Δεξαμενή Εγκαταστάσεων ΕΥΔΑΠ 

Ιταλία: Μεικτό μοντέλο με τάση αντιστροφής στο αμιγώς δημόσιο 

Τον Ιούνιο του 2011, σε ένα ιστορικό δημοψήφισμα, περισσότερο από το 95% των Ιταλών ψηφισάντων τάχθηκε κατά του νόμου που επέτρεπε τη διαχείριση των δημόσιων τοπικών/δημοτικών υπηρεσιών νερού από τον ιδιωτικό τομέα. Δύο χρόνια αργότερα όμως ήρθε η ασφυκτική πίεση της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, που μέσω των συστάσεων του Ευρωπαϊκού Εξαμήνου (European Semester) χαρακτήριζε τις υπηρεσίες ύδρευσης στην Ιταλία ως αρνητικό παράδειγμα που έπρεπε να αλλάξει.  Αποτέλεσμα είναι στην Ιταλία σήμερα, το νερό και τα δίκτυα ύδρευσης να ανήκουν αποκλειστικά στο Δημόσιο, αλλά οι υπηρεσίες ύδρευσης να μπορούν να παρέχονται είτε από δημόσιους είτε από ιδιωτικούς φορείς, ή μέσω συνδυασμού των δύο. 

Σύμφωνα με τα διαθέσιμα στοιχεία από την Ιταλική Στατική Υπηρεσία, το 85% του πληθυσμού της Ιταλίας εξυπηρετείται από εταιρείες που ελέγχονται πλήρως ή κατά πλειοψηφία από δημόσιους φορείς, το 12% εξυπηρετείται απευθείας από δήμους και μόλις το 3% από εταιρείες που ελέγχονται πλήρως ή κατά πλειοψηφία από ιδιωτικούς φορείς. Οι τελευταίες λειτουργούν συχνά ως προσωρινές εξαιρέσεις σε μεμονωμένους δήμους.

Πάντως, σύμφωνα με πρόσφατα δημοσιεύματα του 2025, υπάρχει μια τάση αντιστροφής  του μοντέλου καθώς, για παράδειγμά, ο δήμος της Πάντοβα εξετάζει το ενδεχόμενο να επαναφέρει υπό δημόσιο έλεγχο τις υπηρεσίες ύδρευσης, οι οποίες σήμερα λειτουργούν από ιδιωτική εταιρεία. Στην ίδια κατεύθυνση κινούνται και ο δήμος της Φλωρεντίας, καθώς και άλλοι δήμοι της περιοχής, που αποφάσισαν να εγκαταλείψουν τα μεικτά εταιρικά σχήματα και να επιστρέψουν σε καθεστώς άμεσης δημόσιας διαχείρισης του νερού.

Eγκατάσταση Επεξεργασίας Νερού Θεσσαλονίκης, Πηγή: ΕΥΑΘ

Ισπανία: Ακριβότερο νερό στις περιφέρειες με ιδιωτικοποιημένες υπηρεσίες υδρευσης

Στην Ισπανία, η διαχείριση του νερού και των υπηρεσιών ύδρευσης και αποχέτευσης ασκείται στο πλαίσιο ενός αποκεντρωμένου συστήματος με την αρμοδιότητα να ανήκει κυρίως στις αυτόνομες κοινότητες (περιφέρειες) και τους δήμους, αλλά σε στενή συνεργασία με την κεντρική κυβέρνηση. Σε αυτό το πλαίσιο συνυπάρχουν δημόσιοι και ιδιωτικοί φορείς, με πάνω από το μισό του πληθυσμού να εξυπηρετείται από ιδιωτικές εταιρείες, γεγονός που συνιστά μια μερική ιδιωτικοποίηση του τομέα. 

Η ιδιωτική διαχείριση, όμως, έχει συνδεθεί με σημαντικές περιφερειακές διαφοροποιήσεις στις τιμές και, συχνά, με υψηλότερες χρεώσεις νερού, οι οποίες αποδίδονται στην ανάγκη κάλυψης επενδύσεων, καταβολής τελών παραχώρησης στους δήμους και εξασφάλισης κερδοφορίας. 

Χαρακτηριστικό είναι το παράδειγμα της Καταλονίας, όπου οι υπηρεσίες ύδρευσης βρίσκονται στα χέρια της ιδιωτικοποιημένης Aigües de Barcelona, που ελέγχεται πλειοψηφικά από τον Όμιλο AGBAR (έχει εξαγοραστεί από τη γαλλική Veolia)  ο οποίος δραστηριοποιείται σε ολόκληρη την Ισπανία μέσω θυγατρικών, όπως οι Aguas de Aragón, Aguas de Valladolid, Asturagua και Aguas de Alicante . 

Σύμφωνα με τα τελευταία διαθέσιμα στοιχεία του Εθνικού Ινστιτούτου Στατιστικής, η περιφέρεια της Καταλονίας εμφανίζει το υψηλότερο μοναδιαίο κόστος νερού (2,98 ευρώ ανά κυβικό μέτρο). Ακολουθούν περιφέρειες με ιδιωτικοποιημένο ή μεικτό μοντέλο διαχείρισης, όπως οι Βαλεαρίδες Νήσοι (2,52 ευρώ), ενώ τις τελευταίες θέσεις με το χαμηλότερο κόστος καταλαμβάνουν κοινότητες με κατά βάση δημόσια/δημοτική διαχείριση:  Καστίλλη και Λεόν (1,24 ευρώ), το Πριγκιπάτο των Αστουριών (1,43 ευρώ) και  Λα Ριόχα (1,46 ευρώ).

Στην κοινότητα της Μαδρίτης, που οι υπηρεσίες ύδρευσης λειτουργούν υπό την 100% δημόσια εταιρεία Canal de Isabel II -παρά τις ισχυρές πιέσεις για μερική ιδιωτικοποίηση την περασμένη δεκαετία- το μοναδιαίο κόστος ανέρχεται σε 1,80 ευρώ. Ο μέσος όρος μοναδιαίου κόστους στις περιφέρειες της Ισπανίας είναι 1,92 ευρώ ανα κυβικό μέτρο. 

Σημειωτέον, το κόστος αυτό υπολογίζεται με βάση όλα όσα πληρώνουν οι χρήστες για την παροχή,αποχέτευση, επεξεργασία, εκροή ή καθαρισμό, διαιρεμένα με τον συνολικό όγκο νερού που καταναλώνεται. Στην Ελλάδα δεν έχουμε στοιχεία με τον αντίστοιχο δείκτη. Σύμφωνα με την απόφαση της ΡΑΑΕΥ το κόστος κυμαίνεται για τα νοικοκυριά από 0,35€ ως 3.20€ (κλιμακωτές χρεώσεις ανάλογα την κατανάλωση), συν 3€ πάγιο τέλος ύδρευσης και αποχέτευσης. Στα αυξημένα επαγγελματικά, βιομηχανικά, δημοτικά, κλπ, τιμολόγια, κυμαίνεται από 1,10€ ως 3.20€ ανα κυβικό μέτρο συν τα αντίστοιχα για αυτές τις κατηγορίες αυξημένα πάγια τέλη

                                                               Φράγμα Ελ Αταθάρ, βόρεια της Μαδρίτης_Πηγή Canal de Ιsabel ii

Γαλλία: Από την ιδιωτικοποίηση στην επιστροφή στη δημόσια διαχείριση

Η Γαλλία υπήρξε το ευρωπαϊκό εργαστήριο της ιδιωτικής διαχείρισης του νερού. Από τη δεκαετία του 1980, η πλειονότητα των δήμων παραχώρησε τη λειτουργία της ύδρευσης σε μεγάλους ιδιωτικούς ομίλους, κυρίως τη Veolia και τη Suez.

Το μοντέλο βασίστηκε σε μακροχρόνιες συμβάσεις παραχώρησης. Οι δήμοι διατηρούσαν την ιδιοκτησία των δικτύων, αλλά η τιμολόγηση, η συντήρηση και οι επενδύσεις περνούσαν στους ιδιώτες. Με τον χρόνο, το σύστημα κατηγορήθηκε για αυξήσεις τιμολογίων, περιορισμένη διαφάνεια και εξάρτηση των δήμων από τους παρόχους.

Η καμπή ήρθε το 2010, όταν το Παρίσι σε αντιδιαστολή με την προωθούμενη ευρωπαϊκή πολιτική της Κομισιόν επαναδημοτικοποίησε πλήρως την ύδρευση, δημιουργώντας την Eau de Paris. Η εμπειρία αυτή έγινε σημείο αναφοράς: μείωση τιμών, ενίσχυση κοινωνικής πολιτικής και επιστροφή του στρατηγικού ελέγχου στον δήμο.

Σήμερα, η Γαλλία δεν έχει εγκαταλείψει πλήρως τις παραχωρήσεις προς τους ιδιώτες αλλά η τάση έχει αντιστραφεί σε πολλές μεγάλες πόλεις όπως Λυών, Μπορντό, Ρεν, Νίκαια, Γκρενόμπλ.

Γερμανία: Δημοτικός έλεγχος και το σοκ του Βερολίνου για τις αυξήσεις

Στη Γερμανία, σε αντίθεση με τη Γαλλία, οι υπηρεσίες ύδρευσης βρίσκονταν και βρίσκονται κατά κανόνα στα χέρια των δήμων, μέσω των Stadtwerke (δημοτικές επιχειρήσεις ύδρευσης, ενέργειας, κλπ). Το νερό αντιμετωπίζεται ως βασική κοινωνική υποδομή και όχι ως αγοραίο προϊόν. 

Για καιρό εξαίρεση αποτέλεσε το Βερολίνο. Το 1999, στο πλαίσιο «δημοσιονομικής πίεσης», η πόλη πούλησε σχεδόν το 50% της δημοτικής Berliner Wasserbetriebe σε ιδιωτικούς ομίλους. Οι συμβάσεις προέβλεπαν εγγυημένες αποδόσεις για τους επενδυτές, γεγονός που οδήγησε σε αυξήσεις τιμολογίων.

Η κοινωνική αντίδραση υπήρξε έντονη. Το 2011, δημοψήφισμα απαίτησε πλήρη διαφάνεια των συμβάσεων παραχώρησης. Ακολούθησε η επαναγορά των μετοχών από τον δήμο και η λεγόμενη επαναδημοτικοποίηση (2013–2014) ως απόρροια της σημαντικής κοινωνικής κινητοποίησης κυρίως απέναντι στις αυξήσεις και την αδιαφάνεια στην τιμολόγηση. Έκτοτε, η ιδιωτικοποίηση του νερού θεωρείται πολιτικά «δυσάρεστη» στη Γερμανία.

                                           Οι υπόγειες πηγές Αρμαντιέρ, τμήμα της υδροδότησης του Παρισιού, πηγή Eau de Paris

Ουγγαρία: Σε δημόσια χέρια το νερό με παγωμένες τιμές από το 2013

Σε αντίθεση με χώρες όπου η συζήτηση επικεντρώνεται στην επαναδημοτικοποίηση έναντι της ιδιωτικοποίησης, η Ουγγαρία έχει κινηθεί την τελευταία δεκαετία προς ένα ιδιαίτερα συγκεντρωτικό, κρατικο-κεντρικό μοντέλο, διατηρώντας τυπικά τις υπηρεσίες ύδατος σε δημόσια χέρια.

Έως τις αρχές της δεκαετίας του 2010, οι υπηρεσίες ύδρευσης και αποχέτευσης ανήκαν και λειτουργούσαν κυρίως από τους δήμους, όμως η κατάσταση άλλαξε ριζικά μετά τον “Νόμο για τις Υπηρεσίες Ύδατος” το 2011, που οδήγησε σε υποχρεωτική συγχώνευση φορέων. Ως αποτέλεσμα, ο τομέας κυριαρχείται πλέον από μεγάλες, δημόσιες περιφερειακές εταιρείες υπό ισχυρό κρατικό έλεγχο, με πιο χαρακτηριστικό παράδειγμα τη Nemzeti Vízművek Zrt., ενώ οι δήμοι διατηρούν μόνο περιορισμένη επιρροή επί των υποδομών που προηγουμένως ήλεγχαν.

Τα τιμολόγια του νερού ρυθμίζονται από το κεντρικό κράτος και καθορίζονται πολιτικά. Από το 2013, οι τιμές του νερού για τα νοικοκυριά έχουν παγώσει στο πλαίσιο της κυβερνητικής πολιτικής «rezsicsökkentés» (μείωση του κόστους κοινής ωφέλειας), αντιμετωπίζοντας ρητά το νερό ως εργαλείο κοινωνικής πολιτικής και όχι ως υπηρεσία με τιμολόγηση βάσει πλήρους ανάκτησης κόστους.. Κατά συνέπεια, οι τιμές του νερού για τα ουγγρικά νοικοκυριά παραμένουν από τις χαμηλότερες στην ΕΕ, αλλά τα έσοδα δεν επαρκούν πλέον για την κάλυψη του πλήρους λειτουργικού κόστους και των αναγκών ανανέωσης των υποδομών.

Οι Ιρλανδοί απέτρεψαν τις χρεώσεις αλλά ο κίνδυνος παραμένει

Στην Ιρλανδία η χρηματοδότηση της ύδρευσης για τα νοικοκυριά εξακολουθεί να βαραίνει τη γενική φορολογία, και όχι τους οικιακούς χρήστες, με τις επιχειρήσεις μονο να πληρώνουν χρεώσεις νερού και λυμάτων. Τη γενική αυτή ρύθμιση είχε αμφισβητήσει ευθέως το ιρλανδικό μνημόνιο της περιόδου 2010-2013 που όριζε την επιβολή οικιακών χρεώσεων για το νερό. Επίσης, ενώ οι τοπικές/αυτοδιοικητικές αρχές παρείχαν υπηρεσίες ύδρευσης μέχρι τότε, οι υπηρεσίες αυτές μεταφέρθηκαν στη νεοσύστατη κρατική εταιρεία, Irish Water.  

Ωστόσο, η εισαγωγή των τελών ύδρευσης και η έναρξη εγκατάστασης υδρομετρητών πυροδότησε ένα μακρύ κύμα κοινωνικών κινημάτων και απεργιών συνδικάτων το 2014 και το 2015, περιλαμβανομένης μιας εκστρατείας μποϊκοτάζ των λογαριασμών νερού που υποστηρίχθηκε από μεγάλα τμήματα του ιρλανδικού πληθυσμού. Η μαζική κοινωνική αντίδραση τελικά οδήγησε την κυβέρνηση να αναστείλει το σύστημα χρεώσεων το 2016.

Παρόλο που τα τέλη ύδρευσης καταργήθηκαν, το εταιρικό μοντέλο παροχής υπηρεσιών μέσω της Irish Water έμεινε άθικτο. Διόλου τυχαία τα τελευταία χρόνια υπήρξαν συζητήσεις και σχέδια για εισαγωγή χρεώσεων για «υπερβολική χρήση» νερού, ωστόσο, δεν έχουν προχωρήσει προς άμεση εφαρμογή προς το παρόν.

  20/3/2023 Διαδήλωση έξω απο τη Βουλή. Φωτό: Μάριος Βαλασόπουλος

Ποιοι είναι οι ιδιώτες στο μετοχολόγιο των ΕΥΔΑΠ και ΕΥΑΘ

Σήμερα, κύριος μέτοχος της ΕΥΔΑΠ είναι το Ελληνικό Δημόσιο, το οποίο κατέχει άμεσα το 50 % του μετοχικού κεφαλαίου συν μία μετοχή, ενώ το Υπερταμείο, κατέχει ποσοστό περίπου 11,33 %,.Σημαντική συμμετοχή που προσεγγίζει το 10% στο μετοχικό κεφάλαιο έχει από το 2014 και το hedge fund του αμερικανού μεγαλοεπενδυτή John Paulson, με επενδυτική παρουσία και σε Alpha Bank και Πειραιώς.

Το υπόλοιπο μετοχικό κεφάλαιο κατανέμεται σε άλλους θεσμικούς και ιδιωτικούς επενδυτές, όπως η NBG Asset Management και η ICM Investment, οι οποίοι κατέχουν μικρότερα ποσοστά. 

Στη μετοχική σύνθεση της ΕΥΑΘ, κύριος μέτοχος είναι το Ελληνικό Δημόσιο, το οποίο κατέχει άμεσα το 50 % του μετοχικού κεφαλαίου συν μία μετοχή, ενώ σημαντικό ποσοστό διατηρεί επίσης το Υπερταμείο, το οποίο τον Δεκέμβριο πούλησε μέσω διαδικασίας placement περίπου 5 % των μετοχών του, μειώνοντας το ποσοστό του στο 19,02 %. Άλλος κύριος μέτοχος (από το 2006) της ΕΥΑΘ με περίπου 5,46 % είναι η Vigie Groupe, γαλλικός όμιλος επιχειρήσεων που δραστηριοποιείται στον τομέα των υπηρεσιών ύδρευσης, και από το 2022 έχει ενσωματωθεί στον γαλλικό κολοσσό Veolia.

Το υπόλοιπο 25,52 % του μετοχικού κεφαλαίου περιλαμβάνει μικρότερους θεσμικούς επενδυτές, επενδυτικά funds, ιδιώτες μετόχους και διαχειριστές χαρτοφυλακίων. 

* Το άρθρο γράφτηκε στο πλαίσιο του ευρωπαϊκού προγράμματος PULSE, στο οποίο συμμετέχει κατ’ αποκλειστικότητα η «Εφ.Συν.». Συνεργάστηκαν οι  Lorenzo Ferrari,  Luisa Chiodi (OBCT-Ιταλία), Ana Somavilla (El Confidencial- Ισπανία), György Folk (EUrologus/HVG-Ουγγαρία).