Πηγή: Διεύθυνση Ενημέρωσης / Υπουργείο Εθνικής Άμυνας / Ευάγγελος Καραΐσκος

Το «εργαστήριο» της Ουκρανίας

Στον σχεδιασμό και την ανάπτυξη του anti-drone Τείχους αναμένεται να συμβάλλει και η Ουκρανία, με την οποία η ΕΕ σχημάτισε «συμμαχία για τα drones» με ένα πρόγραμμα ύψους 6 δισ. ευρώ, που έχει ως στόχο αφενός τη στρατιωτική ενίσχυση της χώρας καθώς εισέρχεται στον πέμπτο χρόνο πολέμου με τη Ρωσία, αφετέρου τη μεταφορά της ουκρανικής τεχνογνωσίας προς την Ευρώπη. Τα τελευταία τέσσερα χρόνια η Ουκρανία κατάφερε να καθιερωθεί ως «drone υπερδύναμη», παράγοντας ετησίως, σύμφωνα με το Bloomberg, περίπου τέσσερα εκατομμύρια. Εκτιμάται πως τα ουκρανικά μη επανδρωμένα συστήματα ευθύνονται για πάνω από τα δύο τρίτα των απωλειών εξοπλισμού της Ρωσίας, ενώ πρόσφατα η ουκρανική Υπηρεσία Ασφαλείας (SBU) ανακοίνωσε πως το 2025 καταστράφηκαν από drones 15 ρωσικά στρατιωτικά αεροσκάφη σε αεροπορικές βάσεις, προκαλώντας απώλειες που υπερβαίνουν το 1 δισ. δολάρια. Από την πλευρά του, ο ρωσικός στρατός εκτιμάται -βάσει υπολογισμών του ουκρανικού United24– πως το 2025 εκτόξευσε κατά της Ουκρανίας περίπου 100.000 drones, 60.000 αεροπορικές βόμβες και 2.400 πυραύλους. Την ίδια ώρα, έκθεση της Υπηρεσίας Προστασίας του Συντάγματος της Λετονίας (SAB), υπολογίζει πως τα drones ευθύνονται για το 70%-80% των τραυματισμών και θανάτων, τόσο στις ουκρανικές όσο και στις ρωσικές δυνάμεις.

Για το Chris Kremidas-Courtney, αναλυτή του European Policy Center και του Κέντρου Πολιτικής Ασφάλειας της Γενεύης και στρατηγικό σύμβουλο ΕΕ-ΝΑΤΟ σε θέματα άμυνας και υβριδικών απειλών, τα μη επανδρωμένα συστήματα στην Ουκρανία έφεραν μία «επανάσταση» στην ακρίβεια στόχου που, όπως λέει, έχει εξισώσει το πεδίο μάχης: «Πρόκειται για τη μαζική ακρίβεια. Με ένα drone που κόστισε μερικές δεκάδες χιλιάδες ευρώ, μπορεί να καταστραφεί ένα πολεμικό πλοίο που κόστισε εκατομμύρια ευρώ. Αντίθετα, δεν απαιτείται ένας πύραυλος κόστους ενός εκατομμυρίου ευρώ για την κατάρριψη ενός drone αξίας 30.000 ευρώ, η αποτροπή των drones μπορεί επίσης να κοστίσει πολύ φθηνότερα. Η ακρίβεια στόχου πλέον δεν είναι ακριβή, πράγμα που σημαίνει ότι μικρότερα κράτη μπορούν να αντιμετωπίσουν μεγαλύτερα κράτη σε πολέμους. Έτσι η Ουκρανία είναι σε θέση να κρατά σε απόσταση τους Ρώσους ». Όπως επισημαίνει στο MIIR, στο πεδίο της μάχης με τη στρατηγική αυτή οι Ουκρανοί ανάγκασαν τους Ρώσους να ακολουθήσουν, ενώ στην πορεία αναγκάστηκαν και οι ίδιοι να αλλάξουν τον τρόπο που πολεμούν: «Κάθε μήνα οι Ρώσοι αναπτύσσουν αντίμετρα, τρόπους να αποτρέψουν τα ουκρανικά drones. Και έτσι κάθε 30 με 60 ημέρες οι Ουκρανοί επανασχεδιάζουν τα πάντα. Έτσι τώρα έχουμε έναν στρατό που βαδίζει και πολεμά, και ακριβώς πίσω του βρίσκεται μια ομάδα μηχανικών και εργαστήρια που κατασκευάζουν νέα όπλα, εκσυγχρονίζοντας τα πάντα κάθε 30-60 ημέρες. Πρόκειται για μια εντελώς διαφορετική νοοτροπία και διαδικασία».

Τη διαδικασία αυτή παρακολουθούν στενά οι ευρωπαϊκές κυβερνήσεις που αναζητούν τρόπους αντιμετώπισης της ασυμμετρίας κόστους-άμυνας εν μέσω υψηλού πληθωρισμού και δημοσιονομικής πίεσης. Δεν είναι τυχαίο που στην τελευταία συνάντησή τους στην Αθήνα τον Νοέμβριο Κυριάκος Μητσοτάκης και Βολοντίμιρ Ζελένσκι συμφώνησαν, μεταξύ άλλων, στην εμβάθυνση της αμυντικής συνεργασίας Ελλάδας-Ουκρανίας, συμπεριλαμβανομένης της συνεργασίας στην ανάπτυξη και χρήση θαλάσσιων drones και στη διεξαγωγή κοινών εκπαιδεύσεων. 

                            Ο Υπουργός Εθνικής Άμυνας Νίκος Δένδιας στο Πεδίο Βολής και Ασκήσεων «Αετός» στον Έβρο κατά την άσκηση «Αίσιος Οιωνός», 14-11-2025.
– Πηγή: Διεύθυνση Ενημέρωσης / Υπουργείο Εθνικής Άμυνας / Ευάγγελος Καραΐσκος

Τα drones στο νέο ελληνικό αμυντικό δόγμα

Στην Ελλάδα, όπου το υπουργείο Εθνικής Άμυνας προχωρά με την «Ατζέντα 2030», η χρήση και η αντιμετώπιση drones έχουν αποκτήσει αυξημένη βαρύτητα. Στο πλαίσιο αυτό ανακοινώθηκε ήδη τον περασμένο Σεπτέμβριο πως θα λειτουργήσει στην Τρίπολη Σχολή Αυτονόμως Κινουμένων Οχημάτων (drones) και συστημάτων αντι-drones. Παράλληλα, οι περίπου 10.000 οπλίτες που πέρασαν στις 24 Φεβρουαρίου τις πύλες των κέντρων εκπαίδευσης νεοσυλλέκτων του στρατού, θα είναι οι πρώτοι που θα υπηρετήσουν βάσει ενός νέου μοντέλου, το οποίο στη διάρκειας δέκα εβδομάδων βασική εκπαίδευση συμπεριλαμβάνει εκπαίδευση στα συστήματα μη επανδρωμένων αεροσκαφών (ΣμηΕΑ), συνδυάζοντας θεωρητική και πρακτική κατάρτιση, μεθόδους ανίχνευσης-εντοπισμού-αντιμετώπισης drones και ασκήσεις σε εξομοιωτή. Στο τέλος κάποιοι θα επιλέγονται για επιπλέον εκπαίδευση και απόκτηση της δεξιότητας «χειριστή ΣμηΕΑ». 

Στα τέλη Ιανουαρίου το Γενικό Επιτελείο Στρατού προχώρησε για πρώτη φορά στη σύνταξη και έκδοση ειδικού Εγχειριδίου Εκστρατείας με τίτλο «Τακτική Χρησιμοποίηση Πολυκόπτερων και Τρόποι Αντιμετώπισης», αξιοποιώντας και την ανάλυση πρόσφατων επιχειρησιακών εμπειριών, ιδιαίτερα από τον πόλεμο στην Ουκρανία. «Το εγχειρίδιο λέει τις λεπτομέρειες χρήσης ή τις λεπτομέρειες αντιμετώπισης drones. Βασιζόμαστε στα συμπεράσματα που έχουν άλλοι στρατοί και ήδη αρχίζουμε να έχουμε και κάποια δικά μας συμπεράσματα, διότι έχουμε πετάξει και τα Heron, ειδικά για επιτήρηση. Τώρα οι Ένοπλες Δυνάμεις αρχίζουν και παίρνουν κάποια συστήματα, έστω και σε μικρούς αριθμούς, τα οποία βλέπουμε δοκιμαστικά», εξηγεί στο MIIR ο Αντιστράτηγος (εα) Ιπποκράτης Δασκαλάκης, Διευθυντής Μελετών του Ελληνικού Ινστιτούτου Στρατηγικών Μελετών (ΕΛΙΣΜΕ) και Διδάκτορας Διεθνών Σχέσεων στο Πάντειο Πανεπιστήμιο. Ο κ. Δασκαλάκης, που διδάσκει και στη Σχολή Εθνικής Αμύνης και στην Ανωτάτη Διακλαδική Σχολή Πολέμου, τονίζει πως η χρήση drones ενισχύει σημαντικά τις αμυντικές ικανότητες της Ελλάδας στο σύνθετο πεδίο του Αιγαίου, ωστόσο, όπως και στην Ουκρανία, απαιτεί διαρκή εξέταση και αναπροσαρμογή των τακτικών, αλλά και της τεχνολογίας. «Και να μην εκπλαγούμε αν σε 3-4 χρόνια δεν έχουμε καν χειριστές. Άρα ποιος θα νικάει; Ο καλύτερος αλγόριθμος. Εκεί οδηγούμαστε και είναι μεγάλο πρόβλημα, διότι καμία χώρα δεν προλαβαίνει την τεχνολογία. Το 2020 είχαν τρομερή επιτυχία τα τουρκικά Μπαϊρακτάρ, σήμερα είναι εν μέρει ξεπερασμένα. Μεγάλες εταιρείες είναι πλέον διστακτικές να κάνουν μια τρομερή επένδυση και να αντιγράψουν ένα επιτυχημένο μοντέλο, γιατί μπορεί σε ένα χρόνο, όταν θα βγαίνει στην παραγωγή, να είναι ξεπερασμένο». 

O Αντιστράτηγος ε.α. Ιπποκράτης Δασκαλάκης, Διευθυντής Μελετών του Ελληνικού Ινστιτούτου Στρατηγικών Μελετών (ΕΛΙΣΜΕ)

Ο «Κένταυρος» και η αργή παραγωγή drones στην Ελλάδα

Η έρευνα, ανάπτυξη και παραγωγή drones απαιτεί χρόνο και χρήμα. Ανάμεσα στα πέντε εξοπλιστικά προγράμματα που συμπεριέλαβε η Ελλάδα στην πρόταση χρηματοδότησης από το SAFE, από όπου αρχικά αναμένεται να λάβει 788 εκατ. ευρώ -ενώ έχει καταθέσει αναθεωρημένη πρόταση ύψους 2,9 δισ. ευρώ- είναι και η ανάπτυξη μη επανδρωμένων οχημάτων από ελληνικές εταιρείες σε κοινοπραξίες με ευρωπαϊκούς ομίλους («Εφ.Συν.», 4/11/2025) και αντι-drones συστημάτων, όπως το «Κένταυρος» που παράγει η Ελληνική Αμυντική Βιομηχανία σε συνεργασία με το Ελληνικό Κέντρο Αμυντικής Καινοτομίας (ΕΛΚΑΚ). Πρόκειται για το μοναδικό «battle-proven» ελληνικό σύστημα, αφού δοκιμάστηκε επί του πεδίου στην Ερυθρά Θάλασσα, εντοπίζοντας και καταρρίπτοντας drones των Χούθι που εξαπέλυαν επιθέσεις κατά εμπορικών πλοίων. Για το «Κένταυρος» που προβλέπεται να τοποθετηθεί σταδιακά σε όλα τα πλοία του Πολεμικού Ναυτικού, αναμένεται να δημιουργηθεί γραμμή παραγωγής, ενώ ενδιαφέρον για την απόκτησή του έχουν εκδηλώσει Κύπρος και Βουλγαρία. Πρόσφατα η ΕΑΒ ανακοίνωσε την ενοποίηση δυνατοτήτων του συστήματος με το Ισραηλινό αντιαεροπορικό σύστημα Barak MX της Israel Aerospace Industries, εντείνοντας τη σύσφιξη των αμυντικών σχέσεων Ελλάδας-Ισραήλ. Στην ατζέντα της ΕΑΒ βρίσκονται ακόμη το ραντάρ «Τηλέμαχος», το αντι-drone σύστημα «Υπερίων» και το drone «Αρχύτας II». Τον Δεκέμβριο ανακοινώθηκε επίσης από τον Νίκο Δένδια η δημιουργία μονάδας παραγωγής drones κατηγορίας FPV (First-Person View) στους Τοξότες Ξάνθης, που θα έχει τη δυνατότητα κατασκευής 1.000 drones τον μήνα. Ένα μήνα πριν, στο πλαίσιο της άσκησης «Αίσιος Οιωνός» που είχε ως επίκεντρο τη χρήση και αντιμετώπιση μη επανδρωμένων συστημάτων, 37 ελληνικές εταιρείες είχαν τη δυνατότητα να δοκιμάσουν τα προϊόντα τους σε επιχειρησιακό περιβάλλον. Τον Μάρτιο του 2025 έγινε γνωστό πως με τη χρηματοδότηση 12 εκατ. ευρώ μέσω του «ReArm», θα δρομολογηθεί η κατασκευή δύο τύπων πλωτών drones και ενός συστήματος διαχείρισης μάχης για κανονιοφόρους.

Παρά την έντονη κινητικότητα για τη μαζικότερη παραγωγή μη επανδρωμένων αεροσκαφών που αναμένεται προσεχώς να τελεσφορήσει, η Ελλάδα ακόμη υστερεί στον συγκεκριμένο κλάδο. «Καθυστερήσαμε να ξεκινήσουμε, είναι αλήθεια», λέει ο Αντιστράτηγος εα Ιπποκράτης Δασκαλάκης, ενώ τονίζει πως εκτός από την απόκτηση drones δεν πρέπει κανείς να ξεχνά τη σημασία και το κόστος των ενημερώσεων των συστημάτων και των συχνών επανεκπαιδεύσεων που θα απαιτηθούν. «Άρα αυτά τα συστήματα εκτιμούμε πως για τα επόμενα χρόνια θα παίρνουν και μεγαλύτερο ποσοστό του αμυντικού προϋπολογισμού. Τώρα ακόμη είμαστε, ίσως, στο δύσκολο σημείο του να επιλέξουμε κατάλληλα συστήματα για να ξεκινήσουμε».

Το ελληνικό ενδιαφέρον για απόκτηση drones και αντι-drones συστημάτων έχουν αντιληφθεί, όπως ήταν αναμενόμενο, εκπρόσωποι ξένων εταιρειών που δραστηριοποιούνται στον κλάδο. Στις σχετικές ανακοινώσεις για τα εξοπλιστικά του ΥΠΕΘΑ καταγράφονται συχνές -τρεις τουλάχιστον τον Ιανουάριο- παρουσιάσεις και επιδείξεις σχετικών προϊόντων στο ελληνικό επιτελείο. Στις ομιλίες του Chris Kremidas-Courtney σε εκπροσώπους της ΕΕ, του ΝΑΤΟ και κυβερνήσεων τονίζεται πως η διεθνής αγορά μη επανδρωμένων συστημάτων είναι αρκετά ανταγωνιστική και κατακερματισμένη και οι υποψήφιοι επενδυτές πρέπει να εξετάζουν τις μακροπρόθεσμες προοπτικές των συστημάτων που επιλέγουν. «Η ευρωπαϊκή χρηματοδότηση κινητοποιεί τις παραγγελίες αυτήν την περίοδο. Η πολιτική και η ισχύς ορισμένων εκ των μεγάλων εταιρειών μπορούν να πιέσουν προς την αγορά συστημάτων που ίσως δεν χρειάζονται. Γιατί; Διότι τα έχουν ήδη κατασκευάσει και θέλουν να τα πουλήσουν», εξηγεί, προσθέτοντας πως «η τεχνολογία και η επιστήμη πρέπει να υποδεικνύουν τις σωστές επιλογές, όχι η πολιτική».

Στο Μακροπρόθεσμο Πρόγραμμα Αμυντικών Εξοπλισμών του ΥΠΕΘΑ για τα επόμενα 12 συν 8 χρόνια προβλέπεται ένα μοντέλο επενδύσεων με σταθερή εθνική συμμετοχή τουλάχιστον 25% μεσοσταθμικά της ελληνικής βιομηχανίας στα εξοπλιστικά προγράμματα. «Ήδη το ΕΛΚΑΚ έχει προκηρύξει 18 καινοτόμα προγράμματα 88 εκατ. ευρώ, ενώ για το 2026 έχουν προβλεφθεί 75 εκατ. ευρώ», δήλωσε ο Νίκος Δένδιας κατά τη συζήτηση για την ψήφιση του προϋπολογισμού. Ο υπουργός Εθνικής Άμυνας εξάλλου  θύμισε στην πρόσφατη σύνοδο υπουργών Άμυνας του ΝΑΤΟ πως η Ελλάδα είναι από τις λίγες χώρες εντός του ΝΑΤΟ και της Ε.Ε. που δαπανά στην άμυνα ποσοστό μεγαλύτερο του 3% του ΑΕΠ της χώρας. «Αν κάνουμε συνολικά τον υπολογισμό και των κονδυλίων που συνδυάζονται με αυτό, οι αμυντικές δαπάνες προσεγγίζουν -αν δεν υπερβαίνουν- το 5%», είπε. 

Στο πεδίο της άσκησης «Αίσιος Οιωνός» όπου δοκιμάστηκαν μη επανδρωμένα συστήματα. Πηγή: Διεύθυνση Ενημέρωσης / Υπουργείο Εθνικής Άμυνας / Ευάγγελος Καραΐσκος

Μαζικές επενδύσεις σε drones στην Ευρώπη

Το κόστος της ευρωπαϊκής άμυνας αυξήθηκε κατά 62,8% από το 2020 ως το 2025. Από €198 δισεκατομμύρια το 2020, το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο εκτιμά πως το κόστος στην ΕΕ άγγιξε τα €381 δισ. για το 2025, αυξημένο κατά 11% από την προηγούμενη χρονιά. Το 2024 η ευρωπαϊκή άμυνα κόστισε €343 δισ., με τη Γερμανία και τη Γαλλία να ευθύνονται για το 44% του συνόλου και την Ελλάδα στη 12η θέση με αμυντικές δαπάνες στα 6,5 δισ. ευρώ. Η αύξηση στις αμυντικές επενδύσεις των κρατών-μελών στην πενταετία φτάνει το 150%, ενώ το 2024 ο κύκλος εργασιών της ευρωπαϊκής αμυντικής βιομηχανίας ήταν €183,4 δισ., σημειώνοντας αύξηση 13,8% από το 2023. Κεντρικό ρόλο στην κινητοποίηση της ευρωπαϊκής βιομηχανίας παίζει πλέον η ζήτηση για μη επανδρωμένα συστήματα. 

Η Γερμανία, που τον Ιανουάριο ανακοίνωσε έναν αμυντικό προϋπολογισμό ρεκόρ, ύψους €108 δισ., πρόκειται να παραγγείλει για πρώτη φορά χιλιάδες «καμικάζι» drones, με γερμανικές startups όπως η Stark Defence και η Helsing, να περιμένουν παραγγελίες ύψους €300 εκατομμυρίων. Περισσότερα από €400 εκατ. θα δαπανήσει και η Σουηδία σε μη επανδρωμένα στρατιωτικά συστήματα που θα παραδοθούν την επόμενη διετία και θα περιλαμβάνουν μεγάλου βεληνεκούς επιθετικά drones, συστήματα ηλεκτρονικού πολέμου και αναγνωριστικά drones, καθώς και drones θαλάσσιας επιτήρησης και ναρκαλιείας. Η Πορτογαλία αναμένεται φέτος να παραλάβει το πρώτο ευρωπαϊκό πολεμικό πλοίο που έχει σχεδιαστεί ειδικά για επιχειρήσεις με drones, σε αέρα, επιφάνεια και βυθό, κόστους €132 εκατομμυρίων.

Στην Ιταλία, που αναμένεται να λάβει περίπου €15 δισ. από το SAFE, ακολουθείται ένα δόγμα ανάλογο με το ελληνικό, με «ευρεία υιοθέτηση των τεχνολογιών drone σε όλα τα τμήματα του Στρατού, επιχειρησιακή ενσωμάτωση που θα εκτείνεται μέχρι τα χαμηλότερα επίπεδα». Η χώρα έχει ήδη διαθέσει από τον προϋπολογισμό του 2025 €3,2 δισ. για την ανάπτυξη και προμήθεια μη επανδρωμένων συστημάτων, και τουλάχιστον €600 εκατ. για την αναβάθμιση των τηλεκατευθυνόμενων αεροσκαφών MQ-9A της Πολεμικής Αεροπορίας. Τον Ιούνιο η ιταλική Leonardo ανακοίνωσε τη δημιουργία μιας κοινοπραξίας με την τουρκική Baykar Technologies για την ανάπτυξη τεχνολογιών για συστήματα τηλεχειρισμού, ενώ μπορεί να συμμετάσχουν και άλλες χώρες με εμπειρία στον τομέα, όπως η Ουκρανία και η Πολωνία (ειδικά για τα mini-drones).

Η Ισπανία επέλεξε τον δρόμο της εγχώριας εκβιομηχάνισης μέσω διεθνών συνεργασιών, όπως αυτής που ανακοινώθηκε τον Ιανουάριο μεταξύ της ιταλικής Indra και του ομίλου EDGE με έδρα τα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα. Η κοινοπραξία, με ένα χαρτοφυλάκιο παραγγελιών που εκτιμάται σε περίπου €2 δισ. ετησίως, θα εδρεύει στην Ισπανία, όπου θα κατασκευαστούν δύο εργοστάσια παραγωγής drones και σχετικού εξοπλισμού. Ο όμιλος EDGE προχώρησε πέρυσι στην εξαγορά του 30 % της ισραηλινής εταιρείας ThirdEye, που εξειδικεύεται σε drones. Αμυντική συνεργασία με ισραηλινές εταιρείες υπάρχει και στην Αυστρία που έχει ήδη παραλάβει τα πρώτα 315 συστήματα «backpack» της ισραηλινής Elbit Systems, εταιρεία με ενεργή συμμετοχή στη γενοκτονία της Γάζας. Ως το τέλος της χρονιάς θα λάβει ακόμη 15 συστήματα κοντινής εμβέλειας, ενώ στόχος είναι να τεθούν σε λειτουργία χίλια συστήματα drone έως το 2032. Για την άντι-drone άμυνα διαθέτει επίσης συστήματα της Rheinmetall, όπως το Skyranger. 

Από την άλλη, η Βουλγαρία διαθέτει περιορισμένες δυνατότητες αποτροπής drones. Η χώρα αναμένεται μέσω του SAFE να λάβει χρηματοδότηση €3,2 δισ. ευρώ για εννέα έργα, μεταξύ των οποίων η αγορά ραντάρ 3D, συστημάτων αεράμυνας, drones και τεχνολογιών ανίχνευσης και αντιμετώπισης UAV. Ταυτόχρονα συζητείται η δημιουργία ενός νέου κλάδου των ενόπλων δυνάμεων με έμφαση στα drones/αντι-drones. Ωστόσο, πολλές πρωτοβουλίες -συμπεριλαμβανομένου και του ανατολικού «τείχους drones»- παραμένουν σε μεγάλο βαθμό στα χαρτιά.

Πηγή: Διεύθυνση Ενημέρωσης / Υπουργείο Εθνικής Άμυνας / Ευάγγελος Καραΐσκος

*Το άρθρο δημοσιεύτηκε στην «Εφημερίδα των Συντακτών» την Παρασκευή 27/2/2026. Γράφτηκε στο πλαίσιο του ευρωπαϊκού προγράμματος PULSE, στο οποίο συμμετέχει κατ’ αποκλειστικότητα η «Εφ.Συν.». Συνεργάστηκαν οι Andrea Carli (Il Sole 24 Ore – Ιταλία), Lola García-Ajofrín (El Confidencial – Ισπανία), Martin Tschiderer & Lukas Kapeller (Der Standard – Αυστρία) και Nikola Lalov (Mediapool – Βουλγαρία).

Η οικογένεια του Παλαιστίνιου Σάντι Μπαράκα δικαιούται να επανενωθεί από το 2024, όπως φαίνεται στο έγγραφο, αλλά η απόφαση δεν έχει υλοποιηθεί.

                                                                Η οικογένεια του Σάντι Μπαράκα όταν ήταν ενωμένη στη Γάζα

Στη χώρα μας, το χάσμα ανάμεσα στο «εγκρίνεται» και στο «υλοποιείται» για πολλές δεκάδες Παλαιστίνιους πρόσφυγες είναι τεράστιο. Δικηγόροι και οργανώσεις περιγράφουν δεκάδες περιπτώσεις όπου οι αιτήσεις γίνονται δεκτές στην Αθήνα, αλλά οι οικογένειες στη Γάζα καλούνται να εμφανιστούν αυτοπροσώπως στο ελληνικό προξενείο στο Κάιρο – χωρίς κανένας να εγγυάται/διασφαλίζει ασφαλή έξοδο από τη Γάζα και μεταφορά ώς την Αίγυπτο.

Τον Οκτώβριο του 2025, το Ευρωπαϊκό Δίκτυο Συνηγόρων του Παιδιού (European Network of Ombudspersons for Children – ENOC) απηύθυνε ανοιχτή επιστολή προς την πρόεδρο του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου, Ρομπέρτα Μέτσολα, καθώς και προς τους επικεφαλής των ευρωπαϊκών θεσμών, ζητώντας άμεση δράση για τα παιδιά που παραμένουν εγκλωβισμένα στη Γάζα, παρά το γεγονός ότι έχουν ήδη εκδοθεί θετικές αποφάσεις οικογενειακής επανένωσης από κράτη-μέλη της Ευρωπαϊκής Ενωσης.

Στην επιστολή, το ENOC επισημαίνει ότι τα παιδιά αυτά εξακολουθούν να ζουν σε συνθήκες ακραίου κινδύνου, χωρίς επαρκή πρόσβαση σε τροφή, νερό, ιατρική περίθαλψη και ασφάλεια, και καλεί τα κράτη-μέλη να λάβουν όλα τα αναγκαία μέτρα για την άμεση μεταφορά τους σε ασφαλές περιβάλλον μαζί με τις οικογένειές τους. Το δίκτυο τονίζει ότι η μη εφαρμογή των αποφάσεων επανένωσης συνιστά παραβίαση θεμελιωδών δικαιωμάτων που κατοχυρώνονται τόσο από τη Διεθνή Σύμβαση για τα Δικαιώματα του Παιδιού όσο και από το ευρωπαϊκό νομικό πλαίσιο, υπογραμμίζοντας ότι το βέλτιστο συμφέρον του παιδιού πρέπει να αποτελεί πρωταρχική μέριμνα κάθε διοικητικής και πολιτικής απόφασης.

Την παρέμβαση αυτή υποστήριξε και η πανευρωπαϊκή οργάνωση Eurochild, η οποία υπογράμμισε ότι η αποτυχία εφαρμογής αυτών των αποφάσεων εκθέτει τα παιδιά σε συνεχιζόμενο κίνδυνο και συνιστά σοβαρή απόκλιση από τις υποχρεώσεις των ευρωπαϊκών κρατών για την προστασία των δικαιωμάτων του παιδιού, επισημαίνοντας ότι η οικογενειακή ενότητα δεν αποτελεί πολιτική επιλογή αλλά νομική υποχρέωση.

Στις 15 Δεκεμβρίου 2025, γραπτή ερώτηση προς την Ευρωπαϊκή Επιτροπή κατέθεσαν 21 ευρωβουλευτές από 4 πολιτικές ομάδες, έπειτα από πρωτοβουλία του αντιπροέδρου της Αριστεράς στο Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο (The Left), Κώστα Αρβανίτη, για τη μη εφαρμογή των αποφάσεων που προβλέπουν την επανένωση ανηλίκων στη Λωρίδα της Γάζας με τις οικογένειές τους.

Οι ευρωβουλευτές, λαμβάνοντας υπόψη τις υποχρεώσεις της Ευρωπαϊκής Ενωσης σύμφωνα με το άρθρο 24 παρ. 2 του Χάρτη Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ε.Ε. –που προβλέπει ότι σε όλες τις πράξεις που αφορούν παιδιά πρωτεύουσα σημασία πρέπει να έχει το βέλτιστο συμφέρον τους–, καλούσαν την Επιτροπή να καλέσει τα κράτη-μέλη να αναλάβουν άμεσα δράση. Εχουν περάσει πάνω από δύο μήνες και η Κομισιόν δεν έχει απαντήσει.

                                                  Τρεις από τις κόρες του Σάντι Σάαθ σε αντίσκηνο στη Γάζα. 

Oι Παλαιστίνιοι στην Ευρώπη αγωνιούν καθώς, παρά την υποτιθέμενη εκεχειρία, η ανθρωπιστική κρίση επιδεινώνεται, την ίδια ώρα που στην Ουάσινγκτον στηνόταν το επικοινωνιακό σόου του Τραμπ με το διαβόητο «Συμβούλιο Ειρήνης».

Οπως αναφέρει η Action Aid, τον Ιανουάριο, κοινότητες στην ανατολική Χάν Γιούνις έλαβαν εντολές άμεσης εκκένωσης. Περίπου 800.000 άνθρωποι, σχεδόν το 40% του πληθυσμού, ζουν πλέον σε περιοχές επιρρεπείς σε πλημμύρες. Μόνο μέσα σε έναν μήνα, σχεδόν 3.500 καταφύγια υπέστησαν ζημιές ή καταστράφηκαν, επηρεάζοντας άμεσα περισσότερους από 19.000 εκτοπισμένους ανθρώπους.

«Δουλεύω εδώ, στέλνω όλα τα λεφτά εκεί»

Ο Αχμεντ Αχτζάμπ, 28 ετών, πέρασε στην Ελλάδα στις 16 Ιανουαρίου 2022 από την Κω. Είναι παντρεμένος, με δύο κόρες στην περιοχή Αλ Γκανάρα της Γάζας. Ξεκίνησε τη διαδικασία οικογενειακής επανένωσης τον Μάρτιο του 2022 στη χώρα μας. Η έγκριση ήρθε τον Οκτώβριο του 2023 (αριθμός απόφασης 646255). Από τότε, τίποτα.

Εργάζεται στις κατασκευές με μισθό περίπου 1.500 ευρώ. Ζει με 500 ευρώ στην Ελλάδα και στέλνει 1.000 στη Γάζα, για να αγοράζουν τα «εντελώς βασικά» σε μια οικονομία πολέμου. «Το συναίσθημα είναι οδυνηρό και αγχωτικό… συχνά αισθάνομαι κατάθλιψη», λέει. Τα μηνύματα από την πατρίδα ανησυχητικά: οι δύο κόρες του, υποσιτισμένες, νοσηλεύονται συχνά στο «Νοσοκομείο Μαρτύρων Αλ Ακσα» στην Ντέιρ Αλ Μπαλά.

Ο Παλαιστίνιος Σάντι Σάαθ με μία από τις κόρες του, όταν ακόμα η οικογένεια ήταν ενωμένη.


Ο Σάντι Σάαθ, 37 ετών, βρίσκεται στην Ελλάδα πάνω από δυόμισι χρόνια και έχει πέντε παιδιά. Η μικρότερη κόρη του γεννήθηκε αφότου εκείνος έφυγε από τη Γάζα· δεν την έχει δει ποτέ από κοντά. Από τις 24 Ιανουαρίου του 2025 έχει θετική απόφαση οικογενειακής επανένωσης (αρ. πρωτοκόλλου 51675). Πριν από κάποιο καιρό, μέσα στην απόγνωση της αναμονής, αποπειράθηκε να αυτοκτονήσει. Ζητά κάτι που σε ορισμένα κράτη μοιάζει πιο εφικτό: να υπάρξει στοιχειώδης κρατική διευκόλυνση για την εφαρμογή μιας ήδη θετικής απόφασης οικογενειακής επανένωσης. «Εχασα τη μητέρα μου στον τελευταίο πόλεμο και ο αδελφός μου αγνοείται. Δεν θέλω να επιστρέψω πίσω. Θέλω να ζήσω ειρηνικά εδώ στην Ελλάδα με την οικογένειά μου», μας λέει.

«Τα παιδιά μου να ζήσουν μακριά από τον τρόμο»

Στο υπόμνημα που κατέθεσε στις ελληνικές Αρχές, η γυναίκα του αφηγείται τον γολγοθά της οικογένειας: «Είμαι η Χαντίλ Σάαθ και αυτή είναι η ιστορία μου. Οι πέντε κόρες μου μέσα σε αυτόν τον καταραμένο πόλεμο είναι η αρχή της οδύνης μου και το πιο δύσκολο από όλα είναι πως ο άντρας μου, το στήριγμά μου, βρίσκεται στην Ελλάδα, ενώ εγώ είμαι εδώ ολομόναχη με τα παιδιά μου. Γύρω μας μόνο τρομακτικοί ήχοι, εντατικοί βομβαρδισμοί, διακοπές ρεύματος και νερού».

Η πρώτη φορά που εκτοπίστηκε ήταν στις 16 Οκτωβρίου 2023. Πήγε στο πατρικό της από το οποίο έφυγε μετά από ένα μήνα γιατί επίκειτο βομβαρδισμός. Κατέφυγε σε μια άλλη περιοχή, νοικιάζοντας ένα σπίτι. «Εκεί βίωσα την πιο δύσκολη στιγμή της ζωής μου: στις 3 Δεκεμβρίου 2023 έφερα στον κόσμο την κόρη μου, την Εlia, μέσα σε μια νύχτα με φωτιές, αδιάκριτους βομβαρδισμούς και ολοκληρωτική καταστροφή της Χαν Γιούνις». Στις 26 Ιανουαρίου 2024 αναγκάστηκε να πάει στη Ράφα. «Οι κόρες μου υπέφεραν, με την υγεία τους να καταρρέει, χωρίς ρούχα και επαρκείς κουβέρτες. Η καθημερινή μου αγωνία ήταν να μεταφέρω νερό από τόπο σε τόπο, ενώ οι βόμβες έπεφταν παντού γύρω μας.

»Στις 29 Μαΐου 2024 βομβαρδίστηκε το σπίτι του θείου μου, δίπλα ακριβώς από το δικό μας. Μετά μεταφερθήκαμε στην πόλη Χαμάντ και όταν οι βομβαρδισμοί εντάθηκαν, αναγκαστήκαμε να πάμε κοντά στο νοσοκομείο Νάσερ. Εκεί κοιμόμασταν στους δρόμους, καταγής, χωρίς τίποτα για να ξαπλώσουμε. Περάσαμε μία εβδομάδα χωρίς φαγητό· οι κόρες μου έκλαιγαν από την πείνα και τη δίψα. Αγόραζα ένα κομμάτι ψωμί και το μοίραζα με όρκο, μόνο και μόνο για να κοπάσει λίγο η πείνα τους και να κοιμηθούν χωρίς φαγητό […]».

Από τον Μάρτιο του 2025 εκτοπίστηκε ξανά στη Χαν Γιούνις όπου βρίσκεται μέχρι σήμερα. «Ζούμε σε σκηνές, παλεύουμε για τροφή και ξύλα. Κάθε μέρα μαρτυρούμε νέα βάσανα: να γεμίσουμε νερό, να ανάψουμε φωτιά, να μαγειρέψουμε φακές – αφού τίποτε άλλο δεν υπάρχει να φάμε. Μαζί μας ζει και ο κουνιάδος μου, καθηλωμένος σε αναπηρικό κάθισμα εξαιτίας τραυματισμού από τον πόλεμο. Απευθύνω έκκληση σε κάθε ανθρωπιστικό φορέα, σε κάθε ένωση, σε κάθε άνθρωπο που μπορεί να μας βοηθήσει: Σας παρακαλώ, βοηθήστε με να ενωθώ ξανά με τον σύζυγό μου μου και να προσφέρω στα παιδιά μου μια ζωή μακριά από τον τρόμο».

                                                                                                                Παιχνίδι στα χαλάσματα

«Εχουμε αριθμούς πρωτοκόλλου. Δεν έχουμε οικογένεια»

Τα νομικά υπομνήματα που κατατέθηκαν προς τον Συνήγορο του Παιδιού αποτυπώνουν το υφιστάμενο κενό με ονόματα, ημερομηνίες, αριθμούς πρωτοκόλλου. Πρόκειται για πολυάριθμες θετικές αποφάσεις οικογενειακής επανένωσης που δεν έχουν πραγματοποιηθεί.

Απευθύναμε ερωτήματα προς το υπουργείο Εξωτερικών, αναζητώντας τον ακριβή αριθμό των οικογενειακών επανενώσεων Παλαιστινίων και τον λόγο που οι αποφάσεις δεν υλοποιούνται στη χώρα μας. Μέχρι τη δημοσίευση του παρόντος δεν είχαμε λάβει απάντηση.

Σε άλλα κράτη της Ευρώπης, το ζήτημα αντιμετωπίστηκε ως συνδυασμός οικογενειακής επανένωσης και ανθρωπιστικής, ιατρικής εκκένωσης. Κάποιες κυβερνήσεις ενεργοποίησαν ad hoc μηχανισμούς, υπό την πίεση της κοινωνίας των πολιτών, τοπικών αρχών ή δικαστικών αποφάσεων. Σε άλλες περιπτώσεις, τα δικαστήρια παρενέβησαν, ειδικά όταν το κράτος υποστήριζε ότι «δεν μπορεί» να εξασφαλίσει είσοδο σε ανθρώπους που κινδύνευαν άμεσα.

Πόσοι είναι

Η βάση δεδομένων dataset migr_resfrps1 της Eurostat, την οποία επεξεργαστήκαμε, αναφέρει τις άδειες διαμονής για οικογενειακή επανένωση με δικαιούχο διεθνούς προστασίας (First permits issued for family reunification with a beneficiary of protection status), μετρώντας τις νομικά ολοκληρωμένες εγκρίσεις επανένωσης. Αναλύοντας τα δεδομένα της Eurostat ανά υπηκοότητα, προκύπτει ότι στην Ευρώπη των 27 μαζί με Νορβηγία, Ισλανδία, Λιχτενστάιν εκδόθηκαν περίπου 5.000-7.000 άδειες για άτομα με υπηκοότητα Παλαιστίνης το 2023 και 7.000-10.000 άδειες το 2024, με σημαντική αύξηση μετά τις 7 Οκτωβρίου 2023.

Οι χώρες με τα μεγαλύτερα ποσοστά είναι η Γερμανία, η Σουηδία, η Ολλανδία, το Βέλγιο και η Ιταλία, ενώ η Ελλάδα καταγράφει συγκριτικά σχετικά χαμηλά νούμερα εγκρίσεων. Ομως ο πραγματικός αριθμός όσων έχουν ήδη φτάσει στις χώρες προορισμού είναι πολύ μικρότερος, όπως αναφέρουν οι ίδιοι οι Παλαιστίνιοι, ΜΚΟ και δικηγόροι σε όλη την Ευρώπη. Η ήπειρος δεν καταγράφει πουθενά τον συνολικό αριθμό ολοκληρωμένων οικογενειακών επανενώσεων Παλαιστινίων.

Οι πρόσφυγες με τους οποίους συνομιλήσαμε στην Αθήνα μάς ανέφεραν περιπτώσεις συγγενών και γνωστών τους που κατάφεραν να ενωθούν με τις οικογένειές τους στο Βέλγιο, στην Ολλανδία, στη Γερμανία (σ.σ. οι περισσότερες περιπτώσεις), στην Ισλανδία, την Ιρλανδία και την Πολωνία.

Στην Ισπανία, η εφημερίδα El Confidencial κατέγραψε περιπτώσεις Παλαιστινίων που κατάφεραν να εγκαταλείψουν τη Γάζα και τελικά να επανενωθούν με συγγενείς στην Ευρώπη, συχνά μέσω εξαιρετικά περίπλοκων και επισφαλών διαδικασιών που περιλάμβαναν συντονισμό μεταξύ διπλωματικών αρχών, υπηρεσιών ασφαλείας και τρίτων χωρών. Σήμερα πάνω από 800 πρόσφυγες από τη Γάζα ζουν στην Ισπανία. Το πρόγραμμα Aman πραγματοποιείται υπό την αιγίδα του ΠΟΥ και των υπουργείων Υγείας και Ένταξης, με στόχο την ιατρική εκκένωση και την υποστήριξη παιδιών και οικογενειών που βρίσκονται σε επείγουσες ιατρικές καταστάσεις.

Η MKO Accem έχει αναλάβει το ρόλο της υποδοχής και ένταξης των Παλαιστινίων στην Ισπανία. Όπως αναφέρει το μέλος της οργάνωσης, Πέδρο ντε Σαντιάγο, «πολλές από τις οικογένειες καταλήγουν να χωρίζονται επειδή το Ισραήλ, που διαχειρίζεται τα συνοριακά περάσματα, συχνά δεν επιτρέπει σε όλη την οικογένεια να περάσει, αλλά μόνο σε μερικά μέλη, γεγονός που έκανε τον πόνο αυτών των οικογενειών ακόμη μεγαλύτερο. Αρχικά, οι οικογένειες ήρθαν για μια περίοδο τριών μηνών, αλλά τελικά όλες έμειναν και υπέβαλαν αίτηση στο σύστημα διεθνούς προστασίας. Είναι μια απόφαση που τους ήταν δύσκολο να πάρουν, επειδή πολλοί από αυτούς άφησαν μέλη της οικογένειάς τους στη Γάζα, άφησαν πίσω σημαντικούς ανθρώπους, βασικά άφησαν ολόκληρη τη ζωή τους». Για πολλά από τα παιδιά της Γάζας, είτε χρειάζονται ιατρική περίθαλψη είτε όχι, η Ισπανία έχει λειτουργήσει ως καταφύγιο για όλες αυτές τις οικογένειες. Επιπλέον, τα παιδιά έχουν λάβει εκπαίδευση και από την πρώτη στιγμή που μπόρεσαν να παρακολουθήσουν μαθήματα.

«Η οικογενειακή επανένωση είναι κρίσιμο εργαλείο προστασίας, αλλά γίνεται όλο και πιο δύσκολο να εφαρμοστεί στην πράξη λόγω των αυξανόμενων περιορισμών και των διοικητικών εμποδίων. Το πρόβλημα δεν είναι νομικό, αλλά πολιτικό», επισημαίνει (στην DW) ο Jean-Nicolas Beuze, εκπρόσωπος της Υπατης Αρμοστείας του ΟΗΕ για τους Πρόσφυγες (UNHCR) στην Κύπρο, όπου η κατάσταση είναι το ίδιο βαλτωμένη όπως στην Ελλάδα. Στην πράξη, αυτό σημαίνει ότι ακόμα και όταν το δικαίωμα αναγνωρίζεται, η πραγματική επανένωση μπορεί να καθυστερήσει για μήνες ή χρόνια – αφήνοντας οικογένειες χωρισμένες όχι από τον νόμο, αλλά από τις πολιτικές που τον περιβάλλουν.

Στην οθόνη του κινητού του, ο Σάντι συνεχίζει να βλέπει τα παιδιά του να μεγαλώνουν μέσα σε μια σκηνή. Στην Ελλάδα, τα ονόματά τους υπάρχουν σε έναν διοικητικό φάκελο. Υπάρχει αριθμός πρωτοκόλλου. Υπάρχει θετική απόφαση. Αυτό που δεν υπάρχει ακόμη είναι ο τρόπος να φτάσουν εδώ.

*Το άρθρο γράφτηκε στο πλαίσιο του ευρωπαϊκού προγράμματος PULSE, στο oποίο συμμετέχει κατ’ αποκλειστικότητα η «Εφ.Συν.». Συνεργάστηκαν η ισπανική εφημερίδα El Confidencial και το ευρωπαϊκό δίκτυο Vox Europe. 

Δεξαμενή Εγκαταστάσεων ΕΥΔΑΠ 

Ιταλία: Μεικτό μοντέλο με τάση αντιστροφής στο αμιγώς δημόσιο 

Τον Ιούνιο του 2011, σε ένα ιστορικό δημοψήφισμα, περισσότερο από το 95% των Ιταλών ψηφισάντων τάχθηκε κατά του νόμου που επέτρεπε τη διαχείριση των δημόσιων τοπικών/δημοτικών υπηρεσιών νερού από τον ιδιωτικό τομέα. Δύο χρόνια αργότερα όμως ήρθε η ασφυκτική πίεση της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, που μέσω των συστάσεων του Ευρωπαϊκού Εξαμήνου (European Semester) χαρακτήριζε τις υπηρεσίες ύδρευσης στην Ιταλία ως αρνητικό παράδειγμα που έπρεπε να αλλάξει.  Αποτέλεσμα είναι στην Ιταλία σήμερα, το νερό και τα δίκτυα ύδρευσης να ανήκουν αποκλειστικά στο Δημόσιο, αλλά οι υπηρεσίες ύδρευσης να μπορούν να παρέχονται είτε από δημόσιους είτε από ιδιωτικούς φορείς, ή μέσω συνδυασμού των δύο. 

Σύμφωνα με τα διαθέσιμα στοιχεία από την Ιταλική Στατική Υπηρεσία, το 85% του πληθυσμού της Ιταλίας εξυπηρετείται από εταιρείες που ελέγχονται πλήρως ή κατά πλειοψηφία από δημόσιους φορείς, το 12% εξυπηρετείται απευθείας από δήμους και μόλις το 3% από εταιρείες που ελέγχονται πλήρως ή κατά πλειοψηφία από ιδιωτικούς φορείς. Οι τελευταίες λειτουργούν συχνά ως προσωρινές εξαιρέσεις σε μεμονωμένους δήμους.

Πάντως, σύμφωνα με πρόσφατα δημοσιεύματα του 2025, υπάρχει μια τάση αντιστροφής  του μοντέλου καθώς, για παράδειγμά, ο δήμος της Πάντοβα εξετάζει το ενδεχόμενο να επαναφέρει υπό δημόσιο έλεγχο τις υπηρεσίες ύδρευσης, οι οποίες σήμερα λειτουργούν από ιδιωτική εταιρεία. Στην ίδια κατεύθυνση κινούνται και ο δήμος της Φλωρεντίας, καθώς και άλλοι δήμοι της περιοχής, που αποφάσισαν να εγκαταλείψουν τα μεικτά εταιρικά σχήματα και να επιστρέψουν σε καθεστώς άμεσης δημόσιας διαχείρισης του νερού.

Eγκατάσταση Επεξεργασίας Νερού Θεσσαλονίκης, Πηγή: ΕΥΑΘ

Ισπανία: Ακριβότερο νερό στις περιφέρειες με ιδιωτικοποιημένες υπηρεσίες υδρευσης

Στην Ισπανία, η διαχείριση του νερού και των υπηρεσιών ύδρευσης και αποχέτευσης ασκείται στο πλαίσιο ενός αποκεντρωμένου συστήματος με την αρμοδιότητα να ανήκει κυρίως στις αυτόνομες κοινότητες (περιφέρειες) και τους δήμους, αλλά σε στενή συνεργασία με την κεντρική κυβέρνηση. Σε αυτό το πλαίσιο συνυπάρχουν δημόσιοι και ιδιωτικοί φορείς, με πάνω από το μισό του πληθυσμού να εξυπηρετείται από ιδιωτικές εταιρείες, γεγονός που συνιστά μια μερική ιδιωτικοποίηση του τομέα. 

Η ιδιωτική διαχείριση, όμως, έχει συνδεθεί με σημαντικές περιφερειακές διαφοροποιήσεις στις τιμές και, συχνά, με υψηλότερες χρεώσεις νερού, οι οποίες αποδίδονται στην ανάγκη κάλυψης επενδύσεων, καταβολής τελών παραχώρησης στους δήμους και εξασφάλισης κερδοφορίας. 

Χαρακτηριστικό είναι το παράδειγμα της Καταλονίας, όπου οι υπηρεσίες ύδρευσης βρίσκονται στα χέρια της ιδιωτικοποιημένης Aigües de Barcelona, που ελέγχεται πλειοψηφικά από τον Όμιλο AGBAR (έχει εξαγοραστεί από τη γαλλική Veolia)  ο οποίος δραστηριοποιείται σε ολόκληρη την Ισπανία μέσω θυγατρικών, όπως οι Aguas de Aragón, Aguas de Valladolid, Asturagua και Aguas de Alicante . 

Σύμφωνα με τα τελευταία διαθέσιμα στοιχεία του Εθνικού Ινστιτούτου Στατιστικής, η περιφέρεια της Καταλονίας εμφανίζει το υψηλότερο μοναδιαίο κόστος νερού (2,98 ευρώ ανά κυβικό μέτρο). Ακολουθούν περιφέρειες με ιδιωτικοποιημένο ή μεικτό μοντέλο διαχείρισης, όπως οι Βαλεαρίδες Νήσοι (2,52 ευρώ), ενώ τις τελευταίες θέσεις με το χαμηλότερο κόστος καταλαμβάνουν κοινότητες με κατά βάση δημόσια/δημοτική διαχείριση:  Καστίλλη και Λεόν (1,24 ευρώ), το Πριγκιπάτο των Αστουριών (1,43 ευρώ) και  Λα Ριόχα (1,46 ευρώ).

Στην κοινότητα της Μαδρίτης, που οι υπηρεσίες ύδρευσης λειτουργούν υπό την 100% δημόσια εταιρεία Canal de Isabel II -παρά τις ισχυρές πιέσεις για μερική ιδιωτικοποίηση την περασμένη δεκαετία- το μοναδιαίο κόστος ανέρχεται σε 1,80 ευρώ. Ο μέσος όρος μοναδιαίου κόστους στις περιφέρειες της Ισπανίας είναι 1,92 ευρώ ανα κυβικό μέτρο. 

Σημειωτέον, το κόστος αυτό υπολογίζεται με βάση όλα όσα πληρώνουν οι χρήστες για την παροχή,αποχέτευση, επεξεργασία, εκροή ή καθαρισμό, διαιρεμένα με τον συνολικό όγκο νερού που καταναλώνεται. Στην Ελλάδα δεν έχουμε στοιχεία με τον αντίστοιχο δείκτη. Σύμφωνα με την απόφαση της ΡΑΑΕΥ το κόστος κυμαίνεται για τα νοικοκυριά από 0,35€ ως 3.20€ (κλιμακωτές χρεώσεις ανάλογα την κατανάλωση), συν 3€ πάγιο τέλος ύδρευσης και αποχέτευσης. Στα αυξημένα επαγγελματικά, βιομηχανικά, δημοτικά, κλπ, τιμολόγια, κυμαίνεται από 1,10€ ως 3.20€ ανα κυβικό μέτρο συν τα αντίστοιχα για αυτές τις κατηγορίες αυξημένα πάγια τέλη

                                                               Φράγμα Ελ Αταθάρ, βόρεια της Μαδρίτης_Πηγή Canal de Ιsabel ii

Γαλλία: Από την ιδιωτικοποίηση στην επιστροφή στη δημόσια διαχείριση

Η Γαλλία υπήρξε το ευρωπαϊκό εργαστήριο της ιδιωτικής διαχείρισης του νερού. Από τη δεκαετία του 1980, η πλειονότητα των δήμων παραχώρησε τη λειτουργία της ύδρευσης σε μεγάλους ιδιωτικούς ομίλους, κυρίως τη Veolia και τη Suez.

Το μοντέλο βασίστηκε σε μακροχρόνιες συμβάσεις παραχώρησης. Οι δήμοι διατηρούσαν την ιδιοκτησία των δικτύων, αλλά η τιμολόγηση, η συντήρηση και οι επενδύσεις περνούσαν στους ιδιώτες. Με τον χρόνο, το σύστημα κατηγορήθηκε για αυξήσεις τιμολογίων, περιορισμένη διαφάνεια και εξάρτηση των δήμων από τους παρόχους.

Η καμπή ήρθε το 2010, όταν το Παρίσι σε αντιδιαστολή με την προωθούμενη ευρωπαϊκή πολιτική της Κομισιόν επαναδημοτικοποίησε πλήρως την ύδρευση, δημιουργώντας την Eau de Paris. Η εμπειρία αυτή έγινε σημείο αναφοράς: μείωση τιμών, ενίσχυση κοινωνικής πολιτικής και επιστροφή του στρατηγικού ελέγχου στον δήμο.

Σήμερα, η Γαλλία δεν έχει εγκαταλείψει πλήρως τις παραχωρήσεις προς τους ιδιώτες αλλά η τάση έχει αντιστραφεί σε πολλές μεγάλες πόλεις όπως Λυών, Μπορντό, Ρεν, Νίκαια, Γκρενόμπλ.

Γερμανία: Δημοτικός έλεγχος και το σοκ του Βερολίνου για τις αυξήσεις

Στη Γερμανία, σε αντίθεση με τη Γαλλία, οι υπηρεσίες ύδρευσης βρίσκονταν και βρίσκονται κατά κανόνα στα χέρια των δήμων, μέσω των Stadtwerke (δημοτικές επιχειρήσεις ύδρευσης, ενέργειας, κλπ). Το νερό αντιμετωπίζεται ως βασική κοινωνική υποδομή και όχι ως αγοραίο προϊόν. 

Για καιρό εξαίρεση αποτέλεσε το Βερολίνο. Το 1999, στο πλαίσιο «δημοσιονομικής πίεσης», η πόλη πούλησε σχεδόν το 50% της δημοτικής Berliner Wasserbetriebe σε ιδιωτικούς ομίλους. Οι συμβάσεις προέβλεπαν εγγυημένες αποδόσεις για τους επενδυτές, γεγονός που οδήγησε σε αυξήσεις τιμολογίων.

Η κοινωνική αντίδραση υπήρξε έντονη. Το 2011, δημοψήφισμα απαίτησε πλήρη διαφάνεια των συμβάσεων παραχώρησης. Ακολούθησε η επαναγορά των μετοχών από τον δήμο και η λεγόμενη επαναδημοτικοποίηση (2013–2014) ως απόρροια της σημαντικής κοινωνικής κινητοποίησης κυρίως απέναντι στις αυξήσεις και την αδιαφάνεια στην τιμολόγηση. Έκτοτε, η ιδιωτικοποίηση του νερού θεωρείται πολιτικά «δυσάρεστη» στη Γερμανία.

                                           Οι υπόγειες πηγές Αρμαντιέρ, τμήμα της υδροδότησης του Παρισιού, πηγή Eau de Paris

Ουγγαρία: Σε δημόσια χέρια το νερό με παγωμένες τιμές από το 2013

Σε αντίθεση με χώρες όπου η συζήτηση επικεντρώνεται στην επαναδημοτικοποίηση έναντι της ιδιωτικοποίησης, η Ουγγαρία έχει κινηθεί την τελευταία δεκαετία προς ένα ιδιαίτερα συγκεντρωτικό, κρατικο-κεντρικό μοντέλο, διατηρώντας τυπικά τις υπηρεσίες ύδατος σε δημόσια χέρια.

Έως τις αρχές της δεκαετίας του 2010, οι υπηρεσίες ύδρευσης και αποχέτευσης ανήκαν και λειτουργούσαν κυρίως από τους δήμους, όμως η κατάσταση άλλαξε ριζικά μετά τον “Νόμο για τις Υπηρεσίες Ύδατος” το 2011, που οδήγησε σε υποχρεωτική συγχώνευση φορέων. Ως αποτέλεσμα, ο τομέας κυριαρχείται πλέον από μεγάλες, δημόσιες περιφερειακές εταιρείες υπό ισχυρό κρατικό έλεγχο, με πιο χαρακτηριστικό παράδειγμα τη Nemzeti Vízművek Zrt., ενώ οι δήμοι διατηρούν μόνο περιορισμένη επιρροή επί των υποδομών που προηγουμένως ήλεγχαν.

Τα τιμολόγια του νερού ρυθμίζονται από το κεντρικό κράτος και καθορίζονται πολιτικά. Από το 2013, οι τιμές του νερού για τα νοικοκυριά έχουν παγώσει στο πλαίσιο της κυβερνητικής πολιτικής «rezsicsökkentés» (μείωση του κόστους κοινής ωφέλειας), αντιμετωπίζοντας ρητά το νερό ως εργαλείο κοινωνικής πολιτικής και όχι ως υπηρεσία με τιμολόγηση βάσει πλήρους ανάκτησης κόστους.. Κατά συνέπεια, οι τιμές του νερού για τα ουγγρικά νοικοκυριά παραμένουν από τις χαμηλότερες στην ΕΕ, αλλά τα έσοδα δεν επαρκούν πλέον για την κάλυψη του πλήρους λειτουργικού κόστους και των αναγκών ανανέωσης των υποδομών.

Οι Ιρλανδοί απέτρεψαν τις χρεώσεις αλλά ο κίνδυνος παραμένει

Στην Ιρλανδία η χρηματοδότηση της ύδρευσης για τα νοικοκυριά εξακολουθεί να βαραίνει τη γενική φορολογία, και όχι τους οικιακούς χρήστες, με τις επιχειρήσεις μονο να πληρώνουν χρεώσεις νερού και λυμάτων. Τη γενική αυτή ρύθμιση είχε αμφισβητήσει ευθέως το ιρλανδικό μνημόνιο της περιόδου 2010-2013 που όριζε την επιβολή οικιακών χρεώσεων για το νερό. Επίσης, ενώ οι τοπικές/αυτοδιοικητικές αρχές παρείχαν υπηρεσίες ύδρευσης μέχρι τότε, οι υπηρεσίες αυτές μεταφέρθηκαν στη νεοσύστατη κρατική εταιρεία, Irish Water.  

Ωστόσο, η εισαγωγή των τελών ύδρευσης και η έναρξη εγκατάστασης υδρομετρητών πυροδότησε ένα μακρύ κύμα κοινωνικών κινημάτων και απεργιών συνδικάτων το 2014 και το 2015, περιλαμβανομένης μιας εκστρατείας μποϊκοτάζ των λογαριασμών νερού που υποστηρίχθηκε από μεγάλα τμήματα του ιρλανδικού πληθυσμού. Η μαζική κοινωνική αντίδραση τελικά οδήγησε την κυβέρνηση να αναστείλει το σύστημα χρεώσεων το 2016.

Παρόλο που τα τέλη ύδρευσης καταργήθηκαν, το εταιρικό μοντέλο παροχής υπηρεσιών μέσω της Irish Water έμεινε άθικτο. Διόλου τυχαία τα τελευταία χρόνια υπήρξαν συζητήσεις και σχέδια για εισαγωγή χρεώσεων για «υπερβολική χρήση» νερού, ωστόσο, δεν έχουν προχωρήσει προς άμεση εφαρμογή προς το παρόν.

  20/3/2023 Διαδήλωση έξω απο τη Βουλή. Φωτό: Μάριος Βαλασόπουλος

Ποιοι είναι οι ιδιώτες στο μετοχολόγιο των ΕΥΔΑΠ και ΕΥΑΘ

Σήμερα, κύριος μέτοχος της ΕΥΔΑΠ είναι το Ελληνικό Δημόσιο, το οποίο κατέχει άμεσα το 50 % του μετοχικού κεφαλαίου συν μία μετοχή, ενώ το Υπερταμείο, κατέχει ποσοστό περίπου 11,33 %,.Σημαντική συμμετοχή που προσεγγίζει το 10% στο μετοχικό κεφάλαιο έχει από το 2014 και το hedge fund του αμερικανού μεγαλοεπενδυτή John Paulson, με επενδυτική παρουσία και σε Alpha Bank και Πειραιώς.

Το υπόλοιπο μετοχικό κεφάλαιο κατανέμεται σε άλλους θεσμικούς και ιδιωτικούς επενδυτές, όπως η NBG Asset Management και η ICM Investment, οι οποίοι κατέχουν μικρότερα ποσοστά. 

Στη μετοχική σύνθεση της ΕΥΑΘ, κύριος μέτοχος είναι το Ελληνικό Δημόσιο, το οποίο κατέχει άμεσα το 50 % του μετοχικού κεφαλαίου συν μία μετοχή, ενώ σημαντικό ποσοστό διατηρεί επίσης το Υπερταμείο, το οποίο τον Δεκέμβριο πούλησε μέσω διαδικασίας placement περίπου 5 % των μετοχών του, μειώνοντας το ποσοστό του στο 19,02 %. Άλλος κύριος μέτοχος (από το 2006) της ΕΥΑΘ με περίπου 5,46 % είναι η Vigie Groupe, γαλλικός όμιλος επιχειρήσεων που δραστηριοποιείται στον τομέα των υπηρεσιών ύδρευσης, και από το 2022 έχει ενσωματωθεί στον γαλλικό κολοσσό Veolia.

Το υπόλοιπο 25,52 % του μετοχικού κεφαλαίου περιλαμβάνει μικρότερους θεσμικούς επενδυτές, επενδυτικά funds, ιδιώτες μετόχους και διαχειριστές χαρτοφυλακίων. 

* Το άρθρο γράφτηκε στο πλαίσιο του ευρωπαϊκού προγράμματος PULSE, στο οποίο συμμετέχει κατ’ αποκλειστικότητα η «Εφ.Συν.». Συνεργάστηκαν οι  Lorenzo Ferrari,  Luisa Chiodi (OBCT-Ιταλία), Ana Somavilla (El Confidencial- Ισπανία), György Folk (EUrologus/HVG-Ουγγαρία).

Η Ευρωπαία Εισαγγελέας, Λάουρα Κοβέσι – Πηγή: Dennis Lomme, EP  © European Union 2025

Ασυμφωνία με το ευρωπαϊκό δίκαιο;

Τον περασμένο Οκτώβριο η Ευρωπαία Εισαγγελέας Λάουρα Κοβέσι επανέλαβε τη δυσαρέσκεια της EPPO για τα εμπόδια που συνάντησε στην Ελλάδα, ενώ πραγματοποίησε μία τοποθέτηση που αναδεικνύει το χάσμα στην προσέγγιση της απόδοσης ποινικών υπουργικών ευθυνών εντός Ευρώπης: «Το Άρθρο 86 αντίκειται στην Ευρωπαϊκή Νομοθεσία, τις δυσκολίες του αντιμετωπίσαμε στα Τέμπη και τον ΟΠΕΚΕΠΕ. Για να μην συμβεί και πάλι αυτό, θα πρέπει να αλλάξει το Σύνταγμα».

Μπορεί στην πραγματικότητα η Ευρωπαϊκή Εισαγγελία να παρακάμψει στις υποθέσεις που ερευνά το Σύνταγμα; «Δεν θα συμφωνήσω με όσους, ευτυχώς είναι λίγοι, δέχονται ότι η Ευρωπαϊκή Εισαγγελία μπορεί να παρακάμψει στις υποθέσεις που ερευνά, τις επιταγές του Άρθρου 86», δηλώνει ο Αθανάσιος Ξηρός, Αναπληρωτής Καθηγητής Συνταγματικού Δικαίου στη Στρατιωτική Σχολή Ευελπίδων, ο οποίος έχει στο παρελθόν διατελέσει Γενικός Γραμματέας των Υπουργείων Δικαιοσύνης και Εσωτερικών. Μεταξύ των συνταγματολόγων που συμφωνούν με την παραπάνω θέση, είναι και ο κ. Καϊδατζής που σημειώνει πως δεν υπάρχει σαφής αντίθεση της εθνικής νομοθεσίας με το ευρωπαϊκό δίκαιο. Αλλά και ο Ευ. Βενιζέλος έχει δηλώσει πως στον κανονισμό της EPPO υπερισχύει το εθνικό δίκαιο στην περίπτωση της ποινικής ευθύνης υπουργών, προσθέτοντας, όμως, ότι υπάρχει η ανάγκη το Άρθρο 86 να εφαρμοστεί και να διαμορφωθεί «σύμφωνα με την απαίτηση της κοινωνίας για θεσμική αξιοπιστία και διαφάνεια». 

Απευθύναμε ερώτημα στην Ευρωπαϊκή Εισαγγελία για αυτήν την «ασυμβατότητα» ελληνικής και ευρωπαϊκής νομοθεσίας, αλλά και το εάν η EPPO έχει παρέμβει σε άλλα κράτη-μέλη για τον ίδιο λόγο. Στην απάντησή της προς το MIIR και την ΕφΣυν, η EPPO αναφέρει ότι «είναι αρμόδια για τη διερεύνηση και τη δίωξη όλων των ποινικών αδικημάτων που ζημιώνουν τον προϋπολογισμό της Ένωσης, ανεξάρτητα από το ποιος είναι ο φερόμενος ως δράστης ή δράστες. Οι Συνθήκες της ΕΕ και ο κανονισμός της EPPO δεν προβλέπουν καμία εξαίρεση όσον αφορά την προσωπική ή επαγγελματική ιδιότητα των παραβατών. Οποιοσδήποτε εθνικός νόμος που εξαιρεί ορισμένα πρόσωπα από τον έλεγχο των εισαγγελικών αρχών είναι, κατά την άποψή μας, αντίθετος προς το δίκαιο της Ένωσης. Όπως στην περίπτωση της Ελλάδας, έχουμε επισημάνει καταστάσεις αυτού του είδους στην Ευρωπαϊκή Επιτροπή για να τις αξιολογήσει».  

Αποκαλυπτική η επιστολή της Ευρωπαίας Εισαγγελέως προς την Κομισιόν

Η Ευρωπαϊκή Εισαγγελία επιβεβαίωσε στο MIIR & την ΕφΣυν πως είχε υποβάλει τον Ιανουάριο του 2024 σχετική αναφορά στην Κομισιόν και τον επίτροπο Δικαιοσύνης Ντιντιέ Ρέιντερς, αλλά και πως έλαβε απαντητική επιστολή. Κατόπιν υποβολής αιτήματος πρόσβασης στη δημόσια πληροφορία (FOI), λάβαμε από την EPPO αντίγραφα της σχετικής επικοινωνίας, την οποία και δημοσιεύουμε σήμερα αποκλειστικά. 

Η επιστολή της Λάουρα Κοβέσι (10/1/2024) φαίνεται πως αποτελεί συνέχεια μιας αλληλογραφίας μεταξύ της Ευρωπαίας Εισαγγελέως και της Κομισιόν σχετικά με τους νομικούς περιορισμούς που αντιμετωπίζει η EPPO κατά την άσκηση των καθηκόντων της, στην οποία φαίνεται ότι η κα. Κοβέσι, έχει ξαναθέσει το θέμα της Ελλάδας. Μάλιστα, ενώ στην επιστολή αναφέρεται σε άλλα επτά κράτη -Βέλγιο, Γαλλία, Εσθονία, Ιταλία, Ολλανδία, Ρουμανία, Φινλανδία- που, όπως γράφει, προβλέπουν «εξαιρέσεις ή ειδική μεταχείριση για διαφορετικές κατηγορίες προσώπων», αποφασίζει να παραθέσει πρώτα τα προβλήματα που έχουν προκύψει κατά τη διερεύνηση του εγκλήματος των Τεμπών στην Ελλάδα: 

«Θα ήθελα να επανέλθω στις προηγούμενες επιστολές μας σχετικά με το νομικό περιβάλλον στο οποίο λειτουργεί η EPPO στα συμμετέχοντα κράτη μέλη από τον Ιούνιο του 2021, για να σας ενημερώσω σχετικά με πρόσθετα ζητήματα που προέκυψαν σε διάφορα συμμετέχοντα κράτη μέλη, ξεκινώντας από την Ελλάδα. 

Όπως πιθανώς γνωρίζετε, η EPPO έχει διερευνήσει μεγάλο αριθμό υπόπτων, συμπεριλαμβανομένων κρατικών αξιωματούχων, για εγκλήματα που σχετίζονται με την εκτέλεση συμβάσεων, συγχρηματοδοτούμενων από την ΕΕ, για την αποκατάσταση απομακρυσμένων συστημάτων ελέγχου της κυκλοφορίας και σηματοδότησης στο ελληνικό σιδηροδρομικό δίκτυο. 

Ωστόσο, το ελληνικό Σύνταγμα και ο νόμος 3126/2003 περί Ποινικής Ευθύνης Υπουργών προβλέπουν ότι μόνο το ελληνικό κοινοβούλιο έχει την εξουσία να διερευνά και να διώκει εν ενεργεία ή ακόμη και πρώην μέλη της ελληνικής κυβέρνησης. Ως εκ τούτου, η EPPO έπρεπε να χωρίσει την έρευνα, προκειμένου να παραπέμψει στο ελληνικό κοινοβούλιο το μέρος που αφορούσε την πιθανή ποινική ευθύνη των εμπλεκόμενων μελών της ελληνικής κυβέρνησης. 

Κατά την άποψή μας, αυτό περιορίζει σοβαρά την αρμοδιότητα της EPPO, κατά παράβαση του εφαρμοστέου δικαίου της ΕΕ, συμπεριλαμβανομένης της αρχής της υπεροχής του δικαίου της ΕΕ, δεδομένου ότι ούτε η οδηγία PIF ούτε ο κανονισμός για την EPPO προβλέπουν εξαιρέσεις για διαφορετικές κατηγορίες προσώπων ή ειδική μεταχείριση». 

H επιστολή της Ευρωπαίας Εισαγγελέως προς τον τότε Ευρωπαίο Επίτροπο Δικαιοσύνης, Ντιντιέ Ρέιντερς (10/1/2024) – Πηγή: MIIR

Στην απάντησή του (14/2/2024) ο τότε Ευρωπαίος Επίτροπος αναγνωρίζει τις δυσκολίες και απαντά στο αίτημα της κας. Κοβέσι, που του ζητά να προβεί στις «κατάλληλες ενέργειες». Ο Ντιντιέ Ρέιντερς αναγνωρίζει επίσης πως η Ευρωπαϊκή Εισαγγελία θα έπρεπε να μπορεί να διερευνά οποιονδήποτε ύποπτο για πράξεις που ζημιώνουν την ΕΕ, «ανεξαρτήτως της θέσης που κατέχει». 

«Λυπούμαι που διαβάζω για αυτές τις δυσκολίες. Η EPPO θα έπρεπε να ασκεί την αρμοδιότητά της όποτε συντελείται ένα έγκλημα που επηρεάζει τα οικονομικά συμφέροντα της Ένωσης, ανεξαρτήτως της θέσης που κατέχει ο φερόμενος δράστης. Η Επιτροπή θα εξετάσει προσεκτικά τα ζητήματα που θέσατε και θα αποφασίσει για την καλύτερη πορεία εφεξής, συμπεριλαμβάνοντας και το πλαίσιο μελλοντικών συζητήσεων με τα Κράτη-Μέλη.  

Πράγματι, όπως αναφέρθηκε και στην ακρόαση ενώπιον της Επιτροπής LIBE στις 23 Ιανουαρίου, θα επανέλθουμε στην έκθεση που μόλις ολοκληρώθηκε στο Συμβούλιο και με τα ξεχωριστά Κράτη-Μέλη. Η Επιτροπή θα αξιολογήσει εάν οι σχετικοί εθνικοί κανονισμοί είναι συμβατοί με το Άρθρο 29 του κανονισμού της EPPO για προνόμια και ασυλίες, που επίσης αναφέρετε στην επιστολή». 

Η επιστολή απάντησης του πρώην Ευρωπαίου Επιτρόπου Δικαιοσύνης, Ντινιέ Ρέιντερς προς την Ευρωπαία Εισαγγελέα (14/2/2024) – Πηγή: MIIR

Σε σχετικό ερώτημα του MIIR & της ΕφΣυν, εκπρόσωπος της Κομισιόν μας απάντησε:

«Η Επιτροπή παρακολουθεί τις σχετικές εξελίξεις σε όλα τα κράτη μέλη, συμπεριλαμβανομένης της Ελλάδας, στο πλαίσιο της ετήσιας Έκθεσης για το Κράτος Δικαίου. Στο κεφάλαιο για την Ελλάδα για το 2025 επισημαίνεται ότι καταβάλλονται προσπάθειες για να εξασφαλιστεί μεγαλύτερη συμμετοχή της δικαιοσύνης στην εποπτεία του καθεστώτος ασυλίας των μελών της κυβέρνησης. Η Επιτροπή έχει ξεκινήσει διμερείς διαβουλεύσεις με τα κράτη μέλη, συμπεριλαμβανομένης της Ελλάδας, σχετικά με την εφαρμογή του κανονισμού της Ευρωπαϊκής Εισαγγελίας. Επιπλέον, η Επιτροπή διενεργεί επί του παρόντος αξιολόγηση του κανονισμού της EPPO». 

Μια πιθανή αναθεώρηση του Άρθρου 86 

Η κυβέρνηση, μέσω του κυβερνητικού εκπροσώπου Παύλου Μαρινάκη, έχει τοποθετηθεί, δηλώνοντας πως δεν είναι δυνατή η παράκαμψη του Άρθρου 86 από την EPPO. Μόλις την περασμένη εβδομάδα ο Θεόδωρος Ρουσόπουλος, πρόεδρος της Κοινοβουλευτικής Συνέλευσης του Συμβουλίου της Ευρώπης, δήλωσε πως θα απευθύνει επίσημη ερώτηση σχετικά με το Άρθρο 86 στην Επιτροπή της Βενετίας, το ανώτατο συμβουλευτικό όργανο της Ευρώπης σε ζητήματα συνταγματικού δικαίου, προκειμένου να γνωμοδοτήσει κατά πόσο το ισχύον πλαίσιο ανταποκρίνεται στις αρχές του κράτους δικαίου, της ισότητας απέναντι στον νόμο και της εμπιστοσύνης των πολιτών στους θεσμούς. 

Είναι βέβαιο πως μέχρι τις επόμενες εκλογές η συζήτηση για την αναθεώρηση του Συντάγματος θα φουντώσει, εντείνοντας την πολιτική πόλωση. Τι μορφή θα μπορούσε να πάρει λοιπόν μια ενδεχόμενη αναθεώρηση του Άρθρου 86 και κατά πόσο θα μπορούσε να απομακρυνθεί από τη Βουλή η διερεύνηση ποινικών ευθυνών υπουργών;

«Θεωρώ εξαιρετικά απλουστευτικό να χρεώνουμε όλα ‘τα κακώς κείμενα’ στο Σύνταγμα και στη Βουλή που αποφασίζει. Όσα παρατηρήσαμε πρόσφατα στην περίπτωση του πολύνεκρου σιδηροδρομικού δυστυχήματος στα Τέμπη αποτελούν εκδήλωση κακής εφαρμογής του Συντάγματος», τονίζει ο συνταγματολόγος κ. Ξηρός. «Ανήκω σε εκείνους που εξακολουθούν να υποστηρίζουν -για λόγους ιστορικούς, πολιτικούς και θεσμικούς- ότι η υπουργική ποινική ευθύνη δεν πρέπει να ερευνάται ερήμην της Βουλής», λέει και τάσσεται υπέρ μίας διάταξης αυξημένης τυπικής ισχύος της κοινοβουλευτικής φάσης της διαδικασίας. 

Κατά τον συνταγματολόγο κ. Καϊδατζή, το μεγάλο στοίχημα βρίσκεται στην τήρηση του Συντάγματος. «Το πρώτο που πρέπει να κάνουμε, είναι να απαιτήσουμε να τηρείται το Σύνταγμα και μετά να δούμε πως θα το αλλάξουμε. Εδώ έχουμε φτάσει σε σημείο να μην τηρείται το Σύνταγμα. Δεν λέω ότι είναι όλα καλώς καμωμένα, κάθε άλλο. Αλλά τα προβλήματα που υπάρχουν από το Άρθρο 86, μπορούν να διορθωθούν στον εκτελεστικό νόμο. Αν υπάρχει πραγματικά βούληση να αποδίδεται ποινική ευθύνη, από εκεί πρέπει να ξεκινήσουμε και να έχει άμεσο αποτέλεσμα αυτή η αλλαγή».

Όταν το θεσμικό φίλτρο έγινε ασπίδα εξουσίας

Ο πυρήνας της σκέψης του συνταγματικού νομοθέτη για το Άρθρο 86 ήταν ότι η εκάστοτε κυβέρνηση δεν πρέπει να είναι διαρκώς όμηρος της ποινικής δίωξης για τις πολιτικές της επιλογές. Η εμπλοκή της Βουλής θεωρήθηκε θεσμικό φίλτρο απέναντι στην ποινικοποίηση της πολιτικής αντιπαράθεσης. Αντί, ωστόσο, να αποτρέψει την ποινικοποίηση της πολιτικής, κατέληξε στην πράξη να πολιτικοποιεί την ποινική ευθύνη. Αντί να προστατεύει την πολιτική από τη Δικαιοσύνη, έφτασε να προστατεύει την εξουσία από τη λογοδοσία.

Και εδώ ακριβώς εδράζεται η κοινωνική δυσφορία, η ευρωπαϊκή κριτική, και η ανάγκη επαναθεμελίωσης της συζήτησης. Η επιστολή της Ευρωπαίας Εισαγγελέως πριν από δύο χρόνια που αποκαλύπτουμε σήμερα, πολύ πριν φουντώσει το κίνημα των Τεμπών ή εμφανιστεί το σκάνδαλο του ΟΠΕΚΕΠΕ, είναι ενδεικτική της πίεσης που δέχεται η κυβέρνηση, και ερμηνεύει εν μέρει τη στάση της να δεχτεί την αναθεώρηση του Άρθρου. Δεν την απαλλάσσει βέβαια από την αμφιλεγόμενη διαχείριση των συγκεκριμένων υποθέσεων, που οδηγεί τους πολίτες στο συμπέρασμα πως συντελείται απόπειρα συγκάλυψής τους.

Το ελληνικό μοντέλο με την εμπλοκή της Βουλής ως προϋπόθεση για ποινική δίωξη είναι πιο «πολιτικό» και πιο συγκεντρωτικό από αυτά των περισσοτέρων ευρωπαϊκών χωρών, όπου η δικαιοσύνη έχει ευρύτερη αρμοδιότητα να διώκει υπουργούς χωρίς τελική πολιτική έγκριση. Είναι δεδομένο ότι αν δεν υπήρχε το Άρθρο 86, η Ευρωπαϊκή Εισαγγελία θα είχε μεγαλύτερη ευχέρεια δράσης σε υποθέσεις όπως των Τεμπών και του ΟΠΕΚΕΠΕ που εμπίπτουν στην αρμοδιότητά της, αλλά η πολιτική επιρροή και οι θεσμικές στρεβλώσεις δεν θα εξαφανίζονταν. Το πρόβλημα ενδεχομένως θα μετατοπιζόταν, αλλά δε θα λυνόταν εντελώς, καθώς η Ευρωπαϊκή Εισαγγελία δεν μπορεί να κινηθεί για κάθε σκάνδαλο εξουσίας ούτε φυσικά να «υποκαταστήσει» συνολικά την εθνική ποινική Δικαιοσύνη. 

Η άτυπη ασυλία στην ευθύνη υπουργών στην Ευρώπη

Από την επιστολή της Ευρωπαίας Εισαγγελέως είναι σαφές πως εντοπίζεται σε αρκετά ακόμη κράτη ζήτημα άτυπης ασυλίας στη διερεύνηση της ποινικής ευθύνης υπουργών. Πρόσφατη αναφορά της Διεθνούς Διαφάνειας σημειώνει πως είναι σύνηθες στα κράτη του ΟΟΣΑ οι διαδικασίες μομφής υπουργών να έχουν μία «πολιτική» διάσταση, συνήθως με την εμπλοκή του κοινοβουλίου, που «μπορούν να δυσχεράνουν την έναρξη ερευνών ή διώξεων». Αυτό κατά την Επιτροπή της Βενετίας μπορεί στην πράξη να λειτουργήσει ως «ένα είδος διαδικαστικής ασυλίας, η οποία αποτελεί επίσης πρόκληση στο πλαίσιο του κράτους δικαίου». 

Σύμφωνα με τον συνταγματολόγο κ. Ξηρό, καταγράφεται πλέον διεθνώς μία τάση «προς την κατεύθυνση της κυρίως ή της πλήρους δικαστικοποίησής» της υπουργικής ποινικής ευθύνης. «Η Βουλή σιγά-σιγά περιθωριοποιείται ή της καταλείπεται λόγος μόνο στην περίπτωση ειδικών κατηγοριών αξιόποινων πράξεων σε ό,τι αφορά την εκκίνηση της διαδικασίας. Για τη διερεύνηση και τον καταλογισμό της υπουργικής ποινικής ευθύνης υπάρχουν χώρες -είναι σαφώς λιγότερες- που επιλαμβάνεται η Βουλή, άλλες που επιλαμβάνεται η δικαιοσύνη, και άλλες που εγκαθιδρύουν σώμα μεικτής σύνθεσης». 

Ισπανία
Το Σύνταγμα της Ισπανίας ορίζει ότι τα μέλη της κυβέρνησης αντιμετωπίζουν ποινική ευθύνη βάσει κοινών διατάξεων, ενώ η Βουλή εμπλέκεται μόνο όταν το φερόμενο αδίκημα αφορά προδοσία ή ενέργειες που απειλούν την ασφάλεια του κράτους. Αρκετοί υπουργοί στην Ισπανία έχουν καταδικαστεί, όπως οι Jaume Matas, υπουργός Περιβάλλοντος (2000) που καταδικάστηκε για διαφθορά, και Rodrigo Rato, υπουργός Οικονομίας (1996) που καταδικάστηκε για οικονομικά εγκλήματα. Πρόσφατα ο διωκόμενος για διαφθορά José Luis Ábalos, πρώην υπουργός Μεταφορών (2018-2021), έγινε ο πρώτος εν ενεργεία Ισπανός βουλευτής που τέθηκε σε προδικαστική κράτηση λόγω κινδύνου διαφυγής.

Ρουμανία
Για τη δίωξη ποινικών ευθυνών υπουργών στη Ρουμανία είναι απαραίτητη η έγκριση σχετικής εισαγγελικής παραγγελίας από τη Γερουσία ή τη Βουλή, μέσω μυστικής ψηφοφορίας, ή η έγκριση του Ρουμάνου προέδρου για μη εκλεγμένους υπουργούς. Σύμφωνα με την Εθνική Διεύθυνση Καταπολέμησης της Διαφθοράς (DNA), από το 2019 κανένα αίτημα για την έγκριση ποινικής έρευνας δεν έχει απορριφθεί. Επίσης, από το 2005 διερευνήθηκαν 36 υπουργοί, 16 εκ των οποίων καταδικάστηκαν, ενώ άλλοι 5 βρίσκονται σε δίκη. «Υπήρχε μια εποχή που το Κοινοβούλιο εμπόδιζε συχνά τις εισαγγελικές παραγγελίες και η άρση ασυλίας αντιμετωπιζόταν πολιτικά. Σήμερα το νομικό πλαίσιο και η κοινοβουλευτική πρακτική είναι ευθυγραμμισμένα με τα ευρωπαϊκά πρότυπα», επισημαίνει στο HotNews η πρώην υπουργός Δικαιοσύνης Alina Gorghiu. 

Γαλλία
Στη Γαλλία, όπου πρόσφατα είδαμε τη σύντομη φυλάκιση του πρώην προέδρου Νικολά Σαρκοζί, η ποινική δίωξη κατά υπουργών εκκινεί κατά τις κοινές ποινικές διατάξεις, ωστόσο τα μέλη κυβέρνησης δικάζονται από ειδικό δικαστήριο (Cour de justice de la République). Ο ρόλος της Βουλής περιορίζεται στην έγκριση της σύνθεσης του αρμόδιου Δικαστηρίου. 

Ιταλία
Στην Ιταλία η ποινική δίωξη ασκείται από τη δικαστική εξουσία και ο ρόλος του Κοινοβουλίου περιορίζεται στη δυνατότητα να σταματήσει τη διαδικασία σε πολύ συγκεκριμένες περιπτώσεις. Βάσει του άρθρου 96 του Συντάγματος και του εκτελεστικού νόμου 1/1989, ο πρωθυπουργός και οι υπουργοί «υπόκεινται σε κοινές διατάξεις για αδικήματα που διαπράττονται κατά την άσκηση των καθηκόντων τους, με την επιφύλαξη της έγκρισης από τη Γερουσία ή τη Βουλή των Αντιπροσώπων». Οι συσχετισμοί στο ιταλικό κοινοβούλιο, ωστόσο, επηρεάζουν την ποινική διερεύνηση υπουργικών ευθυνών. 

Βουλγαρία
Οι υπουργοί στη Βουλγαρία δεν έχουν κάποια κοινοβουλευτική προστασία από ποινικές διώξεις και μπορούν να συλληφθούν και να δικαστούν βάσει κοινών ποινικών διατάξεων. Αυτό έχει οδηγήσει σε πολυάριθμες διώξεις, αν και συνήθως ξεκινούν αφότου ένας υπουργός αποχωρήσει από το αξίωμά του. Το δικαστικό σύστημα της χώρας, ωστόσο, μοιάζει να λειτουργεί με έναν πολιτικοποιημένο τρόπο, ενώ οι καταδικαστικές αποφάσεις κατά πρώην υπουργών είναι ελάχιστες. 

* Το άρθρο γράφτηκε στο πλαίσιο του ευρωπαϊκού προγράμματος PULSE, στο oποίο συμμετέχει κατ’ αποκλειστικότητα η «Εφ.Συν.».  Συνεργάστηκαν οι Beatriz Parera/El Confidencial (El Confidencial – Ισπανία), Lorenzo Ferrari (OBCT – Ιταλία),  Krasen Nikolov & Samuil Dimitrov (Mediapool – Βουλγαρία) και Simona Voicu (HotNews.ro – Ρουμανία).  Πηγή φωτογραφιών: European Parliament – EU, Pixabay. 

Πηγή: ICAN

Ευρώπη: ανάμεσα στον αφοπλισμό και τη στρατιωτικοποίηση

Οι εντεινόμενες γεωπολιτικές εντάσεις ειδικά σε σχέση με τη Ρωσία έχουν αναζωπυρώσει τις συζητήσεις στην Ευρώπη σχετικά με την πυρηνική ασφάλεια, με ορισμένες χώρες να αμφισβητούν τη μακροπρόθεσμη αμερικανική/ΝΑΤΟϊκή δέσμευση -μετά και τη συνεχιζόμενη απειλητική ρητορική απεμπλοκής από την ευρωπαϊκή αμυντική ομπρέλα του Τραμπ- και να εξετάζουν την ιδέα μιας πιο ενιαίας ευρωπαϊκής πυρηνικής στρατηγικής. Στη Γερμανία υπήρξαν δημόσιες συζητήσεις για την αξιοπιστία της αμερικανικής πυρηνικής προστασίας και για το αν η Ευρώπη πρέπει να αναπτύξει περισσότερο τις δικές της στρατηγικές δυνατότητες.

Η Γερμανία αποθηκεύει περίπου 20 αμερικανικά πυρηνικά όπλα σε μια αεροπορική βάση στη Ρηνανία-Παλατινάτο, στο πλαίσιο της εγγύησης ασφάλειας που υποτίθεται παρέχει η Ουάσινγκτον στην Ευρώπη. Αυτές οι βόμβες B61, που έχουν σχεδιαστεί για να μεταφέρονται από μαχητικά αεροσκάφη, φυλάσσονται στην αεροπορική βάση Büchel και, σύμφωνα με ειδικούς σε θέματα ασφάλειας, έχουν πρόσφατα εκσυγχρονιστεί. «Με τα αμερικανικά πυρηνικά όπλα στη Γερμανία, πόσο αποτελεσματική είναι η πυρηνική αποτροπή της Ευρώπης;» αναρωτιόταν εύλογα σε πρόσφατο άρθρο το Euronews (12/11/2025). 

Τον περασμένο Μάρτιο ο καγκελάριος Μερτς πρότεινε να ξεκινήσει διάλογος με τη Γαλλία και το Ηνωμένο Βασίλειο για διαμοιρασμό των πυρηνικών τους και ευρύτερη συμμετοχή στην πυρηνική αποτροπή σε ευρωπαϊκό πλαίσιο, χωρίς αμφισβήτηση του ΝΑΤΟϊκού ρόλου και ως συμπλήρωμα της αμερικανικής πυρηνικής ομπρέλας στην Ευρώπη.

Παράλληλα κάποιες χώρες της Κεντρικής/Ανατολικής Ευρώπης (π.χ. Πολωνία) πριμοδοτούν ευθέως την πιθανή αυτόνομη ανάπτυξη πυρηνικών ή άλλων αποτρεπτικών μέτρων στην Ευρώπη. «Η Πολωνία πρέπει να επιδιώξει τις πιο προηγμένες δυνατότητες, συμπεριλαμβανομένων των πυρηνικών και των σύγχρονων μη συμβατικών όπλων», δήλωνε χαρακτηριστικά τον περασμένο Μάρτιο ο Πολωνός πρωθυπουργός Ντόναλντ Τουσκ στο Κοινοβούλιο της χώρας του. 

Για πρώτη φορά μετά τον Ψυχρό Πόλεμο, σε τμήματα της Ανατολικής Ευρώπης, υπό τον φόβο ή το πρόσχημα της Ρωσίας, το ενδεχόμενο «απόκτησης» πυρηνικών όπλων δεν θεωρείται αδιανόητο, αλλά συζητήσιμο. Η Ευρωπαϊκή Ένωση δηλώνει μεν υπέρ ενός κόσμου χωρίς πυρηνικά, αλλά η ασφάλειά της βασίζεται σε πυρηνικά που δεν ελέγχει και δεν μπορεί να καταργήσει. Το ταμπού μοιάζει να σπάει και ένα μέρος της Ευρώπης, κόντρα στο αίσθημα των πολιτών, μετακινείται αθόρυβα από τον αφοπλισμό στη διαχείριση του κινδύνου.

Πηγή: Unsplash

Η ισπανική δέσμευση για αφοπλισμό

Η Ισπανία αναγνωρίζει την πυρηνική αποτροπή του ΝΑΤΟ ως μέρος της συλλογικής αμυντικής στάσης της Συμμαχίας, διατηρώντας ταυτόχρονα την κατάσταση της χώρας ως μη πυρηνική δύναμη και τη δέσμευσή της για στήριξη του πυρηνικού αφοπλισμού ή αλλιώς αποπυρηνικοποίησης, σύμφωνα με τη Συνθήκη για τη Μη Διάδοση των Πυρηνικών Όπλων (NPT). Η χώρα στο πλαίσιο της NPT έχει δεσμευτεί να μην αναπτύξει ή αποκτήσει πυρηνικά όπλα, ωστόσο δεν έχει επικυρώσει τη Συνθήκη για την Απαγόρευση των Πυρηνικών Όπλων (TPNW). 

Πιο πρόσφατα, στις 26 Φεβρουαρίου 2025, ο υπουργός Εξωτερικών, José Manuel Albares, κατά τη δήλωσή του στη Διάσκεψη για την Αποπυρηνικοποίηση στη Γενεύη, τόνισε: «Δυστυχώς, η ανεύθυνη πυρηνική ρητορική της Ρωσίας μάς επανέφερε σε μια στιγμή που πιστεύαμε ότι είχαμε ξεπεράσει και η οποία πρέπει τώρα να αντιστραφεί καθώς προχωρούμε προς έναν κόσμο χωρίς πυρηνικά όπλα». Και πρόσθεσε ότι «η Ισπανία επαναβεβαιώνει τη δέσμευσή της στην NPT και τους τρεις πυλώνες της: αποπυρηνικοποίηση, μη διάδοση και ειρηνική χρήση της πυρηνικής τεχνολογίας».

Εξάλλου, στην Ισπανία, τα δίκτυα της κοινωνίας των πολιτών όπως η Nuclear Disarmament Alliance, οργανώσεις συνδεδεμένες με τη Διεθνή Εκστρατεία για την Κατάργηση των Πυρηνικών Όπλων (ICAN) και διάφορες ΜΚΟ και πλατφόρμες ειρήνης παραμένουν ενεργά, υποστηρίζοντας την ένταξη της χώρας στην TPNW, απαιτώντας ευρύτερα μέτρα αποπυρηνικοποίησης.

Αυστρία: συνταγματική απαγόρευση των πυρηνικών

Η ανακοίνωση για την επανέναρξη των δοκιμών πυρηνικών όπλων από τις ΗΠΑ δεν άλλαξε την αυστηρή και ξεκάθαρη θέση της Αυστρίας. Η αποπυρηνικοποίηση, η πρόληψη διάδοσης πυρηνικών όπλων και, τελικά, ένας κόσμος χωρίς όπλα μαζικής καταστροφής αποτελούν σταθερές προτεραιότητες εξωτερικής πολιτικής και ασφάλειας για τη χώρα που υποστηρίζει ότι η διάδοση πυρηνικών όπλων, οι κίνδυνοι που αυτά ενέχουν και οι καταστροφικές ανθρωπιστικές συνέπειες από οποιαδήποτε χρήση τους μπορούν να προληφθούν μόνο με θεμελιώδη απόρριψη αυτών των όπλων.

Η Αυστρία συμμετέχει ενεργά σε διακρατικές διαδικασίες αποπυρηνικοποίησης και μη διάδοσης, ενώ υποστηρίζει σθεναρά την NPT. 

Η χώρα ήταν επίσης από τις πρώτες 50 που υπέγραψαν και επικύρωσαν τη Συνθήκη για την Απαγόρευση των Πυρηνικών Όπλων (TPNW). Η απαγόρευση των πυρηνικών όπλων κατοχυρώνεται στο αυστριακό δίκαιο και προστατεύεται από το ομοσπονδιακό Σύνταγμα.

Η Γαλλία εκσυγχρονίζει το πυρηνικό της οπλοστάσιο

Στον αντίποδα, για τη Γαλλία τα πυρηνικά όπλα αποτελούν την απόλυτη εγγύηση της κυριαρχίας της και της ευρωπαϊκής ασφάλειας, ενώ «η δύναμη πυρηνικής κρούσης», σύμφωνα με το υπουργείο Ενόπλων Δυνάμεων, είναι αυστηρά εθνική και αμυντική, στοχεύοντας αποκλειστικά στην αποτροπή οποιουδήποτε ηγέτη «μπει στον πειρασμό να απειλήσει τα ζωτικά συμφέροντα της Γαλλίας».

Σε συνέντευξή του στις 14 Ιουλίου 2025, ο Μακρόν τόνισε ξανά ότι η πυρηνική αποτροπή αποτελεί έναν από τους πυλώνες της γαλλικής και ευρωπαϊκής ασφάλειας, που χρηματοδοτείται παράλληλα με την ενίσχυση των συμβατικών δυνάμεων στο «Πλαίσιο Στρατιωτικού Προγραμματισμού 2024–2030». 

Μέχρι στιγμής, δεν έχει υπάρξει διασύνδεση του γαλλικού πυρηνικού δόγματος με την επανέναρξη των αμερικανικών δοκιμών. Οι Γάλλοι αξιωματούχοι επικεντρώνονται, αντίθετα, στον προγραμματισμένο εκσυγχρονισμό των μέσων πυρηνικής αποτροπής στο πλαίσιο του Προγραμματισμού 2024-2030, που χρηματοδοτεί την επαναλειτουργία της πυρηνικής αεροπορικής βάσης στο Luxeuil-Saint-Sauveur, την ανανέωση των πυρηνικών υποβρυχίων, την επιτάχυνση της προμήθειας νέων Rafale ικανών για πυρηνική αποστολή και του μελλοντικού υπερηχητικού πυραύλου ASN4G. Οπως υποστηρίζουν, ακολουθούν ένα εσωτερικό χρονοδιάγραμμα αναβάθμισης δυνατοτήτων, χωρίς αυτό να αποτελεί άμεση αντίδραση στις ενέργειες των ΗΠΑ. Παράλληλα, ενισχύεται η συνεργασία με το Ηνωμένο Βασίλειο για κοινή αποτροπή. 

Η Γαλλία υποστηρίζει την αρχή της Συνθήκης για την Πλήρη Απαγόρευση των Πυρηνικών Δοκιμών (CTBT), αναγνωρίζοντας όμως ότι οι μεγάλες δυνάμεις (ΗΠΑ, Κίνα, Ρωσία) αντιμετωπίζουν διαφορετικά τις δοκιμές. Η γαλλική κοινή γνώμη μοιάζει να αμφιταλαντεύεται και να υποστηρίζει τον διακρατικό πυρηνικό αφοπλισμό, με την προϋπόθεση ότι η Γαλλία διατηρεί την ικανότητα αποτροπής μέχρι να αποπυρηνικοποιηθούν οι άλλοι. Δημοσκόπηση πάντως του Γαλλικού Ινστιτούτου Δημοσκοπήσεων (IFOP) του 2022 για λογαριασμό της Πρωτοβουλίας Πολιτών για τον Πυρηνικό Αφοπλισμό (ACDN) έδειξε ότι το 71% των Γάλλων τάσσεται υπέρ μιας παγκόσμιας συνθήκης απαγόρευσης πυρηνικών όπλων.

«Υπογράψτε τώρα τη Συνθήκη για την πλήρη απαγόρευση των πυρηνικών»

Συνέντευξη με την Alicia Sanders-Zakre, επικεφαλής Πολιτικής της Διεθνούς Εκστρατείας για την Κατάργηση των Πυρηνικών Όπλων (ICAN)

Η εποχή των παγκόσμιων πυρηνικών εκρήξεων χαρακτηρίστηκε από σοβαρές επιπτώσεις στη δημόσια υγεία και το περιβάλλον, οι οποίες εξακολουθούν να υφίστανται μέχρι σήμερα, τόσο από ατμοσφαιρικές όσο και από υπόγειες πυρηνικές δοκιμές.

Η Διεθνής Εκστρατεία για την Κατάργηση των Πυρηνικών Οπλων (International Campaign to Abolish Nuclear Weapons – ICAN) είναι μια παγκόσμια συμμαχία 714 μη κυβερνητικών οργανώσεων που στοχεύει στην προώθηση της πλήρους κατάργησης των πυρηνικών όπλων. Ιδρύθηκε το 2007 και επικεντρώνεται στην ευαισθητοποίηση, τη διπλωματική πίεση και την υποστήριξη διεθνούς νομικού πλαισίου για την πλήρη απαγόρευση των πυρηνικών όπλων. Η ICAN ήταν καθοριστική στην προώθηση της Συνθήκης για την Απαγόρευση των Πυρηνικών Οπλων (TPNW), ενώ το 2017 τιμήθηκε με το Νόμπελ Ειρήνης για τον ρόλο της στην ευαισθητοποίηση και προώθηση της απαγόρευσης των πυρηνικών. 

Στο πλαίσιο της έρευνας του Pulse, η επικεφαλής Πολιτικής της ICAN, Alicia Sanders-Zakre, εκφράζει την ανησυχία της για τον κίνδυνο πυρηνικής ανάφλεξης μετά τις ανακοινώσεις Τραμπ, ενώ καλεί όλες τις ευρωπαϊκές κυβερνήσεις να ακολουθήσουν άμεσα το παράδειγμα της Αυστρίας, της Ιρλανδίας και της Μάλτας, επικυρώνοντας τη Συνθήκη για την Απαγόρευση των Πυρηνικών Οπλων.

Πιστεύετε ότι η επανέναρξη των πυρηνικών δοκιμών ανοίγει έναν νέο ιστορικό κύκλο, στον οποίο ο κίνδυνος μιας πυρηνικής καταστροφής επανέρχεται στο προσκήνιο;

Κάθε χρήση πυρηνικών όπλων θα είχε καταστροφικές συνέπειες για την ανθρωπότητα και το περιβάλλον. Τα πυρηνικά όπλα είναι όπλα μοναδικής φρίκης, με επιπτώσεις που μπορούν να διαρκέσουν για γενιές. Είναι ζωτικής σημασίας όλες οι χώρες να τηρούν το παγκόσμιο μορατόριουμ στις πυρηνικές δοκιμές και να συμμορφώνονται με όλα τα σχετικά διεθνή νομικά μέσα, που απαγορεύουν τις πυρηνικές δοκιμές και τη χρήση πυρηνικών όπλων, συμπεριλαμβανομένης της Συνθήκης για την Πλήρη Απαγόρευση των Πυρηνικών Δοκιμών (CTBT) και της Συνθήκης για την Απαγόρευση των Πυρηνικών Όπλων (TPNW). 

Σας ανησυχεί το ενδεχόμενο η ανακοίνωση του προέδρου Τραμπ να πυροδοτήσει μια ανεξέλεγκτη αλυσίδα εξελίξεων, με άλλα κράτη να απαντούν ενδεχομένως με δικές τους πυρηνικές δοκιμές; 

Εάν οι ΗΠΑ επανεκκινήσουν τις πυρηνικές δοκιμές, η Ρωσία έχει ήδη απειλήσει ότι θα απαντήσει αναλόγως, ενώ και άλλες χώρες ενδέχεται να ακολουθήσουν. Η εποχή των παγκόσμιων πυρηνικών εκρήξεων χαρακτηρίστηκε από σοβαρές επιπτώσεις στη δημόσια υγεία και το περιβάλλον, οι οποίες εξακολουθούν να υφίστανται μέχρι σήμερα, τόσο από ατμοσφαιρικές όσο και από υπόγειες πυρηνικές δοκιμές. Η καλύτερη πρόληψη είναι η εξάλειψη: όλα τα κράτη οφείλουν να αποκλείσουν τις πυρηνικές δοκιμές και κάθε άλλη πυρηνική δραστηριότητα, προσχωρώντας και τηρώντας τις Συνθήκες CTBT και TPNW. 

Ωστόσο, σχεδόν όλα τα κράτη-μέλη της Ε.Ε. δεν έχουν υπογράψει ή επικυρώσει τη Συνθήκη για την Απαγόρευση των Πυρηνικών Οπλων. Ταυτόχρονα, στο πλαίσιο της κλιμάκωσης των γεωπολιτικών εντάσεων, ιδίως σε σχέση με τη Ρωσία, πληθαίνουν στην Ευρώπη οι φωνές που ζητούν την ανάπτυξη μιας ενιαίας και ανεξάρτητης ευρωπαϊκής στρατηγικής πυρηνικής αποτροπής. Ποια είναι η άποψή σας; 

Παρά την απροθυμία του πολιτικού κατεστημένου να ακούσει, η ευρωπαϊκή κοινή γνώμη τάσσεται υπέρ του πυρηνικού αφοπλισμού και της προσχώρησης στη Συνθήκη για την Απαγόρευση των Πυρηνικών Οπλων. Πόλεις σε ολόκληρη την Ευρώπη, συμπεριλαμβανομένων πρωτευουσών όπως το Βερολίνο, το Παρίσι και η Ρώμη, έχουν καλέσει τις κυβερνήσεις τους να προσχωρήσουν στη Συνθήκη. Πρόσφατες δημοσκοπήσεις σε επτά ευρωπαϊκές χώρες δείχνουν ότι η πλειονότητα των πολιτών αντιτίθεται στην αποθήκευση αμερικανικών πυρηνικών όπλων ή στην ανάπτυξη πυρηνικών όπλων. Ιδίως σε αυτή την περίοδο αυξημένων εντάσεων, περισσότερες ευρωπαϊκές χώρες θα πρέπει να ακολουθήσουν το παράδειγμα της Αυστρίας, της Ιρλανδίας και της Μάλτας, υπογράφοντας και επικυρώνοντας τη Συνθήκη για την Απαγόρευση των Πυρηνικών Όπλων. 

*Το άρθρο γράφτηκε στο πλαίσιο του ευρωπαϊκού προγράμματος PULSE, στο oποίο συμμετέχει κατ’ αποκλειστικότητα η «Εφ.Συν.». Συνεργάστηκαν οι Lola García-Ajofrín (El Confidencial – Ισπανία), Gian-Paolo Accardo (Voxeurop – Γαλλία), Kim Son Hoang (Der Standard – Αυστρία).

Σε συνέχεια της έρευνας «Τα Μεσογειακά Φτερά του Υποκόσμου» (2/8/2025) του MIIR και της «Εφ.Συν.», λάβαμε εξώδικη διαμαρτυρία από την αεροπορική εταιρεία AIR MEDITERRANEAN, με την οποία αυτή διαμαρτύρεται αναφέροντας τα ακόλουθα:

*Η έρευνα δημοσιεύθηκε στην Εφημερίδα των Συντακτών την Παρασκευή 8 Αυγούστου.

Σε συνέχεια της έρευνας “Τα Μεσογειακά Φτερά του Υποκόσμου” (2/8/2025) του MIIR που δημοσιεύτηκε στην «Εφ.Συν.», λάβαμε και δεύτερη εξώδικη διαμαρτυρία (χθες δημοσιεύτηκε μαζί με την απάντησή μας η εξώδικη διαμαρτυρία της αεροπορικής εταιρείας Air Mediterranean), αυτήν τη φορά από τους κ.κ. Γεώργιο και Ανδρέα Χάλλακ, η οποία αναφέρει τα ακόλουθα:

Eρευνα-Κείμενο: Κώστας Ζαφειρόπουλος (MIIR), Ter García, Carmen Torrecillas, Adrián Maqueda (Civio)
Ανάλυση-οπτικοποίηση δεδομένων: Civio
Εικονογράφηση: Λουίζα Καραγεωργίου

Νίκος Σαμπάνης, Κώστας Φραγκούλης, Kώστας Μανιουδάκης, Βασίλης Μάγγος, Ζακ Κωστόπουλος. Πέντε από τις πιο εμβληματικές υποθέσεις δολοφονιών των τελευταίων χρόνων με εμπλοκή της Ελληνικής Αστυνομίας που πήραν μεγάλη δημοσιότητα. Λιγότερη ή και μηδενική προβολή ωστόσο έλαβαν δεκάδες άλλοι θάνατοι πολιτών στην Ελλάδα υπό αστυνομική κράτηση, είτε κατά τη διάρκεια αστυνομικής επιχείρησης είτε σε κρατητήρια λόγω «φυσικών αιτιών», βασανιστηρίων ή εξαιτίας έλλειψης παροχής βοήθειας που οδήγησαν σε αυτοκτονίες.

Χθες το πρωί εντοπίστηκε νεκρός 43χρονος άνδρας, ελληνικής καταγωγής, στο Α.Τ. Περιστερίου. Είχε συλληφθεί τη Δευτέρα για περιστατικό ενδοοικογενειακής βίας. Ο αστυνομικός που είχε βάρδια επισκέφθηκε στο κελί τον κρατούμενο, ο οποίος φαινόταν καλά στην υγεία του. Μισή ώρα αργότερα βρέθηκε νεκρός. Οι αρμόδιες Αρχές διέταξαν τη διενέργεια ΕΔΕ. Ηταν ο τρίτος θάνατος κρατουμένου στην Ελλάδα μέσα στο 2025.

Την Κυριακή 2 Φεβρουαρίου νεκρός στα κρατητήρια του αστυνομικού τμήματος Κω βρέθηκε 34χρονος ημεδαπός ο οποίος είχε συλληφθεί για ληστεία. Η επίσημη εκδοχή της αστυνομίας ήταν πως αυτοκτόνησε. Σύμφωνα με ανάρτηση γνωστής του στο facebook, «άνθρωποι που τον γνώριζαν λένε δημόσια ότι είχε υποστεί άγριο και ανελέητο ξυλοδαρμό για μέρες προκειμένου να ομολογήσει, πράγμα που δεν έκανε ποτέ. «Τι συνέβη στον Α. τις έξι ημέρες που βρισκόταν στο κρατητήριο; Που ήταν ο φύλακας των κρατητηρίων πριν και κατά τη διάρκεια της – σύμφωνα με την επίσημη εκδοχή- αυτοκτονίας; Ποιοι θα λογοδοτήσουν για τις ντροπιαστικές, εξευτελιστικές και απάνθρωπες συνθήκες κράτησης στο ΑΤ/κάτεργο Κω;». Aπάντηση σε αυτά τα ερωτήματα δεν έχει δοθεί. Μετά τον αδιευκρίνιστο θάνατο του 34χρονου, οι εικόνες ντροπής από τις άθλιες συνθήκες υγιεινής που επικρατούν στα κρατητήρια του αστυνομικού τμήματος στην Κω, με τα στρώματα γεμάτα ακαθαρσίες στοιβαγμένα το ένα πάνω στο άλλο, σκουπίδια παντού και τουαλέτες που θυμίζουν βόθρο, σόκαραν την τοπική κοινωνία.

Στις 13 Σεπτεμβρίου 2024 ο Πακιστανός Μοχάμεντ Καμράν Ασίκ συνελήφθη και κρατήθηκε-χωρίς καμία επικοινωνία με τον έξω κόσμο- για 8 ημέρες έως τις 21 Σεπτεμβρίου 2024 σε πέντε διάφορα αστυνομικά τμήματα, ώσπου βρέθηκε νεκρός με εμφανή σημάδια κακοποίησης στο διαβόητο ΑΤ Αγ. Παντελεήμονα. Το σημείο που βρέθηκε, καθώς και εκείνο στο οποίο φέρεται να προκάλεσε αξιόποινες ζημιές είναι τα μόνα στο Α.Τ. Αγίου Παντελεήμονα που δεν έχουν κάμερες. «Τέσσερα από τα πέντε αστυνομικά τμήματα που τον φιλοξένησαν βρίσκονται στα όρια του Δήμου Αθήνας και έχουν γράψει ιστορία σε κακοποιήσεις, βασανισμούς, συγκαλύψεις φασιστικών εγκλημάτων και θανάτους μεταναστών. Είναι τουλάχιστον πρόκληση να αναθέτει ο εισαγγελέας στο ίδιο αυτό το Α.Τ, δηλαδή στους ύποπτους ως δράστες, την διερεύνηση του αδικήματος» αναφέρει ο δικηγόρος Κώστας Παπαδάκης. Πρόκειται για το ίδιο Α.Τ. που έγινε ευρέως γνωστό από τις καταγγελίες για βασανισμό Αφγανών μεταναστών στις αρχές της δεκαετίας 2000 και μετέπειτα για την προστασία και συγκάλυψη των εγκλημάτων της Χρυσής Αυγής.

Στις 11 Νοεμβρίου 2023, ο 17χρονος Ρομά Χρήστος Μιχαλόπουλος έπεσε νεκρός από πυρά αστυνομικού της ομάδας ΟΠΚΕ στη Βοιωτία. Σύμφωνα με την ΕΛΑΣ, ο αστυνομικός τέθηκε σε διαθεσιμότητα και σε βάρος του ασκήθηκε ποινική δίωξη για ανθρωποκτονία από πρόθεση με ενδεχόμενο δόλο και παράνομη εκτέλεση πυροβολισμού εξουδετέρωσης. Για «κανονικοποίηση της παράνομης αστυνομικής βίας» μίλησε η Ελληνική Ένωση για τα Δικαιώματα του Ανθρώπου (ΕλΕΔΑ) αναφορικά με την υπόθεση, η οποία εγείρει σοβαρό ζήτημα υπέρμετρης αστυνομικής βίας, με φόντο τα όρια που θέτει το άρθρο 3 του ν. 3169/2003 για τη χρήση υπηρεσιακού οπλισμού εκ μέρους των αστυνομικών Αρχών.

Στις 8 Φεβρουαρίου 2019, ο 34χρονος Εμπουκά Μαμασουμπέκ, μετανάστης από τη Νιγηρία πατέρας δύο παιδιών, μεταφέρθηκε για εξακρίβωση στοιχείων στο ΑΤ Ομόνοιας, όπου έχασε τη ζωή του κάτω από…αδιευκρίνιστες συνθήκες. Ο κατάλογος με περιστατικά αστυνομικής βίας και αυθαιρεσίας εντός αστυνομικών τμημάτων είναι μακρύς και πάει πίσω στον χρόνο. Για παράδειγμα το 2009 η δικηγόρος Γιάννα Κουρτοβικ κατήγγειλε ότι ο Μπιν Ταχέρ Μοχάμεντ ξυλοκοπήθηκε άγρια μέσα στο τμήμα για να ακολουθήσει μπαράζ αποκαλύψεων με το Δίκτυο Κοινωνικής Υποστήριξης Μεταναστών και Προσφύγων να καταγγέλλει τότε πως «περίπου 70 άτομα κρατούνται στοιβαγμένα σε κρατητήρια που στην καλύτερη περίπτωση θα ήταν για το 1/3 από αυτούς, κανένα δικαίωμα προαυλισμού, μετανάστες που κρατούνται σε αυτές τις συνθήκες ακόμα και για τέσσερις μήνες».

Τον Ιούνιο του 2007 ήρθε στη δημοσιότητα βίντεο που απεικόνιζε εξευτελισμό αλλοδαπών από αστυνομικούς του Α.Τ Ομονοίας. Ο αρχιφύλακας διώχτηκε και αποτάθηκε. Οκτώ χρόνια αργότερα το Ελληνικό Δημόσιο υποχρεώθηκε να καταβάλει πάνω από 150.000 ευρώ στους δύο αλλοδαπούς. Τον Νοέμβριο του 2006 μετανάστης προσήχθη στο τμήμα και αφέθηκε ελεύθερος το βράδυ της επόμενης ενώ κατά τη διάρκεια της κράτησής του δεν του επιτράπηκε να δει συγγενικά του πρόσωπα. Η σύζυγός του υποστήριξε ότι έφερε τραύματα. Στις 22 Νοεμβρίου απεβίωσε.

Το MIIR στα πλαίσια μεγάλης πανευρωπαϊκής έρευνας δεδομένων για τους θανάτους υπο αστυνομική κράτηση στο πλαίσιο του Ευρωπαϊκού Δικτύου Δημοσιογραφίας Δεδομένων (EDJNET) απηύθυνε ερωτήματα προς την Ελληνική Αστυνομία ζητώντας την παροχή στοιχείων για τα εξής:

1)Tον αριθμό των συνολικών θανάτων ανά έτος κατά τη διάρκεια αστυνομικής επιχείρησης ή κατά τη διάρκεια αστυνομικής κράτησης μεταξύ των ετών 2010 και 2024 στην Ελλάδα.
2)Τον αριθμό των θανάτων σε ΑΤ κατά την ίδια χρονική περίοδο αναφοράς (2010-2024) και τις αιτίες των θανάτων. 3)Τον αριθμό των αυτοκτονιών στην Ελλάδα κατά τη διάρκεια αστυνομικής κράτησης για την ίδια περίοδο αναφοράς. (2010-2024)

Στείλαμε τρεις φορές τα παραπάνω ερωτήματα μέσα σε διάστημα δύο μηνών προς την Ελληνική Αστυνομία χωρίς να πάρουμε καμία απάντηση. Επικοινωνήσαμε εκ νέου μέσω γραπτών μηνυμάτων και πολλαπλών τηλεφωνικών κλήσεων με την κ. Κωνσταντία Δημογλίδου, εκπρόσωπο Τύπου της ΕΛ.ΑΣ., χωρίς να λάβουμε απάντηση. Είμαστε σε θέση να γνωρίζουμε πως το υπουργείο Προστασίας του Πολίτη έχει ενημερωθεί για τις ερωτήσεις μας. Η σιωπηρή άρνηση της ΕΛ.ΑΣ. να παρέχει τα στοιχεία φανερώνει την πρόθεση του αρμόδιου υπουργείου να ρίξει «μαύρο» στην ενημέρωση ως προς τον ακριβή αριθμό των θανάτων πολιτών υπό αστυνομική κράτηση. Όπως προκύπτει, πρόκειται για συνειδητή άρνηση της ΕΛΑΣ να παρέχει τα στοιχεία. Αυτό επιβεβαιώνεται από το γεγονός πως οι Ισπανοί συνάδελφοί μας, της ισπανικής δημοσιογραφικής ομάδας Civio, στο πλαίσιο της ίδιας έρευνας, επικοινώνησαν με την ΕΛ.ΑΣ. δύο φορές μέσα στο 2024 (τον Ιούνιο και τον Σεπτέμβριο), με τις ελληνικές αρχές ωστόσο να επιλέγουν να μην απαντήσουν. 

Σημειώνεται ότι ο ΟΗΕ συνέστησε το 1991 στις χώρες να παρέχουν δημόσιες πληροφορίες για όλους τους θανάτους που σχετίζονται με την αστυνομία. Επιπλέον το 2023, το Γραφείο της Ύπατης Αρμοστείας του ΟΗΕ για τα Ανθρώπινα Δικαιώματα ζήτησε από όλες τις χώρες στοιχεία για τους θανάτους υπό κράτηση, από τη στιγμή της σύλληψης, κατά τη διάρκεια της αστυνομικής κράτησης και της φυλάκισης. Η Πορτογαλία άρχισε να δημοσιεύει τα δικά της στοιχεία το 1997, η Δανία το 2012, η Ιρλανδία το 2008 και η Γαλλία μόλις το 2018. Η Ολλανδία αναφέρει μόνο τις υποθέσεις που διερευνώνται από την Εισαγγελία, ενώ η Ιατροδικαστική Υπηρεσία της Σουηδίας καταγράφει τους θανάτους που σχετίζονται με οποιαδήποτε αστυνομική ενέργεια και η αστυνομία τής δίνει στοιχεία για τους θανάτους που οφείλονται σε πυροβολισμούς από αστυνομικούς. Επίσης και η αστυνομία της Σλοβενίας δημοσιεύει τους θανάτους που οφείλονται σε αστυνομική δράση. Οι υπόλοιπες χώρες της ΕΕ δεν δημοσιεύουν τακτικά αυτές τις πληροφορίες. Οι περισσότερες ευρωπαϊκές χώρες, μεταξύ των οποίων και η Ελλάδα, δεν πληρούν τα κριτήρια του ΟΗΕ για τη διερεύνηση των θανάτων υπό κράτηση.

«Το πιο σοβαρό είναι ότι κανείς δεν ενδιαφέρεται για το ότι αυτοί οι άνθρωποι πεθαίνουν, και αυτή η κοινωνική αναισθησία δείχνει ότι ούτε τα κράτη ενδιαφέρονται να τηρούν μητρώο», λέει ο Jorge del Cura, Ισπανός ακτιβιστής που παρακολουθεί αυτούς τους θανάτους εδώ και δεκαετίες και ο οποίος το 2019 έλαβε το Εθνικό Βραβείο Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων. Στην Ισπανία, το υπουργείο Εσωτερικών καταγράφει μόνο τους θανάτους που αφορούν την Εθνική Αστυνομία και την Πολιτική Φρουρά- οι αυτόνομες κοινότητες έχουν πληροφορίες για τις δικές τους αστυνομικές δυνάμεις, αλλά καμία διοίκηση δεν συγκεντρώνει τις υποθέσεις που συμβαίνουν στις δημοτικές αστυνομικές δυνάμεις.

Το Πρωτόκολλο της Μινεσότα είναι ένας οδηγός που προωθείται από τα Ηνωμένα Έθνη για τη διερεύνηση θανάτων για τους οποίους το κράτος, τα εξαρτημένα από αυτό όργανα ή οι πράκτορές του μπορεί να είναι υπεύθυνοι, με πράξη ή παράλειψη. Θα πρέπει να εφαρμόζεται σε περιπτώσεις στις οποίες ο θανών βρισκόταν υπό αστυνομική επιτήρηση ή στις οποίες ο θάνατος μπορεί να ήταν αποτέλεσμα αστυνομικής δράσης.

Σύμφωνα με το Πρωτόκολλο της Μινεσότα, το κράτος οφείλει να διερευνήσει κάθε θάνατο που συμβαίνει υπό ύποπτες συνθήκες και να εντοπίσει τις συστημικές παραλείψεις που οδήγησαν στο θάνατο και τα μέτρα για την πρόληψη μελλοντικών περιπτώσεων. Επιβάλλει επίσης οι έρευνες για θανάτους στους οποίους εμπλέκονται μέλη των υπηρεσιών επιβολής του νόμου να διεξάγονται χωρίς επιρροή από θεσμικές ιεραρχίες και η διαδικασία και τα πορίσματα των ερευνών αυτών να υπόκεινται σε δημόσιο έλεγχο. Καμία χώρα της ΕΕ δεν συμμορφώνεται πλήρως με αυτές τις συστάσεις.

«Είναι ακόμα ένα είδος ταμπού στη Γαλλία να μιλάμε γι’ αυτό, γιατί μόλις κατηγορείς την αστυνομία, είσαι εναντίον της», λέει ο δημοσιογράφος Ivan du Roy, του Basta! ενός γαλλικού ανεξάρτητου μέσου ενημέρωσης, το οποίο έγινε το πρώτο μέσο που συνέλεξε πληροφορίες για τους θανάτους υπό κράτηση σε αστυνομικές επιχειρήσεις το 2014, χρόνια πριν η Γενική Επιθεώρηση της Εθνικής Αστυνομίας αρχίσει να δημοσιεύει αντίστοιχες πληροφορίες το 2018.

Η Controle Alt Delete, μια οργάνωση της κοινωνίας των πολιτών στην Ολλανδία, ερευνά από το 2016 περιπτώσεις θανάτων υπό κράτηση ή σε αστυνομικές δράσεις. «Ξεκινήσαμε αφού συνειδητοποιήσαμε το 2015 ότι η εισαγγελία και η αστυνομία δεν δημοσίευαν όλα τα δεδομένα», λέει ο Jair Schalkwijk, δικηγόρος και συνιδρυτής της οργάνωσης. Επισημαίνει ότι, προηγουμένως, η Εισαγγελία δημοσίευε μόνο αναφορές σχετικά με τη χρήση όπλων από τους αστυνομικούς και πόσες φορές κατέληξαν σε θάνατο. «Αναγκάσαμε την κυβέρνηση να αναφέρει όλες τις περιπτώσεις θανάτων που σχετίζονται με την αστυνομία», προσθέτει ο Schalkwijk.

Στη γειτονική Γερμανία, η ομοσπονδιακή κυβέρνηση εξακολουθεί να συλλέγει στοιχεία μόνο για τους θανάτους από αστυνομικούς πυροβολισμούς, όπως και στη Σουηδία.

Μετανάστες και άτομα με ψυχικές ασθένειες, τα κύρια θύματα

Από τις 13 χώρες που παρείχαν στοιχεία για τους θανάτους που σχετίζονταν με την αστυνομία μεταξύ 2020 και 2022, η Ουγγαρία έδωσε πληροφορίες σχετικά με την εθνικότητα του θανόντος σε όλες τις περιπτώσεις ενώ η Αυστρία, η Τσεχία, η Γερμανία και η Ισπανία σε ορισμένες από τις περιπτώσεις. Μαζί παρείχαν στοιχεία εθνικότητας για μόλις 55 από τους 487 θανάτους που αναφέρθηκαν κατά τα τρία αυτά έτη. Οι μισοί ήταν αλλοδαποί.

Ο Mathieu Rigouste είναι ανεξάρτητος Γάλλος κοινωνιολόγος. Συνδέει το μεγάλο ποσοστό θανάτων υπό αστυνομική κράτηση μεταξύ μεταναστευτικών πληθυσμών με την αποικιακή ιστορία χωρών όπως το Ηνωμένο Βασίλειο, η Ισπανία και η Γαλλία. «Τα αστυνομικά εγκλήματα συμβαίνουν συνήθως σε μη λευκούς προλετάριους», λέει ο Rigouste. Ο Adama Traoré, γεννημένος στη Γαλλία από γονείς από το Μάλι, είναι ένα τέτοιο παράδειγμα: η αστυνομία συνέλαβε τον Traoré το 2016 στο Beaumont-sur-Oise, έξω από το Παρίσι, και πέθανε υπό αστυνομική κράτηση. «Ο Traoré ήταν ένας μαύρος προλετάριος από μια προαστιακή γειτονιά που κυνηγήθηκε από την αστυνομία, συνελήφθη και στραγγαλίστηκε. Ποινικοποιήθηκε πρώτα από την αστυνομία και στη συνέχεια από τα μέσα μαζικής ενημέρωσης και τους πολιτικούς», λέει ο Rigouste.

Η ύπαρξη ψυχικής ασθένειας είναι επίσης σημαντικός παράγοντας που σχετίζεται με αυτούς τους θανάτους. Οι περισσότερες από τις δημόσιες διοικήσεις με τις οποίες επικοινωνήσαμε δεν παρείχαν ούτε γι’ αυτό συγκεκριμένες πληροφορίες. Μόνο η Δανία, η Ισπανία, η Γαλλία και η Γερμανία επιβεβαίωσαν ότι ο θανών είχε προβλήματα ψυχικής υγείας ή βρισκόταν σε «κατάσταση διέγερσης» σε 43 περιπτώσεις.

Τα τραύματα από πυροβολισμούς, η κύρια αιτία θανάτου

Τα τραύματα από πυροβολισμούς αστυνομικών είναι η κύρια αιτία θανάτου υπό κράτηση ή σε αστυνομικές επεμβάσεις. Στις χώρες που παρείχαν πληροφορίες σχετικά με τις αιτίες αυτών των θανάτων, περισσότεροι από ένας στους τρεις θανάτους μεταξύ 2020 και 2022 οφείλονται σε τραύματα από πυροβολισμούς. Τουλάχιστον 98 άνθρωποι έχασαν τη ζωή τους. Οι 41 ήταν στη Γαλλία και οι 27 στη Γερμανία.

Σύμφωνα με το γαλλικό Basta! ο αριθμός των θανάτων από αστυνομικούς πυροβολισμούς στη Γαλλία άρχισε να αυξάνεται το 2017. Εκείνη τη χρονιά, η κυβέρνηση του τότε προέδρου Φρανσουά Ολάντ μεταρρύθμισε τον νόμο περί δημόσιας ασφάλειας, χαλαρώνοντας τα όρια σχετικά με το πότε οι αστυνομικοί μπορούσαν να χρησιμοποιούν τα όπλα τους. 

Οι θάνατοι από πυροβολισμούς αστυνομικών δεν είναι οι μόνοι. Η αστυνομία σκοτώνει μερικές φορές ανθρώπους χρησιμοποιώντας υποτίθεται μη θανατηφόρα όπλα, όπως τα taser, τα οποία χρησιμοποιεί ακολουθώντας συχνά πρωτόκολλα που έρχονται σε αντίθεση με τις συστάσεις του κατασκευαστή, όπως η χρήση τους εναντίον ανθρώπων σε κατάσταση διέγερσης. Μεταξύ του 2020 και του 2022, η δημοσιογραφική ομάδα Civio εντόπισε τουλάχιστον οκτώ περιπτώσεις θανάτων μετά από χρήση taser από την αστυνομία: τρεις στην Ολλανδία, μία στη Γαλλία και τέσσερις στη Γερμανία, αν και σε τρεις από τις γερμανικές περιπτώσεις οι επίσημες εκθέσεις αναφέρουν ότι η αιτία θανάτου δεν σχετίζεται. Σε πέντε από αυτές τις περιπτώσεις το άτομο ήταν ψυχικά άρρωστο ή ταραγμένο.

Μεταξύ 2020 και 2022, στην έρευνα εντοπίστηκαν τουλάχιστον 43 άτομα που πέθαναν από αυτοκτονία σε αστυνομική κράτηση. Στο νούμερο αυτό δεν περιλαμβάνεται ο αριθμος των χαρακτηρισμένων «αυτοκτονιών» σε ελληνικά κρατητήρια, όπως στο κολαστήριο της Κω. Στην Ευρώπη οι περισσότεροι από αυτούς τους θανάτους σημειώθηκαν στην Ισπανία, τη Γαλλία και τη Δανία, ωστόσο σε άλλες χώρες, με λιγότερους θανάτους σχετιζόμενους με την αστυνομία και λιγότερους νεκρούς, οι αυτοκτονίες αντιπροσωπεύουν σχεδόν όλους τους θανάτους υπό αστυνομική κράτηση. Η Λετονία ανέφερε πέντε θανάτους υπό αστυνομική κράτηση μεταξύ 2020 και 2022 και άλλους δύο το 2023. Η Ουγγαρία ανέφερε έξι θανάτους. Στη Γερμανία, κανένα κρατίδιο δεν έχει αναφέρει περιπτώσεις αυτοκτονιών, αλλά τουλάχιστον ένα από αυτά, η Βαυαρία, επισημαίνει ότι οι θάνατοι αυτοί δεν περιλαμβάνονται στις εκθέσεις, εάν δεν έχουν προηγηθεί μέτρα καταναγκασμού από τους αστυνομικούς.

Ανεπαρκής έρευνα

Παρά τη σύσταση του ΟΗΕ ότι η διαδικασία διερεύνησης των θανάτων που σχετίζονται με τις δυνάμεις ασφαλείας θα πρέπει να υπόκειται σε δημόσιο έλεγχο, στις περισσότερες περιπτώσεις οι πληροφορίες σχετικά με τις έρευνες αυτές είναι ελάχιστες.

Από το 2010, το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων έχει καταδικάσει χώρες της ΕΕ 236 φορές για μη διερεύνηση πιθανών περιπτώσεων βασανιστηρίων ή κακομεταχείρισης και άλλες 157 φορές για μη διερεύνηση θανάτων, τόσο σε επαφή με την αστυνομία όσο και σε άλλα πλαίσια. Η Ρουμανία, η οποία, όπως και η Ελλάδα, αρνήθηκε να παράσχει στοιχεία για θανάτους που σχετίζονται με την αστυνομία στην έρευνά μας, έχει 79 καταδίκες για παράλειψη διερεύνησης πιθανών περιπτώσεων κακομεταχείρισης και βασανιστηρίων και άλλες 60 για θανάτους, συμπεριλαμβανομένων εκείνων πέντε ανθρώπων που σκοτώθηκαν σε αντικυβερνητική διαδήλωση. Η Βουλγαρία και η Ιταλία, οι οποίες επίσης αρνήθηκαν να δώσουν στοιχεία, έχουν 57 και 33 καταδίκες αντίστοιχα για παραβιάσεις της Ευρωπαϊκής Σύμβασης Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων.

Στις περισσότερες περιπτώσεις θανάτου, οι δημόσιες διοικήσεις απέτυχαν επίσης να ενημερώσουν σχετικά με τις ποινικές ή εργασιακές συνέπειες για τους εμπλεκόμενους αστυνομικούς. Παρείχαν τέτοια στοιχεία για μόλις 97 από τις 487 περιπτώσεις που καταγράφηκαν μεταξύ 2020 και 2022. Από αυτές, η μόνη περίπτωση στην οποία η διοίκηση επιβεβαίωσε τη φυλάκιση των εμπλεκόμενων αστυνομικών έλαβε χώρα στη Χώρα των Βάσκων στην Ισπανία.

Τον Ιανουάριο του 2025 το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο Δικαιωμάτων του Ανθρώπου (ΕΔΔΑ) καταδίκασε την Ελλάδα για υπόθεση αστυνομικής βίας βασισμένο σε δύο πορίσματα του Συνηγόρου του Πολίτη. Πρόκειται για περιστατικό του Οκτώβρη του 2016 (που ανέδειξε το Ελληνικό Παρατηρητήριο του Ελσίνκι), με θύματα τρεις Ρομά, το οποίο η ΕΛΑΣ έθεσε στο αρχείο απαλλάσσοντας τους εμπλεκόμενους αστυνομικούς.

*Η διασυνοριακή έρευνα δεδομένων εκπονήθηκε στο πλαίσιο του Ευρωπαϊκού Δικτύου Δημοσιογραφίας Δεδομένων (EDJNet).

Την έρευνα συντόνισε η ισπανική δημοσιογραφική ομάδα του Civio, ενώ συμμετείχαν οι δημοσιογραφικές ομάδες: Dennik N (Σλοβακία), OpenPolis (Ιταλία), OBCT (Ιταλία), DW (Γερμανία), Αtlatzo (Ουγγαρία), VoxEurope (Γαλλία), Divergente (Πορτογαλία), Pod črto (Σλοβενία), The Journal Investigates (Ιρλανδία), MIIR (Ελλάδα).

Το κείμενο δημοσιεύθηκε στην Εφημερίδα των Συντακτών την Τετάρτη 5 Μαρτίου 2025.