλαντές, Σομαλία), αναμένεται να ενισχύσει την πίεση στην ήδη επιβαρυμένη διοίκηση, όπου, χωρίς ρεαλιστικά συστηματικές λύσεις, τα προβλήματα των καθυστερήσεων ως προς τις άδειες διαμονής και την ιθαγένειας αντί να διορθώνονται, θα διογκώνονται, αφήνοντας μετέωρους χιλιάδες ανθρώπους. 

*Η διασυνοριακή έρευνα δεδομένων εκπονήθηκε στο πλαίσιο του Ευρωπαϊκού Δικτύου Δημοσιογραφίας Δεδομένων (EDJNet). 

Την έρευνα συντόνισε η ισπανική δημοσιογραφική ομάδα Civio, ενώ συμμετείχαν ακόμη οι δημοσιογραφικές ομάδες: Deutsche Welle (Γερμανία),  Noteworthy (Ιρλανδία), OBCT (Ιταλία), Dennik N (Σλοβακία) και MIIR (Ελλάδα). 

Διαβάστε περισσότερα για τη μεθοδολογία της έρευνας δεδομένων στο τέλος των άρθρων του Civio: εδώ, εδώ και εδώ. 

Eρευνα-Κείμενο: Κώστας Ζαφειρόπουλος (MIIR), Ter García, Carmen Torrecillas, Adrián Maqueda (Civio)
Ανάλυση-οπτικοποίηση δεδομένων: Civio
Εικονογράφηση: Λουίζα Καραγεωργίου

Νίκος Σαμπάνης, Κώστας Φραγκούλης, Kώστας Μανιουδάκης, Βασίλης Μάγγος, Ζακ Κωστόπουλος. Πέντε από τις πιο εμβληματικές υποθέσεις δολοφονιών των τελευταίων χρόνων με εμπλοκή της Ελληνικής Αστυνομίας που πήραν μεγάλη δημοσιότητα. Λιγότερη ή και μηδενική προβολή ωστόσο έλαβαν δεκάδες άλλοι θάνατοι πολιτών στην Ελλάδα υπό αστυνομική κράτηση, είτε κατά τη διάρκεια αστυνομικής επιχείρησης είτε σε κρατητήρια λόγω «φυσικών αιτιών», βασανιστηρίων ή εξαιτίας έλλειψης παροχής βοήθειας που οδήγησαν σε αυτοκτονίες.

Χθες το πρωί εντοπίστηκε νεκρός 43χρονος άνδρας, ελληνικής καταγωγής, στο Α.Τ. Περιστερίου. Είχε συλληφθεί τη Δευτέρα για περιστατικό ενδοοικογενειακής βίας. Ο αστυνομικός που είχε βάρδια επισκέφθηκε στο κελί τον κρατούμενο, ο οποίος φαινόταν καλά στην υγεία του. Μισή ώρα αργότερα βρέθηκε νεκρός. Οι αρμόδιες Αρχές διέταξαν τη διενέργεια ΕΔΕ. Ηταν ο τρίτος θάνατος κρατουμένου στην Ελλάδα μέσα στο 2025.

Την Κυριακή 2 Φεβρουαρίου νεκρός στα κρατητήρια του αστυνομικού τμήματος Κω βρέθηκε 34χρονος ημεδαπός ο οποίος είχε συλληφθεί για ληστεία. Η επίσημη εκδοχή της αστυνομίας ήταν πως αυτοκτόνησε. Σύμφωνα με ανάρτηση γνωστής του στο facebook, «άνθρωποι που τον γνώριζαν λένε δημόσια ότι είχε υποστεί άγριο και ανελέητο ξυλοδαρμό για μέρες προκειμένου να ομολογήσει, πράγμα που δεν έκανε ποτέ. «Τι συνέβη στον Α. τις έξι ημέρες που βρισκόταν στο κρατητήριο; Που ήταν ο φύλακας των κρατητηρίων πριν και κατά τη διάρκεια της – σύμφωνα με την επίσημη εκδοχή- αυτοκτονίας; Ποιοι θα λογοδοτήσουν για τις ντροπιαστικές, εξευτελιστικές και απάνθρωπες συνθήκες κράτησης στο ΑΤ/κάτεργο Κω;». Aπάντηση σε αυτά τα ερωτήματα δεν έχει δοθεί. Μετά τον αδιευκρίνιστο θάνατο του 34χρονου, οι εικόνες ντροπής από τις άθλιες συνθήκες υγιεινής που επικρατούν στα κρατητήρια του αστυνομικού τμήματος στην Κω, με τα στρώματα γεμάτα ακαθαρσίες στοιβαγμένα το ένα πάνω στο άλλο, σκουπίδια παντού και τουαλέτες που θυμίζουν βόθρο, σόκαραν την τοπική κοινωνία.

Στις 13 Σεπτεμβρίου 2024 ο Πακιστανός Μοχάμεντ Καμράν Ασίκ συνελήφθη και κρατήθηκε-χωρίς καμία επικοινωνία με τον έξω κόσμο- για 8 ημέρες έως τις 21 Σεπτεμβρίου 2024 σε πέντε διάφορα αστυνομικά τμήματα, ώσπου βρέθηκε νεκρός με εμφανή σημάδια κακοποίησης στο διαβόητο ΑΤ Αγ. Παντελεήμονα. Το σημείο που βρέθηκε, καθώς και εκείνο στο οποίο φέρεται να προκάλεσε αξιόποινες ζημιές είναι τα μόνα στο Α.Τ. Αγίου Παντελεήμονα που δεν έχουν κάμερες. «Τέσσερα από τα πέντε αστυνομικά τμήματα που τον φιλοξένησαν βρίσκονται στα όρια του Δήμου Αθήνας και έχουν γράψει ιστορία σε κακοποιήσεις, βασανισμούς, συγκαλύψεις φασιστικών εγκλημάτων και θανάτους μεταναστών. Είναι τουλάχιστον πρόκληση να αναθέτει ο εισαγγελέας στο ίδιο αυτό το Α.Τ, δηλαδή στους ύποπτους ως δράστες, την διερεύνηση του αδικήματος» αναφέρει ο δικηγόρος Κώστας Παπαδάκης. Πρόκειται για το ίδιο Α.Τ. που έγινε ευρέως γνωστό από τις καταγγελίες για βασανισμό Αφγανών μεταναστών στις αρχές της δεκαετίας 2000 και μετέπειτα για την προστασία και συγκάλυψη των εγκλημάτων της Χρυσής Αυγής.

Στις 11 Νοεμβρίου 2023, ο 17χρονος Ρομά Χρήστος Μιχαλόπουλος έπεσε νεκρός από πυρά αστυνομικού της ομάδας ΟΠΚΕ στη Βοιωτία. Σύμφωνα με την ΕΛΑΣ, ο αστυνομικός τέθηκε σε διαθεσιμότητα και σε βάρος του ασκήθηκε ποινική δίωξη για ανθρωποκτονία από πρόθεση με ενδεχόμενο δόλο και παράνομη εκτέλεση πυροβολισμού εξουδετέρωσης. Για «κανονικοποίηση της παράνομης αστυνομικής βίας» μίλησε η Ελληνική Ένωση για τα Δικαιώματα του Ανθρώπου (ΕλΕΔΑ) αναφορικά με την υπόθεση, η οποία εγείρει σοβαρό ζήτημα υπέρμετρης αστυνομικής βίας, με φόντο τα όρια που θέτει το άρθρο 3 του ν. 3169/2003 για τη χρήση υπηρεσιακού οπλισμού εκ μέρους των αστυνομικών Αρχών.

Στις 8 Φεβρουαρίου 2019, ο 34χρονος Εμπουκά Μαμασουμπέκ, μετανάστης από τη Νιγηρία πατέρας δύο παιδιών, μεταφέρθηκε για εξακρίβωση στοιχείων στο ΑΤ Ομόνοιας, όπου έχασε τη ζωή του κάτω από…αδιευκρίνιστες συνθήκες. Ο κατάλογος με περιστατικά αστυνομικής βίας και αυθαιρεσίας εντός αστυνομικών τμημάτων είναι μακρύς και πάει πίσω στον χρόνο. Για παράδειγμα το 2009 η δικηγόρος Γιάννα Κουρτοβικ κατήγγειλε ότι ο Μπιν Ταχέρ Μοχάμεντ ξυλοκοπήθηκε άγρια μέσα στο τμήμα για να ακολουθήσει μπαράζ αποκαλύψεων με το Δίκτυο Κοινωνικής Υποστήριξης Μεταναστών και Προσφύγων να καταγγέλλει τότε πως «περίπου 70 άτομα κρατούνται στοιβαγμένα σε κρατητήρια που στην καλύτερη περίπτωση θα ήταν για το 1/3 από αυτούς, κανένα δικαίωμα προαυλισμού, μετανάστες που κρατούνται σε αυτές τις συνθήκες ακόμα και για τέσσερις μήνες».

Τον Ιούνιο του 2007 ήρθε στη δημοσιότητα βίντεο που απεικόνιζε εξευτελισμό αλλοδαπών από αστυνομικούς του Α.Τ Ομονοίας. Ο αρχιφύλακας διώχτηκε και αποτάθηκε. Οκτώ χρόνια αργότερα το Ελληνικό Δημόσιο υποχρεώθηκε να καταβάλει πάνω από 150.000 ευρώ στους δύο αλλοδαπούς. Τον Νοέμβριο του 2006 μετανάστης προσήχθη στο τμήμα και αφέθηκε ελεύθερος το βράδυ της επόμενης ενώ κατά τη διάρκεια της κράτησής του δεν του επιτράπηκε να δει συγγενικά του πρόσωπα. Η σύζυγός του υποστήριξε ότι έφερε τραύματα. Στις 22 Νοεμβρίου απεβίωσε.

Το MIIR στα πλαίσια μεγάλης πανευρωπαϊκής έρευνας δεδομένων για τους θανάτους υπο αστυνομική κράτηση στο πλαίσιο του Ευρωπαϊκού Δικτύου Δημοσιογραφίας Δεδομένων (EDJNET) απηύθυνε ερωτήματα προς την Ελληνική Αστυνομία ζητώντας την παροχή στοιχείων για τα εξής:

1)Tον αριθμό των συνολικών θανάτων ανά έτος κατά τη διάρκεια αστυνομικής επιχείρησης ή κατά τη διάρκεια αστυνομικής κράτησης μεταξύ των ετών 2010 και 2024 στην Ελλάδα.
2)Τον αριθμό των θανάτων σε ΑΤ κατά την ίδια χρονική περίοδο αναφοράς (2010-2024) και τις αιτίες των θανάτων. 3)Τον αριθμό των αυτοκτονιών στην Ελλάδα κατά τη διάρκεια αστυνομικής κράτησης για την ίδια περίοδο αναφοράς. (2010-2024)

Στείλαμε τρεις φορές τα παραπάνω ερωτήματα μέσα σε διάστημα δύο μηνών προς την Ελληνική Αστυνομία χωρίς να πάρουμε καμία απάντηση. Επικοινωνήσαμε εκ νέου μέσω γραπτών μηνυμάτων και πολλαπλών τηλεφωνικών κλήσεων με την κ. Κωνσταντία Δημογλίδου, εκπρόσωπο Τύπου της ΕΛ.ΑΣ., χωρίς να λάβουμε απάντηση. Είμαστε σε θέση να γνωρίζουμε πως το υπουργείο Προστασίας του Πολίτη έχει ενημερωθεί για τις ερωτήσεις μας. Η σιωπηρή άρνηση της ΕΛ.ΑΣ. να παρέχει τα στοιχεία φανερώνει την πρόθεση του αρμόδιου υπουργείου να ρίξει «μαύρο» στην ενημέρωση ως προς τον ακριβή αριθμό των θανάτων πολιτών υπό αστυνομική κράτηση. Όπως προκύπτει, πρόκειται για συνειδητή άρνηση της ΕΛΑΣ να παρέχει τα στοιχεία. Αυτό επιβεβαιώνεται από το γεγονός πως οι Ισπανοί συνάδελφοί μας, της ισπανικής δημοσιογραφικής ομάδας Civio, στο πλαίσιο της ίδιας έρευνας, επικοινώνησαν με την ΕΛ.ΑΣ. δύο φορές μέσα στο 2024 (τον Ιούνιο και τον Σεπτέμβριο), με τις ελληνικές αρχές ωστόσο να επιλέγουν να μην απαντήσουν. 

Σημειώνεται ότι ο ΟΗΕ συνέστησε το 1991 στις χώρες να παρέχουν δημόσιες πληροφορίες για όλους τους θανάτους που σχετίζονται με την αστυνομία. Επιπλέον το 2023, το Γραφείο της Ύπατης Αρμοστείας του ΟΗΕ για τα Ανθρώπινα Δικαιώματα ζήτησε από όλες τις χώρες στοιχεία για τους θανάτους υπό κράτηση, από τη στιγμή της σύλληψης, κατά τη διάρκεια της αστυνομικής κράτησης και της φυλάκισης. Η Πορτογαλία άρχισε να δημοσιεύει τα δικά της στοιχεία το 1997, η Δανία το 2012, η Ιρλανδία το 2008 και η Γαλλία μόλις το 2018. Η Ολλανδία αναφέρει μόνο τις υποθέσεις που διερευνώνται από την Εισαγγελία, ενώ η Ιατροδικαστική Υπηρεσία της Σουηδίας καταγράφει τους θανάτους που σχετίζονται με οποιαδήποτε αστυνομική ενέργεια και η αστυνομία τής δίνει στοιχεία για τους θανάτους που οφείλονται σε πυροβολισμούς από αστυνομικούς. Επίσης και η αστυνομία της Σλοβενίας δημοσιεύει τους θανάτους που οφείλονται σε αστυνομική δράση. Οι υπόλοιπες χώρες της ΕΕ δεν δημοσιεύουν τακτικά αυτές τις πληροφορίες. Οι περισσότερες ευρωπαϊκές χώρες, μεταξύ των οποίων και η Ελλάδα, δεν πληρούν τα κριτήρια του ΟΗΕ για τη διερεύνηση των θανάτων υπό κράτηση.

«Το πιο σοβαρό είναι ότι κανείς δεν ενδιαφέρεται για το ότι αυτοί οι άνθρωποι πεθαίνουν, και αυτή η κοινωνική αναισθησία δείχνει ότι ούτε τα κράτη ενδιαφέρονται να τηρούν μητρώο», λέει ο Jorge del Cura, Ισπανός ακτιβιστής που παρακολουθεί αυτούς τους θανάτους εδώ και δεκαετίες και ο οποίος το 2019 έλαβε το Εθνικό Βραβείο Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων. Στην Ισπανία, το υπουργείο Εσωτερικών καταγράφει μόνο τους θανάτους που αφορούν την Εθνική Αστυνομία και την Πολιτική Φρουρά- οι αυτόνομες κοινότητες έχουν πληροφορίες για τις δικές τους αστυνομικές δυνάμεις, αλλά καμία διοίκηση δεν συγκεντρώνει τις υποθέσεις που συμβαίνουν στις δημοτικές αστυνομικές δυνάμεις.

Το Πρωτόκολλο της Μινεσότα είναι ένας οδηγός που προωθείται από τα Ηνωμένα Έθνη για τη διερεύνηση θανάτων για τους οποίους το κράτος, τα εξαρτημένα από αυτό όργανα ή οι πράκτορές του μπορεί να είναι υπεύθυνοι, με πράξη ή παράλειψη. Θα πρέπει να εφαρμόζεται σε περιπτώσεις στις οποίες ο θανών βρισκόταν υπό αστυνομική επιτήρηση ή στις οποίες ο θάνατος μπορεί να ήταν αποτέλεσμα αστυνομικής δράσης.

Σύμφωνα με το Πρωτόκολλο της Μινεσότα, το κράτος οφείλει να διερευνήσει κάθε θάνατο που συμβαίνει υπό ύποπτες συνθήκες και να εντοπίσει τις συστημικές παραλείψεις που οδήγησαν στο θάνατο και τα μέτρα για την πρόληψη μελλοντικών περιπτώσεων. Επιβάλλει επίσης οι έρευνες για θανάτους στους οποίους εμπλέκονται μέλη των υπηρεσιών επιβολής του νόμου να διεξάγονται χωρίς επιρροή από θεσμικές ιεραρχίες και η διαδικασία και τα πορίσματα των ερευνών αυτών να υπόκεινται σε δημόσιο έλεγχο. Καμία χώρα της ΕΕ δεν συμμορφώνεται πλήρως με αυτές τις συστάσεις.

«Είναι ακόμα ένα είδος ταμπού στη Γαλλία να μιλάμε γι’ αυτό, γιατί μόλις κατηγορείς την αστυνομία, είσαι εναντίον της», λέει ο δημοσιογράφος Ivan du Roy, του Basta! ενός γαλλικού ανεξάρτητου μέσου ενημέρωσης, το οποίο έγινε το πρώτο μέσο που συνέλεξε πληροφορίες για τους θανάτους υπό κράτηση σε αστυνομικές επιχειρήσεις το 2014, χρόνια πριν η Γενική Επιθεώρηση της Εθνικής Αστυνομίας αρχίσει να δημοσιεύει αντίστοιχες πληροφορίες το 2018.

Η Controle Alt Delete, μια οργάνωση της κοινωνίας των πολιτών στην Ολλανδία, ερευνά από το 2016 περιπτώσεις θανάτων υπό κράτηση ή σε αστυνομικές δράσεις. «Ξεκινήσαμε αφού συνειδητοποιήσαμε το 2015 ότι η εισαγγελία και η αστυνομία δεν δημοσίευαν όλα τα δεδομένα», λέει ο Jair Schalkwijk, δικηγόρος και συνιδρυτής της οργάνωσης. Επισημαίνει ότι, προηγουμένως, η Εισαγγελία δημοσίευε μόνο αναφορές σχετικά με τη χρήση όπλων από τους αστυνομικούς και πόσες φορές κατέληξαν σε θάνατο. «Αναγκάσαμε την κυβέρνηση να αναφέρει όλες τις περιπτώσεις θανάτων που σχετίζονται με την αστυνομία», προσθέτει ο Schalkwijk.

Στη γειτονική Γερμανία, η ομοσπονδιακή κυβέρνηση εξακολουθεί να συλλέγει στοιχεία μόνο για τους θανάτους από αστυνομικούς πυροβολισμούς, όπως και στη Σουηδία.

Μετανάστες και άτομα με ψυχικές ασθένειες, τα κύρια θύματα

Από τις 13 χώρες που παρείχαν στοιχεία για τους θανάτους που σχετίζονταν με την αστυνομία μεταξύ 2020 και 2022, η Ουγγαρία έδωσε πληροφορίες σχετικά με την εθνικότητα του θανόντος σε όλες τις περιπτώσεις ενώ η Αυστρία, η Τσεχία, η Γερμανία και η Ισπανία σε ορισμένες από τις περιπτώσεις. Μαζί παρείχαν στοιχεία εθνικότητας για μόλις 55 από τους 487 θανάτους που αναφέρθηκαν κατά τα τρία αυτά έτη. Οι μισοί ήταν αλλοδαποί.

Ο Mathieu Rigouste είναι ανεξάρτητος Γάλλος κοινωνιολόγος. Συνδέει το μεγάλο ποσοστό θανάτων υπό αστυνομική κράτηση μεταξύ μεταναστευτικών πληθυσμών με την αποικιακή ιστορία χωρών όπως το Ηνωμένο Βασίλειο, η Ισπανία και η Γαλλία. «Τα αστυνομικά εγκλήματα συμβαίνουν συνήθως σε μη λευκούς προλετάριους», λέει ο Rigouste. Ο Adama Traoré, γεννημένος στη Γαλλία από γονείς από το Μάλι, είναι ένα τέτοιο παράδειγμα: η αστυνομία συνέλαβε τον Traoré το 2016 στο Beaumont-sur-Oise, έξω από το Παρίσι, και πέθανε υπό αστυνομική κράτηση. «Ο Traoré ήταν ένας μαύρος προλετάριος από μια προαστιακή γειτονιά που κυνηγήθηκε από την αστυνομία, συνελήφθη και στραγγαλίστηκε. Ποινικοποιήθηκε πρώτα από την αστυνομία και στη συνέχεια από τα μέσα μαζικής ενημέρωσης και τους πολιτικούς», λέει ο Rigouste.

Η ύπαρξη ψυχικής ασθένειας είναι επίσης σημαντικός παράγοντας που σχετίζεται με αυτούς τους θανάτους. Οι περισσότερες από τις δημόσιες διοικήσεις με τις οποίες επικοινωνήσαμε δεν παρείχαν ούτε γι’ αυτό συγκεκριμένες πληροφορίες. Μόνο η Δανία, η Ισπανία, η Γαλλία και η Γερμανία επιβεβαίωσαν ότι ο θανών είχε προβλήματα ψυχικής υγείας ή βρισκόταν σε «κατάσταση διέγερσης» σε 43 περιπτώσεις.

Τα τραύματα από πυροβολισμούς, η κύρια αιτία θανάτου

Τα τραύματα από πυροβολισμούς αστυνομικών είναι η κύρια αιτία θανάτου υπό κράτηση ή σε αστυνομικές επεμβάσεις. Στις χώρες που παρείχαν πληροφορίες σχετικά με τις αιτίες αυτών των θανάτων, περισσότεροι από ένας στους τρεις θανάτους μεταξύ 2020 και 2022 οφείλονται σε τραύματα από πυροβολισμούς. Τουλάχιστον 98 άνθρωποι έχασαν τη ζωή τους. Οι 41 ήταν στη Γαλλία και οι 27 στη Γερμανία.

Σύμφωνα με το γαλλικό Basta! ο αριθμός των θανάτων από αστυνομικούς πυροβολισμούς στη Γαλλία άρχισε να αυξάνεται το 2017. Εκείνη τη χρονιά, η κυβέρνηση του τότε προέδρου Φρανσουά Ολάντ μεταρρύθμισε τον νόμο περί δημόσιας ασφάλειας, χαλαρώνοντας τα όρια σχετικά με το πότε οι αστυνομικοί μπορούσαν να χρησιμοποιούν τα όπλα τους. 

Οι θάνατοι από πυροβολισμούς αστυνομικών δεν είναι οι μόνοι. Η αστυνομία σκοτώνει μερικές φορές ανθρώπους χρησιμοποιώντας υποτίθεται μη θανατηφόρα όπλα, όπως τα taser, τα οποία χρησιμοποιεί ακολουθώντας συχνά πρωτόκολλα που έρχονται σε αντίθεση με τις συστάσεις του κατασκευαστή, όπως η χρήση τους εναντίον ανθρώπων σε κατάσταση διέγερσης. Μεταξύ του 2020 και του 2022, η δημοσιογραφική ομάδα Civio εντόπισε τουλάχιστον οκτώ περιπτώσεις θανάτων μετά από χρήση taser από την αστυνομία: τρεις στην Ολλανδία, μία στη Γαλλία και τέσσερις στη Γερμανία, αν και σε τρεις από τις γερμανικές περιπτώσεις οι επίσημες εκθέσεις αναφέρουν ότι η αιτία θανάτου δεν σχετίζεται. Σε πέντε από αυτές τις περιπτώσεις το άτομο ήταν ψυχικά άρρωστο ή ταραγμένο.

Μεταξύ 2020 και 2022, στην έρευνα εντοπίστηκαν τουλάχιστον 43 άτομα που πέθαναν από αυτοκτονία σε αστυνομική κράτηση. Στο νούμερο αυτό δεν περιλαμβάνεται ο αριθμος των χαρακτηρισμένων «αυτοκτονιών» σε ελληνικά κρατητήρια, όπως στο κολαστήριο της Κω. Στην Ευρώπη οι περισσότεροι από αυτούς τους θανάτους σημειώθηκαν στην Ισπανία, τη Γαλλία και τη Δανία, ωστόσο σε άλλες χώρες, με λιγότερους θανάτους σχετιζόμενους με την αστυνομία και λιγότερους νεκρούς, οι αυτοκτονίες αντιπροσωπεύουν σχεδόν όλους τους θανάτους υπό αστυνομική κράτηση. Η Λετονία ανέφερε πέντε θανάτους υπό αστυνομική κράτηση μεταξύ 2020 και 2022 και άλλους δύο το 2023. Η Ουγγαρία ανέφερε έξι θανάτους. Στη Γερμανία, κανένα κρατίδιο δεν έχει αναφέρει περιπτώσεις αυτοκτονιών, αλλά τουλάχιστον ένα από αυτά, η Βαυαρία, επισημαίνει ότι οι θάνατοι αυτοί δεν περιλαμβάνονται στις εκθέσεις, εάν δεν έχουν προηγηθεί μέτρα καταναγκασμού από τους αστυνομικούς.

Ανεπαρκής έρευνα

Παρά τη σύσταση του ΟΗΕ ότι η διαδικασία διερεύνησης των θανάτων που σχετίζονται με τις δυνάμεις ασφαλείας θα πρέπει να υπόκειται σε δημόσιο έλεγχο, στις περισσότερες περιπτώσεις οι πληροφορίες σχετικά με τις έρευνες αυτές είναι ελάχιστες.

Από το 2010, το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων έχει καταδικάσει χώρες της ΕΕ 236 φορές για μη διερεύνηση πιθανών περιπτώσεων βασανιστηρίων ή κακομεταχείρισης και άλλες 157 φορές για μη διερεύνηση θανάτων, τόσο σε επαφή με την αστυνομία όσο και σε άλλα πλαίσια. Η Ρουμανία, η οποία, όπως και η Ελλάδα, αρνήθηκε να παράσχει στοιχεία για θανάτους που σχετίζονται με την αστυνομία στην έρευνά μας, έχει 79 καταδίκες για παράλειψη διερεύνησης πιθανών περιπτώσεων κακομεταχείρισης και βασανιστηρίων και άλλες 60 για θανάτους, συμπεριλαμβανομένων εκείνων πέντε ανθρώπων που σκοτώθηκαν σε αντικυβερνητική διαδήλωση. Η Βουλγαρία και η Ιταλία, οι οποίες επίσης αρνήθηκαν να δώσουν στοιχεία, έχουν 57 και 33 καταδίκες αντίστοιχα για παραβιάσεις της Ευρωπαϊκής Σύμβασης Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων.

Στις περισσότερες περιπτώσεις θανάτου, οι δημόσιες διοικήσεις απέτυχαν επίσης να ενημερώσουν σχετικά με τις ποινικές ή εργασιακές συνέπειες για τους εμπλεκόμενους αστυνομικούς. Παρείχαν τέτοια στοιχεία για μόλις 97 από τις 487 περιπτώσεις που καταγράφηκαν μεταξύ 2020 και 2022. Από αυτές, η μόνη περίπτωση στην οποία η διοίκηση επιβεβαίωσε τη φυλάκιση των εμπλεκόμενων αστυνομικών έλαβε χώρα στη Χώρα των Βάσκων στην Ισπανία.

Τον Ιανουάριο του 2025 το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο Δικαιωμάτων του Ανθρώπου (ΕΔΔΑ) καταδίκασε την Ελλάδα για υπόθεση αστυνομικής βίας βασισμένο σε δύο πορίσματα του Συνηγόρου του Πολίτη. Πρόκειται για περιστατικό του Οκτώβρη του 2016 (που ανέδειξε το Ελληνικό Παρατηρητήριο του Ελσίνκι), με θύματα τρεις Ρομά, το οποίο η ΕΛΑΣ έθεσε στο αρχείο απαλλάσσοντας τους εμπλεκόμενους αστυνομικούς.

*Η διασυνοριακή έρευνα δεδομένων εκπονήθηκε στο πλαίσιο του Ευρωπαϊκού Δικτύου Δημοσιογραφίας Δεδομένων (EDJNet).

Την έρευνα συντόνισε η ισπανική δημοσιογραφική ομάδα του Civio, ενώ συμμετείχαν οι δημοσιογραφικές ομάδες: Dennik N (Σλοβακία), OpenPolis (Ιταλία), OBCT (Ιταλία), DW (Γερμανία), Αtlatzo (Ουγγαρία), VoxEurope (Γαλλία), Divergente (Πορτογαλία), Pod črto (Σλοβενία), The Journal Investigates (Ιρλανδία), MIIR (Ελλάδα).

Το κείμενο δημοσιεύθηκε στην Εφημερίδα των Συντακτών την Τετάρτη 5 Μαρτίου 2025.

Πηγή: Εuropean Union-EP

• Η Ελλάδα διαθέτει την πλειοψηφία των πόρων (37%) για την πράσινη μετάβαση του Ταμείου Ανάκαμψης στην ενίσχυση των ΑΠΕ. Μόλις το 11% στην αντιμετώπιση της κλιματικής αλλαγής.
• Η ελληνική κυβέρνηση δεν έχει εκπληρώσει το 79% των πράσινων στόχων. 
• Στα 3 δισ. μέχρι σήμερα οι εκταμιεύσεις για πράσινες επενδύσεις.
• Παραμένει χωρίς χωροταξικό σχεδιασμό η ανάπτυξη των ΑΠΕ. 
• Καμία από τις μεταρρυθμίσεις του ελληνικού Σχεδίου Ανάκαμψης δεν αφορά το σύστημα περιβαλλοντικών ελέγχων.

Ο όρος «πράσινες επενδύσεις» δεν φαίνεται να έχει εδώ και καιρό την αίγλη που διεκδικούσαν οι πολιτικοί εμπνευστές του. Οι αντιδράσεις κατοίκων σε περιοχές της ελληνικής επαρχίας απέναντι στην αλόγιστη διασπορά εγκαταστάσεων Ανανεώσιμων Πηγών Ενέργειας (ανεμογεννήτριες, φωτοβολταϊκά, κλπ) έχουν πολλαπλασιαστεί, τη στιγμή που ένας πακτωλός χρημάτων που προέρχεται από το Ταμείο Ανάκαμψης και Ανθεκτικότητας εστιάζει στον πυλώνα της λεγόμενης «πράσινης μετάβασης» για την ενεργειακή επάρκεια των χωρών της ΕΕ. Ποιοι είναι όμως οι όροι αυτής της μετάβασης, τι περιλαμβάνει και πώς διασφαλίζεται η προστασία του περιβάλλοντος μέσα από τις επενδύσεις και τις μεταρρυθμίσεις που περιλαμβάνει ο Μηχανισμός Ανάκαμψης;

Το Ευρωπαϊκό Δίκτυο Δημοσιογραφίας Δεδομένων (EDJNet) με τη συμμετοχή του MIIR έθεσε στο μικροσκόπιο της έρευνας τα δεδομένα της Ευρωπαϊκής Επιτροπής για την «πράσινη μετάβαση»  μαζί με τα Σχέδια Ανάκαμψης της Ελλάδας και ακόμη 10 χωρών της νότιας και ανατολικής Ευρώπης, προκειμένου να εντοπίσει τις απαντήσεις στα παραπάνω ερωτήματα και, κυρίως, να ρίξει φως στις επιπτώσεις από τις παρεμβάσεις που συνδέονται με τον βασικότερο ίσως πυλώνα του Μηχανισμού.

Τι ποσοστό πόρων διαθέτει η Ελλάδα σε κλιματικούς στόχους

Οι πόροι και οι στόχοι που διατίθενται από την Ε.Ε έχουν διαφορετική σημασία για τα διάφορα κράτη μέλη. Για ορισμένους, ο Μηχανισμός Ανάκαμψης αποτελεί μοναδική ευκαιρία για οικονομική και κοινωνική ανάπτυξη. Αυτό ισχύει ιδιαίτερα για τις χώρες της νότιας και της ανατολικής Ευρώπης, στις οποίες έχουν κατανεμηθεί τα υψηλότερα ποσοστά κεφαλαίων σε σχέση με τα αντίστοιχα ακαθάριστα εγχώρια προϊόντα (ΑΕΠ) τους. Μεταξύ αυτών και η Ελλάδα, όπως επίσης οι Κροατία, Ισπανία, Ρουμανία, Ιταλία, Πορτογαλία, Πολωνία, Βουλγαρία, Λιθουανία, Ουγγαρία και Σλοβακία. Εξου και τα κράτη αυτά τέθηκαν στο μικροσκόπιο της έρευνας.

Και οι 11 χώρες που εξετάζονται πληρούν την ποσόστωση του 37% των κονδυλίων που οφείλουν τα εθνικά Σχέδια να επενδύουν στην πράσινη μετάβαση. Κάποιες το ξεπερνούν κατά πολύ: στην πρώτη θέση βρίσκεται η Ουγγαρία, η οποία αφιερώνει το 67% των πόρων του εθνικού της σχεδίου σε στόχους για το κλίμα και το περιβάλλον. Την Ουγγαρία ακολουθεί η Βουλγαρία, μια άλλη χώρα που αφιερώνει περισσότερο από το ήμισυ των κεφαλαίων της για την πράσινη μετάβαση (57%). Η Σλοβακία και η Πολωνία βρίσκονται κοντά με 48% και 47% αντίστοιχα, ενώ η Ελλάδα βρίσκεται στη δέκατη θέση με 38%.

Στην αναλυτικότερη κατανομή των πόρων της πράσινης μετάβασης σε επιμέρους κλιματικούς/περιβαλλοντικούς τομείς, τα αποτελέσματα δείχνουν ότι η Ελλάδα μαζί με 4 ακόμη χώρες (Πολωνία, Βουλγαρία, Λιθουανία και Ουγγαρία) αφιέρωσαν το μεγαλύτερο μερίδιο κεφαλαίων για την ανάπτυξη ανανεώσιμων πηγών ενέργειας, ενώ 4 κράτη στόχευσαν στην ενεργειακή απόδοση (Κροατία, Ισπανία, Πορτογαλία και Σλοβακία) και μόλις 2 στη βιώσιμη κινητικότητα (Ρουμανία και Ιταλία).

Είναι δύσκολο να ανασυνθέσουμε με βεβαιότητα τους λόγους για τους οποίους τα κράτη αποφάσισαν να επενδύσουν περισσότερα σε έναν στόχο παρά σε έναν άλλο. Ωστόσο, μπορούμε να κάνουμε κάποιες υποθέσεις. Για παράδειγμα, είναι ενδιαφέρον να σημειωθεί ότι η Πολωνία, η Ουγγαρία και η Λιθουανία έχουν διαθέσει περισσότερους από τους μισούς πόρους τους για την πράσινη μετάβαση στην ανάπτυξη των ανανεώσιμων πηγών ενέργειας. Οι δύο πρώτες κατατάσσονται σύμφωνα με τη Eurostat στην τελευταία θέση μεταξύ των κρατών μελών της Ε.Ε. όσον αφορά την κατανάλωση ενέργειας από ανανεώσιμες πηγές. Έχουν επομένως παραπάνω κίνητρο να επενδύσουν περισσότερο στον τομέα αυτόν, ώστε να είναι σύμφωνες με τους ευρωπαϊκούς στόχους.

Και αν για την Πολωνία και την Ουγγαρία η πλειοδοσία στις ανανεώσιμες πηγές ενέργειας εξηγείται από την ελλιπή ανάπτυξη αυτών, για το ελληνικό Σχέδιο Ανάκαμψης που κατευθύνει την πλειοψηφία των πράσινων πόρων (37%) στις ΑΠΕ, δεν ισχύει το ίδιο. Η χώρα με βάση τα ίδια στατιστικά της Eurostat βρίσκεται περίπου στη μέση των ευρωπαϊκών χωρών ως προς το μερίδιο ενέργειας από ΑΠΕ με 22,7% (πρόκειται για την ενέργεια συνολικά σε μέσα μεταφοράς, ρεύμα και ψύξη-θέρμανση), ελάχιστα κάτω από τον μέσο όρο των 27 χωρών της ΕΕ που είναι στο 23%.

Γιατί λοιπόν η χώρα μας επέλεξε να επενδύσει περισσότερο και δυσανάλογα πολύ στις Ανανεώσιμες Πηγές, σε σύγκριση με άλλους στόχους, όπως η ενεργειακή απόδοση (33% των πόρων) που αφορά κυρίως την ενεργειακή αναβάθμιση και ανακαίνιση κτιρίων, σπιτιών, δημόσιων υποδομών, κλπ. Και γιατί επέλεξε να κατευθύνει ελάχιστους συγκριτικά πόρους στο εξαιρετικά κρίσιμο πεδίο της αντιμετώπισης και προσαρμογής στην κλιματική αλλαγή (μόλις το 11%) ή τη βιώσιμη κινητικότητα (3%) παρά τα τεράστια προβλήματα στα αστικά κέντρα και ειδικά στην Αθήνα;

«Το ελληνικό σχέδιο Ανάκαμψης δεν εκπονήθηκε σωστά, γιατί εκεί που θα έπρεπε να έχει διοχετευτεί το πολύ χρήμα, και ήταν όντως μια ευκαιρία, είναι ο κτιριακός τομέας στην Ελλάδα. Δηλαδή ζητήματα ενεργειακής αναβάθμισης, αποδοτικότητας, καλής θωράκισης των κτιρίων, με την κλιματική κρίση να έρχεται και να χτυπάει αλύπητα τον κτιριακό τομέα», υποστηρίζει η Θεοδότα Νάντσου επικεφαλής Περιβαλλοντικής Πολιτικής της WWF Ελλάδας.

Χωρίς θερμομόνωση

Από τις περίπου 6,5 εκατομμύρια συνολικά κατοικίες στη χώρα, πάνω από τις μισές χτίστηκαν πριν από το 1980, επομένως δεν διαθέτουν καμία θερμομόνωση. Με βάση στοιχεία του υπουργείου Περιβάλλοντος και Ενέργειας, το 77% αυτών των κατοικιών που έχουν εκδώσει Πιστοποιητικά Ενεργειακής Απόδοσης, τοποθετούνται στις τρεις χειρότερες ενεργειακά κλάσεις (Ε, Ζ και Η), ενώ στις δύο καλύτερες ενεργειακά κλάσεις τοποθετείται λιγότερο από το 5% των κατοικιών στην Ελλάδα.

Το πρόγραμμα “εξοικονομώ” που αξιοποιεί πόρους του Ταμείου και εφαρμόζεται για την αναβάθμιση-ανακαίνιση των σπιτιών είναι «τελείως ανεπαρκές», επισημαίνει η Νάντσου, «διότι είναι πάρα πολύ μικρό σαν ποσό, τη στιγμή που η Ελλάδα έχει τρύπια κτήρια. Είναι πολύ λίγα τα χρήματα. Και ήταν μια τεράστια ευκαιρία να αναβαθμιστεί ο κτιριακός τομέας, ώστε να είναι βιώσιμα τα υπόγεια, τα σπίτια στις παλιές πολυκατοικίες, στα χωριά που εξαρτώνται από κάρβουνα και τζάκια και καίγονται οι άνθρωποι με σόμπες». 

Ενεργειακή φτώχεια

Το θέμα της ψύξης-θέρμανσης και των μονώσεων των κτιρίων, είναι κρίσιμο καθώς συνδέεται άρρηκτα και με τα μέτρα αντιμετώπισης της ενεργειακής φτώχειας, της αδυναμίας δηλαδή των πολιτών να καλύψουν/πληρώσουν λογαριασμούς ρεύματος, πετρελαίου, κλπ για να έχουν ανεκτές συνθήκες θερμοκρασιακά στο σπίτι τους. Δηλαδή όταν η θέρμανση και η ψύξη, που αυτό είναι το κύριο ζητούμενο για την Ελλάδα, είναι πανάκριβη πολυτέλεια.

Σύμφωνα με τα στοιχεία της Eurostat, πάνω από ένας στους τρεις Ελληνες (34%) αυτή τη στιγμή δεν ζει σε επαρκώς κλιματιζόμενο σπίτι τους θερινούς μήνες.

Πηγή: Freepik

Χωρίς χωροταξικό σχεδιασμό η ανάπτυξη των ΑΠΕ

Την ίδια στιγμή παρατηρείται και ένα δεύτερο οξύμωρο με το ελληνικό Σχέδιο Ανάκαμψης. Ενώ έχει διοχετεύσει το μεγαλύτερο ποσοστό επενδύσεων στις ΑΠΕ, οι μεταρρυθμίσεις για τη θεσμική προστασία του περιβάλλοντος είναι πενιχρές.

Εν γένει, τα περισσότερα ορόσημα που εντάχθηκαν στο ελληνικό σχέδιο ήταν μεταρρυθμίσεις που είχαν μηδενικό κόστος και αφορούν δεσμεύσεις ότι θα βελτιώσει το θεσμικό πλαίσιο στο τάδε ή το δείνα πεδίο. 

Επιπλέον ειδικά στον πυλώνα της πράσινης μετάβασης «ήταν κατά βάση μεταρρυθμίσεις για τις ΑΠΕ, τελείως αποσπασματικές», μας εξηγεί η Νάντσου, αφού δεν καταπιάνονται με το μείζον εδώ και χρόνια έλλειμμα χωροταξικού σχεδιασμού των ΑΠΕ, ούτε με το σύστημα περιβαλλοντικών ελέγχων.

«Στην πραγματικότητα ενώ στην Ελλάδα όντως οι ΑΠΕ προχωράνε με γοργό ρυθμό», σημειώνει, «προχωρούν επειδή υπάρχει ήλιος και άνεμος, και όχι επειδή η αδειοδοτική διαδικασία είναι καλή ή υπάρχει σωστός χωροταξικός σχεδιασμός, ώστε να ξέρει ο επενδυτής που και αν μπορεί να φτιάξει την αιολική εγκατάσταση». 

Αιολικό πάρκο στο Πέτρα Σελί Κρήτης – Πηγή: Ντοκιμαντέρ “Ασκός του Αιόλου”

Ανεξέλεγκτη χωροθέτηση

Για τον ίδιο λόγο, εξάλλου, η Κομισιόν έχει ανοιχτή υπόθεση παραβίασης κατά της Ελλάδας για την ανεξέλεγκτη χωροθέτηση ανεμογεννητριών (παράβαση (2014)4073 σχετικά με τη χωροθέτηση αιολικών πάρκων, που βρίσκεται στο στάδιο της αιτιολογημένης γνώμης από τον Φεβρουάριο 2023), καθώς δεν διαθέτει ειδικό χωροταξικό σχέδιο για τις ΑΠΕ, διότι το υφιστάμενο είναι απαρχαιωμένο (2008) και δεν είναι σύμφωνο με την Οδηγία για την προστασία των περιοχών Natura. Και ως εκ τούτου πρέπει η ελληνική κυβέρνηση να το αναθεωρήσει. 

Ωστόσο, η ελληνική κυβέρνηση δεν συμμορφώνεται και μεταθέτει την αναθεώρησή του διαρκώς. Με συνέπεια, εκπρόσωποι της Κομισιόν- στην ετήσια συνάντηση με επιτελείς του Υπουργείου Περιβάλλοντος για τον έλεγχο εφαρμογής της κοινοτικής περιβαλλοντικής νομοθεσίας- να προειδοποιούν ότι η παραπομπή της χώρας στο Ευρωπαϊκό Δικαστήριο είναι πολύ πιθανή «δεδομένου ότι η αναθεώρηση του Χωροταξικού των ΑΠΕ, η οποία θα περιλαμβάνει και την εξέταση των σωρευτικών επιπτώσεων, μετατίθεται από χρόνο σε χρόνο» (Αυγή, 28/7/2024, Λ.Σταυρογιάννη).
Η ολοκλήρωση της μελέτης έχει μετατεθεί από το ΥΠΕΝ αυτή τη φορά στο τέλος του 2025, παρότι η διαγωνιστική διαδικασία για την ανάθεση κατάρτισης της μελέτης ξεκίνησε από το 2019.

Στο ήδη προβληματικό πλαίσιο χωροθέτησης ανεμογεννητριών, φωτοβολταϊκών, κλπ, η ελληνική κυβέρνηση επέλεξε να εντάξει στο ελληνικό Σχέδιο ως μεταρρύθμιση την ενίσχυση του νομικού πλαισίου για φαραωνικά υπεράκτια αιολικά πάρκα (ανεμογεννήτριες μέσα στις θάλασσες, λίμνες, κλπ). Στην ίδια διάταξη περιλαμβάνει και την «επανεξέταση» και «βελτιστοποίηση» των χρήσεων παραγωγικής γής για νέες δυνατότητες ΑΠΕ, όπως τα αγροφωτοβολταϊκά συστήματα. 

Διόλου τυχαία λοιπόν στον κατάλογο με τους 100 τελικούς αποδέκτες με την υψηλότερη χρηματοδότηση από το Ταμείο Ανάκαμψης πλήθος εταιρειών αιολικής και ηλιακής ενέργειας κατέχουν περίοπτη θέση, όπως η ΤΕΡΝΑ Ενεργειακή που λαμβάνει τη 12η με τα περισσότερα χρήματα (250 εκ ευρώ), ενώ και στα Έργα της πράσινης μετάβασης που περιλαμβάνονται στην ιστοσελίδα του ελληνικού Σχεδίου “Ελλάδα 2.0”, εξέχουσα θέση έχουν τα projects για την εγκατάσταση “Συστημάτων Αποθήκευσης Ηλεκτρικής Ενέργειας καθοριστικών για την ανάπτυξη των ΑΠΕ” προϋπολογισμού 200 εκ ευρώ. Στην παραπάνω λίστα πράσινων έργων περιλαμβάνονται και οι αμφιλεγόμενες τεχνολογίες δέσμευσης και αποθήκευσης διοξειδίου του άνθρακα, για τις οποίες θα μιλήσουμε παρακάτω.

Αξίζει να σημειώσουμε ότι ο κατάλογος των υψηλότερων τελικών αποδεκτών ανανεώθηκε τελευταία φορά τον Νοέμβριο του 2023, με την κυβέρνηση να μην τηρεί τη ντιρεκτίβα του Μηχανισμού για ανανέωση του καταλόγου δύο φορές τον χρόνο. Επιπλέον, ως τελικός αποδέκτης, βάσει των οδηγιών της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, θεωρείται η οντότητα (νομικό ή φυσικό πρόσωπο) που λαμβάνει απευθείας κεφάλαια του Ταμείου και δεν είναι ανάδοχος, εξου και πλην των ιδιωτών ο κατάλογος περιέχει Υπουργεία, δημόσιους οργανισμούς, κλπ που εν συνεχεία αναθέτουν τα έργα. Κατα συνέπεια ο κατάλογος δεν περιλαμβάνει όλες τις εταιρείες αναδόχους που προκύπτουν μετά από την ανάθεση των συμβάσεων. Ανάλογα ισχύει και για τη λίστα των Έργων στη σελίδα του Ελλάδα 2.0, όπως τα συστήματα αποθήκευσης ενέργειας από ΑΠΕ που προαναφέραμε, για τα οποία αναφέρεται στη σχετική απόφαση ένταξης ότι θα ακολουθήσει ανταγωνιστική διαδικασία υποβολής προσφορών για τους αναδόχους.

Πηγή: Pixabay

Καμία μεταρρύθμιση στο σύστημα περιβαλλοντικών ελέγχων

Την ίδια ώρα, καμία μεταρρύθμιση του ελληνικού Σχεδίου δεν αφορά την ενίσχυση του συστήματος περιβαλλοντικών ελέγχων. 

«Στην Ελλάδα δεν υπάρχει σοβαρός περιβαλλοντικός έλεγχος» σημειώνει κατηγορηματικά η Νάντσου. «Αυτή τη στιγμή, πηγαίνει όποιος θέλει, όπου θέλει, χτίζει ό,τι θέλει, μετά ξέρει ότι θα το νομιμοποιήσουν ύστερα από λίγα χρόνια, δεν πληρώνει τους φόρους που θα έπρεπε, δεν φροντίζει να βγάλει μια οικοδομική άδεια όπως πρέπει,  να κάνει τη μελέτη όπως πρέπει, να ρίξει τα λύματα όπως πρέπει. Και μετά το πραγματικό κόστος που είναι το περιβαλλοντικό, το επωμιζόμαστε εμείς»

Παρόλα αυτά, επισημαίνει, η Ελλάδα «δεν έβαλε ορόσημα και στόχους προκειμένου να φτιάξει έναν στιβαρό μηχανισμό ελέγχου που βοηθάει αποδεδειγμένα, όπως και ο ΟΟΣΑ και η ΕΕ έχουν διατυπώσει, ότι δηλαδή, όταν έχεις στιβαρούς μηχανισμούς ελέγχου τότε έχεις, περιβαλλοντική υγεία, περιβαλλοντική καινοτομία και πιο υγιή οικονομική δραστηριότητα».

«Τέτοιες μεγάλες μεταρρυθμίσεις δεν έχουν μπει στο ελληνικό σχέδιο», καταλήγει με απογοήτευση η επικεφαλής Περιβαλλοντικής Πολιτικής της WWF Ελλάδας

Πολύ πίσω η εκπλήρωση των ορόσημων 

Όσον αφορά την εκπλήρωση των 172 ορόσημων και στόχων της πράσινης μετάβασης στο ελληνικό Σχέδιο και την τήρηση των σχετικών προθεσμιών για  71 μεταρρυθμίσεις, η Ελλάδα μέχρι στιγμής δεν έχει εκπληρώσει το 79% αυτών, φαινόμενο που συναντάμε και στις άλλες χώρες, όπως η Ιταλία και η Κροατία που έχουν καταφέρει να εκπληρώσουν το 25%. 

3 δισ έχει εισπράξει μέχρι σήμερα η Ελλάδα για πράσινες επενδύσεις

Οι συνολικοί πόροι που εχει εκταμιεύσει από το Ταμείο Ανάκαμψης η Ελλάδα μέχρι στιγμής για όλους τους πυλώνες του προγράμματος ανέρχονται σε 17,2 δισ, σύμφωνα με την ιστοσελίδα του ελληνικού σχεδίου Ελλάδα 2.0, απο τα 36 δισ συνολικά που δύναται να λάβει σε δάνεια (17,73 δισ) και μη επιστρεπτέες επιχορηγήσεις (18,22 δισ). Τα χρήματα αυτά αντιστοιχούν στο 16,2% ως μερίδιο του ΑΕΠ της χώρας.

Σύμφωνα με τον πίνακα κατανομής των επιλέξιμων κονδυλίων από τα πράσινα ομόλογα του NextGenerationEU (ο χρηματοδοτικός μηχανισμός που τροφοδοτεί τους σχετικούς με το κλίμα πόρους του Ταμείου Ανάκαμψης), η Ελλάδα δύναται να έχει πρόσβαση σε 14,359 δισ, κατατασσόμενη στην 5η θέση με τους περισσότερους επιλέξιμους πόρους από τα πράσινα ομόλογα.

Σύμφωνα με τα στοιχεία της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, η Ελλάδα μέχρι σήμερα έχει εισπράξει συνολικά στο πλαίσιο του πυλώνα της πράσινης μετάβασης 2,84 δισ και επιπλέον 153 εκ ευρώ ως προ-εκταμίευση στο πλαίσιο του προγράμματος RePowerEU, σύνολο δηλαδή σχεδόν 3 δισ ευρώ.

Η Ιταλία για την πράσινη μετάβαση έχει λάβει μέχρι στιγμής 15,5 δισεκατομμύρια μαζί με το REPowerEU,  ενώ στη δεύτερη και τρίτη θέση βρίσκονται η Πολωνία και η Ισπανία με 7 και 6,6 δισεκατομμύρια, αντίστοιχα. 

Οι αμφιλεγόμενες τεχνολογίες δέσμευσης και αποθήκευσης διοξειδίου του άνθρακα

Το ελληνικό σχέδιο περιλαμβάνει μεταρρυθμίσεις και επενδύσεις για την αμφιλεγόμενη και ενδεχομένως επικίνδυνη χρήση τεχνολογιών δέσμευσης και αποθήκευσης διοξειδίου του άνθρακα (Carbon Capture and Storage -CCS) για την προώθηση της απανθρακοποίησης της βιομηχανίας Πρόκειται για  τεχνολογίες που σχετίζονται με τη δέσμευση του CO2 από τις βιομηχανικές εγκαταστάσεις ή τις μονάδες παραγωγής ενέργειας που εκπέμπεται, τη συμπίεσή του και τη μεταφορά του σε αποθήκες σε φυσικούς γεωλογικούς σχηματισμούς (εντός του εδάφους). 

Συγκεκριμένα, στις μεταρρυθμίσεις του ελληνικού Σχεδίου περιλαμβάνεται «η θέσπιση του νομικού πλαισίου, του πλαισίου αδειοδότησης και του κανονιστικού πλαισίου για τις τεχνολογίες δέσμευσης, χρήσης και αποθήκευσης διοξειδίου του άνθρακα», ενώ στο ίδιο πλαίσιο έχουν ενταχθεί δύο επενδύσεις: η μία για την παροχή χρηματοδοτικής στήριξης «για την ανάπτυξη της πρώτης εγκατάστασης αποθήκευσης CO2 στην Ελλάδα» και η δεύτερη σχετικά με «το τμήμα μεταφοράς  CO2».

Η πρώτη και μεγαλύτερη επένδυση αφορά στο project της εταιρείας Energean, η οποία αναπτύσσει την πρώτη αποθήκη CO2 στη χώρα, με τη μετατροπή των «εξαντλημένων» ταμιευτήρων πετρελαίου στην υποθαλάσσια λεκάνη του Πρίνου στην Καβάλα σε γεωλογικές αποθήκες. Χρηματοδοτικά έχει ενταχθεί στη δράση Produc-E Green συνολικού προϋπολογισμού 300 εκ ευρώ, ωστόσο το ποσό επιχορηγησης παραμένει ανεπιβεβαίωτο, καθώς η δράση συμπεριλαμβάνει  διαφορετικές κατηγορίες επιδοτήσεων, από την παραγωγή ηλεκτρικών αυτοκινήτων μέχρι την παραγωγή φορτιστών ηλεκτρικών οχημάτων και μπαταριών ή και ανακύκλωσης αυτών.  

Η δεύτερη επένδυση που εντάχθηκε στο πλαίσιο του RePowerEU αφορά στην κατασκευή αγωγού στην περιοχή της Αττικής, ο οποίος θα συνδέει δύο τσιμεντοβιομηχανίες με τερματικό σταθμό υγροποίησης (ενδεχόμενα στη Ρεβυθούσα), απ’ οπου οι εκπομπές υγροποιημένου CO2 θα μεταφέρονται στη συνέχεια με πλοίο στον χώρο αποθήκευσης του Πρίνου.

Περιβαλλοντικές οργανώσεις είχαν αντιδράσει εξαρχής έντονα ήδη από το στάδιο της δημόσιας διαβούλευσης στην ένταξη των CCS τεχνολογιών, με τη WWF μάλιστα σε σχετικό σχόλιο που είχε αναρτήσει να επισημαίνει ότι «έχουν εξαιρετικά υψηλό κόστος και προσφέρουν αμφισβητήσιμη και επιστημονικά αναπόδεικτη συνεισφορά στον μετριασμό της κλιματικής αλλαγής» και πως η χρήση τους δεν αποτελεί «πανάκεια για την απεξάρτηση των βιομηχανικών τομέων από τον άνθρακα και δεν πρέπει να αποτελέσει δικαιολογία για τη συνέχιση της χρήσης ορυκτών καυσίμων»

«Πρόκειται ουσιαστικά για ένα παραμύθι της πετρελαϊκής βιομηχανίας που στις περισσότερες περιπτώσεις χρησιμοποιείται ως μέσο μετριασμού (mitigation) για να απορροφούν τις δικές τους εκπομπές. Και έτσι να συνεχίζουν τη ρυπογόνο εξορυκτική ή άλλη δραστηριότητα τους θάβοντας τις εκπομπές τους», εξηγεί η Νάντσου. Αυτή η διαδικασία εγκυμονεί κινδύνους καθώς θάβεται το διοξείδιο του άνθρακα με μεγάλη πίεση μέσα σε πετρώματα και με αυτό τον τρόπο μπορεί να προκληθούν ζημιές και επικίνδυνες διαρροές στο υπέδαφος. Μαλιστα, η μέθοδος πειραματικά εφαρμόζεται, ωστόσο αυτό δεν εμποδίζει τις βιομηχανίες να ζητούν εξαιρέσεις από υποχρέωση μειώσεων των ρύπων, γιατί θα εγκαταστήσουν CCS. 

Ο κίνδυνος πάντως δεν περιορίζεται μόνο στο παραπάνω, καθώς στο ορόσημο για την έκδοση άδειας αποθήκευσης στην επένδυση στον Πρίνο, δηλώνεται εμμέσως πως μόνο θεωρητικά είναι εξαντλημένο το κοίτασμα στην περιοχή. Κι αυτό γιατί, όπως περιγράφει, «θα ληφθεί μέριμνα ώστε οποιαδήποτε πιθανή εξόρυξη πετρελαίου ή φυσικού αερίου να περιορίζεται στις απαραίτητες ανάγκες διαχείρισης της πίεσης και κατοχύρωσης της ασφάλειας των χώρων αποθήκευσης και κάθε τέτοια εξόρυξη θα πραγματοποιείται μόνο εάν είναι απαραίτητη για την ασφαλή αποθήκευση του CO2. Το CO2, μαζί με τυχόν πετρέλαιο ή φυσικό αέριο που μπορεί να εξορύσσεται, θα διαχωρίζεται και θα επιστρέφεται για μόνιμη αποθήκευση».

Πηγή: Ελληνική Διαχειριστική Εταιρεία Υδρογονανθράκων και Ενεργειακών Πόρων Α.Ε. (ΕΔΕΥΕΠ)

Η ανεπάρκεια της αρχής της «μη πρόκλησης σημαντικής βλάβης»

Σε όλα τα μέτρα και τις επενδύσεις των εθνικών σχεδίων σύμφωνα με την τεχνική καθοδήγηση που παρείχε η Κομισιόν σε όλα τα κράτη μέλη, πρέπει να εφαρμόζεται η λεγόμενη αρχή της «μη πρόκλησης σημαντικής βλάβης» στο περιβάλλον. Η εφαρμογή της αρχής προβλέπει ότι κανένα μέτρο που περιλαμβάνεται σε σχέδιο ανάκαμψης και ανθεκτικότητας δεν θα πρέπει να προκαλεί σημαντική επιβάρυνση για τους περιβαλλοντικούς στόχους.

Πέρα από το εμφανώς αμφιλεγόμενο του όρου, τι συνιστά δηλαδή και τι όχι σημαντική βλάβη, η αρχή έχει δεχτεί εξαρχής σφοδρή κριτική από περιβαλλοντικές οργανώσεις για την ανεπάρκεια της στην εξασφάλιση της περιβαλλοντικής προστασίας κατά την εκπόνηση και εφαρμογή των σχεδίων ανάκαμψης. 

Σε μια δημόσια δήλωση δέκα διεθνών περιβαλλοντικών οργανώσεων υπό την κοινή ομπρέλα των Green10, οι οργανώσεις εκφράζουν τη βαθιά ανησυχία τους για τα απλοποιημένα κριτήρια της αρχής, όπως παρουσιάζονται στην τεχνική καθοδήγηση, όσον αφορά στις περιβαλλοντικές αξιολογήσεις των επενδύσεων από το κάθε κράτος μέλος ακολουθώντας την απλή διαδικασία να συμπληρώνουν κουτάκια (box-ticking) σε φόρμες ερωτήσεων.

Σύμφωνα μάλιστα με τους Green10 που εξέτασαν πλήθος ευρωπαϊκων σχεδίων «οι αξιολογήσεις που διενεργήθηκαν από τις χώρες μέλη στο πλαίσιο της ‘μη πρόκλησης σημαντικής βλάβης’ ήταν φτωχής ποιότητας και δεν θα είναι αποτελεσματικές στην πρόληψη της περιβαλλοντικής βλάβης».

Συγκεκριμένα «πολλά σχέδια ανάκαμψης δεν περιέχουν αρκετές λεπτομέρειες ώστε να είναι δυνατή η αξιολόγηση των περιβαλλοντικών τους επιπτώσεων», ενώ περιλαμβάνονται «αξιολογήσεις για ορισμένα εγκεκριμένα μέτρα που δεν προσδιορίζουν καν τις ακριβείς τοποθεσίες ή λεπτομέρειες, και ως εκ τούτου τα μέτρα δεν θα έπρεπε να έχουν εγκριθεί». Για παράδειγμα, ένα εγκεκριμένο σχέδιο περιλάμβανε χρηματοδότηση για 29 αρδευτικά έργα χωρίς καν να γνωστοποιούνται οι τοποθεσίες των έργων! 

Δυστυχώς, όμως, αυτό δεν είναι η εξαίρεση. «Οι αξιολογήσεις που παρείχαν τα κράτη-μέλη δεν αντανακλούσαν με ακρίβεια τη δυνητική ζημία αυτού και άλλων τέτοιων έργων- αυτό θα φανεί μόνο αργότερα στη διαδικασία, όταν τα κονδύλια θα έχουν ήδη εκταμιευθεί», σημειώνουν οι περιβαλλοντικές οργανώσεις.

Τότε όμως θα είναι πολύ αργά. Γιατί και θα έχει γίνει η ζημιά, και τα χρήματα θα έχουν δοθεί..

*Η έρευνα εκπονήθηκε στο πλαίσιο του Ευρωπαϊκού Δικτύου Δημοσιογραφίας Δεδομένων (EDJNet). Επικεφαλής αυτής ήταν η ιταλική δημοσιογραφική ομάδα του Openpolis, ενώ συμμετείχαν ακόμη το MIIR απο την Ελλάδα και οι δημοσιογραφικές ομάδες Dennik N από τη Σλοβακία και Eurologus από την Ουγγαρία.

Πηγή επόμενης φωτογραφίας: European Union-EP

Έρευνα-κείμενο: Ιωάννα Λουλούδη, Κώστας Ζαφειρόπουλος, Νίκος Μορφονιός (MIIR)

Ανάλυση – Οπτικοποίηση δεδομένων:  Κωνσταντίνα Μαλτεπιώτη 

Εικονογράφηση: Λουίζα Καραγεωργίου 

«Μαμά μου, μου είπε θα μου κόψει το λαρύγγι….»

«Μανούλα μου, μανούλα μου πεθαίνω!». Σαλαμίνα, βράδυ Παρασκευής 1η Δεκεμβρίου 2023. Η 74χρονη κ. Ευαγγελία ακούει την 43χρονη κόρη της, Γεωργία Πούτου, στην άλλη άκρη της τηλεφωνικής γραμμής να την παρακαλεί για βοήθεια. Αντιλαμβάνεται γρήγορα ότι η κόρη της έπεσε για άλλη μια φορά θύμα ξυλοδαρμού από τον σύντροφό της. Από το σπίτι της καλεί την Αστυνομία να στείλει περιπολικό, όμως η έκκλησή της πέφτει στο κενό. 

Τελικά σπεύδει η ίδια στο σπίτι της κόρης της. Φτάνοντας την αντικρίζει πεσμένη έξω στον κήπο του σπιτιού να αιμορραγεί. Η γυναίκα δεν μπορεί να περπατήσει, της έχει σπάσει τον αστράγαλο και της έχει χτυπήσει άγρια τα γόνατα. Ο δράστης δεν είναι πουθενά. Η χτυπημένη γυναίκα μαζί με τη μητέρα της και τον 15χρονο γιο της-παιδί με ειδικές ανάγκες-  ξεκινούν για το Αστυνομικό Τμήμα του νησιού.

Οι αστυνομικοί εκεί δεν παίρνουν κατάθεση: «Πηγαίντε στο κέντρο υγείας, φέρτε και το πόρισμα των γιατρών και ελάτε μετά να κάνετε μήνυση», προστάζουν. Καμία κινητοποίηση για τη σύλληψη του βίαιου δράστη στο πλαίσιο του αυτοφώρου, κανένα ενδιαφέρον για το θύμα.

Την επόμενη μέρα η ίδια η χτυπημένη γυναίκα επιμένει να πάει στην Αστυνομία, παρότι η μητέρα της την αποθαρρύνει, φοβούμενη για το χειρότερο. «Μαμά μου, μου είπε θα μου κόψει το λαρύγγι», απαντά η Γεωργία, όπως περιγράφει συντετριμμένη στο MIIR η μητέρα της. Ο ίδιος φόβος την σπρώχνει να αναζητήσει προστασία. Δεν ήταν ο πρώτος άγριος ξυλοδαρμός της από τον 71χρονο σύντροφό της, που φέρεται να έχει καταδικαστεί και στο παρελθόν για επίθεση σε άλλη γυναίκα, χωρίς αυτό να λειτουργεί περιοριστικά. 

Στο Τμήμα βρίσκει άλλους αστυνομικούς που της παίρνουν κατάθεση, την συμβουλεύουν να μη μείνει στην οικία της και τοποθετούν την εφαρμογή “panic button” στο κινητό της για να καλέσει βοήθεια, αν χρειαστεί. Δεν ήταν αρκετό.

Τρεις ημέρες αργότερα, το πρωινό της 5ης Δεκεμβρίου, η Γεωργία θα έπεφτε νεκρή. Ο κακοποιητής της την αναζήτησε στο σπίτι της μητέρας της όπου είχε καταφύγει. Την πυροβόλησε δύο φορές με μια καραμπίνα μέσα από το τζάμι της πόρτας, τραυματίζοντάς την θανάσιμα στην κοιλιά και το στήθος. Ο δράστης συνελήφθη αλλά ήταν πολύ αργά. Η Γεωργία ήταν το 12ο θύμα γυναικοκτονίας για το 2023. 

Γυναικοκτονίες δίχως τέλος στην Ελλάδα και την Ευρώπη

Επίσημη καταγραφή των γυναικοκτονιών στην Ελλάδα δεν υπάρχει, η κυβέρνηση άλλωστε επιμένει πως δεν υπάρχει λόγος να καταστεί η γυναικοκτονία ιδιώνυμο αδίκημα. Και αυτό ενώ ο αριθμός των γυναικών που δολοφονούνται ή υφίστανται βία από άνδρες παραμένει εξαιρετικά υψηλός στη χώρα. Την παγίωση της βίας κατά των γυναικών τόσο στην Ελλάδα όσο και στην Ευρώπη αποτυπώνει η έρευνα που πραγματοποιεί για δεύτερη χρονιά το Μεσογειακό Ινστιτούτο Ερευνητικής Δημοσιογραφίας (MIIR) μαζί με 14 ακόμη ευρωπαϊκούς δημοσιογραφικούς οργανισμούς στο πλαίσιο του Ευρωπαϊκού Δικτύου Δημοσιογραφίας Δεδομένων (EDJNet).

Για τις ανάγκες της έρευνας και προκειμένου να καλυφθεί η πανευρωπαϊκή έλλειψη συγκρίσιμων δεδομένων για τη βία κατά των γυναικών, οι ομάδες που συμμετείχαν στην έρευνα αναζήτησαν και συνεισέφεραν όσο το δυνατόν περισσότερο ενημερωμένα δεδομένα μέσω αιτημάτων προς τις αρμόδιες αρχές κάθε χώρας για την περίοδο 2014-2023. Τα δεδομένα αναλύθηκαν βάσει δύο πρωτογενών πηγών: τις εκθέσεις του Ευρωπαϊκού Ινστιτούτου για την Ισότητα των Φύλων (EIGE-παρείχε δεδομένα ως το 2018) και τη EUROSTAT (δεδομένα ως το 2021). Το EIGE επικεντρώνεται σε δείκτες που μετρούν τη βία μεταξύ συντρόφων, τον βιασμό και τη γυναικοκτονία, ενώ η Eurostat επικεντρώνεται στις ανθρωποκτονίες από πρόθεση, δίνοντας ξεχωριστή σημασία στη σχέση θύματος-θύτη (σύντροφος ή μέλος της οικογένειας). Θα πρέπει να σημειωθεί ότι το EIGE θεωρεί αυτόν τον ορισμό της ανθρωποκτονίας από πρόθεση από σύντροφο ή συγγενή ως τον πλησιέστερο στη γυναικοκτονία. Στην ανάλυσή μας συμπεριλάβαμε μόνο τα δεδομένα για τα οποία ήμασταν βέβαιοι ότι είναι σύμφωνα με τα πρότυπα του EIGE.

Ετσι, μετρώντας τις γυναικοκτονίες βάσει των στοιχείων που αναλύθηκαν στα πρότυπα του EIGE, εκτιμάται πως τα θύματα είναι τουλάχιστον 4.221 στην Ευρώπη μεταξύ 2012-2022 (δεν προκύπτουν συγκρίσιμα δεδομένα για Βέλγιο, Βουλγαρία, Δανία, Ιρλανδία, Πολωνία και Ρουμανία, ενώ δεν διαθέτουν όλες οι χώρες στοιχεία για κάθε έτος).

Από τον παραπάνω αριθμό προκύπτουν αν μη τι άλλο ενδείξεις υποκαταγραφής των γυναικοκτονιών από τις αστυνομικές αρχές. Κι αυτό γιατί οι στατιστικές της Eurostat δείχνουν πως στην Ευρώπη, σε σύνολο 27 κρατών, καταγράφονται 14143 ανθρωποκτονίες γυναικών από πρόθεση την ίδια δεκαετία (ασχέτως δράστη). Από αυτές, βάσει διαθέσιμων δεδομένων που αναλύσαμε (για 19 χώρες) τουλάχιστον 6806 αποτελούν ανθρωποκτονίες από πρόθεση γυναικών από νυν/πρώην συντρόφους (4334) και συγγενείς (2472). Αντιλαμβάνεται κανείς ότι εάν υπάρξει μεγαλύτερη σπουδή στη συλλογή δεδομένων και τη σωστή καταγραφή της σχέσης θύματος-δράστη από το σύνολο των αστυνομικών αρχών, τότε ο αριθμός των γυναικοκτονιών που θα προκύψει μπορεί να αποδειχθεί πραγματικά δυσθεώρητος. 

Δύο γυναικοκτονίες τον μήνα στην Ελλάδα

Σύμφωνα με τα πλέον επικαιροποιημένα στοιχεία που ζητήσαμε από την ΕΛ.ΑΣ ο αριθμός των γυναικών θυμάτων ανθρωποκτονιών από άνδρες συντρόφους το 2024 ήταν μέχρι τις 29 Φεβρουαρίου ήδη πέντε.

Με βάση τα πιο πρόσφατα δημοσιοποιημένα στοιχεία γυναικοκτονιών για το 2022 (EIGE και εθνικές αρχές), η Ελλάδα σημείωσε αύξηση 4,3% σε σχέση με το 2021, από 23 σε 24 θύματα, επιβεβαιώνοντας ότι τουλάχιστον 2 γυναίκες τον μήνα έχασαν τη ζωή τους από κάποιον στο συντροφικό ή ενδοοικογενειακό τους περιβάλλον. Σημαντική αύξηση παρουσίασε και η Γερμανία (22%). Η Γαλλία και η Ιταλία είχαν μεν μείωση κατά 3,3% και 12,9% αντίστοιχα σε σχέση με το 2021, ωστόσο εξακολουθούν να έχουν σημαντικά υψηλό αριθμό γυναικών θυμάτων γυναικοκτονίας (118 και 61 θύματα αντίστοιχα το 2022). Από την άλλη πλευρά, η Σλοβακία και η Κύπρος -που παραμένει η μόνη χώρα της ΕΕ όπου η γυναικοκτονία αναγνωρίζεται από το 2022 ως ιδιώνυμο έγκλημα- παρουσίασαν μεγάλη μείωση κατά 50% και 60% αντίστοιχα.  

Όσον αφορά τις υψηλότερες αυξήσεις για τη δεκαετία 2012-2022, τα στοιχεία που αναλύθηκαν από τα πρότυπα του EIGE δείχνουν ότι η Ελλάδα είχε τη μεγαλύτερη αύξηση στις γυναικοκτονίες το 2021 με αύξηση 155,6% σε 23 γυναικοκτονίες έναντι 9 το 2020 (σημείωση: στην περσινή έκθεση ο αριθμός των θυμάτων για το 2020 είχε εκτιμηθεί από την Αστυνομία σε 8). Ο δεύτερος υψηλότερος αριθμός εμφανίζεται στη Σουηδία, η οποία σημείωσε αύξηση 120% το 2018 (22 γυναικοκτονίες) σε σύγκριση με το 2017 (10), ενώ ακολουθούν η Σλοβακία με αύξηση 66,7% το 2020 και η Κροατία με 28,6% σε σύγκριση με το 2019.

Με βάση τα πρόσφατα διαθέσιμα στοιχεία για το 2021, ο μέσος ευρωπαϊκός αριθμός των γυναικοκτονιών από ερωτικούς συντρόφους (EIGE) ανά 100.000 γυναίκες (με βάση τις 10 χώρες που παρείχαν στοιχεία) είναι 0,39, αριθμός που αντιστοιχεί σε σχεδόν 4 γυναίκες ανά εκατομμύριο. Με βάση τη Eurostat, ο μέσος αριθμός των ανθρωποκτονιών γυναικών από πρόθεση από ερωτικό σύντροφο για το 2021 για τις ίδιες ακριβώς χώρες με το EIGE είναι 2,4 ανά 100.000 γυναίκες, αριθμός που είναι χαμηλότερος από τα επίσημα στοιχεία που συλλέξαμε από τις εθνικές αρχές για τις χώρες αυτές, γεγονός που θα μπορούσε να κρύβει ότι οι γυναικοκτονίες δεν αναφέρονται σωστά στη Eurostat.

Το 2021 και το 2022 συνολικά 735 γυναίκες δολοφονήθηκαν από τον σύντροφό τους.

Ευρύτερα, το έτος με τις περισσότερες ανθρωποκτονίες γυναικών από τον σύντροφό τους ήταν το 2017, με συνολικά 566 γυναίκες (πρότυπα EIGE), δηλαδή ποσοστιαία μεταβολή 1,6% από την προηγούμενη χρονιά.  Την ίδια χρονιά σημειώθηκε επίσης ο μεγαλύτερος αριθμός (785) ανθρωποκτονιών γυναικών από πρόθεση (Eurostat) από άνδρα μέλος της οικογένειας και σύντροφο, αλλά και ο μεγαλύτερος αριθμός ανθρωποκτονιών γυναικών από πρόθεση από σύντροφο (511). Ο υψηλός αριθμός καταγεγραμμένων γυναικοκτονιών θα μπορούσε ίσως να εξηγηθεί από τη βελτίωση της συλλογής δεδομένων εκ μέρους των αστυνομικών αρχών ή θα μπορούσε να αναδείξει ένα μεγαλύτερο πρόβλημα για το 2017, δεδομένου ότι τα προηγούμενα έτη καταγράφηκε σταθερή αύξηση των ανθρωποκτονιών τόσο στο EIGE όσο και στα στοιχεία της EUROSTAT.

Οι ανεπίσημες πηγές καταγράφουν καλύτερα

Για τις ανάγκες της έρευνας, οι συμμετέχουσες ομάδες συνέλεξαν επίσης στοιχεία από ανεπίσημες πηγές, (ΜΚΟ, συλλογικότητες, Παρατηρητήρια για την καταγραφή των γυναικοκτονιών κα) με στόχο τον έλεγχο της υποκαταγραφής της βίας κατά των γυναικών.

Με την καταγραφή αυτή αποκτούμε εικόνα και για χώρες όπως το Βέλγιο που δεν εμφανίζει πρόσφατα στοιχεία στη Eurostat ή την Eige, αλλά καταγράφει 101 γυναικοκτονίες από το 2020 ως το 2023 (πηγή: “Stop Feminicide Belgie”). Σημαντικά υψηλότερους αριθμούς γυναικοκτονιών συγκριτικά με τις επίσημες πηγές καταγράφουν για τα τελευταία χρόνια οι ανεπίσημες πηγές στην Ιταλία, τη Γαλλία και την Ισπανία. 

Εκτόξευση της βίας όλων των μορφών κατά των γυναικών στην Ελλάδα

Οι γυναικοκτονίες αποτελούν συχνά το τελευταίο και μη αναστρέψιμο στάδιο μιας πορείας κλιμάκωσης της βίας από την πλευρά των θυτών προς το θύμα τους, όπως έδειξε και η πρόσφατη περίπτωση στη Σαλαμίνα. Στο πλαίσιο της έρευνας δεδομένων αναλύσαμε και άλλους δείκτες σχετικά με τη σωματική, ψυχολογική, οικονομική και σεξουαλική βία προκειμένου να αναδειχθεί η διακύμανση που είχε τα τελευταία χρόνια ο αριθμός των γυναικών θυμάτων κάθε μορφής βίας.

Σε ό,τι αφορά τη σωματική και σεξουαλική βία, στην Ελλάδα η περίοδος της πανδημίας χαρακτηρίστηκε από την τρομακτική αύξηση (110,2%) στα θύματα σωματικής βίας το 2020 (3609 γυναίκες) και 70,9% το 2021 (6166 γυναίκες), ενώ τα θύματα σεξουαλικής βίας είχαν αυξηθεί στην ίδια διετία από 69 σε 147. Η εξέλιξη του φαινομένου είναι αποκαρδιωτική για το 2022, όπου καταγράφεται αύξηση σωματικής βίας κατά  20,5% με 7430 θύματα και εκτόξευση της σεξουαλικής βίας (268,7%) με 542 γυναίκες θύματα. Αντίθετα η Κύπρος, την χρονιά κατά την οποία κύρωσε νομικά τη γυναικοκτονία, παρουσίασε μείωση στα περιστατικά σωματικής βίας κατά 9% με 1752 θύματα από 1925 το 2021, όταν είχε σημειώσει αύξηση 78.9% σε σχέση με το 2020 (1076 θύματα).

Η Ελλάδα το 2021 και το 2020 ήταν, με βάση τα διαθέσιμα στοιχεία, η χώρα με τη μεγαλύτερη αύξηση της ψυχολογικής βίας: 108,4% και 104,6% αντίστοιχα. Η τάση αυτή συνεχίστηκε και το 2022, όπου σημειώθηκε αύξηση 28%. Στην ψυχολογική βία το 2022 η Σλοβακία σημείωσε αύξηση 4,1%, ενώ η Ιταλία και η Κύπρος κατέγραψαν μείωση 0,3% και 5,2% αντίστοιχα. Tο EIGE έχει επανειλημμένα υπογραμμίσει τη σημαντική αύξηση της ψυχολογικής βίας κατά τη διάρκεια και μετά την πανδημία.

«Τα συστήματα συλλογής δεδομένων στα κράτη-μέλη παραμένουν πολύ ετερογενή, καθώς βασίζονται σε εθνικές στατιστικές εγκληματικότητας ή άλλες διοικητικές πηγές δεδομένων για τις ανθρωποκτονίες ή ακόμα στην ανάλυση των μέσων ενημέρωσης από μη κυβερνητικές οργανώσεις. Ως εκ τούτου, τα δεδομένα δεν είναι συγκρίσιμα», εξηγεί στο MIIR η Κριστίνα Φάμπρε Ροσέλ, επικεφαλής του Τμήματος Έμφυλης Βίας στο EIGE και προσθέτει ότι υπάρχει και ο κρίσιμος παράγοντας της υποκαταγραφής των εγκλημάτων. Το γεγονός αυτό καθιστά προβληματική την αντιμετώπιση της βίας κατά των γυναικών και τη χάραξη πολιτικών που να ενισχύουν την ισότητα των φύλων. Ενδεικτική είναι η εικόνα του Δείκτη Ισότητας Φύλων για το 2023, στον οποίο είναι ουραγοί κράτη όπως η Ελλάδα, η Σλοβακία, η Τσεχία, η Ουγγαρία και η Ρουμανία που καταγράφουν πρόβλημα αντιμετώπισης της βίας κατά των γυναικών.

Οικονομική βία: Σχεδόν «αόρατη» στην Ελλάδα

Σε ό,τι αφορά την οικονομική βία κατά των γυναικών στην Ευρώπη (πρόκειται για τον ασφυκτικό οικονομικό έλεγχο ή την οικονομική αφαίμαξη που μπορεί ένας άνδρας να ασκήσει προς τη νυν/πρώην σύντροφό του), σύμφωνα με τα διαθέσιμα στοιχεία (2019-2022), έχουμε τέσσερις χώρες με μείωση της οικονομικής βίας. (Σερβία, Γερμανία, Κροατία, Σλοβακία). Η Ελλάδα δεν είχε καθόλου διαθέσιμα στοιχεία πριν από το 2021.  Το 2022 καταγράφηκαν για πρώτη φορά στη χώρα μας 1626 γυναίκες θύματα οικονομικής βίας.

Επιπλέον, όπως προέκυψε από την έρευνα, υπάρχει αξιοσημείωτη πανευρωπαϊκή αύξηση της έκκλησης για βοήθεια από θύματα ενδοοικογενειακής βίας ή τρίτα πρόσωπα προς τις εθνικές γραμμές στήριξης, όπως η “Γραμμή SOS 15900” στην Ελλάδα. Για το 2022 οι μεγαλύτερες αυξήσεις εντοπίζονται στην Ισπανία (21,51%), την Ελλάδα (17,28%) και την Ιρλανδία (19,66%). Ωστόσο το 2023 στην Ελλάδα αντίθετα από άλλες χώρες παρατηρήθηκε μείωση (-21,62%), χωρίς να γνωρίζουμε αν αυτό σχετίζεται με λιγότερα περιστατικά βίας ή με τάση αποφυγής της έκκλησης για βοήθεια από την πλευρά των γυναικών. 

Το πεδίο που αποκαλύπτει περισσότερο τη δεινή θέση στην οποία βρίσκονται οι γυναίκες στην Ευρώπη, αλλά και αυτό που προκαλεί και τις μεγαλύτερες πολιτικές εντάσεις, είναι αυτό των βιασμών. Στην Ελλάδα οι βιασμοί αυξήθηκαν κατά 34,1% το 2022 (από 226 σε 303 γυναίκες) και 79,4% το 2021. Στοιχεία της ΕΛ.ΑΣ για το 2023 δείχνουν παγίωση του υψηλού αριθμού θυμάτων (294 γυναίκες).

Σημαντική αύξηση στους βιασμούς κατέγραψε το 2022 η Ισπανία (140,7%), ενώ μεγάλη αύξηση είχε και τα δύο έτη η Τσεχία (25,9% το 2021, 11,1% το 2022). Το 2022 σημείωσαν αύξηση στους βιασμούς και η Σλοβακία (7,5%), η Κροατία (11,3%), η Κύπρος (5,6%), η Ιρλανδία (3,2%) και η Ρουμανία (2%). 

Εκτός από την έκταση του φαινομένου, αναλύσαμε επίσης την εξέλιξη της ποινικής μεταχείρισης των ανδρών δραστών βιασμών και σεξουαλικών επιθέσεων κατά γυναικών κατά την πάροδο του χρόνου.

Όσον αφορά τον βιασμό, υπολογίζοντας τη διάμεση ποσοστιαία μεταβολή του αριθμού των γυναικών θυμάτων βιασμού και του αριθμού των δραστών που διώκονται για βιασμό, μπορούμε να παρατηρήσουμε ότι οι αυξήσεις ή οι μειώσεις τείνουν να ακολουθούν η μία την άλλη. Η Σερβία έχει μια διάμεση μεταβολή της τάξης του -4,7% για τους δράστες που διώκονται για βιασμό και μια διάμεση μεταβολή της τάξης του 6,9% για τα θύματα βιασμού. Η Φινλανδία είχε διάμεση μεταβολή 8,4% στον αριθμό των θυμάτων βιασμού και διάμεση μεταβολή -2,2% στον αριθμό των δραστών που διώκονται για βιασμό. Και οι δύο χώρες έχουν μικρότερη διαφορά στη διάμεση ποσοστιαία μεταβολή όταν πρόκειται για βιασμούς από ό,τι για σεξουαλικές επιθέσεις.

Ο βιασμός ως πεδίο αντιπαράθεσης

Το ζήτημα του βιασμού έχει διχάσει σημαντικά την Ευρωπαϊκή Ένωση, όπως έδειξε η πρόσφατη διαπραγμάτευση για την επίτευξη συμφωνίας πάνω στη νέα Οδηγία της ΕΕ για την καταπολέμηση της βίας κατά των γυναικών και της ενδοοικογενειακής βίας που προτάθηκε πριν από δύο χρόνια.

Στις 6 Φεβρουαρίου 2024 επετεύχθη εντέλει προσωρινή συμφωνία μεταξύ Ευρωκοινοβουλίου και Ευρ. Συμβουλίου, η οποία περιλαμβάνει ελάχιστους κανόνες για την προστασία των γυναικών θυμάτων βίας, την ποινικοποίηση ορισμένων μορφών έμφυλης βίας, την καλύτερη πρόσβαση στη δικαιοσύνη, τη βία στο διαδίκτυο και την ενίσχυση της συλλογής δεδομένων από τις αρχές.  Ωστόσο δεν επετεύχθη η υιοθέτηση ενός επίμαχου άρθρου για τον βιασμό (άρθρο 5), που προέβλεπε ότι κάθε σεξουαλική πράξη χωρίς συναίνεση συνιστά ποινικό αδίκημα. 

Πατριαρχία

«Υπήρξε μεγάλη αντίσταση από αρκετά κράτη μέλη σε αυτό, παρόλο που ο βιασμός είναι η πιο διαδεδομένη και σοβαρή μορφή βίας με βάση το φύλο. Η έννοια του βιασμού συζητείται έντονα λόγω των βαθιά ριζωμένων πατριαρχικών προτύπων στην κοινωνία. Είναι πρόκληση να επιτευχθεί μια συμφωνία που να ορίζει το σεξ χωρίς συναίνεση ως βιασμό, όπως περιγράφεται στη Σύμβαση της Κωνσταντινούπολης. Αναμένουμε από την Κομισιόν να εισάγει σταδιακά νέα νομοθεσία για τον βιασμό», μας εξηγεί η Σουηδή ευρωβουλευτής Έβιν Ιντσίρ (S&D), μία εκ των εισηγητριών για θέματα έμφυλης βίας στην Επιτροπή LIBE του Ευρωκοινοβουλίου, η οποία εργάστηκε πάνω στις διαπραγματεύσεις.

Η ακροδεξιά απειλεί (και) τις γυναίκες

Η ευρωβουλευτής Ιντσίρ προσθέτει πως «η σημασία της συμφωνίας που επετεύχθη υπογραμμίζεται περαιτέρω από την απειλή μιας ακροδεξιάς έξαρσης στην ΕΕ, γεγονός που καθιστά επιτακτική την ανάγκη για τέτοια προστατευτικά μέτρα. Αν και μπορεί να μην ικανοποιεί όλες τις προσδοκίες μας, η Οδηγία αυτή θέτει ένα θεμελιώδες πρότυπο και χρησιμεύει ως σημείο εκκίνησης για την πρόοδο, ενισχύοντας τη δέσμευση να μην υπάρξει ποτέ οπισθοδρόμηση σε αυτές τις κρίσιμες εξελίξεις».

Την ανησυχία της για το πολιτικό και κοινωνικό περιβάλλον που διαμορφώνεται στην Ευρώπη σε σχέση με την ενίσχυση της βίας κατά των γυναικών εκφράζει και η Κριστίνα Φάμπρε Ροσέλ, επικεφαλής του Τμήματος Έμφυλης Βίας στο EIGE. «Δύο χρόνια μετά την πανδημία, δεν ξέρουμε αν αυξάνονται οι ακραίες μορφές βίας κατά των γυναικών πια μόνο εξαιτίας των ασφυκτικών συνθηκών της πανδημίας ή αν οφείλονται στην αύξηση των ακροδεξιών κινημάτων και του αντιφυλετικού αφηγήματος. Πρέπει να το ερευνήσουμε, για μένα οι βιασμοί είναι φλέγον ζήτημα που απαιτεί την προσοχή μας. Πρωτίστως πρέπει να εργαστούμε προς την πρόληψη της βίας».

Η χαμένη ευκαιρία στην Ελλάδα

Η Οδηγία αναμένεται να ψηφιστεί επίσημα από το Ευρωκοινοβούλιο και το Συμβούλιο και να τεθεί σε ισχύ το προσεχές διάστημα. Έπειτα τα κράτη μέλη θα έχουν τρία έτη για να την εφαρμόσουν. Στην Ελλάδα το κομμάτι της πρόληψης και αντιμετώπισης ευρύτερα της ενδοοικογενειακής βίας κατά των γυναικών επιχείρησε να ρυθμίσει το πρόσφατο νομοσχέδιο του υπουργείου Δικαιοσύνης που ψηφίστηκε με ταχείες διαδικασίες, ρίχνοντας το βάρος του στην αυστηροποίηση ποινών για ενδοοικογενειακή βία.

Σημαντικές οργανώσεις και συλλογικότητες (Κέντρο Διοτίμα, Ευρωπαϊκό Δίκτυο κατά της Βίας, Το Μωβ, κ.ά.)  κατήγγειλαν πριν από την ψήφιση του νομοσχεδίου ότι δεν ελήφθησαν υπόψη οι παρατηρήσεις τους στη διαβούλευση. Κυρίως όμως, κατήγγειλαν την εισαγωγή τροποποιήσεων στο σχέδιο νόμου οι οποίες δεν έλαβαν υπόψη τις κατεπείγουσες συστάσεις της Επιτροπής GREVIO (της Ανεξάρτητης Αρχής που παρακολουθεί την εφαρμογή της Σύμβασης της Κωνσταντινούπολης του Συμβουλίου της Ευρώπης) προς την ελληνική κυβέρνηση, όπως αποτυπώνονται στην πρώτη έκθεση αξιολόγησης που παραδόθηκε στις ελληνικές αρχές τον περασμένο Νοέμβριο.

Μεταξύ των συστάσεων της GREVIO είναι η ανάγκη οι ελληνικές αρχές:

• να ενισχύσουν σημαντικά τον συντονισμό της ανταπόκρισης στις ανάγκες των γυναικών θυμάτων όλων των μορφών βίας.
• να υποστηρίξουν και να αναπτύξουν περαιτέρω το δίκτυο εξειδικευμένων υπηρεσιών υποστήριξης και να αντιμετωπίσουν επαρκώς τις ανάγκες όλων των γυναικών θυμάτων όλων των μορφών βίας. 
• να επεκτείνουν τον αριθμό και τη δυναμικότητα των καταφυγίων για τις γυναίκες θύματα βίας σε όλη τη χώρα – αυτή τη στιγμή λειτουργούν μόνο 20 καταφύγια για γυναίκες-θύματα βίας, συνολικής χωρητικότητας περίπου 450 ατομικών κλινών.
• να διασφαλιστεί ότι η διαμονή είναι διαθέσιμη σε γυναίκες σε καταστάσεις έκτακτης ανάγκης.
• να διασφαλίσουν ότι οι γυναίκες θύματα βίας έχουν επαρκή πρόσβαση σε κοινωνικές υπηρεσίες που καλύπτουν τις ανάγκες τους και διευκολύνουν την ανάκαμψή τους από τη βία.
• να προχωρήσουν με τη δημιουργία κέντρων κρίσης βιασμού ή/και κέντρων παραπομπής για τη σεξουαλική βία που παρέχουν άμεση ιατρική περίθαλψη, υποστήριξη για την αντιμετώπιση του τραύματος, ιατροδικαστικές εξετάσεις και άμεση, βραχυπρόθεσμη και μακροπρόθεσμη ψυχολογική βοήθεια.

Η δρ Κική Πετρουλάκη, ψυχολόγος και πρόεδρος του Δ.Σ. του Ευρωπαϊκού Δικτύου κατά της Βίας, εξηγεί ότι εκτός από τα σημαντικά κενά στην προστασία των θυμάτων κακοποίησης, στο νομοσχέδιο δεν διασαφηνίζεται στον ορισμό του βιασμού η έννοια της συναίνεσης και δεν προκύπτει ότι οποιαδήποτε σεξουαλική πράξη ή συμπεριφορά θα πρέπει να είναι προϊόν ελεύθερης βούλησης. Έτσι ασελγείς πράξεις μπορεί να δικάζονται ως πλημμελήματα.

Στο νέο νόμο δεν υπάρχει επίσης πρόβλεψη για την επιτάχυνση των διαδικασιών και την κατά προτεραιότητα εκδίκαση των περιστατικών ενδοοικογενειακής βίας, παρότι από τον Νοέμβριο του 2021 με εγκύκλιο του εισαγγελέα του Αρείου Πάγου, Βασίλη Πλιώτα, καλούνταν οι εισαγγελείς να κινούν τις διαδικασίες στο πλαίσιο του αυτοφώρου για τη σύλληψη των δραστών εγκλημάτων ενδοοικογενειακής βίας και οι συναφείς ποινικές υποθέσεις να εκδικάζονται κατά προτεραιότητα. Μάλιστα η εγκύκλιος έκανε τότε πρώτη φορά ρητή αναφορά στον όρο «γυναικοκτονία», ενώ ζητούσε να υποστηρίζονται τα θύματα ενδοοικογενειακής βίας στην καταγγελία της βίαιης σε βάρος τους συμπεριφοράς (όπως όριζε ο Ν. 3500/2006).

Ατιμωρησία

Βάσει της ανάλυσης που πραγματοποιήσαμε,  η Ελλάδα παρουσιάζει ένα εξαιρετικά χαμηλό και δυσανάλογο ποσοστό καταδικαστικών αποφάσεων σε βάρος δραστών ενδοοικογενειακής βίας σε σχέση με τις ποινικές διώξεις. Το 2017 είχαμε  ποσοστό καταδικών μόλις κατά 2,9%, το 2018 μόλις 2% και το 2019, 1,9%. Το 2021 το ποσοστό αυξήθηκε στο 3,2%. Αυτό σημαίνει ότι μόλις 3 στους 100 που διώκονται ποινικά, καταδικάζονται σε ποινή φυλάκισης. Οι ελληνικές αρχές δεν προσέφεραν στοιχεία για το 2022.

Αναλύοντας στοιχεία (EIGE) κατά μέσο όρο στη Λιθουανία η εκτίμηση είναι 21%, στην Κροατία 22,26% και στην Ισπανία 30%.  Στην Ισπανία παρατηρείται συνολικά σταθερή αύξηση του αριθμού των καταδικαστικών αποφάσεων κάθε χρόνο, με αύξηση 28,3% το 2015 σε σύγκριση με το 2014, 29,6% το 2016 σε σύγκριση με το 2015, 30,3% το 2017 σε σύγκριση με το 2016 και 31% το 2018 σε σύγκριση με το 2017. Η Κροατία εμφανίζει επίσης σχεδόν συνεχή αύξηση των καταδικαστικών αποφάσεων. Το 2015 είχε αύξηση 21,5% σε σύγκριση με το 2014 και έφτασε σε αύξηση 22,9% το 2018 σε σύγκριση με το 2017.

Αξίζει να αναφερθεί ότι τα απόλυτα νούμερα ενδεχομένως να μην αποτυπώνουν πλήρως την κατάσταση της χρονιάς αναφοράς και πως ενδεχομένως υπάρχουν ανωμαλίες στα δεδομένα. Για παράδειγμα, η καταγραφή ενός δράστη το 2020 δεν σημαίνει ότι το αδίκημα συντελέστηκε το 2020, και αντιστοίχως η φυλάκιση ενός δράστη το 2020 δεν σημαίνει ότι διέπραξε το αδίκημα την ίδια χρονιά. Για αυτόν τον λόγο, τα ποσοστά αυτά αποτελούν μια σχετική εκτίμηση της σχέσης μεταξύ διώξεων και φυλακίσεων δραστών εγκλημάτων βίας κατά γυναικών που καταγράφονται σε ένα συγκεκριμένο χρονικό διάστημα και θα πρέπει να ερμηνεύονται ως δείκτης μιας τάσης.

«Δεν νομίζω ότι θα έπρεπε οι εκδηλώσεις βίας κατά των γυναικών να είναι πλημμελήματα. Η  ποινικοποίηση είναι ένας τρόπος να αντιμετωπίσεις τη βία. Όμως η ποινικοποίηση χωρίς την πρόληψη δεν λειτουργεί. Δεν μπορούμε να βασιζόμαστε στην αυστηροποίηση των ποινών χωρίς μέτρα πρόληψης. Αυτό μπορεί να επιφέρει και αντίθετα αποτελέσματα, όπως την αύξηση του μίσους κατά των γυναικών. Δεν αλλάζουν συμπεριφορές έτσι, το βλέπουμε και με τις γυναικοκτονίες, όπου οι αυστηρές ποινές δεν αποτρέπουν τους άνδρες από το να σκοτώσουν γυναίκες», τονίζει η επικεφαλής του Τμήματος Έμφυλης Βίας στο EIGE, Φάμπρε Ροσέλ και προσθέτει ότι τα κράτη πρέπει να επενδύσουν στη διατομεακή συνεργασία των αρμόδιων αρχών.

Δευτερογενής θυματοποίηση

Σύμφωνα με τη δρ Πετρουλάκη, το κενό στην επικοινωνία μεταξύ των αρμόδιων φορέων αφήνει τις γυναίκες εντελώς απροστάτευτες και ευάλωτες στη δευτερογενή θυματοποίηση μέσα σε μια χρονοβόρο ποινική διαδικασία, η οποία, όπως επισημαίνει, δεν παρακολουθείται στην εξέλιξή της. «Ακόμη και περιοριστικοί όροι να έχουν διαταχθεί, ποιους τους επιτηρεί και τι συμβαίνει όταν αυτοί παραβιαστούν; Κανείς και τίποτα», δηλώνει. Αυτό με τη σειρά του επιτείνει το αίσθημα της ατιμωρησίας στους δράστες, που επαναλαμβάνουν και κλιμακώνουν το μοτίβο της βίας και, όπως φαίνεται από τα δεδομένα, φτάνουν ακόμη και στη γυναικοκτονία. 

Πρόκειται για την ίδια ατιμωρησία που όπλισε το χέρι του δολοφόνου της 43χρονης Γεωργίας τον περασμένο Δεκέμβριο στη Σαλαμίνα.

Μια από τις τελευταίες φωτογραφίες που ανέβασε η 43χρονη Γεωργία Πούτου στο facebook πριν από τη δολοφονία της.