Φωτογραφία: Η εξάπλωση της φονικής πυρκαγιάς στο Μάτι το 2018, όπως αυτή προσομοιώθηκε
από το προγνωστικό σύστημα ταχείας απόκρισης IRIS 2.0.  –  Πηγή: Meteo.gr, 2021

Μέσα σε 13 μόλις μέρες τον Ιούλιο του 2023 στην Ελλάδα έγιναν στάχτη 470 χιλιάδες στρέμματα δάσους με τον κρατικό μηχανισμό να αποδεικνύεται ανεπαρκής να αντιμετωπίσει τα ακραία καιρικά φαινόμενα.  Στη Ρόδο το 15% ολόκληρου του νησιού καταστράφηκε στη χειρότερη πυρκαγιά των τελευταίων δεκαετιών.  Από την 1η Ιανουαρίου έως την 1η Αυγούστου 2023, σύμφωνα με το EFFIS (Ευρωπαϊκό Σύστημα Πληροφόρησης για τις Δασικές Πυρκαγιές) έχουν καεί συνολικά στις 22 μεγαλύτερες δασικές πυρκαγιές 550.000 στρέμματα, αριθμός υπερτετραπλάσιος από τον μέσο αριθμό των καμένων -στον ανάλογο χρόνο- εκτάσεων κατά τα έτη 2006–2022.

Σε παλαιότερη έρευνα του MIIR σε συνεργασία με τη WWF για τα οικονομικά της δασοπυροπροστασίας, είχαμε δείξει πως μόλις το 16,05%  από τους πόρους του κράτους για την πυροπροστασία αξιοποιούνται ετησίως στην πρόληψη των πυρκαγιών, ενώ το υπόλοιπο 83,95% διατέθηκαν για την καταστολή για την περίοδο 2016-2020. Η αναλογία αυτή δεν έχει αλλάξει σημαντικά και τα τελευταία τρία χρόνια το ελληνικό κράτος εξακολουθεί να επενδύει στην καταστολή αντί της πρόληψης. Σημαντικό, όμως, πρόβλημα διαπιστώνεται και ως προς την ελλιπή αξιοποίηση των επιστημονικών  δεδομένων κατά τη διάρκεια της αντιπυρικής περιόδου από το Κράτος.

Χαρακτηριστική περίπτωση αποτελεί ο περίφημος ημερήσιος χάρτης πρόβλεψης κινδύνου πυρκαγιάς, τον οποίο εκδίδει καθημερινά στις 12.30 το μεσημέρι η Γενική Γραμματεία Πολιτικής Προστασίας με μάλλον αδιαφανή τρόπο – χάρτης που μεταδίδεται από το σύνολο των ΜΜΕ και ο οποίος αποτελεί τη βάση του επιχειρησιακού σχεδιασμού του Πυροσβεστικού Σώματος.  Ξεκίνησε να χρησιμοποιείται από το 2003 (Υ.Α. 1299/7-4-2003 που εκδόθηκε σε εφαρμογή του άρθρου 17 του Ν.3013/2002) και εκδίδεται καθημερινά  από 1 Ιουνίου έως 31 Οκτωβρίου κάθε έτους, με ευθύνη της Διεύθυνσης Σχεδιασμού και Αντιμετώπισης Εκτάκτων Αναγκών της Γενικής Γραμματείας Πολιτικής Προστασίας. Ωστόσο, κανείς από τους ειδικούς επιστήμονες δεν γνωρίζει εδώ και είκοσι χρόνια με ποια ακριβώς δεδομένα και με ποια επιστημονική μεθοδολογία προκύπτει. 

Φωτογραφία: Ο χάρτης πρόβλεψης κινδύνου πυρκαγιάς της Πολιτικής Προστασίας για τις 18 Ιουλίου, ημέρα που ξέσπασε η μεγάλη πυρκαγιά στη Ρόδο. Η επικινδυνότητα για το νησί και τα υπόλοιπα Δωδεκάνησα, είχε τοποθετηθεί στη μεσαία κλίμακα, χαρακτηριζόμενη ως «υψηλή». – Πηγή: Υπουργείο Κλιματικής Κρίσης και Πολιτικής Προστασίας.

Έλλειψη επιστημονικών δεδομένων και… διαίσθηση

«Ο χάρτης που κυκλοφορεί η Πολιτική Προστασία, ο οποίος δεν γνωρίζουμε πως προκύπτει, δεν έχει επιστημονικές δημοσιεύσεις, δεν αναφέρει πώς ρυθμίζονται οι διαφορετικές κατηγορίες ούτε τι λαμβάνει υπόψη. Eκτίμησή μου ειναι πως ο χάρτης της Πολιτικής Προστασίας βγαίνει εντελώς διαισθητικά», δηλώνει ο μετεωρολόγος και Διευθυντής Ερευνών του Εθνικού Αστεροσκοπείου Αθηνών, Κώστας Λαγουβάρδος.

Η απουσία γνώσης των ακριβών επιστημονικών δεδομένων που χρησιμοποιούνται αποτελεί κατά τους ειδικούς το πρώτο μειονέκτημα του χάρτη. Το κυριότερο, όμως, είναι πως εκδίδεται μία φορά την ημέρα, για την επομένη, χωρίς να λαμβάνει υπόψη τις πολύ συχνές διαφοροποιήσεις στις καιρικές συνθήκες μέσα στην ημέρα. 

Σύμφωνα με την ετήσια εγκύκλιο της Γενικής Γραμματείας Πολιτικής Προστασίας, άπαξ και ο χάρτης εκδοθεί και ανακοινωθεί, μετά δεν αλλάζει με τίποτα. 

Φωτογραφία: Απόσπασμα από την Εγκύκλιο του Υπουργείου Κλιματικής Κρίσης και Πολιτικής Προστασίας με θέμα την έκδοση
ημερήσιου Χάρτη Πρόβλεψης Κινδύνου Πυρκαγιάς από την Γ.Γ.Π.Π. κατά την αντιπυρική περίοδο 2023.

«Αυτό είναι μεγάλο λάθος, γιατί μπορεί τα μετεωρολογικά δεδομένα να χειροτερέψουν, μπορεί να καλυτερέψουν, άρα πως είναι δυνατόν να μη μεταβάλλεις το χάρτη; Το ίδιο είναι να εκδίδεις σήμερα για αύριο δείκτη επικινδυνότητας 3 και ξαφνικά το βράδυ να βάλει άνεμο, να πέσει η θερμοκρασία και η επικινδυνότητα να γίνει 5; Αυτό είναι το μεγαλύτερο μειονέκτημα και για έναν ακόμη λόγο: οι άνθρωποι που εκδίδουν τον χάρτη κάθε μεσημέρι σχολάνε ως δημόσιοι υπάλληλοι, πάνε σπίτια τους, δεν παρακολουθούν από εκεί και πέρα τα μετεωρολογικά δεδομένα της ΕΜΥ», εξηγεί ο αντιστράτηγος και πρώην υπαρχηγός του Πυροσβεστικού Σώματος, Ανδριανός Γκουρμπάτσης. 

Ακόμα ένα μειονέκτημα του υφιστάμενου χάρτη είναι πως αντιμετωπίζει ολόκληρες περιοχές, νομούς και γεωγραφικά διαμερίσματα με τον ίδιο τρόπο, χωρίς να λαμβάνει υπόψη τις διαφορετικές πυρομετεωρολογικές συνθήκες που επικρατούν σε αυτές. 

«Στον χάρτη της Γ.Γ.Π.Π. έχουμε σε κάθε νομό το ίδιο χρώμα, καμία σχέση δεν έχει αυτό με την πραγματικότητα. Για παράδειγμα οι άνεμοι στη νότια Κρήτη είναι εξαιρετικά πιο δυνατοί και δεν έχουν καμία σχέση με τους ανέμους στη βόρεια Κρήτη. Άρα σε ένα ισχυρό μελτέμι, που είναι ένα τυπικό καλοκαιρινό γεγονός, έχεις μια τεράστια διαφορά στο πυρομετεωρολογικό πεδίο μεταξύ του ίδιου νομού. Δεν μπορεί ολόκληροι νομοί να έχουν παντού το ίδιο επίπεδο επιφυλακής» εξηγεί ο Κώστας Λαγουβάρδος. Αυτό συνεπάγεται διάσπαση των επίγειων πυροσβεστικών δυνάμεων, με ό,τι καταστροφικό μπορεί να προκαλέσει. 

Εξάλλου ο χάρτης πρόβλεψης κινδύνου πυρκαγιάς βρίσκεται σε άμεση συνάρτηση με το επιχειρησιακό σχέδιο που αναπτύσσεται στο πεδίο. Στην καταστροφική πυρκαγιά στο Μάτι το 2008 με τους 102 νεκρούς ο χάρτης πρόβλεψης κινδύνου πυρκαγιάς ήταν στο 4 (με μέγιστο το 5). 

Φωτογραφία: Ο χάρτης πρόβλεψης κινδύνου πυρκαγιάς της Πολιτικής Προστασίας για τις 23 Ιουλίου 2018, ημέρα που ξέσπασε η φονική πυρκαγιά στο Μάτι.
– Πηγή: Γενική Γραμματεία Πολιτικής Προστασίας.

«Οι συνθήκες ήταν για δείκτη 5 τότε. Με δείκτη 4 το στάδιο ετοιμότητας της Πυροσβεστικής δεν ήταν το μέγιστο. Αν ήταν 5 η Πυροσβεστική θα έβγαζε επιπλέον 25 περιπολικά δασών, από τα 86 που είχε, ενώ θα στελεχώνονταν περισσότερα πυροφυλάκια για περισσότερες ώρες. Δηλαδή ο κόσμος θα ήταν σε μεγαλύτερη ετοιμότητα», εξηγεί ο Γκουρμπάτσης, που είναι ειδικός εμπειρογνώμονας για τις φωτιές στο Μάτι (2018) και τη Βαρυμπμόμπη (2021).

Όταν υπάρχει κατηγορία επικινδυνότητας 4 ή 5 σε μια περιοχή επιβάλλεται η Πυροσβεστική να σχεδιάσει επιτήρηση με εναέριο μέσο, που θα περιπολεί και αν εντοπίσει μια φωτιά, οφείλει να επέμβει αμέσως. Στην καταστροφική πυρκαγιά στη Βαρυμπόμπη το καλοκαίρι του 2021 περιπολούσαν από τις 11 το πρωί δυο air-tractors στην περιοχή λόγω του δείκτη επικινδυνότητας. «Τότε στο Τατόι ο κ. Χαρδαλιάς (υφυπουργός Προστασίας του Πολίτη τότε) έδωσε εντολή στη 13.00 να προσγειωθούν για ‘να τα έχουμε αν χρειαστούνε’. Έλα που όμως στο ένα χιλιόμετρο από το αεροδρόμιο ξέσπασε η φωτιά στη Βαρυμπόμπη. Μέχρι να σηκωθούν οι τράκτορες, οι οποίοι έχουν ετοιμότητα 20 λεπτά, χάθηκε πολύτιμος χρόνος» σημειώνει ο Γκουρμπάτσης. 

Η Πολιτική Προστασία αγνοεί το Εθνικό Αστεροσκοπείο

Ο άνθρωπος που υπέγραφε επί χρόνια τον χάρτη της Γενικής Γραμματείας Πολιτικής Προστασίας ήταν ο γενικός διευθυντής Συντονισμού της Γενικής Γραμματείας Πολιτικής Προστασίας, Φοίβος Θεοδώρου. Ο ίδιος είναι δασολόγος και όχι μετεωρολόγος. Πριν λίγο καιρό συνταξιοδοτήθηκε, αλλά σύμφωνα με πληροφορίες του MIIR, παραμένει σύμβουλος του Υπουργείου Κλιματικής Κρίσης και Πολιτικής Προστασίας και συνεχίζει να ασχολείται με την έκδοση του επίμαχου χάρτη, ο οποίος δεν υπογράφεται πλέον από τον ίδιο, αλλά από την επιστημονική ομάδα έκδοσης της Γ.Γ.Π.Π.  Τα άτομα που αποτελούν αυτήν την ομάδα δεν έχουν γίνει γνωστά.

«Η Πολιτική Προστασία έχει μείνει στον χάρτη που εξέδιδε το 1995 όταν ξεκίνησε η υπηρεσία.  Πρέπει να αλλάξουν πολλά πράγματα. To Σαββατοκύριακο οι υπάλληλοι αυτοί της Πολιτικής Προστασίας πάνε σπίτι τους να φανταστείτε, παρόλα αυτά βγάζουν χάρτη. Δεν είναι σοβαρά πράγματα αυτά. Κοιτάζουν κάθε μέρα στο EFFIS , βλέπουν που ‘μαυρίζει’ και ανάλογα εκδίδουν τoν χάρτη», υποστηρίζει ο Ανδριανός Γκουρμπάτσης.  

Ο ίδιος από τη δεκαετία του 2000 ζητούσε, ως υπαρχηγός του Πυροσβεστικού Σώματος, από την πολιτική ηγεσία ο χάρτης πρόβλεψης κινδύνου πυρκαγιών να εκδίδεται από τον αρμόδιο κρατικό φορέα για τη μετεωρολογία στην Ελλάδα, την ΕΜΥ. Η πρότασή του δεν εισακούστηκε και η ΕΜΥ υλοποιεί σήμερα μικρότερο έργο από ό,τι παλαιότερα, όταν και εξέδιδε καθημερινά ειδικό χάρτη για τις συνθήκες στις καμένες εκτάσεις. 

Σύμφωνα με όσα υποστήριζε ο μέχρι πρότινος υπεύθυνος Φοίβος Θεοδώρου (GrTimes.gr, 08/06/2021), ο χάρτης που εκδίδεται καθημερινά στηρίζεται στον Δείκτη Κινδύνου Δασικών Πυρκαγιών της Καναδικής Δασικής Υπηρεσίας (Forest Fire Weather Index – FFWI) με τη βοήθεια γεωγραφικών συστημάτων πληροφοριών και άλλων λογισμικών. Τα δεδομένα του Εθνικού Αστεροσκοπείου Αθηνών διαψεύδουν τον ισχυρισμό αυτόν. «Δεν μπορεί να χρησιμοποιεί η Γ.Γ.Π.Π. τον καναδικό δείκτη, γιατί αν το έκανε, θα εβγαζε τα αποτελέσματα που βγάζουμε και εμείς. Αν όντως τον χρησιμοποιούσε, η νότια και η Βόρεια Κρήτη σχεδόν ποτέ δεν θα είχαν τον ίδιο δείκτη επικινδυνότητας, όταν παρουσιάζουν διαφορά 4 και 5 μποφόρ», αναφέρει με κατηγορηματικό ύφος ο Κώστας Λαγουβάρδος. 

Επικοινωνήσαμε με τον κ. Φοίβο Θεοδώρου για να απαντήσει σε σχετικά ερωτήματα, χωρίς όμως αποτέλεσμα. Επιπλέον στείλαμε γραπτά ερωτήματα στην Γενικη Γραμματεία Πολιτικής Προστασίας χωρίς να λάβουμε κάποια απάντηση μέχρι τη δημοσίευση του παρόντος.

Ο πιο έγκυρος ημερήσιος χάρτης πρόβλεψης κινδύνου πυρκαγιάς στη χώρα αυτή τη στιγμή μοιάζει να είναι αυτός του Εθνικού Αστεροσκοπείου Αθηνών. Εκδίδεται πράγματι με βάση τον πυρομετερεωλογικό καναδικό δείκτη και λαμβάνει υπόψη τη θερμοκρασία, την υγρασία, τον άνεμο, την ξηρασία, πόσες μέρες έχει να βρέξει και καταλήγει σε έναν αριθμό ο οποίος στη συνέχεια οδηγεί σε διαφορετικά επίπεδα επικινδυνότητας. Προσφέρει μια καλύτερη ανάλυση από τον αντίστοιχο της Γ.Γ.Π.Π., αφού φτάνει σε επίπεδο ανάλυσης 2Χ2 χιλιόμετρα σε κάθε περιοχή της χώρας.  

Ωστόσο η Πυροσβεστική Υπηρεσία – τουλάχιστον επισήμως – βασίζει τον επιχειρησιακό της σχεδιασμό στον χάρτη της Πολιτικής Προστασίας.

«Δεν ξέρουμε πως αξιοποιούνται τα στοιχεία του Εθνικού Αστεροσκοπείου από τη Γενική Γραμματεία Πολιτικής Προστασίας. Γνωρίζουμε πως τη μετεωρολογική παρακολούθηση εμείς την κάνουμε με το δίκτυο των 550 μετεωρολογικών σταθμών που λειτουργούμε σε όλη τη χώρα. Ενδεχομένως η Πολιτική Προστασία, επειδή αυτά τα δεδομένα είναι ελεύθερα, να παρακολουθεί τους σταθμούς μας, όχι όμως με βάση ένα μνημόνιο συνεργασίας, με ένα θεσμοθετημένο τρόπο που θα υποχρέωνε και εμάς να λειτουργούμε διαφορετικά. Εμείς το κάνουμε, αλλά δεν μας υποχρεώνει κάποιος να το κάνουμε. Σε μια οργανωμένη Πολιτεία τα πράγματα θα έπρεπε να είναι λίγο διαφορετικά», μας λέει η Βασιλική Κοτρώνη, Διευθύντρια Ερευνών στο Αστεροσκοπείο Αθηνών. 

H Δρ Κοτρώνη είναι επιστημονικά υπεύθυνη στην επιχειρησιακή ομάδα Meteo του Αστεροσκοπείου, το οποίο έχει αναπτύξει ένα πρωτοποριακό – σε ελληνικό και ευρωπαϊκό επίπεδο – σύστημα πρόγνωσης της εξάπλωσης μετώπου δασικής πυρκαγιάς με την ονομασία IRIS. Tο σύστημα IRIS αναπτύχθηκε με σκοπό την παροχή προγνώσεων ταχείας απόκρισης στην εξάπλωση των δασικών πυρκαγιών. Γνωρίζοντας κάποιος το σημείο και τη χρονική στιγμή έναρξης μιας δασικής πυρκαγιάς, μπορεί με τη βοήθεια του συστήματος μέσα σε 20 λεπτά να δώσει πρόγνωση πώς θα εξελιχθεί το μέτωπο αυτό τις προσεχείς ώρες και μέσα σε μισή ώρα να υπάρξει πρόγνωση για τις επόμενες 24 ώρες. Το σύστημα λαμβάνει υπόψη τόσο τη μετεωρολογία όσο και τη μεταβολή των καιρικών συνθηκών που προκαλεί η ίδια η φωτιά.

Χρησιμοποιήθηκε με επιτυχία σε συνεργασία με την Πολιτική Προστασία και την Πυροσβεστική τη διετία 2019-2020 σε πάνω από 200 δασικές πυρκαγιές, ωστόσο εδώ και δύο χρόνια, όπως εξηγεί η Δρ Κοτρώνη, «η συνεργασία, για λόγους που δε γνωρίζουμε, ατόνησε και δυστυχώς από το 2021 δεν αναζητήθηκε από την Πολιτική Προστασία και την Πυροσβεστική». Παρότι ήταν διαθέσιμο, το IRIS  δεν χρησιμοποιήθηκε το 2021 στις μεγάλες φωτιές στη Βαρυμπόμπη και στην Εύβοια. Σε ανάρτησή του μετά τη φωτιά στη Βαρυμπόμπη, το Meteo.gr τόνιζε πως πραγματοποίησε «εκ των υστέρων πρόγνωση», προσθέτοντας ότι «η πρόγνωση που θα μπορούσε να είχε παράσχει επιχειρησιακά το IRIS 2.0 εάν είχε ζητηθεί βρίσκεται πολύ κοντά στην πραγματική εξάπλωση της φωτιάς». 

Σήμερα το σύστημα IRIS εξακολουθεί να αναπτύσσεται με ίδιους πόρους του Αστεροσκοπείου Αθηνών χωρίς καμία συμμετοχή του κράτους. Και δεν χρησιμοποιήθηκε από την Πολιτική Προστασία ούτε στις φετινές καταστροφικές πυρκαγιές του Ιουλίου.

Στο βίντεο παρουσιάζεται η εξάπλωση της δασικής πυρκαγιάς στη Βαρυμπόμπη το 2021, όπως αυτή προσομοιώθηκε από το προγνωστικό σύστημα ταχείας απόκρισης IRIS 2.0.
– Πηγή: Meteo.gr

Το άρθρο δημοσιεύεται στο πλαίσιο του ερευνητικού έργου FIRE-RES, που συγχρηματοδοτείται από την Ευρωπαϊκή Ένωση. Η τελευταία δεν είναι με κανέναν τρόπο υπεύθυνη για τις πληροφορίες και τις απόψεις που εκφράζονται μέσα στο πλαίσιο του έργου. Η ευθύνη για το περιεχόμενο βαρύνει αποκλειστικά το ΕDJNET. Για περισσότερeες πληροφορίες, επισκεφθείτε τη σελίδα του FIRE-RES. 

Κατόπιν της δημοσίευσης της έρευνας, η Πολιτική Προστασία εξέδωσε στις 4/8/2023 ανακοίνωση-απάντηση στο ρεπορτάζ.

Στην ανακοίνωση της Γ.Γ.Π.Π. το MIIR απάντησε στις 5/8/2023 με δημοσίευση στην ΕφΣυν. 

Η Εφημερίδα των Συντακτών απάντησε με άρθρο που δημοσιεύθηκε στο έντυπο στις 7/8/2023.

Οι δημόσιοι φορείς στην Ιταλία, τη Γερμανία και την Ισπανία έχουν στη διάθεσή τους έναν ημερολογιακό μήνα για να ανταποκριθούν σε αιτήματα πρόσβασης σε δημόσιες πληροφορίες. Παρά ταύτα ακόμα και έτσι δε τηρούν αυτήν την προθεσμία, η οποία είναι η μεγαλύτερη στις χώρες που εξετάστηκαν σε έρευνα του Civio από μέλη του Ευρωπαϊκού Δικτύου Δημοσιογραφίας Δεδομένων (EDJnet).

Στο άλλο άκρο βρίσκεται η Σλοβακία, η οποία δίνει στις αρχές της μόνο οκτώ εργάσιμες ημέρες, εξαιρουμένων των Σαββατοκύριακων και των επίσημων αργιών. Η Πολωνία, η Πορτογαλία, η Κροατία και η Τσεχική Δημοκρατία επιτρέπουν σχεδόν μισό μήνα για να απαντήσουν σε αιτήματα που υποβάλλονται μέσω της νομοθεσίας τους περί διαφάνειας. Η Σλοβενία ​​και η Ελλάδα επιτρέπουν 20 εργάσιμες ημέρες, γεγονός που τις τοποθετεί σχεδόν στο τέλος των χωρών που αναλύθηκαν.

Αυτό που μοιράζονται και οι δέκα ευρωπαϊκές χώρες που συμμετείχαν στην έρευνα είναι μια γενική έλλειψη συμμόρφωσης των κρατικών αρχών με τους κανόνες διαφάνειας. «Ο νόμος είναι καλός. Το πρόβλημα είναι η εφαρμογή του», λέει η Κροάτισσα δημοσιογράφος Dijana Pribačić Jurić του H-Alter. «Είχαμε περιπτώσεις όπου, μετά από μια μακρά διοικητική διαδικασία, λάβαμε πληροφορίες για τα δημοσιογραφικά μας αιτήματα μετά από δύο με τρία χρόνια, όταν δεν ήταν πλέον ουσιώδεις με τη δημοσιογραφική έννοια», προσθέτει ο Toni Gabrić, αρχισυντάκτης του ίδιου μέσου. Το ίδιο συμβαίνει στην Ισπανία, την Πορτογαλία και την Ελλάδα, σύμφωνα με πηγές που έδωσαν συνέντεύξεις στο Civio

Γιατί αποτυγχάνει (συχνά) η άσκηση του δικαιώματος πρόσβασης σε δημόσιες πληροφορίες

Δυστυχώς, δεν είναι σύνηθες φαινόμενο τα αιτήματα πρόσβασης να ικανοποιούνται εντός εύλογου χρονικού διαστήματος, ακόμη και όταν υπάρχει η ευνοϊκή γνώμη ενός συμβουλίου διαφάνειας, αν υπάρχει. «Εάν η οντότητα δεν παρέχει πληροφορίες ή δεν απαντάει, η μόνη επιλογή είναι να τις απαιτήσεις μέσω διοικητικής προσφυγής. Αυτό μπορεί να πάρει χρόνια, ακόμη και μια δεκαετία», λέει ο Daniel Kerekes, δημοσιογράφος δεδομένων στη σλοβακική οργάνωση Denník N. Στην Ισπανία, οι δημόσιοι φορείς μερικές φορές αγνοούν τις αποφάσεις του Συμβουλίου Διαφάνειας και Καλής Διακυβέρνησης, το οποίο δεν έχει εξουσία κυρώσεων.

Αυτή η πραγματικότητα καθιστά δύσκολη, στην πράξη, την άσκηση του δικαιώματος στη γνώση. Στην Ιταλία, σύμφωνα με τον Luca Giunti του οργανισμού Openpolis, «η διαδικασία έχει σημαντικό κόστος από άποψη χρόνου και πόρων (π.χ. δικηγόροι που μπορούν να παρακολουθήσουν την υπόθεση)», πράγμα που σημαίνει ότι ένα μεγάλο ποσοστό πολιτών δεν υποβάλλει αιτήματα πρόσβασης ή, εάν είναι απαραίτητο, δεν ακολουθούν νομικές οδούς.

Στη Γερμανία, σύμφωνα με τον Arne Semsrott, εκπρόσωπο της FragDenStaat, «τα κύρια προβλήματα είναι οι αργές απαντήσεις και τα τέλη, είναι πιθανό οι αρχές να λάβουν έως και 500 ευρώ ανά αίτημα» εάν θα χρειαστεί περισσότερο από ένα εύλογο χρονικό διάστημα. Όχι μόνο αυτό: αν και η προθεσμία για μια απόφαση σύμφωνα με την ομοσπονδιακή νομοθεσία είναι ένας μήνας, όσοι ζητούν πληροφορίες και δεν τις λαμβάνουν πρέπει να περιμένουν τρεις μήνες για να διαμαρτυρηθούν. Αυτό σημαίνει ότι σε πολλές περιπτώσεις, ο πραγματικός χρόνος απάντησης στα αιτήματα είναι μεγαλύτερος από τις τέσσερις εβδομάδες που ορίζει ο νόμος.

Ως αποτέλεσμα, η κοινή τάση είναι ότι οι αιτούντες πρέπει να αγωνίζονται σχεδόν συνεχώς για να λάβουν δεδομένα από τις δημόσιες αρχές. Επιπλέον, οι αρχές μπορούν επίσης να περιορίσουν την πρόσβαση σε δημόσιες πληροφορίες με περιορισμούς που μετατρέπονται σε πραγματικά εμπόδια. Μεταξύ των συνηθισμένων εξαιρέσεων είναι το δικαίωμα στην ιδιωτική ζωή, τα οικονομικά και εμπορικά συμφέροντα ή η εθνική ασφάλεια. Η εφαρμογή αυτών των ορίων είναι συχνά άνιση, δημιουργώντας αβεβαιότητα στους αιτούντες. Αυτό συμβαίνει στην Πολωνία, για παράδειγμα: «Οι λόγοι για τη μη παροχή πληροφοριών μπορεί να είναι αυθαίρετοι», λέει η συντάκτρια Urszula Kifer του Frontstory.

Εκτός από την Ιταλία και την Ισπανία, των οποίων οι νόμοι περί διαφάνειας είναι πιο πρόσφατοι, οι περισσότερες από τις χώρες που ερευνήθηκαν έχουν νόμους για τη διαφάνεια που χρονολογούνται πίσω σχεδόν ένα τέταρτο του αιώνα, ωστόσο αυτές οι χώρες ακόμα και τώρα δεν έχουν επιλύσει τα προβλήματα τους με την εφαρμογή των νόμων διαφάνειας. Σε άλλες περιπτώσεις, όπως στην Ελλάδα, το ρυθμιστικό παραλήρημα  εμποδίζει το δικαίωμα πρόσβασης. Αυτό αποτελεί εμπόδιο για τη διασφάλιση της διαφάνειας, παρά το γεγονός ότι, σύμφωνα με πηγές, στα χαρτιά οι κανονισμοί σημείωσαν- υποτίθεται- μια θετική καμπή σε θέματα δημόσιας λογοδοσίας.

Δίκη για να υπερασπιστεί το δικαίωμα στη γνώση

Στην Ισπανία, η δημοσιογραφική ομάδα Civio προσέφυγε στα δικαστήρια για να υπερασπιστεί τη διαφάνεια και την ανάγκη να λογοδοτούν οι δημόσιες διοικήσεις. Το 2020, το Ανώτατο Δικαστήριο της Ισπανίας συμφώνησε με τη Civio και αποφάσισε ότι το δικαίωμα πρόσβασης σε δημόσιες πληροφορίες έχει αναδρομική ισχύ και για αιτήματα και πληροφορίες πριν από την έναρξη ισχύος του νόμου περί διαφάνειας της Ισπανίας. Πριν από αυτό, το 2019, το Ανώτατο Δικαστήριο δέχθηκε επίσης προσφυγή της Civio για τον προσδιορισμό των έκτακτων υπαλλήλων του Ελεγκτικού Συνεδρίου, δίνοντας προτεραιότητα στο δημόσιο συμφέρον έναντι της προστασίας των προσωπικών δεδομένων.

Μεθοδολογία 

Τα δεδομένα ελήφθησαν μετά από έρευνα μελών του Ευρωπαϊκού Δικτύου Δημοσιογραφίας Δεδομένων (EDJNet)-στην οποία είναι βασικό μέλος το MIIR- και επαλήθευσης των απαντήσεών τους με τους αντίστοιχους εθνικούς νόμους διαφάνειας. Για να υπολογίσουμε τον αριθμό των εργάσιμων ημερών, τις υπολογίσαμε με γνώμονα ένα μήνα 31 ημερών και ότι η αίτηση πραγματοποιείται μία Δευτέρα, την πρώτη του μήνα.

Μπορείτε να κατεβάσετε τα δεδομένα εδώ.

https://civio.es/tu-derecho-a-saber/2023/06/29/access-to-public-information-foia-europe/

Η Ευρωπαϊκή Ένωση έχει λάβει ορισμένα μέτρα τα τελευταία χρόνια για τη στήριξη των διασυνοριακών μεταφορών επιβατών και εμπορευμάτων με τρένο, κυρίως υποστηρίζοντας νέες γραμμές και υπηρεσίες. Υπήρξαν επίσης διμερείς συνεργασίες μεταξύ χωρών: για παράδειγμα, η Γερμανία και η Γαλλία συνεργάζονται για να δώσουν κίνητρα για ταξίδια σε νέους ενήλικες, προσφέροντας 60.000 δωρεάν εισιτήρια σε άτομα κάτω των 27 ετών.

Ορισμένα εθνικά μέτρα στοχεύουν αντ’ αυτού να υποστηρίξουν τις σιδηροδρομικές εταιρείες σε συγκεκριμένες υπηρεσίες  τους, προκειμένου να μειώσουν τις τιμές των εισιτηρίων  για τους επιβάτες. Αυτό συμβαίνει στο Βέλγιο, το οποίο επιδοτεί τα νυχτερινά τρένα με τουλάχιστον μία στάση σε βελγικό έδαφος.

Οι περιφερειακές πρωτοβουλίες παραμένουν οι πιο κοινές. Η γαλλική περιφέρεια της Οξιτανίας (η οποία περιλαμβάνει την Τουλούζη και το Μονπελιέ) έχει ξεκινήσει ένα πρόγραμμα που επιτρέπει ταξίδια με περιφερειακά τρένα με κόστος ένα ευρώ κάθε πρώτο Σαββατοκύριακο του μήνα για περιορισμένο αριθμό εισιτηρίων τα οποία ειναι διαθέσιμα κάθε μέρα κατά τη διάρκεια του καλοκαιριού.

Σύμφωνα με τον Οργανισμό Σιδηροδρόμων της Ε.Ε. (ERA), τέτοιες περιφερειακές πρωτοβουλίες έχουν κάνει τους ντόπιους διατεθειμένους να χρησιμοποιούν περισσότερο τις δημόσιες υπηρεσίες, ειδικά σε επίπεδο πόλης.

«Το 2019, το Västtrafik, το περιφερειακό πρακτορείο μεταφορών στο Γκέτεμποργκ (Σουηδία), διένειμε δωρεάν κάρτες μεταφορών διάρκειας δύο εβδομάδων που ίσχυαν για μεταφορές  σε λεωφορεία, φέρι μποτ και τραμ. Περίπου το 20% όσων έλαβαν τα δωρεάν εισιτήρια, δηλαδή 100.000 κάτοικοι, έγιναν τακτικοί χρήστες των μέσων μαζικής μεταφοράς», εξήγησε στέλεχος της ΕRΑ στο Voxeurop. Παρόμοιες περιπτώσεις αποτελούν τα μέσα μαζικής μεταφοράς μηδενικού ναύλου (FFPT) στο Ταλίν (Εσθονία) και στη Δουνκέρκη (Γαλλία).

Από την άλλη πλευρά, οι εθνικές πρωτοβουλίες στη Γερμανία και την Ισπανία ενδέχεται να παρέχουν μια εικόνα για τα όρια τέτοιων πολιτικών και την ανάγκη συμπλήρωσής τους. Εκεί, η τιμολόγηση είναι μόνο ένα μέρος μιας ευρύτερης στρατηγικής για την ενίσχυση των δημόσιων συγκοινωνιών, τη μείωση της κυκλοφορίας και των εκπομπών διοξειδίου του άνθρακα και την προώθηση του τουρισμού στις περιφερειακές περιοχές.

Γερμανία: ένα νέο εθνικό πρόγραμμα

Η Γερμανία ξεκίνησε το πρώτο εθνικό πρόγραμμα της Ευρώπης για την ενίσχυση των μετακινήσεων με τρένο στη μετά την πανδημία εποχή. Για τρεις μήνες το καλοκαίρι του 2022, ένα μηνιαίο εισιτήριο 9 ευρώ έδινε πρόσβαση σε όλα τα περιφερειακά μέσα μαζικής μεταφοράς. Η προώθηση αυτή ήταν επίσης μέρος της προσπάθειας της γερμανικής κυβέρνησης να μετριάσει τον πληθωρισμό.

Η γερμανική ομοσπονδιακή στατιστική υπηρεσία (Destatis) δημοσίευσε διάφορα στοιχεία για την πρωτοβουλία, επισημαίνοντας ήδη από τον Αύγουστο ότι τα ταξίδια σε αγροτικές περιοχές τον Ιούνιο και τον Ιούλιο του 2022 είχαν αυξηθεί κατά 80 τοις εκατό σε σύγκριση με το 2019. Ο αριθμός των ταξιδιών με τρένο σε τουριστικά αστικά κέντρα αυξήθηκε επίσης, κατά 28 τοις εκατό. Κατά την ίδια περίοδο, ωστόσο, τα οδικά ταξίδια επέστρεψαν στα προ πανδημίας επίπεδα, υποδηλώνοντας ότι σχετικά λίγοι άνθρωποι επέλεξαν να εγκαταλείψουν εντελώς τα αυτοκίνητά τους.

Τα αποτελέσματα συμβαδίζουν με άλλες μελέτες. Μια ομάδα ερευνητών από το Μόναχο διεξήγαγε μια μελέτη χρησιμοποιώντας ερωτηματολόγια και δεδομένα κινητικότητας που ελήφθησαν από εφαρμογές smartphone στο γερμανικό κράτος. Τα αποτελέσματα δείχνουν ότι το 48% των ανθρώπων αύξησαν τη χρήση των μέσων μαζικής μεταφοράς. Ωστόσο, μόνο το 31% του δείγματος μείωσε τη χρήση του αυτοκινήτου του: η πλειοψηφία δεν άλλαξε τις προηγούμενες συνήθειές του και το 5% αύξησε ακόμη και τη χρήση ιδιωτικών συγκοινωνιών. Το 82% όσων προτίμησαν τα μέσα μαζικής μεταφοράς από το αυτοκίνητό τους ανέφεραν ότι ο κύριος λόγος ήταν η εισαγωγή του εισιτηρίου των 9 ευρώ.

Στοιχεία που δημοσιεύθηκαν αργότερα έδειξαν ότι ο αριθμός των ταξιδιών με τρένο τους τρεις καλοκαιρινούς μήνες, στη Γερμανία, αυξήθηκε κυρίως τα Σαββατοκύριακα (+105%). Η αύξηση ήταν μικρότερη κατά τη διάρκεια της εβδομάδας (+24%). «Μετά τη λήξη του εισιτηρίου των 9 ευρώ, παρατηρήθηκε πτώση της κινητικότητας στα προ κρίσης επίπεδα σε όλες τις κατηγορίες εξ αποστάσεως», σημειώνει το Destatis, επιβεβαιώνοντας τον αντίκτυπο των επιδοτήσεων.

Ο αριθμός των διαδρομών με τρένο αποστάσεων μεταξύ 30 και 100 χιλιομέτρων ήταν κατά μέσο όρο 43 % υψηλότερος από ό,τι το 2019. Για μεσαίες αποστάσεις (100 χλμ έως 300 χλμ ), παρατηρήθηκε αύξηση 57%. Τα τρένα μεγάλων αποστάσεων, από την άλλη, παρέμειναν λίγο-πολύ στα προ πανδημίας επίπεδα.

Για τη σιδηροδρομική εταιρεία Deutsche Bahn, που είναι διαβόητη για τις καθυστερήσεις της,  η περσινή αύξηση των χρηστών, η οποία συνέπεσε με την τουριστική περίοδο, οδήγησε τις υπάρχουσες δυσκολίες στα άκρα. Τα τρένα ήταν συχνά τόσο γεμάτα που ο δανέζικος Τύπος πρότεινε στους τουρίστες να τα αποφεύγουν. Οι μεγαλύτεροι ωφελούμενοι ήταν οι νέοι (συμπεριλαμβανομένων των τουριστών), οι οικογένειες με χαμηλό εισόδημα και οι μετακινούμενοι για εργασιακούς λόγους. Προσωπικά χρησιμοποίησα 18 περιφερειακά τρένα στη Γερμανία κατά τη διάρκεια του καλοκαιριοὐ και σε 15 περιπτώσεις τα τρένα καθυστέρησαν περισσότερο από μία ώρα.

Δεν έλειψε η κριτική για το πρόγραμμα από το φιλελεύθερο κόμμα FDP. Μέλος του κυβερνητικού συνασπισμού και τώρα η φωνή της γερμανικής αυτοκινητοβιομηχανίας, το κόμμα τόνισε ότι το μέτρο δεν ωφελούσε ολόκληρο τον πληθυσμό. Οι ειδικοί αποδέχονται ότι αυτό είναι εν μέρει αλήθεια, αλλά επισημαίνουν ότι οι ελλιπείς υπηρεσίες συχνά ευθύνονται περισσότερο για τη χαμηλή χρήση των συγκοινωνιών.

«Τα φθηνότερα ή δωρεάν τρένα είναι μόνο ένα μέρος της ιστορίας. Οι κυβερνήσεις πρέπει να δράσουν και να επενδύσουν για να αυξήσουν τη διαθεσιμότητα και την αξιοπιστία των τρένων», δήλωσε ο Victor Thévenet του Transport & Environment, μιας ευρωπαϊκής ομάδας εκστρατειών, στο VoxEurop.

Περισσότερες αναλύσεις αναμένονται τους επόμενους μήνες. Από την 1η Μαΐου, η Γερμανία θα εισαγάγει ένα μηνιαίο εισιτήριο για τα περιφερειακά τρένα στα 49 ευρώ το μήνα.

«Ένα εισιτήριο των 49 ευρώ θα μπορούσε να είναι ακόμα ακριβό για κάποιες οικογένειες», σχολίασε ο Thévenet. «Οι εταιρείες και οι κυβερνήσεις πρέπει να σκεφτούν συγκεκριμένες πολιτικές τιμολόγησης για οικογένειες».

Ισπανία: η υψηλή ταχύτητα έρχεται πρώτη

Στα τέλη Αυγούστου του 2022, η Ισπανία ξεκίνησε ένα πρόγραμμα που παρέχει δωρεάν εισιτήρια για τρένα μικρών και μεσαίων αποστάσεων που εκμεταλλεύεται η εθνική εταιρεία Renfe.

Τα τρένα είναι δωρεάν με αποζημίωση και με προκαταβολή μεταξύ 10 και 20 ευρώ. Αυτό ισχύει για δύο τύπους τρένων: τοπικά τρένα προαστιακού (Cercanías) και περιφερειακά τρένα (Media Distancia Convencional). Η εθνική κυβέρνηση εισήγαγε επίσης μείωση 50% στις τιμές των εισιτηρίων για τρένα μεγάλης ταχύτητας μεσαίας απόστασης (Media Distancia Alta Velocidad).

Τα προγράμματα έπρεπε να διαρκέσουν μόνο τέσσερις μήνες, αλλά τον Οκτώβριο του 2022 η Υπουργός Οικονομικών, María Jesús Montero, ανακοίνωσε χρηματοδότηση 700 εκατομμυρίων ευρώ για την παράτασή τους μέχρι το τέλος του έτους. Οι αρχικές αναλύσεις έδειξαν σημαντικό ενδιαφέρον: «Έχουν ζητηθεί 2.2 δισεκατομμύρια εισιτήρια πολλαπλών δρομολογίων, με το 71%  των εισιτηρίων για τις υπηρεσίες Cercanías και το 29% για τα ταξίδια Media Distancia Convencional. Η Renfe έχει πουλήσει επίσης 55.000 εισιτήρια για περιφερειακά τρένα υψηλής ταχύτητας», είπε ο υπεύθυνος Τύπου της Renfe στο Voxeurop.

Τα στοιχεία για τους δύο πρώτους μήνες του προγράμματος δείχνουν ότι οι κόμβοι τρένων που παρουσίασαν τη μεγαλύτερη επιπλέον ζήτηση δεν είναι οι πιο γνωστοί. Η Μάλαγα, η Αστούριας και η Σανταντέρ κατέγραψαν αύξηση στην επιβατική κίνηση άνω του 60% σε σύγκριση με το 2021. Ακολούθησαν η Σεβίλλη, το Κάντιθ, το Μπιλμπάο και το Σαν Σεμπαστιάν (περίπου 55%), η Βαλένθια (38,1%), Βαρκελώνη (28,7%) και η Μαδρίτη (25,7%).

«Το μέτρο έχει πολύ θετικό αντίκτυπο, αν και πληροφορίες για τη μείωση της κίνησης των Ι.Χ δεν έχουν ακόμα δημοσιευτεί. Σε κάθε περίπτωση, τα δωρεάν σιδηροδρομικά εισιτήρια έχουν προκαλέσει μεγάλες αλλαγές και κάποιοι πολίτες έχουν ξεκινήσει να σκέφτονται τη μετακίνηση με τρένο ξανά» σχολίασε ο Thévenet.

Τους τελευταίους πέντε μήνες του 2022 ο αριθμός των επιβατών στο Cercanías αυξήθηκε κατά 30 % σε σύγκριση με τα επίπεδα του 2021. Ωστόσο, οι αριθμοί ήταν συνήθως χαμηλότεροι από εκείνους της ίδιας περιόδου του 2019.

Τα περιφερειακά τρένα Media Distancia Convencional, από την άλλη πλευρά, σημείωσαν ρεκόρ επιβατών, έως και 50 τοις εκατό πάνω από τα προ πανδημίας επίπεδα. Το ίδιο συνέβη και  για τα τρένα υψηλής ταχύτητας Media Distancia Alta Velocidad.

«Ο κύριος στόχος της κυβέρνησης είναι να επεκτείνει τις σιδηροδρομικές υπηρεσίες υψηλής ταχύτητας στην Ισπανία διατηρώντας τις κύριες συμβατικές γραμμές, και όχι με την κατασκευή νέων», δήλωσε στο Voxeurop ο Amparo Moyano, λέκτορας στο Universidad de Castilla-La Mancha.

Τα μη επιδοτούμενα τρένα υψηλής ταχύτητας στην πραγματικότητα έχουν επιστρέψει σε επίπεδα παρόμοια με εκείνα πριν από την πανδημία.

Θα είναι ενδιαφέρον να δούμε τις επιπτώσεις του ισπανικού προγράμματος σε σύγκριση με αυτό της Γερμανίας. Θα ξεκλειδώσει νέους τρόπους σκέψης για τις διακοπές στην Ευρώπη; Σε κάθε περίπτωση, οι επιπτώσεις αναμένεται να παραμείνουν περιορισμένες στις περιφερειακές περιοχές της Ισπανίας.

«Η χαμηλή πυκνότητα του πληθυσμού σε ορισμένες “άδειες” περιοχές της Ισπανίας δεν ευνοεί τις συνεχείς και συχνές υπηρεσίες. Από την άλλη τα περιφερειακά τρένα στις αγροτικές περιοχές δεν έχουν συνεχή ζήτηση χρειάζονται κυρίως τα Σαββατοκύριακα», λέει ο Moyano.

Μια ιστορία δύο επιδοτήσεων

Σε σύγκριση με τη Γερμανία, τα πιο μέτρια αποτελέσματα της Ισπανίας μπορούν να εξηγηθούν από δύο σημεία δεδομένων: την πιο τραυματική εμπειρία της με την πανδημία (2.535 θάνατοι ανά εκατομμύριο κατοίκους, έναντι 1.975 στη Γερμανία) και το χαμηλότερο κατά κεφαλήν ΑΕΠ της (30.966 $ έναντι το 53.988 $ της Γερμανίας). Ο πρώτος παράγοντας μπορεί να κράτησε περισσότερους Ισπανούς μακριά από τα μέσα μαζικής μεταφοράς και ο δεύτερος μπορεί να περιορίσει τις προοπτικές για ταξίδια γενικά.

Από την άλλη πλευρά, ο αριθμός των αυτοκινήτων ανά άτομο (0,58 στη Γερμανία, 0,53 στην Ισπανία) μπορεί να περιόρισε τον αντίκτυπο των επιδοτήσεων στις αποφάσεις των Γερμανών να χρησιμοποιούν το τρένο περισσότερο, τουλάχιστον βραχυπρόθεσμα.

Οι κυβερνήσεις και των δύο χωρών πρόκειται να αξιολογήσουν τα προγράμματά τους προς το τέλος του έτους, προκειμένου να αποφασίσουν εάν θα τα μονιμοποιήσουν.

Στην Ισπανία όπως και στη Γερμανία, η αντίσταση σε οποιεσδήποτε αποφάσεις για την κατάργηση των επιδοτούμενων τρένων είναι πιθανό να αυξηθεί με την πάροδο του χρόνου, καθώς οι επιβάτες συνηθίζουν τα προγράμματα. Αυτό μπορεί να βοηθήσει μόνο μακροπρόθεσμα τα σιδηροδρομικά ταξίδια, λέει ο Thévenet.

Γυναίκα Ρομά άνεργη με αναπηρία ή τρανς πρόσφυγας μουσουλμάνος. Πόσα στρώματα αποκλεισμού και διακρίσεων μπορούν να χωρέσουν μέσα σε τέσσερις μόλις λέξεις που ταυτόχρονα είναι ταυτοτικές για έναν άνθρωπο; 

Πόσες νομικές διατάξεις άραγε θα έπρεπε κανείς να επικαλεστεί σε μια απλή συναλλαγή των δύο παραπάνω συμπολιτών μας με μια δημόσια υπηρεσία ή με μια ιδιωτική επιχείρηση για να πετύχει ίση μεταχείριση με έναν λευκό στρειτ άντρα, ευρωπαίο πολίτη, οικονομικά εύρωστο; Αυτό το ερώτημα ίσως θα μπορούσε πια να είναι θέμα εξετάσεων σε έναν φοιτητή νομικής. Αν όμως προσθέσουμε και την παράμετρο της πολιτικής και κοινωνικής πραγματικότητας μιας Ευρώπης που οι πολίτες της κάθε μέρα τα τελευταία 12-15 χρόνια βλέπουν τις ζωές τους να χειροτερεύουν και μετά από 2 χρόνια πανδημίας περιμένουν έναν χειμώνα χωρίς θέρμανση ή ρεύμα, τότε η εξίσωση και η πολιτική συζήτηση περί ίσης μεταχείρισης ή πολιτικών κατά των διακρίσεων δυσκολεύει και ξεπερνά την νομική επιστήμη.

Στη χώρα μας την εφαρμογή της νομοθεσίας κατά των διακρίσεων εποπτεύει ο Συνήγορος του Πολίτη και στο πλαίσιο αυτό εκδίδει κάθε χρόνο και ειδική έκθεση για την «ίση μεταχείριση», όπως θεμελιώνεται στους νόμους 3896/2010 και 4443/2016, καθώς και στον πρόσφατο 4808/2021, ενσωματώνοντας το σχετικό ευρωπαϊκό δίκαιο. 

Οι μισές αναφορές αφορούν διακρίσεις σε βάρος των γυναικών

 Στην πιο πρόσφατη έκθεση του Συνηγόρου του Πολίτη, αυτή του 2021, η οποία δόθηκε στη δημοσιότητα τον περασμένο Ιούνιο, καταγράφηκαν 1.054 αναφορές, αριθμός κατά 11% μεγαλύτερος από το 2020. Από αυτές, το 49% αφορούσε διακρίσεις λόγω φύλου, το 25% λόγω αναπηρίας ή χρόνιας πάθησης, το 12% λόγω οικογενειακής κατάστασης, το 4% λόγω ηλικίας, 3% λόγω εθνικής ή εθνοτικής καταγωγής, 3% λόγω κοινωνικής κατάστασης, 2% λόγω θρησκευτικών ή άλλων πεποιθήσεων, 1% λόγω φυλής ή χρώματος, 1%λόγω σεξουαλικού προσανατολισμού, ταυτότητας ή χαρακτηριστικών φύλου. 

Εξαιρετικά ενδιαφέρον είναι το γεγονός ότι στις διακρίσεις λόγω φύλου η πλειοψηφία τους αφορούν σε διακρίσεις που υπέστησαν γυναίκες στην εργασία κατά την απόκτηση παιδιού, σε μια εποχή που βλέπουμε συντηρητικούς και ακροδεξιούς κύκλους να αμφισβητούν το δικαίωμα της γυναίκας να ορίζει το σώμα της, με την δικαιολογία «της προστασίας της ζωής του αγέννητου παιδιού». 

«Σταθερά σε ορίζοντα πενταετίας, ένα ποσοστό 50% των αναφορών που δέχεται ετησίως ο Συνήγορος του Πολίτη ως αρμόδιος εθνικός φορέας για την ίση μεταχείριση, αφορά θέματα διακρίσεων μεταξύ ανδρών και γυναικών», σημειώνει στο MIIR η Καλλιόπη Λυκοβαρδή, Βοηθός Συνήγορος του Πολίτη για το χαρτοφυλάκιο των διακρίσεων. «Εκείνο που παρατηρείται είναι σταθερή ετήσια αύξηση αναφορών για ζητήματα διακρίσεων λόγω αναπηρίας, αλλά και σταδιακή αύξηση σε θέματα που αφορούν διακρίσεις λόγω οικογενειακής κατάστασης. Πχ., διακρίσεις στη μεταχείριση αν κάποιος/α έχει συνάψει σύμφωνο συμβίωσης και όχι γάμο, αν είναι μονογονέας, θετός γονέας. Αντιθέτως, σταθερή υπο-αναφορικότητα εμφανίζουν τα θέματα που αφορούν την εθνική/φυλετική καταγωγή, τις θρησκευτικές πεποιθήσεις, τον σεξουαλικό προσανατολισμό, την ταυτότητα ή τα χαρακτηριστικά φύλου».

Στις περιπτώσεις των τσιγγάνων και προσφύγων, όπου πηγή των διακρίσεων είναι η διαφορετική εθνική ή φυλετική τους καταγωγή, εκείνο που επιχειρεί να αναδείξει ο Συνήγορος του Πολίτη είναι τα δομικά προβλήματα που υποκρύπτονται και η ιδιαίτερη ευαλωτότητα της συγκεκριμένης πληθυσμιακής ομάδας που δεν εξαντλούνται στην επίλυση μιας ατομικής περίπτωσης ή αναφοράς. 

«Οι ανισότητες και ο κοινωνικός αποκλεισμός των τσιγγάνων είναι εξαιρετικά πολύπλοκα και δυσχερώς επιλύσιμα ζητήματα», παρατηρεί η κα Λυκοβαρδή. Την ίδια στιγμή «ένα εκρηκτικό μίγμα δημιουργεί η συρροή διαφορετικών ταυτοτήτων στο ίδιο πρόσωπο, όπως, πχ, γυναίκα Ρομά, γυναίκα πρόσφυγας, ΛΟΑΤΚΙ πρόσφυγας, πρόσφυγας με αναπηρία κλπ, όπου το ενδεχόμενο πολλαπλής και διαθεματικής διάκρισης, είναι πάντα παρόν και πολλαπλά επιβαρυντικό».

Μειωμένες καταγραφές υποθέσεων διακρίσεων εθνοτικής/φυλετικής καταγωγής και σεξουαλικού προσανατολισμού

H ειδική νομοθεσία για τις διακρίσεις έρχεται σε ενσωμάτωση του Ενωσιακού δικαίου. Με τη νομοθεσία αυτή φαίνεται να επιχειρείται περισσότερο η μεταφορά παρά η ουσιαστική επεξεργασία στις εγχώριες ανάγκες και τα δεδομένα της ελληνικής πραγματικότητας. Μεγάλο πρόβλημα στη χώρα μας είναι επίσης το γεγονός ότι δεν έχουμε επίσημα συναφή δεδομένα. Το γεγονός αυτό επηρεάζει τόσο τον σχεδιασμό και την εφαρμογή των πολιτικών όσο και τον σχεδιασμό και την εφαρμογή των νόμων. 

«Είναι προφανές ότι αυτό δυσχεραίνει και το έργο του Συνηγόρου του Πολίτη» σχολιάζει η κα Λυκοβαρδή. «Δεν μπορούν να είναι αποτελεσματικές οι πολιτικές για τους Ρομά αν δεν γνωρίζεις τον ακριβή αριθμό τους ή τον αριθμό επιμέρους ομάδων (πχ ρομά με αναπηρία). Η νομοθεσία διαμορφώνει ένα πλαίσιο προστασίας και αυτό είναι θετικό. Μπορεί να αποτελέσει την αφετηρία για να εξελιχθεί περισσότερο και να επέλθει σταδιακά πρόοδος».

Παράλληλα, στην εφαρμογή του το ισχύον πλαίσιο έχει προβλήματα, με το κύριο να είναι οι μειωμένες καταγραφές

«Εκείνο που διαπιστώνεται είναι ότι υπάρχει μια προφανής αναντιστοιχία μεταξύ των διακρίσεων στο πραγματικό κοινωνικό πεδίο και των αριθμών των αναφορών, δηλαδή 1.000 αναφορές ετησίως», παραδέχεται η κα Λυκοβαρδή. «Ειδικά σε κάποια πεδία της εθνικής/φυλετικής καταγωγής, σεξουαλικού προσανατολισμού που γνωρίζουμε και εμπειρικά ότι οι διακρίσεις που δέχονται αυτά τα άτομα είναι πολύ περισσότερες από αυτές που καταγράφονται σε επίπεδο καταγγελιών». 

Μία ακόμη πτυχή αφορά το ζήτημα της δικαστικής προστασίας και της πρόσβασης στη δικαιοσύνη. Εκεί το κόστος είναι συνήθως μεγάλο, η νομική βοήθεια δεν είναι πάντα επαρκής και πολλές φορές οι διαδικασίες είναι εξαιρετικά χρονοβόρες και άρα εν τέλει αναποτελεσματικές.  «Η δικαιοσύνη όμως θα μπορούσε να δώσει απαντήσεις σε πολλά ζητήματα» σημειώνει η κα Λυκοβαρδή. «Αλλά και η διοικητική οδός δεν είναι πάντα εύκολη. Το κενό επικοινωνίας των θυμάτων με τους αρμόδιους φορείς είναι μεγάλο. Εκεί πρέπει να βοηθήσουν οι ίδιοι οι φορείς αλλά και οι οργανώσεις της Κοινωνίας των Πολιτών.  Αν δεν πιάσουμε το θεσμικό, δομικό ρατσισμό και τις διακρίσεις ουσιαστικά νομίζω ότι αναλωνόμαστε σε λάθος πεδίο. Έχει σημασία η ατομική προστασία και η αποκατάσταση του θύματος και θα πρέπει αυτή να επιδιώκεται με κάθε τρόπο», καταλήγει η ίδια.

Απροθυμία για την ενίσχυση του θεσμικού πλαισίου κατά των διακρίσεων των Ρομά 

«Η νομοθεσία έχει ορισμένα προβλήματα γιατί αυτό που δεν είναι προφανές είναι ότι οι διακρίσεις αφορούν μια καθημερινότητα στη λειτουργία του κράτους, η οποία κάποιες φορές περνάει εκτός της λειτουργίας του ελέγχου του Συνηγόρου του Πολίτη» τονίζει ο Ανδρέας Τάκης, πρόεδρος του ΔΣ της Ελληνικής Ένωσης για τα Δικαιώματα του Ανθρώπου και επίκουρος καθηγητής στη Νομική του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκη, ο οποίος έχει διατελέσει Γενικός Γραμματέας Μεταναστευτικής Πολιτικής του Υπουργείου Εσωτερικών (2009-2011) και Βοηθός Συνήγορος του Πολίτη, υπεύθυνος του Κύκλου Δικαιωμάτων του Ανθρώπου (2003-2009).

Επιπλέον, συνεχίζει ο κ. Τάκης, «ο Συνήγορος του Πολίτη αδυνατεί να πιάσει πολλαπλά φαινόμενα διακρίσεων αποτελεσματικά επειδή η λειτουργία του δεν έχει ένα χαρακτήρα που αναγκάζει, είναι συμβουλευτική. Έχουμε ένα τεράστιο αριθμό καθημερινών διακρίσεων που διαπλέκονται η μια με την άλλη και αποκλείουν ολόκληρους πληθυσμούς, όπως είναι η περίπτωση των Ρομά. Έχει γίνει μεγάλη κουβέντα εδώ και χρόνια, αλλά πολιτικά συνεχώς ανατρέπεται σε επίπεδο ΕΕ (σ.σ. κυρίως από χώρες με μεγάλους πληθυσμούς ρομά), ώστε να βγει επιτέλους μια ειδική οδηγία, εξειδικευτική των άλλων δύο, για τους Ρομά στην Ευρώπη». 

Δυστυχώς με την ένταση της κοινωνικής επισφάλειας της εποχής μας, οι οριζόντιες κοινωνικές εντάσεις αυξάνονται και τα όργανα του κράτους που ασκούν τη διαχείριση στην καθημερινότητα της κοινωνικής ζωής, όπως είναι η αστυνομία, εμφανίζουν συχνότατα μια τεράστια γκάμα διακρισιακών συμπεριφορών.

Ωστόσο, δεν οδεύουν όλα προς τη λάθος κατεύθυνση. Ο Αν. Τάκης υπενθυμίζει την προσπάθεια ανανέωσης της νομοθεσίας και σε άλλα πεδία, όπως τις ομάδες LGBTQ. «Αυτό επικεντρώθηκε στη χώρα μας εμβληματικά στα ζητήματα του συμφώνου συμβίωσης» καταδεικνύει.

Ευρωπαϊκές διακρίσεις για τους μη Ευρωπαίους

Υπάρχει και μια άλλη πελώρια τρύπα που αφορά και την ευρωπαϊκή νομοθεσία. Η ιδέα των διακρίσεων και της καταπολέμησης των διακρίσεων στην ΕΕ ως ενιαίο χώρο δικαιοσύνης, ασφάλειας και ελευθερίας είναι κάτι το οποίο ναι μεν έχει τη διακηρυκτική αναφορά στα δικαιώματα του ανθρώπου και στην ίση μεταχείριση, αλλά το “concept” από κάτω έχει να κάνει με την ελεύθερη διακίνηση των προσώπων επί ίσοις όροις μέσα στον ευρωπαϊκό χώρο ως εργαζομένων. 

«Το ζήτημα είναι να υπάρχει εναλλαξιμότητα όλων των διαβιούντων εντός της ΕΕ ως των ηλεκτρονίων μιας μεγάλης αγοράς. Αυτό όμως αφορά πρωτίστως τους Ευρωπαίους» επισημαίνει ο κ. Τάκης. «Δεν είναι σαφές τι από αυτά που έχουν να κάνουν με την ίση μεταχείριση αφορούν τους λεγόμενους υπηκόους τρίτων χωρών, τους μη Ευρωπαίους πολίτες. Αυτό είναι κρίσιμο γεγονός δεδομένου ότι ζούμε σε περιστάσεις εδώ και 20 χρόνια μαζικής μετανάστευσης, είτε αυτή έχει την μορφή της προσφυγιάς, είτε της οικονομικής μετανάστευσης και με πολλαπλές μορφές ένταξης των ανθρώπων στον κοινωνικό ιστό των ευρωπαϊκών χωρών, κυρίως εν όψει και των χρόνων της παραμονής τους που συσσωρεύεται. 

Έχουμε ανθρώπους που είναι 30 χρόνια, 20, 10, 5 χρόνια ή λίγους μήνες. Ποιο είναι το σημείο που αυτοί οι άνθρωποι μπορούν να επωφεληθούν της ίσης μεταχείρισης που υπόσχεται η ευρωπαϊκή νομοθεσία; Μόνο αν γίνουν ευρωπαίοι πολίτες…» υπογραμμίζει ο κ. Τάκης

Για όλους τους άλλους, συνεχίζει, «υπάρχει μήπως ένα σημείο και μετά όπου η διακρισιακή συμπεριφορά είναι κάτι προς καταπολέμηση ασχέτως αν είσαι ευρωπαίος, ακόμα και από την πρώτη ημέρα που είσαι εδώ; Το να σου φέρεται απάνθρωπα η αστυνομία γιατί μόλις σε βρήκαν στον Έβρο είναι κάτι που δεν έχει να κάνει με τις διακρίσεις φυλής και από που έρχεσαι ή εθνικής καταγωγής ή θρησκευτικής; Οπότε αυτό είναι ένα ζήτημα που βρίσκεται στην καρδιά ενός δυσεπίλυτου θέματος της ετερότητας στην ΕΕ ως χώρο δημοκρατίας και ελευθερίας, αν το εννοεί. Αυτά είναι και τα καυτά ζητήματα που θα τεθούν τα επόμενα χρόνια. Δεν είμαι αισιόδοξος», καταλήγει ο Ανδρέας Τάκης 

Απαιτείται πολιτική βούληση και ιδεολογική δουλειά

Για τον Δημήτρη Χριστόπουλο, καθηγητή Πολιτειολογίας στο Πάντειο Πανεπιστήμιο και πρώην πρόεδρο της Διεθνούς Ομοσπονδίας για τα Δικαιώματα του Ανθρώπου, δεν γίνεται να μην έχουμε διακρίσεις σε μια ταξική κοινωνία.  «Κάποιοι είναι πάντα κάτω από τους άλλους, κάποιες φορές είναι το κριτήριο του φύλου, κάποια στιγμή ήταν οι γυναίκες», σχολιάζει ο κ. Χριστόπουλος. «Αυτό άρχισε να αμβλύνεται από εκεί και ύστερα νέες ομάδες μπαίνουν στην ιστορία, οι μειονότητες, βάλτε μέσα και ότι όλες αυτές τις ομάδες έχουν τις δικές τους εσωτερικές διαστρωματώσεις δηλαδή η γυναίκα πρόσφυγας, η γυναίκα άνεργη τσιγγάνα, πολλαπλές ιδιότητες που επικάθονται φτιάχνοντας μια κρούστα διακρίσεων που είναι ουσιαστικά αδιαπέραστες».

Για για να αρχίσει να αντιμετωπίζεται το πρόβλημα δεν αρκεί να πούμε ότι έχουμε νόμους, σύμφωνα με τον κ. Χριστόπουλο. «Θέλει πολλή βούληση πολιτική, πάρα πολύ ιδεολογική δουλειά, προκειμένου η κοινωνία να αρχίσει να δέχεται ότι μια εκλεγμένη κυβέρνηση ασχολείται με το να άρει και να αμβλύνει τις κοινωνικές διακρίσεις», καταλήγει.

This article has been produced within the project “INGRID. Intersecting Grounds of Discrimination in Italy” financed by the European Commission, Rights, Equality, Citizenship programme 2014-2020.

Ο Βαγγέλης Σταθόπουλος, ο οποίος βρίσκεται στις ελληνικές φυλακές Λάρισας, είναι ένας από τους περισσότερο από μισό εκατομμύριο ανθρώπους που βρίσκονται στις Ευρωπαϊκές φυλακές εν μέσω της πανδημίας του COVID-19. Και, όπως σε τόσες άλλες, έτσι και στη φυλακή όπου κρατείται το έδαφος είναι ιδανικό για την αναπαραγωγή των ιών:  υπερπλήρεις φυλακές, με ασφυκτικές συνθήκες διαβίωσης και συχνά κακές συνθήκες υγιεινής.

«Όταν κόλλησα κορωνοϊό  τον περασμένο Δεκέμβριο, περίπου οι μισοί από τους κρατούμενους ήταν επίσης άρρωστοι», λέει ο Σταθόπουλος. «Μας έβαλαν σε μια πτέρυγα με 60 άτομα, σε ένα χώρο περίπου 110 τετραγωνικών μέτρων (1.200 τετραγωνικά πόδια). Ήταν θέμα τύχης αν  θα αρρωστούσες σοβαρά ή ήπια».

Κατά τη διάρκεια της πανδημίας, έχουμε συνηθίσει στους σχολαστικά ενημερωμένους πίνακες ελέγχου COVID-19 και παρακολουθούμε στενά τις συνθήκες  και τις περιπτώσεις που μπορεί να είναι πιο πιθανό η εμφάνιση κρουσμάτων, όπως οι οίκοι φροντίδας ηλικιωμένων. Ωστόσο, ελάχιστα στοιχεία έχουν δημοσιοποιηθεί σχετικά με την εξάπλωση του κορωνοϊού σε εγκαταστάσεις καρκινοπαθών.

Σε συνεργασία με 11 δημοσιογραφικές ομάδες του  Ευρωπαϊκού Δικτύου Δημοσιογραφίας Δεδομένων, η DW έχει συλλέξει δεδομένα από 32 χώρες που δείχνουν πόσα κρούσματα και θάνατοι αναφέρθηκαν στις φυλακές, πώς προχώρησαν οι εμβολιασμοί και ποια μέτρα ελήφθησαν για τον περιορισμό της εξάπλωσης του ιού.

«Πολλές φυλακές είναι υπερπλήρεις, χωρίς δυνατότητα τήρησης μέτρων σωματικής απόστασης», λέει η Φιλίπα Άλβες ντα Κόστα, σύμβουλος δημόσιας υγείας για το Πρόγραμμα Υγείας στις Φυλακές του Παγκόσμιου Οργανισμού Υγείας. «Έτσι, όταν ο ιός μεταφέρεται, μεταδίδεται πολύ πιο εύκολα».

Οι κρατούμενοι είναι ευάλωτοι

Η ντα Κόστα λέει ότι ο κίνδυνος στις φυλακές είναι παρόμοιος με αυτόν που αντιμετωπίζουν οι άνθρωποι που ζουν σε συγκεντρωτικές εγκαταστάσεις στέγασης, όπως οίκους ευγηρίας και καταφύγια.

Πολλοί κρατοὐμενοι έχουν πολλούς παράγοντες που τους θέτουν σε αυξημένο κίνδυνο για σοβαρή νόσο COVID-19, συμπεριλαμβανομένων καταστάσεων όπως ο HIV και ιστορικών καπνίσματος ή άλλων ναρκωτικών. Η περιθωριοποίηση, η φτώχεια και η ανεπαρκής πρόσβαση στην υγειονομική περίθαλψη συχνά επιβαρύνουν αυτούς τους πληθυσμούς ακόμη και πριν από τη φυλάκιση, και οι συνθήκες στις φυλακές συχνά επιδεινώνουν αυτούς τους παράγοντες, σύμφωνα με τον ΠΟΥ. «Στις φυλακές θεωρούμε τους ανθρώπους στα 50 τους ηλικιωμένους, παρόλο που στα πλαίσια μίας κοινότητας  δεν θα ήταν», λέει η ντα Κόστα.

Τα κρούσματα του COVID στις φυλακές μας επηρεάζουν όλους

Τα κρούσματα στις φυλακές επηρεάζουν όχι μόνο τους κρατούμενους ή εργάζονται εκεί, αλλά και τις γύρω κοινότητες. «Δεν είναι ένα εντελώς κλειστό περιβάλλον», λέει η ντα Κόστα. «Κόσμος μπαινοβγαίνει κάθε μέρα. Όχι μόνο το προσωπικό, αλλά και άλλοι, όπως  οι δικηγόροι και οι ίδιοι οι κρατούμενοι. Έτσι, εάν δεν προστατεύεις  τις φυλακές, δεν προστατεύεις την κοινότητα».

Στις Ηνωμένες Πολιτείες, όπου ο κορωνοϊός σάρωσε γρήγορα τις φυλακές το 2020, πολλές μελέτες περιπτώσεων δείχνουν πώς τα κρούσματα στις φυλακές εξαπλώθηκαν στις γύρω κοινότητες. Μια σύγκριση σε εθνικό επίπεδο διαπίστωσε ότι τα κρούσματα COVID-19 αυξήθηκαν πιο γρήγορα σε κομητείες με περισσότερους κρατούμενους και συνέδεσε το σύνολο των φυλακισμένων της χώρας με περισσότερες από μισό εκατομμύριο επιπλέον περιπτώσεις COVID-19 εντός και εκτός φυλακών.

Τα ποσοστά μόλυνσης στις φυλακές ακολουθούν τα ποσοστά του γενικού πληθυσμού

Τα δεδομένα που συλλέχθηκαν για αυτήν την έρευνα δείχνουν τώρα ότι, εκ πρώτης όψεως, αυτά τα μέτρα φαίνεται ότι βοήθησαν να αποφευχθούν τα χειρότερα: οι φυλακές, συνολικά, δεν έχουν μετατραπεί σε δραπέτη σημεία για τον COVID. Σύμφωνα με τα διαθέσιμα στοιχεία, σε πολλές χώρες τα ποσοστά μόλυνσης στις φυλακές φαίνεται να είναι περίπου τα ίδια με αυτά του γενικού πληθυσμού.

Όπου τα ποσοστά μόλυνσης ήταν υψηλά στον γενικό πληθυσμό, έτειναν επίσης να είναι υψηλά και στις φυλακές. Αυτό ισχύει, για παράδειγμα, σε χώρες όπως η Σλοβενία, η Εσθονία και το Βέλγιο, όπου περισσότερα από ένα στα 10 άτομα έχουν ήδη βγει θετικά στον κορωνοϊό. Σε χώρες όπως η Κροατία και η Ελλάδα, οι κρατούμενοι μολύνονται σε πολύ υψηλότερο ποσοστό από οτι στον γενικό πληθυσμό. Όμως, σε πολλές χώρες, τα αναφερόμενα κρούσματα στις φυλακές παρέμειναν κάτω από το επίπεδο του γενικού πληθυσμού, σύμφωνα με τα πιο πρόσφατα διαθέσιμα στοιχεία — ακόμη και στην Ουγγαρία και τη Γαλλία, χώρες με διαβόητα υπερπλήρεις  φυλακές.

Ακόμη και σε χώρες με χαμηλότερα ποσοστά μόλυνσης, οι  φυλακές μπορεί  να είναι τοποθεσίες σοβαρών κρουσμάτων. Μόλις πρόσφατα, περισσότερα από 50 άτομα βρέθηκαν θετικά στη φυλακή Béziers στη Γαλλία, η οποία επί του παρόντος περιορίζει 638 άτομα σε έναν χώρο που έχει κατασκευαστεί για 389.

Τα κρούσματα και οι θάνατοι ενδέχεται να μην καταγράφονται

Οι επίσημοι αριθμοί μπορεί να μην λένε πάντα την όλη την αλήθεια. Οι περισσότερες διοικήσεις φυλακών δεν συλλέγουν δεδομένα συστηματικά, λέει ο Adriano Martufi, ο οποίος ερευνά τις συνθήκες των φυλακών στην Ευρώπη στο Πανεπιστήμιο του Leiden. «Η αίσθηση μου είναι ότι υπάρχει σίγουρα πρόβλημα στις καταγραφές, ότι δηλαδή καταγράφονται λιγότερα κρούσματα», λέει ο Martufi.

Οι φυλακές της Λάρισας στην Ελλάδα, για παράδειγμα, είχαν αναφέρει επίσημα μόνο 200 περιπτώσεις έως τον Ιούλιο του 2021. Ο Σταθόπουλος λέει ότι έχει μετρήσει πολύ περισσότερες. «Από τον Δεκέμβριο του 2020 έως τώρα, πιστεύω ότι είχαμε περισσότερα από 500 κρούσματα», λέει.

Η λάθος καταγραφή μπορεί να μην είναι απαραίτητα σκόπιμη — θα μπορούσε να είναι αποτέλεσμα οργανωτικών προκλήσεων. «Οι υπηρεσίες υγείας στις φυλακές είναι υποστελεχωμένες και ανεπαρκώς εξοπλισμένες», λέει ο Martufi. «Δεν είμαι καν σίγουρος αν έχουν την τεχνική ικανότητα να συλλέξουν και να χειριστούν τέτοια δεδομένα».

Οι χαμηλοί αριθμοί κρουσμάτων έχουν τεράστιο κόστος

Ακόμη και αν ληφθούν υπόψη οι αριθμοί των κρουσμάτων , οι περιορισμοί που επιβάλλονται για τον περιορισμό της εξάπλωσης του κορονοϊού έχουν συχνά τις δικές τους «παρενέργειες». «Η τραγωδία που φοβόμασταν δεν συνέβη, αλλά μόνο χάρη στις τεράστιες θυσίες του πληθυσμού των φυλακών, οι οποίες είναι : το τέλος άλλων δραστηριοτήτων, το τέλος της διδασκαλίας το τέλος στη λίγη δουλειά που υπάρχει στη φυλακή και ούτω καθεξής», λέει ο Dominique Simonnot,  επικεφαλής του ανεξάρτητου δημόσιου φορέα της Γαλλίας για την επίβλεψη των συνθηκών σε μέρη όπου οι άνθρωποι στερούνται την ελευθερία. «Σε κοινωνικούς όρους  το κόστος είναι υπερβολικό».

Τους τελευταίους 18 μήνες, πολλές φυλακές έχουν κλείσει πολύ περισσότερο από το συνηθισμένο. Μια φυλακή στη Μάλτα κρατούσε νέο-αφιχθέντες σε ένα κελί με μόνο ένα στρώμα δαπέδου και μια ανοιχτή τουαλέτα 23 ώρες την ημέρα για δύο εβδομάδες, σε συνθήκες που η Ευρωπαϊκή Επιτροπή για την Πρόληψη των Βασανιστηρίων είχε ήδη καταδικάσει από το 2013.

Οι περιορισμοί της καραντίνα ενέχουν σοβαρούς κινδύνους για την υγεία

Οι κανόνες του Νέλσον Μαντέλα του ΟΗΕ, ή (όπως αλλιώς είναι γνωστοί) οι Τυποποιημένοι Ελάχιστοι Κανόνες για τη Μεταχείριση των Κρατουμένων, ορίζουν ότι η απομόνωση θα πρέπει να χρησιμοποιείται μόνο ως έσχατη λύση, για όσο το δυνατόν μικρότερο χρονικό διάστημα και ποτέ για περισσότερες από 15 ημέρες. Όμως, κατά τη διάρκεια της πανδημίας, η απομόνωση των κρατουμένων έχει γίνει ένα τυπικό μέτρο σε πολλές χώρες.

Στην Ιρλανδία,  έγκλειστοι 70 ετών και άνω ή με χρόνιες ασθένειες τοποθετήθηκαν αυτόματα σε απομόνωση μεταξύ Απριλίου και Ιουνίου 2020, οι κρατούμενοι σε τέτοια απομόνωση ανέφεραν ότι αισθάνονταν κατάθλιψη και είχαν αυτοκτονικές τάσεις. Σε ορισμένες εγκαταστάσεις στη Γερμανία, οι προφυλακισμένοι απομονώνονταν για 14 ημέρες μετά από κάθε ακροαματική διαδικασία.

Στη Γαλλία, η απομόνωση δύο εβδομάδων ήταν υποχρεωτική μετά από οποιαδήποτε άδεια, οικογενειακή επίσκεψη ή εξωτερική ιατρική περίθαλψη, λέει ο Dominique Simonnot, επικεφαλής επιθεωρητής των φυλακών της χώρας. «Ως αποτέλεσμα, κάποιοι αρνούνται αυτές τις μετακινήσεις με όλους τους κινδύνους που αυτό συνεπάγεται για την υγεία τους». Ακόμη και οι άνθρωποι που δεν βρίσκονταν σε καραντίνα συχνά περιορίζονταν στα κελιά τους για μεγάλα τμήματα της ημέρας και τους άφηναν πολύ λίγα να κάνουν για να περάσει η ώρα.

Στην Ουγγαρία, ο Vass, «είχαμε δυόμισι ώρες σωματικής επαφής με αγαπημένα πρόσωπα δύο φορές το μήνα πριν από την πανδημία – η έλλειψη αυτής της δυνατότητας  προκάλεσε πολύ σοβαρά ψυχικά προβλήματα». Η φυλακή τελικά δημιούργησε επιλογές βιντεοκλήσεων για να επιτρέψει τουλάχιστον τις εικονικές επισκέψεις. «Αυτό το έκανε πιο εύκολο», λέει.

Οι περισσότερες χώρες εισήγαγαν μέτρα για εικονικές επισκέψεις, αν και οι χαμηλές ταχύτητες σύνδεσης και οι περιορισμοί χρήσης εξακολουθούν να δημιουργούν προβλήματα. «Έγινε ένα τεράστιο άλμα προς τα εμπρός σε πολλές φυλακές σε όλη την Ευρώπη για την ανάπτυξη συστημάτων τηλεδιάσκεψης», λέει ο Martufi. «Αυτό ήταν απολύτως αδιανόητο σε πολλά κράτη μέλη πριν από την πανδημία. Άρα ήταν μια θετική εξέλιξη».

Ο Martufi λέει ότι ένας πιθανός κίνδυνος είναι ότι οι φυλακές θα μπορούσαν να επιχειρήσουν να χρησιμοποιήσουν βιντεοκλήσεις ως αντικατάσταση των προσωπικών επισκέψεων, μακροπρόθεσμα. “Έχουμε ενδείξεις ότι ορισμένες διοικήσεις φυλακών είπαν: “Λοιπόν, τώρα έχετε Skype, μπορείτε να ζήσετε με αυτό – δεν υπάρχει πραγματική ανάγκη να σας επιτρέπεται να συναντήσετε την οικογένειά σας ή τους δικηγόρους σας από κοντά”, λέει ο Martufi. «Δεν γνωρίζουμε ακόμη πόσο συστημική είναι αυτή η αλλαγή, αλλά ο κίνδυνος είναι ότι μπορεί να παραμείνει μαζί μας ακόμα και μετά το τέλος της πανδημίας».

Πέρα από τις βιντεοκλήσεις, η Catherine Heard δεν βλέπει να καταβάλλεται μεγάλη προσπάθεια για τον μετριασμό των επιπτώσεων των περιορισμών. «Δεν μπορώ να σκεφτώ κάτι πραγματικά σημαντικό που έγινε», λέει. «Υπήρξε μια τεράστια χαμένη ευκαιρία, για παράδειγμα, να παρέχουμε υλικό ανάγνωσης, ηχογραφημένες πληροφορίες ή πρόσβαση σε διαδικτυακά μαθήματα. Υπήρχαν πολλά πράγματα που θα μπορούσαν να είχαν γίνει, θα έπρεπε να είχαν γίνει, αλλά δεν έγιναν».

Η Ολλανδία ήταν μια από τις χώρες που κατάφεραν να επανεκκινήσουν τις δραστηριότητες των φυλακών σχετικά γρήγορα μέσω μέτρων όπως προγράμματα εκ περιτροπής ή μικρότερες, σταθερές ομάδες, λέει ο Heard. Αλλά οι περισσότερες χώρες δεν εφάρμοσαν τέτοια μέτρα.

Τα δομικά προβλήματα επιδείνωσαν την κατάσταση

Όπως σε πολλούς άλλους τομείς της κοινωνίας, η κατάσταση έχει επιδεινωθεί από δομικά προβλήματα που υπήρχαν πολύ πριν από την πανδημία.

«Ορισμένοι από τους πιο αυστηρούς και παρατεταμένους περιορισμούς παρατηρήθηκαν στις χώρες με το χειρότερο ποσοστό υπερπληθυσμού των φυλακών», λέει η Heard. Η έλλειψη χώρου καθιστά αδύνατη την εφαρμογή των μέτρων αποστασιοποίησης και τα εναλλακτικά μέτρα εμποδίζονται από την έλλειψη προσωπικού. «Εάν δεν υπάρχει προσωπικό για να μετακινεί τους ανθρώπους στη φυλακή», λέει, «δεν υπάρχει άλλη επιλογή από το να τους κρατούν κλεισμένους στα κελιά τους το μεγαλύτερο μέρος της ημέρας και της νύχτας».

Ερευνητές, ΜΚΟ και φυλακισμένοι αναφέρουν επανειλημμένα τον υπερπληθυσμό ως κλειδί για το πρόβλημα. Μία στις τρεις ευρωπαϊκές χώρες λειτουργεί τις φυλακές της με πάνω από την επίσημη δυναμικότητα.

Σε πολλές  φυλακές, η κατάσταση του υπερπληθυσμού είναι πολύ χειρότερη από ότι υποδηλώνει ο μέσος όρος της χώρας. «Είμαι σε ένα κελί που προορίζεται για πέντε άτομα — τώρα είμαστε οκτώ. Είναι αδύνατο να διατηρήσουμε απόσταση», είπε ένα άτομο σε απεργία πείνας σε ένα κροατικό ειδησεογραφικό πρακτορείο κατά την έναρξη της πανδημίας τον Μάρτιο του 2020. «Δεν μπορούμε να δούμε τις γυναίκες και τα παιδιά μας και, Θεός φυλάξοι, ίσως κάποιοι από εμάς να μην τους  δούμε ποτέ πάλι. Πρακτικά νιώθουμε σαν θανατοποινίτες, που περιμένουμε τον κορωνοϊό να μπει στη φυλακή».

Γάλλος επικεφαλής επιθεωρητής φυλακών Dominique Simonnot: «Φανταστείτε τρεις ανθρώπους στριμωγμένους 10 ώρες την ημέρα σε ένα κελί 9 τετραγωνικών μέτρων, το οποίο είναι μόνο 4,5 τετραγωνικά μέτρα με την κουκέτα, το τραπέζι και την τουαλέτα».

Κατά τη διάρκεια του πρώτου κύματος, πολλές χώρες σε όλη την Ευρώπη απελευθέρωσαν ανθρώπους σε πρωτοφανή αριθμό προκειμένου να μειώσουν  την πίεση στις φυλακές. «Είναι αυτό που τους έλεγαν οι ειδικοί να κάνουν εδώ και χρόνια, αλλά ήταν πολύ επίφοβο σε  πολιτικό επίπεδο», λέει η Heard. «Πιστεύω ότι ο COVID έδωσε σε πολλές χώρες μια δικαιολογία για να μειώσουν ήσυχα τον αριθμό των κρατουμένων τους».

Η Heard υπολόγισε ότι ο πληθυσμός των φυλακισμένων μπορεί να έχει μειωθεί έως και κατά μισό εκατομμύριο ανθρώπους παγκοσμίως μεταξύ Μαρτίου 2020 και Ιουνίου 2021. Χώρες όπως η Σλοβενία, το Βέλγιο, η Γαλλία και η Ιταλία, οι οποίες λειτουργούσαν όλες εξαρχής υπεράνω της χωρητικότητας, μειώσαν τους έγκλειστους πληθυσμούς τους έως και 25%, μειώνοντάς τους σε ή κάτω από την επίσημη χωρητικότητα.

«Ένα μάθημα που θα έχουν πάρει οι χώρες είναι ότι έχουν μειώσει τον αριθμό των φυλακισμένων τους χωρίς να πέσει ο ουρανός να τους πλακώσει», λέει η Heard. Με την πανδημία να προσφέρει έναν λόγο δημόσιας υγείας για τη μείωση του πληθυσμού των φυλακών, λέει ότι είναι ζωτικής σημασίας οι χώρες να διατηρήσουν τώρα αυτή την τάση.

Αλλά δεν έχουν όλοι εμβολιαστεί  ακόμα. Ένας μεγάλος λόγος για την καθυστέρηση είναι το γεγονός ότι, ακόμη και με τον υψηλό κίνδυνο για τους κρατούμενους, το προσωπικό και τον γενικό πληθυσμό, οι περισσότερες ευρωπαϊκές χώρες δεν συμπεριέλαβαν τους κρατούμενους ως ομάδα προτεραιότητας στα σχέδια εμβολιασμού τους. Πολλές χώρες δεν τους ανέφεραν καθόλου.

Στη Γερμανία, για παράδειγμα, τα άτομα σε κοινοτικές ρυθμίσεις διαβίωσης, όπως οίκοι φροντίδας ηλικιωμένων, είχαν ρητά προτεραιότητα, αλλά οι κρατούμενοι εξακολουθούσαν να εμβολιάζονται παράλληλα με τον υπόλοιπο πληθυσμό.

«Υπήρξαν σταθερές ενδείξεις από ανεξάρτητες υπερεθνικές οργανώσεις ότι οι κρατούμενοι πρέπει να έχουν προτεραιότητα», λέει ο Martufi. «Είναι ένα καλό παράδειγμα της απόλυτης ασυμφωνίας μεταξύ των ενδείξεων πολιτικής από τη μια πλευρά και της πραγματικότητας επί της ουσίας».

Πολλοί το αποδίδουν σε έλλειψη πολιτικής βούλησης. Σε ορισμένες περιπτώσεις, λέει ο Martufi, η πολιτική παρεμπόδισε ακόμη και ενεργά την έγκαιρη πρόσβαση στον εμβολιασμό. «Στο Βέλγιο, η προτεραιότητα των κρατουμένων έγινε πολιτική συζήτηση», λέει, «και, ως αποτέλεσμα, οι κρατούμενοι απλώς έμειναν έξω από την εκστρατεία εμβολιασμού μέχρι το τέλος». Στην Ιταλία από την άλλη πλευρά, λέει, η απόφαση να δοθεί προτεραιότητα στους κρατούμενους  ήταν μια διοικητική απόφαση, που ελήφθη χωρίς πολλή δημόσια συζήτηση.

Αυτό σημαίνει ότι η έναρξη των εμβολιασμών στις φυλακές καθυστέρησε σημαντικά, με ορισμένες χώρες να μην μοιράζουν ούτε ένα εμβόλιο στις φυλακές πριν από τον Ιούνιο, ενώ άλλες ανέφεραν ότι άρχισαν ήδη από τα τέλη Μαρτίου.

Αντιμέτωποι με τον δεύτερο πανδημικό χειμώνα

Με τους εμβολιασμούς στις φυλακές να φτάνουν τελικά στο επίπεδο του γενικού πληθυσμού σε πολλές χώρες και τις λοιμώξεις σε χαμηλά επίπεδα κατά τη διάρκεια του καλοκαιριού, οι κρατούμενοι πήραν μια ανάσα καθώς οι επισκέψεις και οι δραστηριότητες ξεκίνησαν ξανά υπό τις απαραίτητες συνθήκες υγιεινής.

Όμως, με τον χειμώνα και το επόμενο κύμα να φθάνει στις περισσότερες ευρωπαϊκές χώρες, η πανδημία δεν έχει τελειώσει για κανέναν, και σίγουρα  όχι  για τους ανθρώπους στις φυλακές. «Δεν θα ξαναπάρουμε σύντομα την παλιά μας ζωή, τα προνόμια μας», λέει ο Csaba Vass στην Ουγγαρία. Στην Ιταλία, τα εβδομαδιαία στοιχεία δείχνουν ότι τα ενεργά κρούσματα μεταξύ του προσωπικού και των κρατουμένων αυξάνονται. Και το Υπουργείο Δικαιοσύνης της Κροατίας επιβεβαίωσε πρόσφατα ότι περισσότερο από το 20% των φυλακισμένων έχουν μολυνθεί από τον κορωνοϊό – δηλαδή περίπου 1,5 φορές το ποσοστό του γενικού πληθυσμού.

Μαθήματα για το μέλλον

Οι ειδικοί λένε ότι οι χώρες πρέπει να μειώσουν δραστικά τον πληθυσμό των φυλακών τους προκειμένου να προετοιμαστούν καλύτερα για τέτοιες καταστάσεις στο μέλλον. «Δεν μπορούμε να αντιμετωπίσουμε άλλη μια κρίση υγείας με αυτούς τους αριθμούς κρατουμένων σε όλη την Ευρώπη», λέει ο Martufi. «Αυτό πρέπει να μειωθεί».

Αλλά οι παρατηρητές βλέπουν επίσης λόγους αισιοδοξίας. «Ο COVID θα έπρεπε να είναι μια αφύπνιση για να επενδύσουμε σε καλύτερες συνθήκες στις φυλακές και να μειώσουμε τη χρήση της επιβολής της φυλάκισης», λέει η Catherine Heard.

Για να ακουστεί αυτό το σήμα αφύπνισης, το δημόσιο συμφέρον και η πολιτική βούληση είναι ζωτικής σημασίας. «Ήρθε η ώρα να επανεξετάσουμε την αντίληψή μας για τους κρατούμενους ως πολίτες δεύτερης κατηγορίας», λέει ο Martufi. «Δεν μπορούμε να επιτρέψουμε σε κανέναν να μείνει πίσω. Θα είναι χειρότερα για όλους».

Αυτό το άρθρο επιμελήθηκαν οι Milan Gagnon, Gianna-Carina Grün και Peter Hille.

Το έργο είναι μια συνεργασία στο πλαίσιο του Ευρωπαϊκού Δικτύου Δημοσιογραφίας Δεδομένων

Υπεύθυνος έργου: Deutsche Welle

Συνεργάτες: Alternatives Economiques, Civio, El Confidencial, EURologus, Il Sole24Ore, iMEdD, MIIR, OBC Transeuropa, Openpolis, Pod črto, VoxEurop

Το ερευνητικό πρότζεκτ διενεργήθηκε σε συνεργασία με το Ευρωπαϊκό Δίκτυο Δημοσιογραφίας Δεδομένων.

Η κατάσταση είναι χειρότερη για τα ζευγάρια ομοφυλόφιλων γυναικών: 24 χώρες απαγορεύουν εξ ολοκλήρου την πρόσβασή τους στην υποβοηθούμενη αναπαραγωγή. Για την ΛΟΑΤΚΙ κοινότητα, η απόκτηση παιδιών μέσω τεχνολογίας υποβοηθούμενης αναπαραγωγής δεν είναι εύκολος δρόμος στην Ευρώπη. «Οι χώρες  όπου είναι πιο δύσκολο για τα άτομα της ΛΟΑΤΚΙ κοινότητας να βρουν δουλειά ή να βγουν έξω ή να παντρευτούν ή να αποκτήσουν νομική αναγνώριση φύλου είναι επίσης οι χώρες όπου είναι πιο δύσκολο να έχουν πρόσβαση και στις τεχνολογίες υποβοηθούμενης αναπαραγωγής», λέει ο Cianan Russell, από ILGA Europe, μια ομοσπονδία ευρωπαϊκών ομάδων για τα δικαιώματα των λεσβιών, γκέι, αμφιφυλόφιλων, τρανς και ιντερσεξ ατόμων.  Η Ουγγαρία και η Πολωνία είναι οι χώρες όπου η κατάσταση είναι η χειρότερη, αλλά το πρόβλημα είναι ευρέως διαδεδομένο και στην υπόλοιπη Ευρώπη, δηλώνει. Ακόμη και όταν τα άτομα της ΛΟΑΤΚΙ κοινότητας μπορούν να λάβουν αναπαραγωγική βοήθεια νόμιμα, η πραγματικότητα μερικές φορές τους  φέρνει αντιμέτωπους με «διακρίσεις, παρενόχληση ή ακόμα και βία», λέει ο Russell. Εκείνοι που αντιμετωπίζουν τα περισσότερα προβλήματα είναι οι τρανς και οι ιντερσεξ, προσθέτει.

Οι άνθρωποι που αντιμετωπίζουν αυτές τις μορφές διακρίσεων παλεύουν με δύσκολες εναλλακτικές λύσεις. Στην περίπτωση της ΛΟΑΤΚΙ κοινότητας οι εναλλακτικές είναι τρεις λέει ο Russell. Η πρώτη εναλλακτική είναι η παραποίηση της ταυτότητας τους, όπως για παράδειγμα τα ζευγάρια ομοφυλόφιλων γυναικών που λένε ψέματα λέγοντας ότι μόνο μία από τις δύο  αναζητά  υποβοηθούμενη αναπαραγωγή  ως ανύπαντρη γυναίκα, εάν αυτό επιτρέπεται από το νόμο, ή μη-δυαδικά άτομα ή τρανς άνδρες που λένε ότι είναι γυναίκες. Η δεύτερη εναλλακτική είναι η διέλευση των συνόρων για την αναζήτηση πρόσβασης στην υποβοηθούμενη αναπαραγωγή σε άλλη χώρα. Το τρίτο είναι η προσπάθεια σύλληψης με φίλους ή έμπιστους ανθρώπους ακόμα κι αν δεν τους ελκύουν.

Αν και αυτό δεν είναι συνηθισμένο, είναι ένας δρόμος που μπορεί να ακολουθήσουν πολλοί άνθρωποι που θέλουν να κάνουν παιδιά εάν τα εμπόδια φαίνονται ανυπέρβλητα. Στην περίπτωση των ανύπαντρων γυναικών, η Izaskun Gamen, εκπρόσωπος της ένωσης Single Mothers By Choice (MSPE), λέει ότι, κατά τη διάρκεια της πολύχρονης προσπάθειας της να αποκτήσει παιδιά, κάποιοι της πρότειναν να μείνει έγκυος από έναν άγνωστο μετά από ένα one night stand και να μην του πει τίποτα. Όπως λέει, αυτό της φαίνεται αδιανόητο: «Πώς το εξηγείς στο παιδί σου αργότερα; Πώς εξηγείται  ότι αυτός ή αυτή γεννήθηκε από μια εξαπάτηση;»

Μεγαλύτερες και μεγαλύτερες μητέρες

Το μόνο νομικό εμπόδιο για τα ετεροφυλόφιλα ζευγάρια, στις περισσότερες περιπτώσεις, είναι η ηλικία. Οι γυναίκες που αναζητούν την  υποβοηθούμενη αναπαραγωγή είναι κατά μέσο όρο μεγαλύτερες από ότι στο παρελθόν. Την τελευταία δεκαετία, ο μέσος όρος ηλικίας των μητέρων κατά τη γέννηση του πρώτου τους παιδιού, είτε είναι φυσικά είτε υποβοηθούμενα, έχει αυξηθεί στο μεγαλύτερο μέρος της Ευρώπης. Στην Ισπανία και την Ιρλανδία ο μέσος όρος ηλικίας ήταν άνω των 32 ετών το 2019.

Αυτός είναι ο μέσος όρος, πράγμα που σημαίνει ότι πολλές γυναίκες αναζητούν  πρόσβαση στην υποβοηθούμενη αναπαραγωγή  αργότερα, όταν, λόγω της ηλικίας τους, η φυσική σύλληψη γίνεται πιο δύσκολη. Οι περισσότερες χώρες θέτουν το νόμιμο ανώτατο όριο για την υποβοηθούμενη αναπαραγωγή περίπου στα 50 χρόνια. Αυτή είναι η μέγιστη ηλικία στην Ελλάδα, για παράδειγμα, αλλά ως λύση  στις καθυστερήσεις στη θεραπεία που σχετίζονται με την πανδημία του COVID-19, η κυβέρνηση παρέτεινε την ηλικία στα 52 έτη έως τις 30 Ιουνίου 2023.

Η Juana Crespo, διευθύντρια μιας  κλινικής γονιμότητας στην Ισπανία, ειδικευμένη σε δύσκολες περιπτώσεις, λέει ότι το κύριο πρόβλημα για τους ασθενείς της είναι η μεγαλύτερη ηλικία: «Γερνάμε και, όταν το αναπαραγωγικό μας σύστημα γερνάει, ολόκληρη η ορχήστρα γερνάει». Το αποκαλεί «νέα ασθένεια»: «Η ιστορία της καθυστερημένης μητρότητας είναι άγραφη».

Αν και οι ηλικίες των γυναικών αποτελούν  συχνό παράγοντα αναπαραγωγικών δυσκολιών, ο Carlos Calhaz-Jorge, γιατρός γονιμότητας και ερευνητής στο Universidade de Lisboa στην Πορτογαλία και πρόεδρος της Ευρωπαϊκής Εταιρείας Ανθρώπινης Αναπαραγωγής και Εμβρυολογίας (ESHRE), λέει ότι τα μισά προβλήματα των ζευγαριών που αναζητούν υποβοηθούμενη αναπαραγωγή προέρχονται από την πλευρά του άνδρα συντρόφου.

Ωστόσο, η ηλικία δεν αποτελεί παράγοντα νομικού αποκλεισμού για τους άνδρες και, γενικά, δεν υπάρχουν όρια στις ευρωπαϊκές χώρες. Μόνο τρεις από τις 43 χώρες έχουν ανώτατα όρια ηλικιών για τους άνδρες: Γαλλία, 59 ετών, Φινλανδία, 60 ετών; και Ελβετία, 56 ετών, αν και σε αυτές τις δύο τελευταίες περιπτώσεις είναι συστάσεις, όχι νομικές απαγορεύσεις. Μάλιστα, στην Ελβετία η σύσταση είναι ότι ο πατέρας μπορεί να είναι ζωντανός μέχρι το παιδί να κλείσει τα 18, μια σύσταση περισσότερο κοινωνιολογική παρά ιατρική.

Το πιο συνηθισμένο εμπόδιο: έλλειψη οικονομικών πόρων

Μόλις ξεπεραστούν τα νομικά εμπόδια, τα οικονομικά «σηκώνουν κεφάλι». Σύμφωνα με τον Calhaz-Jorge, «το πρόβλημα για το μεγαλύτερο μέρος του πληθυσμού είναι η έλλειψη δημόσιας χρηματοδότησης. Ακόμη και σε χώρες όπου τα ετεροφυλόφιλα ζευγάρια επιτρέπεται να προβούν σε υποβοηθούμενη αναπαραγωγή, η ικανότητα τους να το κάνουν, εξαρτάται πολύ από τη οικονομική στήριξη που λαμβάνουν από το κράτος». Μια άλλη διάκριση, που προστίθεται στις προηγούμενες, είναι η οικονομική: δεν καλύπτουν όλες οι χώρες αυτές τις τεχνικές (η Ιρλανδία και η Ελβετία δεν τις καλύπτουν) και όσες το κάνουν μερικές φορές πληρώνουν μόνο μέρος του κόστους  ή οι λίστες αναμονής είναι τεράστιες, σε  ένα θέμα όπου κάθε καθυστέρηση λειτουργεί εναντίον τους..

Στην πραγματικότητα, υπάρχουν μεγάλες διαφορές μεταξύ των ευρωπαϊκών χωρών. Υπάρχουν ακόμη και διαφορές μεταξύ περιοχών της ίδιας χώρας, όπως στο Ηνωμένο Βασίλειο, την Ιταλία και την Ισπανία. Στην Ισπανία, για παράδειγμα, οι ανύπαντρες γυναίκες μπορούν να έχουν πρόσβαση σε τεχνητή γονιμοποίηση στη Ναβάρα, αλλά όχι σε εξωσωματική γονιμοποίηση, ακόμη κι αν έχουν ιατρικά προβλήματα που τις εμποδίζουν να μείνουν έγκυες μέσω γονιμοποίησης. Οι άλλες περιοχές της Ισπανίας το επιτρέπουν, παρόλα αυτά. Η Γερμανία, εν τω μεταξύ, δεν καλύπτει την εξωσωματική γονιμοποίηση για λεσβίες και ανύπαντρες γυναίκες.

Τα όρια ηλικίας, που ήδη αποτελούν σημαντικό νομικό εμπόδιο για όσους αναζητούν ιδιωτική πρόσβαση στην υποβοηθούμενη αναπαραγωγή, είναι χαμηλότερα για τα άτομα που αναζητούν υποβοηθούμενη αναπαραγωγή μέσω των εθνικών υπηρεσιών υγείας. Για άλλη μια φορά, στην περίπτωση των ετεροφυλόφιλων ζευγαριών, πολύ λίγες χώρες θέτουν ανώτατο όριο στην ηλικία των ανδρών. Η Πορτογαλία τα ορίζει όρια στα 60 χρόνια και η Αυστρία στα 49. Για τις γυναίκες τα όρια είναι: από 38 στη Λετονία έως 46 στην Ιταλία ή 48 στη Μάλτα, έως το πιο κοινό όριο στην Ευρώπη που είναι τα 40.

Σε άλλες χώρες, η δημόσια χρηματοδοτούμενη υποβοηθούμενη αναπαραγωγή έχει πρόσθετους φραγμούς, όπως το να μην υπερβαίνεται ένα ορισμένο βάρος (στη Σερβία, τη Ρουμανία και ορισμένες ισπανικές περιοχές) ή το να μην υπάρχουν άλλα παιδιά, όπως στη Δανία, τη Μάλτα, την Πορτογαλία, τη Ρουμανία, την Ισπανία, τη Σουηδία και την Τουρκία. .

Ένα άλλο από τα πιο συνηθισμένα όρια είναι η κάλυψη μόνο ενός μέγιστου αριθμού προσπαθειών. Λίγες χώρες είναι σαφείς σχετικά με τη γονιμοποίηση  μέσω της εισαγωγής σπέρματος με σωληνίσκο ή δεν θέτουν όρια αν το κάνουν, συνήθως είναι έξι ή τρεις κύκλοι. Οι χώρες είναι γενικά πιο ξεκάθαρες σχετικά με την εξωσωματική γονιμοποίηση: σχεδόν όλες περιορίζουν τον αριθμό των χρηματοδοτούμενων προσπαθειών. Το Βέλγιο, η Σλοβενία, η Γαλλία και η Ιταλία χρηματοδοτούν έξι προσπάθειες. 15 άλλες χώρες χρηματοδοτούν τρεις προσπάθειες. Η Ρουμανία, η Μολδαβία και το Καζακστάν χρηματοδοτούν μόνο μία. Εκεί, είτε μένεις έγκυος με την πρώτη φορά, είτε αν θέλεις να συνεχίσεις να προσπαθείς πρέπει να το πληρώσεις από την τσέπη σου.

Η Irene Cuevas, διευθύντρια του εμβρυολογικού εργαστηρίου του δημόσιου Γενικού Νοσοκομείου της Βαλένθια (Ισπανία), λέει ότι μετά από έναν ορισμένο αριθμό προσπαθειών η πιθανότητα επιτυχίας μειώνεται πολύ. «Έχουμε πολύ περιορισμένους πόρους και πρέπει να προσπαθήσουμε να τους βελτιστοποιήσουμε με κάποιο τρόπο. Είναι ένας πολύ λογικός αριθμός», υποστηρίζει.

Έπειτα, υπάρχουν οι «συν-πληρωμές», που σημαίνει ότι η πρόσβαση στην θεραπεία δεν είναι  εντελώς δωρεάν. Η πιο συνηθισμένη περίπτωση  είναι για τα φάρμακα και είναι σημαντική. Κάθε γύρος ορμονικής θεραπείας για εξωσωματική γονιμοποίηση στην Ισπανία, για παράδειγμα, μπορεί να κοστίσει πάνω από χίλια ευρώ.

Υπάρχουν και οι μεγάλες λίστες αναμονής. Η Cuevas τους αποκαλεί «το θεμελιώδες πρόβλημα». [[Cuál es la espera media en España?]] Η μεγάλη αναμονή είναι επίσης συνηθισμένη, για παράδειγμα, στην Ουγγαρία. Κάποια περίοδο η Ουγγαρία δεν επέτρεπε δότες σπέρματος που δεν ήταν Ούγγροι. Ακόμη και αφού αφαίρεσαν αυτό το εμπόδιο, τα πράγματα δεν βελτιώθηκαν, λέει ο Sandor. Το περασμένο καλοκαίρι, η Ουγγαρία εθνικοποίησε όλες τις κλινικές γονιμότητας. «Όλοι γνωρίζουν ότι αυτό σημαίνει ότι θα υπάρχουν λίστες αναμονής 5 έως 10 ετών για όσους δεν έχουν χρήματα», λέει ο Sándor.

Ο Calhaz-Jorge λέει ότι αυτό δεν είναι μόνο ένα πρόβλημα δικαιωμάτων: «Θα ήθελα να έχω περισσότερη υποστήριξη στη χώρα μου, την Πορτογαλία, επειδή υπάρχουν πολύ μεγάλες λίστες αναμονής και όπως και στην υπόλοιπη Ευρώπη, η γονιμότητά μας μειώνεται. Περισσότερη υποστήριξη θα μπορούσε να βοηθήσει στην επιβράδυνση της μείωσης της γονιμότητας. Έχουμε πρόθεση να παρέχουμε αναπαραγωγική βοήθεια σε έως και 5% όλων των μωρών που γεννιούνται στην Πορτογαλία. Αυτό είναι ρεαλιστικό, αλλά για αυτό χρειαζόμαστε περισσότερα χρήματα».

Η Ισπανία είναι η χώρα της Ευρώπης, μαζί με την Ελλάδα, στην οποία γεννιούνται περισσότερα παιδιά χάρη στις διαδικασίες υποβοηθούμενης αναπαραγωγής, φτάνοντας το 7,9% του συνολικού αριθμού των παιδιών που γεννήθηκαν το 2017. Στην Ιταλία, το Ηνωμένο Βασίλειο και την Πορτογαλία, το ποσοστό είναι περίπου 3 %.

Μπροστά σε όλες αυτές τις δυσκολίες, είναι δυνατός ένας κοινός ευρωπαϊκός κανονισμός που να εγγυάται ίση πρόσβαση σε όλους;  Ο Russell, εκπρόσωπος της ΛΟΑΤΚΙ κοινότητας , λέει ότι αυτό θα ήταν δύσκολο. Οι ευρωπαϊκές χώρες, και όχι η ΕΕ, έχουν δικαιοδοσία για αυτό το θέμα, επομένως η μόνη εναλλακτική λύση όσον αφορά την υπεράσπιση των δικαιωμάτων της ΛΟΑΤΚΙ κοινότητας είναι τα δικαστήρια.

Ο Calhaz-Jorge, πρόεδρος της ESHRE, λέει: «Είμαι πεπεισμένος ότι δεν είναι δυνατόν να υπάρχουν παρόμοιοι κανόνες. Εάν σε μια χώρα δεν είναι νόμιμη η πρόσβαση στην υποβοηθούμενη αναπαραγωγή για τις ανύπαντρες γυναίκες, τι είδους ρύθμιση θα έχουν εάν πάνε στο εξωτερικό; Οι πολιτικές απόψεις και οι πολιτισμικές ευαισθησίες είναι πολύ διαφορετικές». Πράγματι.