Η Ευρωπαία Εισαγγελέας, Λάουρα Κοβέσι – Πηγή: Dennis Lomme, EP  © European Union 2025

Ασυμφωνία με το ευρωπαϊκό δίκαιο;

Τον περασμένο Οκτώβριο η Ευρωπαία Εισαγγελέας Λάουρα Κοβέσι επανέλαβε τη δυσαρέσκεια της EPPO για τα εμπόδια που συνάντησε στην Ελλάδα, ενώ πραγματοποίησε μία τοποθέτηση που αναδεικνύει το χάσμα στην προσέγγιση της απόδοσης ποινικών υπουργικών ευθυνών εντός Ευρώπης: «Το Άρθρο 86 αντίκειται στην Ευρωπαϊκή Νομοθεσία, τις δυσκολίες του αντιμετωπίσαμε στα Τέμπη και τον ΟΠΕΚΕΠΕ. Για να μην συμβεί και πάλι αυτό, θα πρέπει να αλλάξει το Σύνταγμα».

Μπορεί στην πραγματικότητα η Ευρωπαϊκή Εισαγγελία να παρακάμψει στις υποθέσεις που ερευνά το Σύνταγμα; «Δεν θα συμφωνήσω με όσους, ευτυχώς είναι λίγοι, δέχονται ότι η Ευρωπαϊκή Εισαγγελία μπορεί να παρακάμψει στις υποθέσεις που ερευνά, τις επιταγές του Άρθρου 86», δηλώνει ο Αθανάσιος Ξηρός, Αναπληρωτής Καθηγητής Συνταγματικού Δικαίου στη Στρατιωτική Σχολή Ευελπίδων, ο οποίος έχει στο παρελθόν διατελέσει Γενικός Γραμματέας των Υπουργείων Δικαιοσύνης και Εσωτερικών. Μεταξύ των συνταγματολόγων που συμφωνούν με την παραπάνω θέση, είναι και ο κ. Καϊδατζής που σημειώνει πως δεν υπάρχει σαφής αντίθεση της εθνικής νομοθεσίας με το ευρωπαϊκό δίκαιο. Αλλά και ο Ευ. Βενιζέλος έχει δηλώσει πως στον κανονισμό της EPPO υπερισχύει το εθνικό δίκαιο στην περίπτωση της ποινικής ευθύνης υπουργών, προσθέτοντας, όμως, ότι υπάρχει η ανάγκη το Άρθρο 86 να εφαρμοστεί και να διαμορφωθεί «σύμφωνα με την απαίτηση της κοινωνίας για θεσμική αξιοπιστία και διαφάνεια». 

Απευθύναμε ερώτημα στην Ευρωπαϊκή Εισαγγελία για αυτήν την «ασυμβατότητα» ελληνικής και ευρωπαϊκής νομοθεσίας, αλλά και το εάν η EPPO έχει παρέμβει σε άλλα κράτη-μέλη για τον ίδιο λόγο. Στην απάντησή της προς το MIIR και την ΕφΣυν, η EPPO αναφέρει ότι «είναι αρμόδια για τη διερεύνηση και τη δίωξη όλων των ποινικών αδικημάτων που ζημιώνουν τον προϋπολογισμό της Ένωσης, ανεξάρτητα από το ποιος είναι ο φερόμενος ως δράστης ή δράστες. Οι Συνθήκες της ΕΕ και ο κανονισμός της EPPO δεν προβλέπουν καμία εξαίρεση όσον αφορά την προσωπική ή επαγγελματική ιδιότητα των παραβατών. Οποιοσδήποτε εθνικός νόμος που εξαιρεί ορισμένα πρόσωπα από τον έλεγχο των εισαγγελικών αρχών είναι, κατά την άποψή μας, αντίθετος προς το δίκαιο της Ένωσης. Όπως στην περίπτωση της Ελλάδας, έχουμε επισημάνει καταστάσεις αυτού του είδους στην Ευρωπαϊκή Επιτροπή για να τις αξιολογήσει».  

Αποκαλυπτική η επιστολή της Ευρωπαίας Εισαγγελέως προς την Κομισιόν

Η Ευρωπαϊκή Εισαγγελία επιβεβαίωσε στο MIIR & την ΕφΣυν πως είχε υποβάλει τον Ιανουάριο του 2024 σχετική αναφορά στην Κομισιόν και τον επίτροπο Δικαιοσύνης Ντιντιέ Ρέιντερς, αλλά και πως έλαβε απαντητική επιστολή. Κατόπιν υποβολής αιτήματος πρόσβασης στη δημόσια πληροφορία (FOI), λάβαμε από την EPPO αντίγραφα της σχετικής επικοινωνίας, την οποία και δημοσιεύουμε σήμερα αποκλειστικά. 

Η επιστολή της Λάουρα Κοβέσι (10/1/2024) φαίνεται πως αποτελεί συνέχεια μιας αλληλογραφίας μεταξύ της Ευρωπαίας Εισαγγελέως και της Κομισιόν σχετικά με τους νομικούς περιορισμούς που αντιμετωπίζει η EPPO κατά την άσκηση των καθηκόντων της, στην οποία φαίνεται ότι η κα. Κοβέσι, έχει ξαναθέσει το θέμα της Ελλάδας. Μάλιστα, ενώ στην επιστολή αναφέρεται σε άλλα επτά κράτη -Βέλγιο, Γαλλία, Εσθονία, Ιταλία, Ολλανδία, Ρουμανία, Φινλανδία- που, όπως γράφει, προβλέπουν «εξαιρέσεις ή ειδική μεταχείριση για διαφορετικές κατηγορίες προσώπων», αποφασίζει να παραθέσει πρώτα τα προβλήματα που έχουν προκύψει κατά τη διερεύνηση του εγκλήματος των Τεμπών στην Ελλάδα: 

«Θα ήθελα να επανέλθω στις προηγούμενες επιστολές μας σχετικά με το νομικό περιβάλλον στο οποίο λειτουργεί η EPPO στα συμμετέχοντα κράτη μέλη από τον Ιούνιο του 2021, για να σας ενημερώσω σχετικά με πρόσθετα ζητήματα που προέκυψαν σε διάφορα συμμετέχοντα κράτη μέλη, ξεκινώντας από την Ελλάδα. 

Όπως πιθανώς γνωρίζετε, η EPPO έχει διερευνήσει μεγάλο αριθμό υπόπτων, συμπεριλαμβανομένων κρατικών αξιωματούχων, για εγκλήματα που σχετίζονται με την εκτέλεση συμβάσεων, συγχρηματοδοτούμενων από την ΕΕ, για την αποκατάσταση απομακρυσμένων συστημάτων ελέγχου της κυκλοφορίας και σηματοδότησης στο ελληνικό σιδηροδρομικό δίκτυο. 

Ωστόσο, το ελληνικό Σύνταγμα και ο νόμος 3126/2003 περί Ποινικής Ευθύνης Υπουργών προβλέπουν ότι μόνο το ελληνικό κοινοβούλιο έχει την εξουσία να διερευνά και να διώκει εν ενεργεία ή ακόμη και πρώην μέλη της ελληνικής κυβέρνησης. Ως εκ τούτου, η EPPO έπρεπε να χωρίσει την έρευνα, προκειμένου να παραπέμψει στο ελληνικό κοινοβούλιο το μέρος που αφορούσε την πιθανή ποινική ευθύνη των εμπλεκόμενων μελών της ελληνικής κυβέρνησης. 

Κατά την άποψή μας, αυτό περιορίζει σοβαρά την αρμοδιότητα της EPPO, κατά παράβαση του εφαρμοστέου δικαίου της ΕΕ, συμπεριλαμβανομένης της αρχής της υπεροχής του δικαίου της ΕΕ, δεδομένου ότι ούτε η οδηγία PIF ούτε ο κανονισμός για την EPPO προβλέπουν εξαιρέσεις για διαφορετικές κατηγορίες προσώπων ή ειδική μεταχείριση». 

H επιστολή της Ευρωπαίας Εισαγγελέως προς τον τότε Ευρωπαίο Επίτροπο Δικαιοσύνης, Ντιντιέ Ρέιντερς (10/1/2024) – Πηγή: MIIR

Στην απάντησή του (14/2/2024) ο τότε Ευρωπαίος Επίτροπος αναγνωρίζει τις δυσκολίες και απαντά στο αίτημα της κας. Κοβέσι, που του ζητά να προβεί στις «κατάλληλες ενέργειες». Ο Ντιντιέ Ρέιντερς αναγνωρίζει επίσης πως η Ευρωπαϊκή Εισαγγελία θα έπρεπε να μπορεί να διερευνά οποιονδήποτε ύποπτο για πράξεις που ζημιώνουν την ΕΕ, «ανεξαρτήτως της θέσης που κατέχει». 

«Λυπούμαι που διαβάζω για αυτές τις δυσκολίες. Η EPPO θα έπρεπε να ασκεί την αρμοδιότητά της όποτε συντελείται ένα έγκλημα που επηρεάζει τα οικονομικά συμφέροντα της Ένωσης, ανεξαρτήτως της θέσης που κατέχει ο φερόμενος δράστης. Η Επιτροπή θα εξετάσει προσεκτικά τα ζητήματα που θέσατε και θα αποφασίσει για την καλύτερη πορεία εφεξής, συμπεριλαμβάνοντας και το πλαίσιο μελλοντικών συζητήσεων με τα Κράτη-Μέλη.  

Πράγματι, όπως αναφέρθηκε και στην ακρόαση ενώπιον της Επιτροπής LIBE στις 23 Ιανουαρίου, θα επανέλθουμε στην έκθεση που μόλις ολοκληρώθηκε στο Συμβούλιο και με τα ξεχωριστά Κράτη-Μέλη. Η Επιτροπή θα αξιολογήσει εάν οι σχετικοί εθνικοί κανονισμοί είναι συμβατοί με το Άρθρο 29 του κανονισμού της EPPO για προνόμια και ασυλίες, που επίσης αναφέρετε στην επιστολή». 

Η επιστολή απάντησης του πρώην Ευρωπαίου Επιτρόπου Δικαιοσύνης, Ντινιέ Ρέιντερς προς την Ευρωπαία Εισαγγελέα (14/2/2024) – Πηγή: MIIR

Σε σχετικό ερώτημα του MIIR & της ΕφΣυν, εκπρόσωπος της Κομισιόν μας απάντησε:

«Η Επιτροπή παρακολουθεί τις σχετικές εξελίξεις σε όλα τα κράτη μέλη, συμπεριλαμβανομένης της Ελλάδας, στο πλαίσιο της ετήσιας Έκθεσης για το Κράτος Δικαίου. Στο κεφάλαιο για την Ελλάδα για το 2025 επισημαίνεται ότι καταβάλλονται προσπάθειες για να εξασφαλιστεί μεγαλύτερη συμμετοχή της δικαιοσύνης στην εποπτεία του καθεστώτος ασυλίας των μελών της κυβέρνησης. Η Επιτροπή έχει ξεκινήσει διμερείς διαβουλεύσεις με τα κράτη μέλη, συμπεριλαμβανομένης της Ελλάδας, σχετικά με την εφαρμογή του κανονισμού της Ευρωπαϊκής Εισαγγελίας. Επιπλέον, η Επιτροπή διενεργεί επί του παρόντος αξιολόγηση του κανονισμού της EPPO». 

Μια πιθανή αναθεώρηση του Άρθρου 86 

Η κυβέρνηση, μέσω του κυβερνητικού εκπροσώπου Παύλου Μαρινάκη, έχει τοποθετηθεί, δηλώνοντας πως δεν είναι δυνατή η παράκαμψη του Άρθρου 86 από την EPPO. Μόλις την περασμένη εβδομάδα ο Θεόδωρος Ρουσόπουλος, πρόεδρος της Κοινοβουλευτικής Συνέλευσης του Συμβουλίου της Ευρώπης, δήλωσε πως θα απευθύνει επίσημη ερώτηση σχετικά με το Άρθρο 86 στην Επιτροπή της Βενετίας, το ανώτατο συμβουλευτικό όργανο της Ευρώπης σε ζητήματα συνταγματικού δικαίου, προκειμένου να γνωμοδοτήσει κατά πόσο το ισχύον πλαίσιο ανταποκρίνεται στις αρχές του κράτους δικαίου, της ισότητας απέναντι στον νόμο και της εμπιστοσύνης των πολιτών στους θεσμούς. 

Είναι βέβαιο πως μέχρι τις επόμενες εκλογές η συζήτηση για την αναθεώρηση του Συντάγματος θα φουντώσει, εντείνοντας την πολιτική πόλωση. Τι μορφή θα μπορούσε να πάρει λοιπόν μια ενδεχόμενη αναθεώρηση του Άρθρου 86 και κατά πόσο θα μπορούσε να απομακρυνθεί από τη Βουλή η διερεύνηση ποινικών ευθυνών υπουργών;

«Θεωρώ εξαιρετικά απλουστευτικό να χρεώνουμε όλα ‘τα κακώς κείμενα’ στο Σύνταγμα και στη Βουλή που αποφασίζει. Όσα παρατηρήσαμε πρόσφατα στην περίπτωση του πολύνεκρου σιδηροδρομικού δυστυχήματος στα Τέμπη αποτελούν εκδήλωση κακής εφαρμογής του Συντάγματος», τονίζει ο συνταγματολόγος κ. Ξηρός. «Ανήκω σε εκείνους που εξακολουθούν να υποστηρίζουν -για λόγους ιστορικούς, πολιτικούς και θεσμικούς- ότι η υπουργική ποινική ευθύνη δεν πρέπει να ερευνάται ερήμην της Βουλής», λέει και τάσσεται υπέρ μίας διάταξης αυξημένης τυπικής ισχύος της κοινοβουλευτικής φάσης της διαδικασίας. 

Κατά τον συνταγματολόγο κ. Καϊδατζή, το μεγάλο στοίχημα βρίσκεται στην τήρηση του Συντάγματος. «Το πρώτο που πρέπει να κάνουμε, είναι να απαιτήσουμε να τηρείται το Σύνταγμα και μετά να δούμε πως θα το αλλάξουμε. Εδώ έχουμε φτάσει σε σημείο να μην τηρείται το Σύνταγμα. Δεν λέω ότι είναι όλα καλώς καμωμένα, κάθε άλλο. Αλλά τα προβλήματα που υπάρχουν από το Άρθρο 86, μπορούν να διορθωθούν στον εκτελεστικό νόμο. Αν υπάρχει πραγματικά βούληση να αποδίδεται ποινική ευθύνη, από εκεί πρέπει να ξεκινήσουμε και να έχει άμεσο αποτέλεσμα αυτή η αλλαγή».

Όταν το θεσμικό φίλτρο έγινε ασπίδα εξουσίας

Ο πυρήνας της σκέψης του συνταγματικού νομοθέτη για το Άρθρο 86 ήταν ότι η εκάστοτε κυβέρνηση δεν πρέπει να είναι διαρκώς όμηρος της ποινικής δίωξης για τις πολιτικές της επιλογές. Η εμπλοκή της Βουλής θεωρήθηκε θεσμικό φίλτρο απέναντι στην ποινικοποίηση της πολιτικής αντιπαράθεσης. Αντί, ωστόσο, να αποτρέψει την ποινικοποίηση της πολιτικής, κατέληξε στην πράξη να πολιτικοποιεί την ποινική ευθύνη. Αντί να προστατεύει την πολιτική από τη Δικαιοσύνη, έφτασε να προστατεύει την εξουσία από τη λογοδοσία.

Και εδώ ακριβώς εδράζεται η κοινωνική δυσφορία, η ευρωπαϊκή κριτική, και η ανάγκη επαναθεμελίωσης της συζήτησης. Η επιστολή της Ευρωπαίας Εισαγγελέως πριν από δύο χρόνια που αποκαλύπτουμε σήμερα, πολύ πριν φουντώσει το κίνημα των Τεμπών ή εμφανιστεί το σκάνδαλο του ΟΠΕΚΕΠΕ, είναι ενδεικτική της πίεσης που δέχεται η κυβέρνηση, και ερμηνεύει εν μέρει τη στάση της να δεχτεί την αναθεώρηση του Άρθρου. Δεν την απαλλάσσει βέβαια από την αμφιλεγόμενη διαχείριση των συγκεκριμένων υποθέσεων, που οδηγεί τους πολίτες στο συμπέρασμα πως συντελείται απόπειρα συγκάλυψής τους.

Το ελληνικό μοντέλο με την εμπλοκή της Βουλής ως προϋπόθεση για ποινική δίωξη είναι πιο «πολιτικό» και πιο συγκεντρωτικό από αυτά των περισσοτέρων ευρωπαϊκών χωρών, όπου η δικαιοσύνη έχει ευρύτερη αρμοδιότητα να διώκει υπουργούς χωρίς τελική πολιτική έγκριση. Είναι δεδομένο ότι αν δεν υπήρχε το Άρθρο 86, η Ευρωπαϊκή Εισαγγελία θα είχε μεγαλύτερη ευχέρεια δράσης σε υποθέσεις όπως των Τεμπών και του ΟΠΕΚΕΠΕ που εμπίπτουν στην αρμοδιότητά της, αλλά η πολιτική επιρροή και οι θεσμικές στρεβλώσεις δεν θα εξαφανίζονταν. Το πρόβλημα ενδεχομένως θα μετατοπιζόταν, αλλά δε θα λυνόταν εντελώς, καθώς η Ευρωπαϊκή Εισαγγελία δεν μπορεί να κινηθεί για κάθε σκάνδαλο εξουσίας ούτε φυσικά να «υποκαταστήσει» συνολικά την εθνική ποινική Δικαιοσύνη. 

Η άτυπη ασυλία στην ευθύνη υπουργών στην Ευρώπη

Από την επιστολή της Ευρωπαίας Εισαγγελέως είναι σαφές πως εντοπίζεται σε αρκετά ακόμη κράτη ζήτημα άτυπης ασυλίας στη διερεύνηση της ποινικής ευθύνης υπουργών. Πρόσφατη αναφορά της Διεθνούς Διαφάνειας σημειώνει πως είναι σύνηθες στα κράτη του ΟΟΣΑ οι διαδικασίες μομφής υπουργών να έχουν μία «πολιτική» διάσταση, συνήθως με την εμπλοκή του κοινοβουλίου, που «μπορούν να δυσχεράνουν την έναρξη ερευνών ή διώξεων». Αυτό κατά την Επιτροπή της Βενετίας μπορεί στην πράξη να λειτουργήσει ως «ένα είδος διαδικαστικής ασυλίας, η οποία αποτελεί επίσης πρόκληση στο πλαίσιο του κράτους δικαίου». 

Σύμφωνα με τον συνταγματολόγο κ. Ξηρό, καταγράφεται πλέον διεθνώς μία τάση «προς την κατεύθυνση της κυρίως ή της πλήρους δικαστικοποίησής» της υπουργικής ποινικής ευθύνης. «Η Βουλή σιγά-σιγά περιθωριοποιείται ή της καταλείπεται λόγος μόνο στην περίπτωση ειδικών κατηγοριών αξιόποινων πράξεων σε ό,τι αφορά την εκκίνηση της διαδικασίας. Για τη διερεύνηση και τον καταλογισμό της υπουργικής ποινικής ευθύνης υπάρχουν χώρες -είναι σαφώς λιγότερες- που επιλαμβάνεται η Βουλή, άλλες που επιλαμβάνεται η δικαιοσύνη, και άλλες που εγκαθιδρύουν σώμα μεικτής σύνθεσης». 

Ισπανία
Το Σύνταγμα της Ισπανίας ορίζει ότι τα μέλη της κυβέρνησης αντιμετωπίζουν ποινική ευθύνη βάσει κοινών διατάξεων, ενώ η Βουλή εμπλέκεται μόνο όταν το φερόμενο αδίκημα αφορά προδοσία ή ενέργειες που απειλούν την ασφάλεια του κράτους. Αρκετοί υπουργοί στην Ισπανία έχουν καταδικαστεί, όπως οι Jaume Matas, υπουργός Περιβάλλοντος (2000) που καταδικάστηκε για διαφθορά, και Rodrigo Rato, υπουργός Οικονομίας (1996) που καταδικάστηκε για οικονομικά εγκλήματα. Πρόσφατα ο διωκόμενος για διαφθορά José Luis Ábalos, πρώην υπουργός Μεταφορών (2018-2021), έγινε ο πρώτος εν ενεργεία Ισπανός βουλευτής που τέθηκε σε προδικαστική κράτηση λόγω κινδύνου διαφυγής.

Ρουμανία
Για τη δίωξη ποινικών ευθυνών υπουργών στη Ρουμανία είναι απαραίτητη η έγκριση σχετικής εισαγγελικής παραγγελίας από τη Γερουσία ή τη Βουλή, μέσω μυστικής ψηφοφορίας, ή η έγκριση του Ρουμάνου προέδρου για μη εκλεγμένους υπουργούς. Σύμφωνα με την Εθνική Διεύθυνση Καταπολέμησης της Διαφθοράς (DNA), από το 2019 κανένα αίτημα για την έγκριση ποινικής έρευνας δεν έχει απορριφθεί. Επίσης, από το 2005 διερευνήθηκαν 36 υπουργοί, 16 εκ των οποίων καταδικάστηκαν, ενώ άλλοι 5 βρίσκονται σε δίκη. «Υπήρχε μια εποχή που το Κοινοβούλιο εμπόδιζε συχνά τις εισαγγελικές παραγγελίες και η άρση ασυλίας αντιμετωπιζόταν πολιτικά. Σήμερα το νομικό πλαίσιο και η κοινοβουλευτική πρακτική είναι ευθυγραμμισμένα με τα ευρωπαϊκά πρότυπα», επισημαίνει στο HotNews η πρώην υπουργός Δικαιοσύνης Alina Gorghiu. 

Γαλλία
Στη Γαλλία, όπου πρόσφατα είδαμε τη σύντομη φυλάκιση του πρώην προέδρου Νικολά Σαρκοζί, η ποινική δίωξη κατά υπουργών εκκινεί κατά τις κοινές ποινικές διατάξεις, ωστόσο τα μέλη κυβέρνησης δικάζονται από ειδικό δικαστήριο (Cour de justice de la République). Ο ρόλος της Βουλής περιορίζεται στην έγκριση της σύνθεσης του αρμόδιου Δικαστηρίου. 

Ιταλία
Στην Ιταλία η ποινική δίωξη ασκείται από τη δικαστική εξουσία και ο ρόλος του Κοινοβουλίου περιορίζεται στη δυνατότητα να σταματήσει τη διαδικασία σε πολύ συγκεκριμένες περιπτώσεις. Βάσει του άρθρου 96 του Συντάγματος και του εκτελεστικού νόμου 1/1989, ο πρωθυπουργός και οι υπουργοί «υπόκεινται σε κοινές διατάξεις για αδικήματα που διαπράττονται κατά την άσκηση των καθηκόντων τους, με την επιφύλαξη της έγκρισης από τη Γερουσία ή τη Βουλή των Αντιπροσώπων». Οι συσχετισμοί στο ιταλικό κοινοβούλιο, ωστόσο, επηρεάζουν την ποινική διερεύνηση υπουργικών ευθυνών. 

Βουλγαρία
Οι υπουργοί στη Βουλγαρία δεν έχουν κάποια κοινοβουλευτική προστασία από ποινικές διώξεις και μπορούν να συλληφθούν και να δικαστούν βάσει κοινών ποινικών διατάξεων. Αυτό έχει οδηγήσει σε πολυάριθμες διώξεις, αν και συνήθως ξεκινούν αφότου ένας υπουργός αποχωρήσει από το αξίωμά του. Το δικαστικό σύστημα της χώρας, ωστόσο, μοιάζει να λειτουργεί με έναν πολιτικοποιημένο τρόπο, ενώ οι καταδικαστικές αποφάσεις κατά πρώην υπουργών είναι ελάχιστες. 

* Το άρθρο γράφτηκε στο πλαίσιο του ευρωπαϊκού προγράμματος PULSE, στο oποίο συμμετέχει κατ’ αποκλειστικότητα η «Εφ.Συν.».  Συνεργάστηκαν οι Beatriz Parera/El Confidencial (El Confidencial – Ισπανία), Lorenzo Ferrari (OBCT – Ιταλία),  Krasen Nikolov & Samuil Dimitrov (Mediapool – Βουλγαρία) και Simona Voicu (HotNews.ro – Ρουμανία).  Πηγή φωτογραφιών: European Parliament – EU, Pixabay. 

-Ούτε το ένα τρίτο των ορόσημων και στόχων του Ταμείου Ανάκαμψης δεν έχει εκπληρώσει η Ελλάδα, 17 μήνες πριν τη λήξη των προθεσμιών του Μηχανισμού. Από τους συνολικά 381, μόλις οι 107 (28%) θεωρούνται ολοκληρωμένοι από την Κομισιόν.

-Σημαντικές καθυστερήσεις στην υλοποίηση των έργων διαπιστώνουν το Ευρωπαϊκό αλλά και το Ελληνικό Ελεγκτικό συνέδριο, γεγονός που θα οδηγήσει όσο πλησιάζει το τέλος του Μηχανισμού είτε σε παρατυπίες στις συμβάσεις των έργων είτε σε απώλεια ευρωπαϊκής χρηματοδότησης. Νέο καμπανάκι για κατάχρηση πόρων λόγω ανεπάρκειας ελέγχων.

– Τέσσερα χρόνια μετά την έναρξη του Ταμείου έχουν εισρεύσει στη χώρα το 50% των διαθέσιμων κονδυλίων αντι του 64% που είχε προυπολογιστεί, κατατάσσοντας την Ελλάδα στην 9η θέση στην απορροφητικότητα μεταξύ των 27 κρατών μελών

-Από τα 18,2 δισ εισροών στην Ελλάδα μέχρι σήμερα, μόλις τα 7,1 δισ συνιστούν πραγματικές πληρωμές στους τελικούς δικαιούχους, καθώς τα υπόλοιπα λιμνάζουν στους κεντρικούς και περιφερειακούς λογαριασμούς της Γενικής Κυβέρνησης, μειώνοντας την πραγματική απορρόφηση των ευρωπαϊκών χρημάτων στο 20% 

-Σε 20 μεγάλες εταιρείες έχουν κατανεμηθεί πάνω από 3,7 δισ πόρων, σχεδόν τα μισά δηλαδή από όσα έχουν λάβει όλα τα Υπουργεία μαζί, σύμφωνα με τον ελληνικό κατάλογο με τους τελικούς αποδέκτες με την υψηλότερη χρηματοδότηση από το Ταμείο. Ο όμιλος ΔΕΗ, ο όμιλος ΤΕΡΝΑ και ο ΑΔΜΗΕ πρωταθλητές των κονδυλίων.

-Στο νέο ευρωπαϊκό εξοπλιστικό πρόγραμμα ReArm Europe ή την Ευρωπαϊκή Τράπεζα Επενδύσεων συζητά η Κομισιόν να ανακατανείμει τα αδιάθετα κεφάλαια που θα χαθούν για την Ελλάδα αλλά και τις άλλες ευρωπαϊκές χώρες.

Ούτε το ένα τρίτο των ορόσημων και στόχων του Ταμείου Ανάκαμψης δεν εχει εκπληρώσει η Ελλάδα, τη στιγμή που εμφανίζει σημαντική καθυστέρηση στην υλοποίηση των έργων και την απορροφητικότητα των πόρων, η οποία φτάνει το 50%, 17 μήνες πριν τη λήξη των προθεσμιών του Μηχανισμού που ξεκίνησε το 2021. Αποτέλεσμα είναι να καθίσταται πλέον πιο ορατός από ποτέ ο κίνδυνος απώλειας των διαθέσιμων ευρωπαϊκών χρημάτων.

Τον κίνδυνο αυτό αντιμετωπίζουν και άλλες ευρωπαϊκές χώρες με χαμηλά εως μέτρια ποσοστά απορροφητικότητας λόγω των καθυστερήσεων. Η χώρα μας, όμως, αντιμετωπίζει κι ένα επιπρόσθετο πρόβλημα: μεγάλο μέρος των εισροών από το Ταμείο λιμνάζουν στους λογαριασμούς του κράτους χωρίς να διατίθενται στους τελικούς δικαιούχους, με συνέπεια η πραγματική απορρόφηση των κονδυλίων να μην φτάνει σήμερα ούτε το 25%, συμπληρώνοντας τέσσερα χρόνια από την έναρξη του Μηχανισμού  

Το συνολικό σχέδιο ανάκαμψης και ανθεκτικότητας της Ελλάδας, «Ελλάδα 2.0», ανέρχεται σε 35,95 δισ. ευρώ, εκ των οποίων 18,22 δισ. ευρώ αφορούν μη επιστρεπτέες επιχορηγήσεις και 17,73 δισ. ευρώ αφορούν δάνεια, τα οποία η κυβέρνηση έχει επιλέξει να διανέμονται μέσω του κλασικού καναλιού του τραπεζικού συστήματος, με το ελάχιστο επιτόκιο βέβαια χορήγησης δανείων του Μηχανισμού (0,35% στις μικρές και 1% στις μεσαίες και μεγάλες επιχειρήσεις)

Το Σχέδιο περιλαμβάνει 105 επενδύσεις και 77 μεταρρυθμίσεις, καθώς και 381 ορόσημα και στόχους, δομημένα γύρω από πέντε βασικούς πυλώνες:1. Πράσινη Μετάβαση, 2. Ψηφιακός Μετασχηματισμός, 3. Απασχόληση – Δεξιότητες – Κοινωνική Συνοχή, 4, Ιδιωτικές Επενδύσεις και Μετασχηματισμός της Οικονομίας, 5. REPowerEU. Από την η υλοποίηση και την πρόοδο των παραπάνω, τα οποία αξιολογούνται διαρκώς από την Επιτροπή, εξαρτάται η εκταμίευση των διαθέσιμων πόρων, με κύρια προϋπόθεση για τις πληρωμές την ικανοποιητική εκπλήρωση των ορόσημων και των στόχων

Σύμφωνα με την Οδηγία σύστασης του Ταμείου η προθεσμία μέσα στην οποία πρέπει να υλοποιηθούν τα τελικά ορόσημα και οι τελικοί στόχοι τόσο των επενδυτικών έργων όσο και των μεταρρυθμίσεων είναι η 31η Αυγούστου 2026, και η οποιαδήποτε πληρωμή από τον Μηχανισμό προς τα κράτη μέλη πρέπει να έχει ολοκληρωθεί έως 31 Δεκεμβρίου 2026

Οι εισροές του Εθνικού Σχεδίου Ανάκαμψης και Ανθεκτικότητας «Ελλάδα 2.0» στο τέλος του 2024 ανήλθαν σε 18,2 δισ. ευρώ (8,59 δισ. ευρώ σε επιχορηγήσεις και 9,62 δισ. ευρώ σε δάνεια, σύμφωνα με την εισηγητική έκθεση του Προϋπολογισμού 2025). Οι συνολικές δηλαδή εκταμιεύσεις του προγράμματος “Ελλάδα 2.0” μέχρι σήμερα αντιστοιχούν στο 50% των συνολικών διαθέσιμων πόρων (επιχορηγήσεων και δανείων). Ειδικότερα, οι εκταμιεύσεις επιχορηγήσεων αντιστοιχούν στο 46% του συνόλου των επιχορηγήσεων, ενώ οι εκταμιεύσεις δανείων αντιστοιχούν στο 50% του συνόλου των δανειακών πόρων .

Καθυστερήσεις και αποκλίσεις 

Σύμφωνα με τα στοιχεία της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, η Ελλάδα βρίσκεται στην 9η θεση των εισροών μεταξύ των 27 χωρών της ΕΕ. Στις 9 Ιανουαρίου 2025, η Γαλλία είχε λάβει το 76,6% των ευρωπαϊκών κονδυλίων του σχεδίου ανάκαμψης που της αναλογούν, με την Γερμανία και την Ιταλία να ακολουθούν με 65,2% και 62,8% αντίστοιχα σε ποσοστό απορροφητικότητας. Σε αντιδιαστολή, στις χαμηλές θέσεις συγκαταλέγονται χώρες όπως η Αυστρια με μόλις 30,1%, ενώ οι εισροές δεν φτάνουν καν το 25% στις Κάτω Χώρες και τη Βουλγαρία 

Αξίζει να σημειώσουμε ότι η Ουγγαρία έχει λάβει μόνο την προχρηματοδότηση, με αποτέλεσμα το ποσοστό απορρόφησης να ανέρχεται σε μόλις 8,8%, λόγω της συνεχιζόμενης στασιμότητας στην ολοκλήρωση των υπερ-οροσήμων που σχετίζονται με το κράτος δικαίου. Αντίστοιχα, η απορρόφηση των κονδυλίων στη Σουηδία βρίσκεται στο 0%, ωστόσο η κατάσταση αναμένεται να αλλάξει σύντομα, καθώς η χώρα υπέβαλε το πρώτο της αίτημα πληρωμής ύψους 1,6 δισ. ευρώ (από τα συνολικά 3,5 δισ. ευρώ) στις 20 Δεκεμβρίου 2024.

Με βάση τα παραπάνω στοιχεία, γίνεται φανερό ότι με την προθεσμία του τέλους του Μηχανισμού Ανάκαμψης να πλησιάζει, τα πράγματα δεν εξελίσσονται όπως είχαν προγραμματιστεί, με μεγάλες μάλιστα αποκλίσεις μεταξύ των χωρών στις εισροές. Χαρακτηριστική είναι η περίπτωση της Ελλάδας, όπου η εκταμίευση των δόσεων του προγράμματος “Ελλάδα 2.0” παρουσιάζει σημαντική καθυστέρηση.

Ενδεικτικά, στον αρχικό σχεδιασμό του προγράμματος (πριν από την αναθεώρησή του, τον Δεκέμβριο 2023), προβλεπόταν ότι έως το τέλος του 2024 θα είχαν εκταμιευθεί οι πρώτες 7 δόσεις, δηλαδή το 64% των συνολικών πόρων (επιχορηγήσεων και δανείων) που είναι διαθέσιμοι για τη χώρα. Αντίθετα, μέχρι το τέλος του 2024 είχαν εκταμιευθεί 4 δόσεις, οι οποίες αντιστοιχούν στο 50% των συνολικών πόρων.

Εντούτοις, το πρόβλημα των καθυστερήσεων εισροών δεν μοιάζει να αποτελεί μόνο πρόβλημα της Ελλάδας. Μέχρι το τέλος του 2023, στο μέσο της περιόδου εφαρμογής, μόλις 32% των κεφαλαίων είχαν διανεμηθεί στα κράτη-μέλη, σύμφωνα με το Ευρωπαϊκό Ελεγκτικό Συνέδριο. 

Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή, στην τελευταία ετήσια έκθεσή της σχετικά με την εφαρμογή του Ταμείου, καταγράφει επίσης τα χαμηλά ποσοστά, ωστόσο χαιρετίζει τη μείωση των καθυστερήσεων το 2024 σε σύγκριση με το 2023, καθώς μέχρι το καλοκαίρι του 2024, είχε διανεμηθεί στα κράτη το 40% των κονδυλίων, Το ποσοστό αυξήθηκε σε 47% τον Φεβρουάριο του 2025, 4 χρόνια ακριβώς μετά την επίσημη έναρξη του Μηχανισμού το 2021.

Αναλυτικά, μέχρι στιγμής, οι εκταμιεύσεις των κονδυλίων του Ταμείου ανέρχονται σε 197,5 δισ. ευρώ σε επιχορηγήσεις (55% των διαθέσιμων επιχορηγήσεων) και 108,7 δισ. ευρώ σε δάνεια (37% των διαθέσιμων δανείων), αφήνοντας σημαντικό ποσοστό των κονδυλίων ακόμη προς εκταμίευση από τα συνολικά 650 δισ. διαθέσιμων πόρων του Ταμείου.  

Ο λόγος που συμβαίνει αυτό είναι ο προφανής: οι καθυστερήσεις που εντοπίζονται στην υλοποίηση των έργων και στην επίτευξη των οροσήμων και των στόχων.

Οι αιτίες των καθυστερήσεων   

Τον Γενάρη του 2025 το ελληνικό Ελεγκτικό Συνέδριο δημοσίευσε έκθεση κόλαφο σχετικά με την εφαρμογή και πορεία υλοποίησης του ελληνικού Σχεδίου. Ο έλεγχος αποκάλυψε σημαντικές καθυστερήσεις στην υλοποίηση των έργων, οι οποίες ενδέχεται να οδηγήσουν είτε σε συσσώρευση έργων προς ολοκλήρωση στο τέλος της περιόδου του Ταμείου, με κίνδυνο αναποτελεσματικής δαπάνης πόρων και παρατυπιών, είτε σε απώλεια ευρωπαϊκής χρηματοδότησης.

Αναλυτικά, ο έλεγχος ανέδειξε τα εξής ευρήματα:

• Ανεπαρκή χρονοδιαγράμματα: Απουσία υποχρεωτικών ενδιάμεσων εκθέσεων προόδου πέρα από τα ορόσημα που έχουν συμφωνηθεί με την ΕΕ, καθώς και έλλειψη μέτρων για την πρόληψη καθυστερήσεων.
• Χαμηλό επίπεδο συμμόρφωσης των εμπλεκόμενων φορέων με τις διαδικασίες παρακολούθησης της προόδου και της υλοποίησης των έργων, με αποτέλεσμα οι καθυστερήσεις στην επίτευξη των οροσήμων να μην καταγράφονται.
• Υποστελέχωση των φορέων υλοποίησης, γεγονός που οδήγησε σε ανάθεση έργων σε ιδιώτες (τεχνικούς συμβούλους), χωρίς ωστόσο αυτό να αποτρέπει την ελλιπή παρακολούθηση των έργων μέσω του ολοκληρωμένου πληροφοριακού συστήματος του Ταμείου
• Περιορισμένη διαλειτουργικότητα των πληροφοριακών συστημάτων του Tαμείου Ανάκαμψης με άλλα πληροφοριακά συστήματα, με αποτέλεσμα την αδυναμία εντοπισμού, πρόληψης και αντιμετώπισης καθυστερήσεων.
• Καθυστερήσεις στην ανάπτυξη και υλοποίηση των έργων: Ως μέτρο αντιμετώπισης, οι εμπλεκόμενοι φορείς αποφάσισαν να τροποποιήσουν τις σχετικές αποφάσεις ένταξης έργων, χωρίς ωστόσο να προσδιορίζονται σε αυτές τα αίτια των καθυστερήσεων και τα μέτρα για την επίλυσή τους.

Το Ευρωπαϊκό Ελεγκτικό Συνέδριο επιχείρησε να δώσει μια εξήγηση των καθυστερήσεων στην υλοποίηση έργων και την επίτευξη στόχων με βάση ειδική έρευνα που συμμετείχαν τα εθνικά συντονιστικά όργανα του Μηχανισμού Ανάκαμψης σε Ισπανία, Ιταλία, Σλοβακία και Ρουμανία. Σύμφωνα με τις αιτιολογίες που παρείχαν οι παραπάνω χώρες για τους λόγους των καθυστερήσεων, αυτοί συμπυκνώνονται στους εξης:  1. Μεταβολές των εξωτερικών συνθηκών, 2. Υποεκτίμηση του χρόνου που απαιτείται για την υλοποίηση των μέτρων κατά τον σχεδιασμό των εθνικών σχεδίων, 3. Προβλήματα που σχετίζονται με τις δημόσιες συμβάσεις, 4. Εφαρμογή των κανόνων περί κρατικών ενισχύσεων , 5. Διοικητικά προβλήματα και ανεπαρκής διαχειριστική ικανότητα, 6. Πολυπλοκότητα των εθνικών διαδικασιών.

«Με το T.Α., η Ευρωπαϊκή Επιτροπή έθεσε γενικές κατευθύνσεις. Στη συνέχεια, εναπόκειται στα κράτη-μέλη να βρουν έργα που να ευθυγραμμίζονται με αυτές τις προτεραιότητες. Ωστόσο, για μια δημόσια διοίκηση ή μια τοπική αρχή που δεν είναι συνηθισμένη σε τέτοιου είδους χρηματοδοτήσεις, η ξαφνική απόκτηση 10 εκατομμυρίων ευρώ για κατανομή δεν είναι τόσο απλή υπόθεση. Απαιτούνται συγκεκριμένες μέθοδοι, οι οποίες δεν υπήρχαν απαραίτητα», εξηγεί ο Jérôme Creel οικονομολόγος στο Γαλλικό Παρατηρητήριο Οικονομικών Συγκυριών (OFCE), φωτιζοντας τη χαμηλή διοικητική ικανότητα διαχείρισης ενός τόσο μεγάλου όγκου κονδυλίων ως μια από αιτίες των καθυστερήσεων.

Ειδικά για την ελληνική περίπτωση, εντουτοις, ο Παναγιώτης Κορκολής, γενικός διευθυντής του Ινστιτούτου Εναλλακτικών Πολιτικών “ΕΝΑ”, αποδίδει τις καθυστερήσεις στις “παθογένειες τόσο του δημόσιου όσο και του ιδιωτικού τομέα. Το πρόβλημα έγκειται στον τρόπο λειτουργίας τους, καθώς και στη δομή του δημόσιου τομέα στην Ελλάδα. Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί η σύμβαση 717 με το σιδηροδρομικό δυστύχημα στα Τέμπη, η οποία χρειάστηκε 10 χρόνια για να ολοκληρωθεί, με τραγικές συνέπειες”, σημειώνει.

Αντίστοιχα, ένα μεγάλο μέρος των έργων του Ταμείου Ανάκαμψης «κινδυνεύει να έχει παρόμοια καθυστέρηση, εξαιτίας των ίδιων παθογενειών”, καταλήγει.

Κίνδυνος κατάχρησης πόρων λόγω ανεπάρκειας ελέγχων

Λίγες μέρες πριν τη δημοσίευσή της έρευνας μας, το Ευρωπαϊκό Ελεγκτικό Συνέδριο δημοσίευσε μια νέα ειδική έκθεση που αναδεικνύει σημαντικά κενά στους μηχανισμούς ελέγχου του Μηχανισμού Ανάκαμψης θέτοντας σε αμφισβήτηση την αποτελεσματικότητα των ελέγχων που εφαρμόζει η Ευρωπαϊκή Επιτροπή για τη συμμόρφωση των κρατών-μελών με τους κανόνες της ΕΕ. 

Η έκθεση επισημαίνει ότι οι τα σχετικά συστήματα δικλίδων σε ορισμένες χώρες της ΕΕ διασφάλισης της νομιμότητας και της διαφάνειας στη διαχείριση των χρηματοδοτήσεων από το Ταμείο παρουσιάζουν σημαντικές αδυναμίες, ενώ επιπλέον, οι έλεγχοι της Ευρωπαϊκής Επιτροπής εμφανίζουν κενά στο πεδίο κάλυψής τους. Αυτό δημιουργεί τον κίνδυνο τα κονδύλια ανάκαμψης να χρησιμοποιούνται για τη χρηματοδότηση μέτρων που δεν έχουν υποβληθεί σε αυστηρούς ελέγχους ως προς τη συμμόρφωσή τους με τους κανόνες για τις δημόσιες συμβάσεις ή τις κρατικές ενισχύσεις.

Η έκθεση αναφέρει ότι η Ευρωπαϊκή Επιτροπή δεν παρακολουθεί επαρκώς την εφαρμογή διορθωτικών μέτρων από τις εθνικές αρχές, με αποτέλεσμα τα κονδύλια που καταβάλλονται αχρεωστήτως να μην επιστρέφονται πάντα στο προϋπολογισμό της ΕΕ ή να μην αφαιρούνται από μελλοντικές πληρωμές. Αυτό οφείλεται σε μια σειρά από προβλήματα στον σχεδιασμό του Μηχανισμού, ο οποίος βασίζεται στην επίτευξη προκαθορισμένων στόχων και οροσήμων και όχι στην αυστηρή επαλήθευση των δαπανών. Η έκθεση αναφέρει ότι αυτό δημιουργεί τη δυνατότητα για κατάχρηση και κατασπατάληση των ευρωπαϊκών πόρων.

Ενδεικτικό είναι, όπως αναφέρεται στην έκθεση, ότι από τις 14 χώρες μεταξύ των οποίων και η Ελλάδα, που υποβλήθηκαν σε έλεγχο για τη χρηματοδότηση του 2023 με βάση τα επικαιροποιημένα εγκεκριμένα κριτήρια της Γενικής Διεύθυνσης Οικονομικών και Χρηματοδοτικών Υποθέσεων (DG ECFIN), ο έλεγχος αυτός είχε ολοκληρωθεί  έως τα μέσα του 2024 μόνο σε δύο (Γερμανία και Σλοβακία). Για την Ελλάδα και τα υπόλοιπα κράτη η Επιτροπή “δεν είχε κοινοποιήσει επίσημα τα ευρήματά της μέσω προσχεδίων εκθέσεων και, ως εκ τούτου, δεν είναι σαφές πώς τυχόν κρίσιμα ή πολύ σημαντικά ζητήματα που εντοπίστηκαν από τον προκαταρκτικό έλεγχο επηρεάζουν τη διασφάλιση (της νομιμότητας)”  

 Το καμπανάκι κινδύνου του Ευρωπαϊκού Ελεγκτικου Συνεδρίου έχει ιδιαίτερη σημασία για την Ελλάδα, καθώς η έλλειψη επαρκών ελέγχων στις δημόσιες συμβάσεις και τις κρατικές ενισχύσεις μπορεί να οδηγήσει σε  νέες καθυστερήσεις σε περίπτωση σοβαρών παραβάσεων, και φυσικά στην απώλεια χρηματοδότησης.

Ούτε το ένα τρίτο των στόχων δεν έχει εκπληρώσει η Ελλάδα

Την ίδια στιγμή, έως τον Φεβρουάριο του 2025, μόλις το 28% όλων των οροσήμων και στόχων θεωρείται ότι έχει εκπληρωθεί στο σύνολο των χωρών. Γεγονός που καταγράφεται ως εξαιρετικά σοβαρό στο πλαίσιο του διαλόγου μεταξύ του Ευρωκοινοβουλίου και της Κομισιόν για την πορεία του Ταμείου Ανάκαμψης. Όπως διαπιστώνεται στο σχετικό έγγραφο, “αυτό που προκαλεί εντύπωση είναι ότι, με εξαίρεση την Ιταλία, οι μεγαλύτεροι αποδέκτες των πόρων του RRF (είτε ως ποσοστό του εθνικού ΑΕΠ είτε σε κατά κεφαλήν όρους) δεν φαίνεται να αποδίδουν εξίσου καλά στην επίτευξη οροσήμων και στόχων, σε σύγκριση με την απορρόφηση των κονδυλίων.

Για παράδειγμα, η Ελλάδα και η Πορτογαλία έχουν λάβει πάνω από το μισό των κονδυλίων που τους αναλογούν, ωστόσο καμία από τις δύο χώρες δεν έχει επιτύχει ούτε το ένα τρίτο των οροσήμων και στόχων που περιλαμβάνονται στο σχέδιό τους”.

Και πράγματι έτσι είναι, καθώς από τα συνολικά 381 ορόσημα και στόχους της, η Ελλάδα έχει εκπληρώσει μόλις τα 107, δηλαδή το πενιχρό ποσοστό του 28%, 17 μήνες πριν τη λήξη των προθεσμιών (Αύγουστος 2026) του Μηχανισμού, που ξεκίνησε επίσημα τον Φλεβάρη του 2021.

Με άλλα λόγια, όσο πλησιάζει η καταληκτική προθεσμία, η εκταμίευση πληρωμών από τις Βρυξέλλες θα γίνεται όλο και πιο δύσκολη, καθώς θα απαιτείται η επίτευξη περισσότερων στόχων για να εγκριθούν οι πληρωμές.

Δεν πρόκειται όμως για το μοναδικό οξύμωρο που αφορά το ελληνικό σχέδιο Ανάκαμψης 

20% η πραγματική απορρόφηση στο ελληνικό Σχέδιο

Σύμφωνα με τη μελέτη που δημοσίευσε το Ινστιτούτου Εναλλακτικών Πολιτικών “ΕΝΑ” τον Δεκέμβριο 2024 σχετικά με την εφαρμογή του ελληνικού Σχεδίου, η τελευταία χαρακτηρίζεται από μια κομβική αντίφαση: τις σοβαρές αποκλίσεις μεταξύ των συνολικών εκταμιεύσεων του Ταμείου προς την Ελλάδα και των πραγματικών πληρωμών προς τους τελικούς δικαιούχους, που καθιστούν την πραγματική απορρόφηση των κονδυλίων εξαιρετικά μικρότερη από τις επίσημες εισροές του 50%    

Όπως παρατηρεί η έκθεση, συνολικά, η απορρόφηση των πόρων του Ταμείου Ανάκαμψης εξακολουθεί να αποτελεί πηγή ανησυχίας, καθώς, αν και 18 δισ. ευρώ έχουν εισρεύσει στη χώρα, οι συνολικές δαπάνες έως 30.10.2024 εκτιμώνται μόλις στα 12 δισ. ευρώ. Από αυτά, 5,2 δισ. ευρώ αφορούν το σκέλος των δανείων, ενώ 6,8 δισ. ευρώ το σκέλος των επιχορηγήσεων. Βάσει αυτών των στοιχείων, το ύψος των αδρανών πόρων –δηλαδή των πόρων που παραμένουν ανεκμετάλλευτοι μέσω δράσεων και προγραμμάτων– παραμένει ιδιαίτερα υψηλό, στα 6 δισ. ευρώ.

Αυτά τα χρήματα, εξηγεί ο Παναγιώτης Κορκολής, «παραμένουν στον λογαριασμό του Δημοσίου στην Τράπεζα της Ελλάδας και καταγράφονται ως λογιστική εγγραφή, όπως συμβαίνει με όλες τις μεταφορές μεγάλων ποσών, μέχρι να υλοποιηθούν έργα και να απορροφηθούν πραγματικά. Δηλαδή, αναμένουν να προκύψει μια δαπάνη, όπως η πληρωμή ενός εργολάβου ή η επιχορήγηση ενός εργαζόμενου που συμμετέχει σε πρόγραμμα επανακατάρτισης, ώστε να μετατραπούν σε πραγματικές δαπάνες.

Η διαφορά μεταξύ του να παραμένουν αδρανή στον λογαριασμό και του να μετατρέπονται σε δαπάνες αντικατοπτρίζεται στους λιμνάζοντες πόρους που καταγράφονται στη μελέτη».

Λαθροχειρία με τις μεταφορές μεταξύ των φορέων της γενικής κυβέρνησης

Όμως ακόμη και τα 12 δισ. ευρώ δαπανών που εμφανίζονται, περιλαμβάνουν πάλι και λογιστικές μεταφορές μεταξύ τραπεζικών λογαριασμών των φορέων της Γενικής Κυβέρνησης στην Τράπεζα της Ελλάδος και όχι πραγματικές πληρωμές προς τους τελικούς δικαιούχους των δράσεων και των έργων, οι οποίες αποτελούν ρευστότητα για την πραγματική οικονομία και συμβολή στο ΑΕΠ. 

Πώς γίνεται αυτό; «Τα χρήματα μεταφέρονται από τον λογαριασμό του κεντρικού κράτους και παρκάρονται σε ενδιάμεσο λογαριασμό της Δημόσιας Υπηρεσίας Απασχόλησης (ΔΥΠΑ), μέχρι η τελευταία να τα αξιοποιήσει” εξηγεί ο Κορκολής. “Υπάρχει, λοιπόν, το ‘μεγάλο παρκάρισμα’ και το ‘μικρό παρκάρισμα’. Σε αυτό το πλαίσιο, το ελληνικό κράτος προβαίνει σε μια λαθροχειρία, ισχυριζόμενο ότι έχει απορροφήσει τα κονδύλια επειδή τα μετέφερε στη ΔΥΠΑ. Στην πραγματικότητα, όμως, τα χρήματα παραμένουν στον λογαριασμό της ΔΥΠΑ, μέχρι να απορροφηθούν και να μετατραπούν σε πραγματικές δαπάνες».

Σύμφωνα με τη μελέτη, ενώ το λογιστικό ποσοστό απορρόφησης των συνολικών δανειακών πόρων ανέρχεται στο 29%, το ποσό που έχουν λάβει οι επιχειρήσεις από τους πόρους του “Ελλάδα 2.0” αντιστοιχεί σε πραγματική απορρόφηση μόλις 13%. Αντίστοιχα, από τα 6,8 δισ. ευρώ των επιχορηγήσεων που εμφανίζονται ως δαπάνες, μόνο 4,8 δισ. ευρώ μπορούν να θεωρηθούν ως πραγματική ρευστότητα στην οικονομία (λογιστική απορρόφηση 37% και πραγματική απορρόφηση 26%).

Από το συνολικό ποσό των 12 δισ. € σε δάνεια και επιχορηγήσεις, οι λογιστικές δαπάνες ανέρχονται σε 4,8 δισ. € ενώ οι πραγματικές δαπάνες σε 7,1 δισ. €,. Με βάση την εκτίμηση αυτή η λογιστική απορρόφηση είναι 33% ενώ η πραγματική απορρόφηση υπολογίζεται σε περίπου 20%.

Η Επιτροπή φαίνεται να επικεντρώνεται κυρίως στις εκταμιεύσεις που πραγματοποιούν οι Βρυξέλλες προς τις εθνικές κυβερνήσεις. Ωστόσο, αυτό που έχει επίσης σημασία είναι το πότε αυτά τα κονδύλια φτάνουν στους τελικούς δικαιούχους. Και είναι ακριβώς «σε αυτό το τελευταίο στάδιο όπου παρατηρείται το πρόβλημα», επισημαίνει ο γάλλος οικονομολόγος Jérôme Creel. 

Με απλά λόγια, οι καθυστερήσεις καταγράφονται σε δύο επίπεδα: τόσο στις εκταμιεύσεις από τις Βρυξέλλες προς τα κράτη-μέλη, όσο και στην κατανομή των κονδυλίων από τις εθνικές κυβερνήσεις προς τους τελικούς δικαιούχους.

Σε 20 εταιρείες 3,7 δισ κονδυλίων, σχεδόν τα μισά από όσα έχουν λάβει τα Υπουργεία

Στην Ελλάδα εξάλλου υπάρχει ένα ακόμη πρόβλημα, αυτό της στρεβλής εξαρχής κατανομής με την κυβέρνηση να κατευθύνει τα χρήματα κυρίως σε μεγάλους οργανισμούς και επιχειρήσεις, υποβαθμίζοντας τις ανάγκες των μικρομεσαίων επιχειρήσεων, που δεν έχουν πρόσβαση στο δανεισμό, όπως οι εταιρικοί κολοσσοί

Σύμφωνα με την ανακοίνωση της Ειδικής Υπηρεσίας Συντονισμού του Ταμείου Ανάκαμψης του Υπουργείου Εθνικής Οικονομίας και Οικονομικών, από το σύνολο των 330 συμβασιοποιημένων δανείων, τα 166 έχουν χορηγηθεί σε μικρές και μεσαίες επιχειρήσεις, με συνολικό προϋπολογισμό που προσεγγίζει τα 2 δισ. ευρώ.

Ωστόσο, η ανακοίνωση της λίστας των 100 τελικών δικαιούχων με τη μεγαλύτερη χρηματοδότηση από το Ταμείο Ανάκαμψης και Ανθεκτικότητας (Top 100 Final Recipients) που μοιράζονται συνολικά 16,13 δισ. ευρώ, δείχνει ότι το μεγαλύτερο μέρος των δανειακών πόρων του προγράμματος “Ελλάδα 2.0” έχει κατανεμηθεί σε λίγες μεγάλες εταιρείες και επιχειρηματικούς ομίλους, που αν και έχουν εύκολη πρόσβαση στον δανεισμό, άρπαξαν την ευκαιρία του χαμηλού επιτοκίου των πόρων του Μηχανισμού. 

Αξίζει να σημειωθεί ότι μόνο οι 20 κορυφαίες εταιρείες της λίστας έχουν λάβει πάνω από 3,7 δισ. ευρώ από το Ταμείο, κυρίως μέσω δανείων.

Στην πραγματικότητα, τα στοιχεία της λίστας των 100 μεγαλύτερων αποδεκτών δείχνουν ότι οι τελικοί δικαιούχοι είναι λιγότεροι από τον αριθμό των έργων και των δανείων του Ταμείου, καθώς πολλοί εξ αυτών είναι εταιρείες που ελέγχονται από τους ίδιους μετόχους.

Για παράδειγμα, ο Όμιλος ΔΕΗ (η μεγαλύτερη εταιρεία παραγωγής και προμήθειας ηλεκτρικής ενέργειας στην Ελλάδα) είναι ο μεγαλύτερος δικαιούχος των πόρων του RRF μεταξύ των ιδιωτικών εταιρειών, με δάνεια και επιχορηγήσεις συνολικού ύψους 1,3 δισ. ευρώ, μέσα από διαφορετικά έργα που έχουν αναλάβει θυγατρικές του ομίλου (ΔΕΔΔΗΕ, Δεη οπτικές επικοινωνίες, Φοίβη Ενεργειακή, SolarLab, κα) 

Ο δεύτερος μεγαλύτερος δικαιούχος είναι ο Όμιλος ΓΕΚ ΤΕΡΝΑ (δραστηριοποιείται στην κατασκευή, παραγωγή ενέργειας, παραχωρήσεις, εξορύξεις και ακίνητα), ο οποίος έχει λάβει 380 εκατ. ευρώ για το έργο αντλησιοταμίευσης στην Αμφιλοχία (Τέρνα Ενεργειακή), καθώς και για το έργο ανάπτυξης οπτικών ινών (Terna Fiber).  

Ο τρίτος μεγαλύτερος δικαιούχος είναι ο Όμιλος ΑΔΜΗΕ (διαχειριστής του ελληνικού συστήματος μεταφοράς ηλεκτρικής ενέργειας), ο οποίος έχει λάβει 303 εκατ. ευρώ από τον Μηχανισμό.

Στον κατάλογο με τους 100 τελικούς αποδέκτες περιλαμβάνονται φυσικά και τα Υπουργεία, με επιχορηγήσεις για διάφορα έργα και προγράμματα συνολικού ύψους 8,2 δισ που αντιστοιχούν στο 23% των συνολικών διαθέσιμων πόρων του Μηχανισμού. Πρώτο στη λίστα των επιχορηγήσεων το Υπουργείο Περιβάλλοντος και Ενέργειας.

Τι θα γινει με τα αδιάθετα κονδύλια

Αν οι καθυστερήσεις δεν αντιμετωπιστούν μέχρι το τέλος του Μηχανισμού, όπως είναι και το πιο πιθανό με βάση τις σημερινές επιδόσεις των κρατών μελών, τι θα συμβεί με τα αδιάθετα κονδύλια; 

Μία πιθανότητα είναι ότι αυτά θα χαθούν, μειώνοντας το συνολικό ύψος των τελικών κονδυλίων του Μηχανισμού. Ο προϋπολογισμός του Μηχανισμού εξάλλου έχει ήδη μειωθεί από την αρχή, καθώς ορισμένα κράτη επέλεξαν να μην αξιοποιήσουν πλήρως τις επιχορηγήσεις ή τα δάνεια που είχαν στη διάθεσή τους.

Μόνο 13 χώρες αποφάσισαν να λάβουν δάνεια, καθώς για εκείνες ο ευρωπαϊκός δανεισμός ήταν πιο συμφέρων από την έκδοση εθνικού χρέους.

«Για να περιορίσει τις απώλειες, η Επιτροπή ελπίζει ότι τα αδιάθετα ποσά που δεν θα καταβληθούν στα κράτη θα είναι κυρίως δάνεια και όχι επιχορηγήσεις», εξηγεί η Eulalia Rubio, ερευνήτρια στο Ινστιτούτο Jacques Delors της Γαλλίας.

Ωστόσο, δεν υπάρχει καμία εγγύηση γι’ αυτό.

Μία άλλη πιθανότητα είναι τα κονδύλια αυτά να ανακατανεμηθούν από τις Βρυξέλλες για άλλους σκοπούς. Αυτό το σενάριο εξετάστηκε από την Ευρωπαϊκή Επιτροπή στα μέσα Φεβρουαρίου. Η πιθανή ανακατανομή αδιάθετων κονδυλίων προς την άμυνα έχει γίνει ακόμη πιο πιθανή μετά την ανακοίνωση του ευρωπαϊκού εξοπλιστικού προγράμματος ύψους 800 δισ. ευρώ (ReArm Europe).

Ωστόσο, οι Ευρωπαίοι Επίτροποι συνεχίζουν να προωθούν την πλήρη εκταμίευση των κονδυλίων, ακόμα κι αν αυτό σημαίνει αναθεώρηση των εθνικών σχεδίων για τη διευκόλυνση της επίτευξης των στόχων. Η Ελλάδα είναι πρωταθλήτρια στις αναθεωρήσεις μαζί με την Ιταλία και την Ιρλανδία, έχοντας καταθέσει μέχρι σήμερα 3 αιτήματα για τροποποίηση του Σχεδίου της.

Ο Παναγιώτης Κορκολής περιγράφει κι ένα ακόμη πιθανό σενάριο: «Αυτό που συζητείται στις Βρυξέλλες είναι να μεταφερθούν τα αδιάθετα κονδύλια ή ένα μέρος αυτών, τόσο από την Ελλάδα όσο και από άλλα κράτη που είναι βέβαιο ότι θα τα χάσουν, στην Ευρωπαϊκή Τράπεζα Επενδύσεων (ΕΤΕ). Στη συνέχεια, η ΕΤΕ θα αναλάβει τη διοχέτευση των πόρων για υλοποίηση έργων στα κράτη-μέλη που δεν κατάφεραν να απορροφήσουν τα κονδύλια. Με άλλα λόγια, αυτό θα αποτελέσει μια έμμεση παράταση για μέρος των αδιάθετων κονδυλίων. Ωστόσο, σε αυτή την περίπτωση, δεν θα τα διαχειρίζονται πλέον τα ίδια τα κράτη-μέλη, αλλά η Ευρωπαϊκή Τράπεζα Επενδύσεων», καταλήγει ο γενικός διευθυντής του Ινστιτούτου ΕΝΑ.

*Η διασυνοριακή έρευνα δεδομένων εκπονήθηκε στο πλαίσιο του Ευρωπαϊκού Δικτύου Δημοσιογραφίας Δεδομένων (EDJNet).

Την έρευνα συντόνισε η γαλλική δημοσιογραφική ομάδα Alternatives Economiques, ενώ συμμετείχαν οι : Openpolis (Ιταλία), HVG (Ουγγαρία) και MIIR (Ελλάδα).

Eρευνα-Κείμενο: Κώστας Ζαφειρόπουλος (MIIR), Ter García, Carmen Torrecillas, Adrián Maqueda (Civio)
Ανάλυση-οπτικοποίηση δεδομένων: Civio
Εικονογράφηση: Λουίζα Καραγεωργίου

Νίκος Σαμπάνης, Κώστας Φραγκούλης, Kώστας Μανιουδάκης, Βασίλης Μάγγος, Ζακ Κωστόπουλος. Πέντε από τις πιο εμβληματικές υποθέσεις δολοφονιών των τελευταίων χρόνων με εμπλοκή της Ελληνικής Αστυνομίας που πήραν μεγάλη δημοσιότητα. Λιγότερη ή και μηδενική προβολή ωστόσο έλαβαν δεκάδες άλλοι θάνατοι πολιτών στην Ελλάδα υπό αστυνομική κράτηση, είτε κατά τη διάρκεια αστυνομικής επιχείρησης είτε σε κρατητήρια λόγω «φυσικών αιτιών», βασανιστηρίων ή εξαιτίας έλλειψης παροχής βοήθειας που οδήγησαν σε αυτοκτονίες.

Χθες το πρωί εντοπίστηκε νεκρός 43χρονος άνδρας, ελληνικής καταγωγής, στο Α.Τ. Περιστερίου. Είχε συλληφθεί τη Δευτέρα για περιστατικό ενδοοικογενειακής βίας. Ο αστυνομικός που είχε βάρδια επισκέφθηκε στο κελί τον κρατούμενο, ο οποίος φαινόταν καλά στην υγεία του. Μισή ώρα αργότερα βρέθηκε νεκρός. Οι αρμόδιες Αρχές διέταξαν τη διενέργεια ΕΔΕ. Ηταν ο τρίτος θάνατος κρατουμένου στην Ελλάδα μέσα στο 2025.

Την Κυριακή 2 Φεβρουαρίου νεκρός στα κρατητήρια του αστυνομικού τμήματος Κω βρέθηκε 34χρονος ημεδαπός ο οποίος είχε συλληφθεί για ληστεία. Η επίσημη εκδοχή της αστυνομίας ήταν πως αυτοκτόνησε. Σύμφωνα με ανάρτηση γνωστής του στο facebook, «άνθρωποι που τον γνώριζαν λένε δημόσια ότι είχε υποστεί άγριο και ανελέητο ξυλοδαρμό για μέρες προκειμένου να ομολογήσει, πράγμα που δεν έκανε ποτέ. «Τι συνέβη στον Α. τις έξι ημέρες που βρισκόταν στο κρατητήριο; Που ήταν ο φύλακας των κρατητηρίων πριν και κατά τη διάρκεια της – σύμφωνα με την επίσημη εκδοχή- αυτοκτονίας; Ποιοι θα λογοδοτήσουν για τις ντροπιαστικές, εξευτελιστικές και απάνθρωπες συνθήκες κράτησης στο ΑΤ/κάτεργο Κω;». Aπάντηση σε αυτά τα ερωτήματα δεν έχει δοθεί. Μετά τον αδιευκρίνιστο θάνατο του 34χρονου, οι εικόνες ντροπής από τις άθλιες συνθήκες υγιεινής που επικρατούν στα κρατητήρια του αστυνομικού τμήματος στην Κω, με τα στρώματα γεμάτα ακαθαρσίες στοιβαγμένα το ένα πάνω στο άλλο, σκουπίδια παντού και τουαλέτες που θυμίζουν βόθρο, σόκαραν την τοπική κοινωνία.

Στις 13 Σεπτεμβρίου 2024 ο Πακιστανός Μοχάμεντ Καμράν Ασίκ συνελήφθη και κρατήθηκε-χωρίς καμία επικοινωνία με τον έξω κόσμο- για 8 ημέρες έως τις 21 Σεπτεμβρίου 2024 σε πέντε διάφορα αστυνομικά τμήματα, ώσπου βρέθηκε νεκρός με εμφανή σημάδια κακοποίησης στο διαβόητο ΑΤ Αγ. Παντελεήμονα. Το σημείο που βρέθηκε, καθώς και εκείνο στο οποίο φέρεται να προκάλεσε αξιόποινες ζημιές είναι τα μόνα στο Α.Τ. Αγίου Παντελεήμονα που δεν έχουν κάμερες. «Τέσσερα από τα πέντε αστυνομικά τμήματα που τον φιλοξένησαν βρίσκονται στα όρια του Δήμου Αθήνας και έχουν γράψει ιστορία σε κακοποιήσεις, βασανισμούς, συγκαλύψεις φασιστικών εγκλημάτων και θανάτους μεταναστών. Είναι τουλάχιστον πρόκληση να αναθέτει ο εισαγγελέας στο ίδιο αυτό το Α.Τ, δηλαδή στους ύποπτους ως δράστες, την διερεύνηση του αδικήματος» αναφέρει ο δικηγόρος Κώστας Παπαδάκης. Πρόκειται για το ίδιο Α.Τ. που έγινε ευρέως γνωστό από τις καταγγελίες για βασανισμό Αφγανών μεταναστών στις αρχές της δεκαετίας 2000 και μετέπειτα για την προστασία και συγκάλυψη των εγκλημάτων της Χρυσής Αυγής.

Στις 11 Νοεμβρίου 2023, ο 17χρονος Ρομά Χρήστος Μιχαλόπουλος έπεσε νεκρός από πυρά αστυνομικού της ομάδας ΟΠΚΕ στη Βοιωτία. Σύμφωνα με την ΕΛΑΣ, ο αστυνομικός τέθηκε σε διαθεσιμότητα και σε βάρος του ασκήθηκε ποινική δίωξη για ανθρωποκτονία από πρόθεση με ενδεχόμενο δόλο και παράνομη εκτέλεση πυροβολισμού εξουδετέρωσης. Για «κανονικοποίηση της παράνομης αστυνομικής βίας» μίλησε η Ελληνική Ένωση για τα Δικαιώματα του Ανθρώπου (ΕλΕΔΑ) αναφορικά με την υπόθεση, η οποία εγείρει σοβαρό ζήτημα υπέρμετρης αστυνομικής βίας, με φόντο τα όρια που θέτει το άρθρο 3 του ν. 3169/2003 για τη χρήση υπηρεσιακού οπλισμού εκ μέρους των αστυνομικών Αρχών.

Στις 8 Φεβρουαρίου 2019, ο 34χρονος Εμπουκά Μαμασουμπέκ, μετανάστης από τη Νιγηρία πατέρας δύο παιδιών, μεταφέρθηκε για εξακρίβωση στοιχείων στο ΑΤ Ομόνοιας, όπου έχασε τη ζωή του κάτω από…αδιευκρίνιστες συνθήκες. Ο κατάλογος με περιστατικά αστυνομικής βίας και αυθαιρεσίας εντός αστυνομικών τμημάτων είναι μακρύς και πάει πίσω στον χρόνο. Για παράδειγμα το 2009 η δικηγόρος Γιάννα Κουρτοβικ κατήγγειλε ότι ο Μπιν Ταχέρ Μοχάμεντ ξυλοκοπήθηκε άγρια μέσα στο τμήμα για να ακολουθήσει μπαράζ αποκαλύψεων με το Δίκτυο Κοινωνικής Υποστήριξης Μεταναστών και Προσφύγων να καταγγέλλει τότε πως «περίπου 70 άτομα κρατούνται στοιβαγμένα σε κρατητήρια που στην καλύτερη περίπτωση θα ήταν για το 1/3 από αυτούς, κανένα δικαίωμα προαυλισμού, μετανάστες που κρατούνται σε αυτές τις συνθήκες ακόμα και για τέσσερις μήνες».

Τον Ιούνιο του 2007 ήρθε στη δημοσιότητα βίντεο που απεικόνιζε εξευτελισμό αλλοδαπών από αστυνομικούς του Α.Τ Ομονοίας. Ο αρχιφύλακας διώχτηκε και αποτάθηκε. Οκτώ χρόνια αργότερα το Ελληνικό Δημόσιο υποχρεώθηκε να καταβάλει πάνω από 150.000 ευρώ στους δύο αλλοδαπούς. Τον Νοέμβριο του 2006 μετανάστης προσήχθη στο τμήμα και αφέθηκε ελεύθερος το βράδυ της επόμενης ενώ κατά τη διάρκεια της κράτησής του δεν του επιτράπηκε να δει συγγενικά του πρόσωπα. Η σύζυγός του υποστήριξε ότι έφερε τραύματα. Στις 22 Νοεμβρίου απεβίωσε.

Το MIIR στα πλαίσια μεγάλης πανευρωπαϊκής έρευνας δεδομένων για τους θανάτους υπο αστυνομική κράτηση στο πλαίσιο του Ευρωπαϊκού Δικτύου Δημοσιογραφίας Δεδομένων (EDJNET) απηύθυνε ερωτήματα προς την Ελληνική Αστυνομία ζητώντας την παροχή στοιχείων για τα εξής:

1)Tον αριθμό των συνολικών θανάτων ανά έτος κατά τη διάρκεια αστυνομικής επιχείρησης ή κατά τη διάρκεια αστυνομικής κράτησης μεταξύ των ετών 2010 και 2024 στην Ελλάδα.
2)Τον αριθμό των θανάτων σε ΑΤ κατά την ίδια χρονική περίοδο αναφοράς (2010-2024) και τις αιτίες των θανάτων. 3)Τον αριθμό των αυτοκτονιών στην Ελλάδα κατά τη διάρκεια αστυνομικής κράτησης για την ίδια περίοδο αναφοράς. (2010-2024)

Στείλαμε τρεις φορές τα παραπάνω ερωτήματα μέσα σε διάστημα δύο μηνών προς την Ελληνική Αστυνομία χωρίς να πάρουμε καμία απάντηση. Επικοινωνήσαμε εκ νέου μέσω γραπτών μηνυμάτων και πολλαπλών τηλεφωνικών κλήσεων με την κ. Κωνσταντία Δημογλίδου, εκπρόσωπο Τύπου της ΕΛ.ΑΣ., χωρίς να λάβουμε απάντηση. Είμαστε σε θέση να γνωρίζουμε πως το υπουργείο Προστασίας του Πολίτη έχει ενημερωθεί για τις ερωτήσεις μας. Η σιωπηρή άρνηση της ΕΛ.ΑΣ. να παρέχει τα στοιχεία φανερώνει την πρόθεση του αρμόδιου υπουργείου να ρίξει «μαύρο» στην ενημέρωση ως προς τον ακριβή αριθμό των θανάτων πολιτών υπό αστυνομική κράτηση. Όπως προκύπτει, πρόκειται για συνειδητή άρνηση της ΕΛΑΣ να παρέχει τα στοιχεία. Αυτό επιβεβαιώνεται από το γεγονός πως οι Ισπανοί συνάδελφοί μας, της ισπανικής δημοσιογραφικής ομάδας Civio, στο πλαίσιο της ίδιας έρευνας, επικοινώνησαν με την ΕΛ.ΑΣ. δύο φορές μέσα στο 2024 (τον Ιούνιο και τον Σεπτέμβριο), με τις ελληνικές αρχές ωστόσο να επιλέγουν να μην απαντήσουν. 

Σημειώνεται ότι ο ΟΗΕ συνέστησε το 1991 στις χώρες να παρέχουν δημόσιες πληροφορίες για όλους τους θανάτους που σχετίζονται με την αστυνομία. Επιπλέον το 2023, το Γραφείο της Ύπατης Αρμοστείας του ΟΗΕ για τα Ανθρώπινα Δικαιώματα ζήτησε από όλες τις χώρες στοιχεία για τους θανάτους υπό κράτηση, από τη στιγμή της σύλληψης, κατά τη διάρκεια της αστυνομικής κράτησης και της φυλάκισης. Η Πορτογαλία άρχισε να δημοσιεύει τα δικά της στοιχεία το 1997, η Δανία το 2012, η Ιρλανδία το 2008 και η Γαλλία μόλις το 2018. Η Ολλανδία αναφέρει μόνο τις υποθέσεις που διερευνώνται από την Εισαγγελία, ενώ η Ιατροδικαστική Υπηρεσία της Σουηδίας καταγράφει τους θανάτους που σχετίζονται με οποιαδήποτε αστυνομική ενέργεια και η αστυνομία τής δίνει στοιχεία για τους θανάτους που οφείλονται σε πυροβολισμούς από αστυνομικούς. Επίσης και η αστυνομία της Σλοβενίας δημοσιεύει τους θανάτους που οφείλονται σε αστυνομική δράση. Οι υπόλοιπες χώρες της ΕΕ δεν δημοσιεύουν τακτικά αυτές τις πληροφορίες. Οι περισσότερες ευρωπαϊκές χώρες, μεταξύ των οποίων και η Ελλάδα, δεν πληρούν τα κριτήρια του ΟΗΕ για τη διερεύνηση των θανάτων υπό κράτηση.

«Το πιο σοβαρό είναι ότι κανείς δεν ενδιαφέρεται για το ότι αυτοί οι άνθρωποι πεθαίνουν, και αυτή η κοινωνική αναισθησία δείχνει ότι ούτε τα κράτη ενδιαφέρονται να τηρούν μητρώο», λέει ο Jorge del Cura, Ισπανός ακτιβιστής που παρακολουθεί αυτούς τους θανάτους εδώ και δεκαετίες και ο οποίος το 2019 έλαβε το Εθνικό Βραβείο Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων. Στην Ισπανία, το υπουργείο Εσωτερικών καταγράφει μόνο τους θανάτους που αφορούν την Εθνική Αστυνομία και την Πολιτική Φρουρά- οι αυτόνομες κοινότητες έχουν πληροφορίες για τις δικές τους αστυνομικές δυνάμεις, αλλά καμία διοίκηση δεν συγκεντρώνει τις υποθέσεις που συμβαίνουν στις δημοτικές αστυνομικές δυνάμεις.

Το Πρωτόκολλο της Μινεσότα είναι ένας οδηγός που προωθείται από τα Ηνωμένα Έθνη για τη διερεύνηση θανάτων για τους οποίους το κράτος, τα εξαρτημένα από αυτό όργανα ή οι πράκτορές του μπορεί να είναι υπεύθυνοι, με πράξη ή παράλειψη. Θα πρέπει να εφαρμόζεται σε περιπτώσεις στις οποίες ο θανών βρισκόταν υπό αστυνομική επιτήρηση ή στις οποίες ο θάνατος μπορεί να ήταν αποτέλεσμα αστυνομικής δράσης.

Σύμφωνα με το Πρωτόκολλο της Μινεσότα, το κράτος οφείλει να διερευνήσει κάθε θάνατο που συμβαίνει υπό ύποπτες συνθήκες και να εντοπίσει τις συστημικές παραλείψεις που οδήγησαν στο θάνατο και τα μέτρα για την πρόληψη μελλοντικών περιπτώσεων. Επιβάλλει επίσης οι έρευνες για θανάτους στους οποίους εμπλέκονται μέλη των υπηρεσιών επιβολής του νόμου να διεξάγονται χωρίς επιρροή από θεσμικές ιεραρχίες και η διαδικασία και τα πορίσματα των ερευνών αυτών να υπόκεινται σε δημόσιο έλεγχο. Καμία χώρα της ΕΕ δεν συμμορφώνεται πλήρως με αυτές τις συστάσεις.

«Είναι ακόμα ένα είδος ταμπού στη Γαλλία να μιλάμε γι’ αυτό, γιατί μόλις κατηγορείς την αστυνομία, είσαι εναντίον της», λέει ο δημοσιογράφος Ivan du Roy, του Basta! ενός γαλλικού ανεξάρτητου μέσου ενημέρωσης, το οποίο έγινε το πρώτο μέσο που συνέλεξε πληροφορίες για τους θανάτους υπό κράτηση σε αστυνομικές επιχειρήσεις το 2014, χρόνια πριν η Γενική Επιθεώρηση της Εθνικής Αστυνομίας αρχίσει να δημοσιεύει αντίστοιχες πληροφορίες το 2018.

Η Controle Alt Delete, μια οργάνωση της κοινωνίας των πολιτών στην Ολλανδία, ερευνά από το 2016 περιπτώσεις θανάτων υπό κράτηση ή σε αστυνομικές δράσεις. «Ξεκινήσαμε αφού συνειδητοποιήσαμε το 2015 ότι η εισαγγελία και η αστυνομία δεν δημοσίευαν όλα τα δεδομένα», λέει ο Jair Schalkwijk, δικηγόρος και συνιδρυτής της οργάνωσης. Επισημαίνει ότι, προηγουμένως, η Εισαγγελία δημοσίευε μόνο αναφορές σχετικά με τη χρήση όπλων από τους αστυνομικούς και πόσες φορές κατέληξαν σε θάνατο. «Αναγκάσαμε την κυβέρνηση να αναφέρει όλες τις περιπτώσεις θανάτων που σχετίζονται με την αστυνομία», προσθέτει ο Schalkwijk.

Στη γειτονική Γερμανία, η ομοσπονδιακή κυβέρνηση εξακολουθεί να συλλέγει στοιχεία μόνο για τους θανάτους από αστυνομικούς πυροβολισμούς, όπως και στη Σουηδία.

Μετανάστες και άτομα με ψυχικές ασθένειες, τα κύρια θύματα

Από τις 13 χώρες που παρείχαν στοιχεία για τους θανάτους που σχετίζονταν με την αστυνομία μεταξύ 2020 και 2022, η Ουγγαρία έδωσε πληροφορίες σχετικά με την εθνικότητα του θανόντος σε όλες τις περιπτώσεις ενώ η Αυστρία, η Τσεχία, η Γερμανία και η Ισπανία σε ορισμένες από τις περιπτώσεις. Μαζί παρείχαν στοιχεία εθνικότητας για μόλις 55 από τους 487 θανάτους που αναφέρθηκαν κατά τα τρία αυτά έτη. Οι μισοί ήταν αλλοδαποί.

Ο Mathieu Rigouste είναι ανεξάρτητος Γάλλος κοινωνιολόγος. Συνδέει το μεγάλο ποσοστό θανάτων υπό αστυνομική κράτηση μεταξύ μεταναστευτικών πληθυσμών με την αποικιακή ιστορία χωρών όπως το Ηνωμένο Βασίλειο, η Ισπανία και η Γαλλία. «Τα αστυνομικά εγκλήματα συμβαίνουν συνήθως σε μη λευκούς προλετάριους», λέει ο Rigouste. Ο Adama Traoré, γεννημένος στη Γαλλία από γονείς από το Μάλι, είναι ένα τέτοιο παράδειγμα: η αστυνομία συνέλαβε τον Traoré το 2016 στο Beaumont-sur-Oise, έξω από το Παρίσι, και πέθανε υπό αστυνομική κράτηση. «Ο Traoré ήταν ένας μαύρος προλετάριος από μια προαστιακή γειτονιά που κυνηγήθηκε από την αστυνομία, συνελήφθη και στραγγαλίστηκε. Ποινικοποιήθηκε πρώτα από την αστυνομία και στη συνέχεια από τα μέσα μαζικής ενημέρωσης και τους πολιτικούς», λέει ο Rigouste.

Η ύπαρξη ψυχικής ασθένειας είναι επίσης σημαντικός παράγοντας που σχετίζεται με αυτούς τους θανάτους. Οι περισσότερες από τις δημόσιες διοικήσεις με τις οποίες επικοινωνήσαμε δεν παρείχαν ούτε γι’ αυτό συγκεκριμένες πληροφορίες. Μόνο η Δανία, η Ισπανία, η Γαλλία και η Γερμανία επιβεβαίωσαν ότι ο θανών είχε προβλήματα ψυχικής υγείας ή βρισκόταν σε «κατάσταση διέγερσης» σε 43 περιπτώσεις.

Τα τραύματα από πυροβολισμούς, η κύρια αιτία θανάτου

Τα τραύματα από πυροβολισμούς αστυνομικών είναι η κύρια αιτία θανάτου υπό κράτηση ή σε αστυνομικές επεμβάσεις. Στις χώρες που παρείχαν πληροφορίες σχετικά με τις αιτίες αυτών των θανάτων, περισσότεροι από ένας στους τρεις θανάτους μεταξύ 2020 και 2022 οφείλονται σε τραύματα από πυροβολισμούς. Τουλάχιστον 98 άνθρωποι έχασαν τη ζωή τους. Οι 41 ήταν στη Γαλλία και οι 27 στη Γερμανία.

Σύμφωνα με το γαλλικό Basta! ο αριθμός των θανάτων από αστυνομικούς πυροβολισμούς στη Γαλλία άρχισε να αυξάνεται το 2017. Εκείνη τη χρονιά, η κυβέρνηση του τότε προέδρου Φρανσουά Ολάντ μεταρρύθμισε τον νόμο περί δημόσιας ασφάλειας, χαλαρώνοντας τα όρια σχετικά με το πότε οι αστυνομικοί μπορούσαν να χρησιμοποιούν τα όπλα τους. 

Οι θάνατοι από πυροβολισμούς αστυνομικών δεν είναι οι μόνοι. Η αστυνομία σκοτώνει μερικές φορές ανθρώπους χρησιμοποιώντας υποτίθεται μη θανατηφόρα όπλα, όπως τα taser, τα οποία χρησιμοποιεί ακολουθώντας συχνά πρωτόκολλα που έρχονται σε αντίθεση με τις συστάσεις του κατασκευαστή, όπως η χρήση τους εναντίον ανθρώπων σε κατάσταση διέγερσης. Μεταξύ του 2020 και του 2022, η δημοσιογραφική ομάδα Civio εντόπισε τουλάχιστον οκτώ περιπτώσεις θανάτων μετά από χρήση taser από την αστυνομία: τρεις στην Ολλανδία, μία στη Γαλλία και τέσσερις στη Γερμανία, αν και σε τρεις από τις γερμανικές περιπτώσεις οι επίσημες εκθέσεις αναφέρουν ότι η αιτία θανάτου δεν σχετίζεται. Σε πέντε από αυτές τις περιπτώσεις το άτομο ήταν ψυχικά άρρωστο ή ταραγμένο.

Μεταξύ 2020 και 2022, στην έρευνα εντοπίστηκαν τουλάχιστον 43 άτομα που πέθαναν από αυτοκτονία σε αστυνομική κράτηση. Στο νούμερο αυτό δεν περιλαμβάνεται ο αριθμος των χαρακτηρισμένων «αυτοκτονιών» σε ελληνικά κρατητήρια, όπως στο κολαστήριο της Κω. Στην Ευρώπη οι περισσότεροι από αυτούς τους θανάτους σημειώθηκαν στην Ισπανία, τη Γαλλία και τη Δανία, ωστόσο σε άλλες χώρες, με λιγότερους θανάτους σχετιζόμενους με την αστυνομία και λιγότερους νεκρούς, οι αυτοκτονίες αντιπροσωπεύουν σχεδόν όλους τους θανάτους υπό αστυνομική κράτηση. Η Λετονία ανέφερε πέντε θανάτους υπό αστυνομική κράτηση μεταξύ 2020 και 2022 και άλλους δύο το 2023. Η Ουγγαρία ανέφερε έξι θανάτους. Στη Γερμανία, κανένα κρατίδιο δεν έχει αναφέρει περιπτώσεις αυτοκτονιών, αλλά τουλάχιστον ένα από αυτά, η Βαυαρία, επισημαίνει ότι οι θάνατοι αυτοί δεν περιλαμβάνονται στις εκθέσεις, εάν δεν έχουν προηγηθεί μέτρα καταναγκασμού από τους αστυνομικούς.

Ανεπαρκής έρευνα

Παρά τη σύσταση του ΟΗΕ ότι η διαδικασία διερεύνησης των θανάτων που σχετίζονται με τις δυνάμεις ασφαλείας θα πρέπει να υπόκειται σε δημόσιο έλεγχο, στις περισσότερες περιπτώσεις οι πληροφορίες σχετικά με τις έρευνες αυτές είναι ελάχιστες.

Από το 2010, το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων έχει καταδικάσει χώρες της ΕΕ 236 φορές για μη διερεύνηση πιθανών περιπτώσεων βασανιστηρίων ή κακομεταχείρισης και άλλες 157 φορές για μη διερεύνηση θανάτων, τόσο σε επαφή με την αστυνομία όσο και σε άλλα πλαίσια. Η Ρουμανία, η οποία, όπως και η Ελλάδα, αρνήθηκε να παράσχει στοιχεία για θανάτους που σχετίζονται με την αστυνομία στην έρευνά μας, έχει 79 καταδίκες για παράλειψη διερεύνησης πιθανών περιπτώσεων κακομεταχείρισης και βασανιστηρίων και άλλες 60 για θανάτους, συμπεριλαμβανομένων εκείνων πέντε ανθρώπων που σκοτώθηκαν σε αντικυβερνητική διαδήλωση. Η Βουλγαρία και η Ιταλία, οι οποίες επίσης αρνήθηκαν να δώσουν στοιχεία, έχουν 57 και 33 καταδίκες αντίστοιχα για παραβιάσεις της Ευρωπαϊκής Σύμβασης Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων.

Στις περισσότερες περιπτώσεις θανάτου, οι δημόσιες διοικήσεις απέτυχαν επίσης να ενημερώσουν σχετικά με τις ποινικές ή εργασιακές συνέπειες για τους εμπλεκόμενους αστυνομικούς. Παρείχαν τέτοια στοιχεία για μόλις 97 από τις 487 περιπτώσεις που καταγράφηκαν μεταξύ 2020 και 2022. Από αυτές, η μόνη περίπτωση στην οποία η διοίκηση επιβεβαίωσε τη φυλάκιση των εμπλεκόμενων αστυνομικών έλαβε χώρα στη Χώρα των Βάσκων στην Ισπανία.

Τον Ιανουάριο του 2025 το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο Δικαιωμάτων του Ανθρώπου (ΕΔΔΑ) καταδίκασε την Ελλάδα για υπόθεση αστυνομικής βίας βασισμένο σε δύο πορίσματα του Συνηγόρου του Πολίτη. Πρόκειται για περιστατικό του Οκτώβρη του 2016 (που ανέδειξε το Ελληνικό Παρατηρητήριο του Ελσίνκι), με θύματα τρεις Ρομά, το οποίο η ΕΛΑΣ έθεσε στο αρχείο απαλλάσσοντας τους εμπλεκόμενους αστυνομικούς.

*Η διασυνοριακή έρευνα δεδομένων εκπονήθηκε στο πλαίσιο του Ευρωπαϊκού Δικτύου Δημοσιογραφίας Δεδομένων (EDJNet).

Την έρευνα συντόνισε η ισπανική δημοσιογραφική ομάδα του Civio, ενώ συμμετείχαν οι δημοσιογραφικές ομάδες: Dennik N (Σλοβακία), OpenPolis (Ιταλία), OBCT (Ιταλία), DW (Γερμανία), Αtlatzo (Ουγγαρία), VoxEurope (Γαλλία), Divergente (Πορτογαλία), Pod črto (Σλοβενία), The Journal Investigates (Ιρλανδία), MIIR (Ελλάδα).

Το κείμενο δημοσιεύθηκε στην Εφημερίδα των Συντακτών την Τετάρτη 5 Μαρτίου 2025.

Οι δημόσιοι φορείς στην Ιταλία, τη Γερμανία και την Ισπανία έχουν στη διάθεσή τους έναν ημερολογιακό μήνα για να ανταποκριθούν σε αιτήματα πρόσβασης σε δημόσιες πληροφορίες. Παρά ταύτα ακόμα και έτσι δε τηρούν αυτήν την προθεσμία, η οποία είναι η μεγαλύτερη στις χώρες που εξετάστηκαν σε έρευνα του Civio από μέλη του Ευρωπαϊκού Δικτύου Δημοσιογραφίας Δεδομένων (EDJnet).

Στο άλλο άκρο βρίσκεται η Σλοβακία, η οποία δίνει στις αρχές της μόνο οκτώ εργάσιμες ημέρες, εξαιρουμένων των Σαββατοκύριακων και των επίσημων αργιών. Η Πολωνία, η Πορτογαλία, η Κροατία και η Τσεχική Δημοκρατία επιτρέπουν σχεδόν μισό μήνα για να απαντήσουν σε αιτήματα που υποβάλλονται μέσω της νομοθεσίας τους περί διαφάνειας. Η Σλοβενία ​​και η Ελλάδα επιτρέπουν 20 εργάσιμες ημέρες, γεγονός που τις τοποθετεί σχεδόν στο τέλος των χωρών που αναλύθηκαν.

Αυτό που μοιράζονται και οι δέκα ευρωπαϊκές χώρες που συμμετείχαν στην έρευνα είναι μια γενική έλλειψη συμμόρφωσης των κρατικών αρχών με τους κανόνες διαφάνειας. «Ο νόμος είναι καλός. Το πρόβλημα είναι η εφαρμογή του», λέει η Κροάτισσα δημοσιογράφος Dijana Pribačić Jurić του H-Alter. «Είχαμε περιπτώσεις όπου, μετά από μια μακρά διοικητική διαδικασία, λάβαμε πληροφορίες για τα δημοσιογραφικά μας αιτήματα μετά από δύο με τρία χρόνια, όταν δεν ήταν πλέον ουσιώδεις με τη δημοσιογραφική έννοια», προσθέτει ο Toni Gabrić, αρχισυντάκτης του ίδιου μέσου. Το ίδιο συμβαίνει στην Ισπανία, την Πορτογαλία και την Ελλάδα, σύμφωνα με πηγές που έδωσαν συνέντεύξεις στο Civio

Γιατί αποτυγχάνει (συχνά) η άσκηση του δικαιώματος πρόσβασης σε δημόσιες πληροφορίες

Δυστυχώς, δεν είναι σύνηθες φαινόμενο τα αιτήματα πρόσβασης να ικανοποιούνται εντός εύλογου χρονικού διαστήματος, ακόμη και όταν υπάρχει η ευνοϊκή γνώμη ενός συμβουλίου διαφάνειας, αν υπάρχει. «Εάν η οντότητα δεν παρέχει πληροφορίες ή δεν απαντάει, η μόνη επιλογή είναι να τις απαιτήσεις μέσω διοικητικής προσφυγής. Αυτό μπορεί να πάρει χρόνια, ακόμη και μια δεκαετία», λέει ο Daniel Kerekes, δημοσιογράφος δεδομένων στη σλοβακική οργάνωση Denník N. Στην Ισπανία, οι δημόσιοι φορείς μερικές φορές αγνοούν τις αποφάσεις του Συμβουλίου Διαφάνειας και Καλής Διακυβέρνησης, το οποίο δεν έχει εξουσία κυρώσεων.

Αυτή η πραγματικότητα καθιστά δύσκολη, στην πράξη, την άσκηση του δικαιώματος στη γνώση. Στην Ιταλία, σύμφωνα με τον Luca Giunti του οργανισμού Openpolis, «η διαδικασία έχει σημαντικό κόστος από άποψη χρόνου και πόρων (π.χ. δικηγόροι που μπορούν να παρακολουθήσουν την υπόθεση)», πράγμα που σημαίνει ότι ένα μεγάλο ποσοστό πολιτών δεν υποβάλλει αιτήματα πρόσβασης ή, εάν είναι απαραίτητο, δεν ακολουθούν νομικές οδούς.

Στη Γερμανία, σύμφωνα με τον Arne Semsrott, εκπρόσωπο της FragDenStaat, «τα κύρια προβλήματα είναι οι αργές απαντήσεις και τα τέλη, είναι πιθανό οι αρχές να λάβουν έως και 500 ευρώ ανά αίτημα» εάν θα χρειαστεί περισσότερο από ένα εύλογο χρονικό διάστημα. Όχι μόνο αυτό: αν και η προθεσμία για μια απόφαση σύμφωνα με την ομοσπονδιακή νομοθεσία είναι ένας μήνας, όσοι ζητούν πληροφορίες και δεν τις λαμβάνουν πρέπει να περιμένουν τρεις μήνες για να διαμαρτυρηθούν. Αυτό σημαίνει ότι σε πολλές περιπτώσεις, ο πραγματικός χρόνος απάντησης στα αιτήματα είναι μεγαλύτερος από τις τέσσερις εβδομάδες που ορίζει ο νόμος.

Ως αποτέλεσμα, η κοινή τάση είναι ότι οι αιτούντες πρέπει να αγωνίζονται σχεδόν συνεχώς για να λάβουν δεδομένα από τις δημόσιες αρχές. Επιπλέον, οι αρχές μπορούν επίσης να περιορίσουν την πρόσβαση σε δημόσιες πληροφορίες με περιορισμούς που μετατρέπονται σε πραγματικά εμπόδια. Μεταξύ των συνηθισμένων εξαιρέσεων είναι το δικαίωμα στην ιδιωτική ζωή, τα οικονομικά και εμπορικά συμφέροντα ή η εθνική ασφάλεια. Η εφαρμογή αυτών των ορίων είναι συχνά άνιση, δημιουργώντας αβεβαιότητα στους αιτούντες. Αυτό συμβαίνει στην Πολωνία, για παράδειγμα: «Οι λόγοι για τη μη παροχή πληροφοριών μπορεί να είναι αυθαίρετοι», λέει η συντάκτρια Urszula Kifer του Frontstory.

Εκτός από την Ιταλία και την Ισπανία, των οποίων οι νόμοι περί διαφάνειας είναι πιο πρόσφατοι, οι περισσότερες από τις χώρες που ερευνήθηκαν έχουν νόμους για τη διαφάνεια που χρονολογούνται πίσω σχεδόν ένα τέταρτο του αιώνα, ωστόσο αυτές οι χώρες ακόμα και τώρα δεν έχουν επιλύσει τα προβλήματα τους με την εφαρμογή των νόμων διαφάνειας. Σε άλλες περιπτώσεις, όπως στην Ελλάδα, το ρυθμιστικό παραλήρημα  εμποδίζει το δικαίωμα πρόσβασης. Αυτό αποτελεί εμπόδιο για τη διασφάλιση της διαφάνειας, παρά το γεγονός ότι, σύμφωνα με πηγές, στα χαρτιά οι κανονισμοί σημείωσαν- υποτίθεται- μια θετική καμπή σε θέματα δημόσιας λογοδοσίας.

Δίκη για να υπερασπιστεί το δικαίωμα στη γνώση

Στην Ισπανία, η δημοσιογραφική ομάδα Civio προσέφυγε στα δικαστήρια για να υπερασπιστεί τη διαφάνεια και την ανάγκη να λογοδοτούν οι δημόσιες διοικήσεις. Το 2020, το Ανώτατο Δικαστήριο της Ισπανίας συμφώνησε με τη Civio και αποφάσισε ότι το δικαίωμα πρόσβασης σε δημόσιες πληροφορίες έχει αναδρομική ισχύ και για αιτήματα και πληροφορίες πριν από την έναρξη ισχύος του νόμου περί διαφάνειας της Ισπανίας. Πριν από αυτό, το 2019, το Ανώτατο Δικαστήριο δέχθηκε επίσης προσφυγή της Civio για τον προσδιορισμό των έκτακτων υπαλλήλων του Ελεγκτικού Συνεδρίου, δίνοντας προτεραιότητα στο δημόσιο συμφέρον έναντι της προστασίας των προσωπικών δεδομένων.

Μεθοδολογία 

Τα δεδομένα ελήφθησαν μετά από έρευνα μελών του Ευρωπαϊκού Δικτύου Δημοσιογραφίας Δεδομένων (EDJNet)-στην οποία είναι βασικό μέλος το MIIR- και επαλήθευσης των απαντήσεών τους με τους αντίστοιχους εθνικούς νόμους διαφάνειας. Για να υπολογίσουμε τον αριθμό των εργάσιμων ημερών, τις υπολογίσαμε με γνώμονα ένα μήνα 31 ημερών και ότι η αίτηση πραγματοποιείται μία Δευτέρα, την πρώτη του μήνα.

Μπορείτε να κατεβάσετε τα δεδομένα εδώ.

https://civio.es/tu-derecho-a-saber/2023/06/29/access-to-public-information-foia-europe/

Έρευνα-κείμενο: Ιωάννα Λουλούδη, Νίκος Μορφονιός, Κώστας Ζαφειρόπουλος (MIIR)

Ανάλυση & Οπτικοποίηση δεδομένων:  Θανάσης Τρομπούκης (iMΕdDLab)

Οπτικοποίηση δεδομένων: Κορίνα Πετρίδη 

Εικονογράφηση: Λουίζα Καραγεωργίου 

«Ελάτε, σκότωσα τη γυναίκα μου…»
Στις 22 Ιανουαρίου σημειώθηκε στη Νίκαια η πρώτη γυναικοκτονία για το 2023. Ενας 50χρονος άντρας σκότωσε με στραγγαλισμό την 54χρονη σύζυγό του, αφού πρώτα τη χτύπησε, και έπειτα κάλεσε την αστυνομία δηλώνοντας την παραπάνω φράση. Σύμφωνα με τις μαρτυρίες και όσα έγιναν γνωστά μετά τον φόνο, ο δράστης είχε οδηγηθεί και στο παρελθόν, το 2017 και το 2019, στο τοπικό αστυνομικό τμήμα για ενδοοικογενειακή βία, χωρίς ωστόσο να έχει γίνει γνωστή η μετέπειτα ποινική του μεταχείριση. Θα μπορούσε το έγκλημα αυτό να είχε αποφευχθεί;
Το ερώτημα αυτό εμφανίζεται ξανά και ξανά στο άκουσμα ακόμη μίας γυναικοκτονίας. Υπάρχει κάτι που θα μπορούσαν οι Αρχές να είχαν κάνει παραπάνω για να προστατεύσουν τη γυναίκα προτού χάσει τη ζωή της;

Ο Απόστολος Τσάπας εκφράζει έντονα τη λύπη του για την αποτυχία των διωκτικών αρχών να προστατεύσουν τα δικά του παιδιά. Η 28χρονη Κωνσταντίνα Τσάπα μαζί με τον 29χρονο αδερφό της Γιώργο Τσάπα δολοφονήθηκαν στις 5 Απριλίου 2021 από τον εν διαστάσει σύζυγό της στο χωριό Μακρινίτσα του Πηλίου. Η διπλή δολοφονία κυρίευσε τις ειδήσεις εκείνων των ημερών μέσα στο τρίτο κύμα της πανδημίας της Covid-19, περίοδο κατά την οποία ίσχυαν ακόμη αρκετά περιοριστικά μέτρα. Τέσσερις μέρες πριν από τους φόνους ο εν διαστάσει σύζυγος είχε επιτεθεί βίαια στο ίδιο σπίτι ξανά στη μητέρα του ανήλικου παιδιού του και τους γονείς της.

«Στον καβγά τότε στη Μακρινίτσα, πριν από τη δολοφονία, είχε έρθει στο σπίτι και μας χτύπησε και τους τρεις, εμένα, τη γυναίκα μου και τη συγχωρεμένη την κόρη μου. Τότε τον πήρε η αστυνομία, τον πήγαν μέσα, τον κράτησαν κάνα δίωρο-τρίωρο. Τον αφήσαν, όμως, καθώς μου λέγανε “δεν μπορούμε να τον κρατήσουμε άλλο”. Επαιρναν συνεχώς την κόρη μου τηλέφωνο και την ενοχλούσαν, “τι να τον κάνουμε, δεν μπορούμε να τον κρατήσουμε άλλο”. Και αντί να τον κρατήσουν, αφέθηκε ελεύθερος. Καταθέσαμε μήνυση, αλλά δεν τον συνέλαβαν. Τώρα και να ρίξουμε ευθύνες… Το κακό έγινε, τα παιδιά μου εμένα δεν πρόκειται να γυρίσουν πίσω» περιγράφει συντετριμμένος στο MIIR ο Απόστολος Τσάπας και προσθέτει ότι η κόρη του είχε καταθέσει ασφαλιστικά μέτρα εναντίον του δράστη, ωστόσο αυτά δεν εκδικάστηκαν εγκαίρως.

«Τα ασφαλιστικά μέτρα όμως ήταν προγραμματισμένα να εκδικαστούν την επόμενη μέρα της δολοφονίας. Και φυσικά τη σκότωσε και δεν πρόλαβε να εκδικαστεί η λήψη τους» τονίζει η Ανθούλα Ανάσογλου, συνήγορος της οικογένειας των θυμάτων. «Του είχε γίνει μήνυση για ενδοοικογενειακή βία το 2021, ωστόσο στο πλαίσιο του αυτοφώρου δεν είχε συλληφθεί ποτέ. Οι αστυνομικές δυνάμεις είχαν ανεκτική στάση απέναντι στον δράστη. Μέσα μάλιστα στο ακροατήριο στη δίκη ο αστυνομικός μάρτυρας παραδέχτηκε ότι τον αφήσαμε ελεύθερο λέγοντας στη σύζυγο “εντάξει μωρέ, σε αγαπάει, δεν θα σου κάνει κακό”. Και “εντάξει μωρέ, ζευγάρι ήταν, θα τα ξαναέβρισκαν”. Το είπε αυτό ο αστυνομικός μάρτυρας στο δικαστήριο και προκλήθηκε μεγάλη ένταση».

Σε μικρά μέρη όπου γνωρίζονται όλοι, όπως στην περίπτωση της Μακρινίτσας, η παρεμβατικότητα των αστυνομικών ξεπερνά τα καθήκοντά τους στις υποθέσεις ενδοοικογενειακής βίας, εξηγεί η δικηγόρος της οικογένειας Τσάπα: «Οι αστυνομικοί παίζουν τον ρόλο των ψυχολόγων και προσπαθούν να καθησυχάσουν τους συζύγους, χωρίς να καταλαβαίνουν το μέγεθος της σοβαρότητας. Η κοπέλα, δυστυχώς, ό,τι και να έκανε, μα ό,τι και να έκανε, έπεσε στο κενό! Ηταν σαν να υπήρχε ένα θρίλερ που ξέρεις πώς θα τελειώσει. Φωτογραφίες τις προηγούμενες μέρες του φονικού έδειχναν που την έσπασε στο ξύλο, με μαυρισμένο μάτι. Την έβριζε, την κλείδωνε, ατελείωτη βία. Δύο χρόνια συνέβαιναν αυτά. Είχε χτυπήσει στο παρελθόν ξανά τον αδελφό και τους γονείς. Επί δύο χρόνια υπήρχε μια συστηματική κάλυψη. Εδειχναν όλα ότι θα γίνει τραγωδία – και έγινε».

Τα αίτια ενός προδιαγεγραμμένου εγκλήματος

Οπως προκύπτει από τη διασυνοριακή έρευνα δεδομένων που πραγματοποίησε το Μεσογειακό Ινστιτούτο Ερευνητικής Δημοσιογραφίας (MIIR) στο πλαίσιο του Ευρωπαϊκού Δικτύου Δημοσιογραφίας Δεδομένων (EDJNet) μαζί με 18 συνολικά ευρωπαϊκούς δημοσιογραφικούς οργανισμούς με στόχο τη συγκέντρωση επικαιροποιημένων στοιχείων για την έκταση της έμφυλης βίας στην Ευρώπη, στην Ελλάδα η περίοδος της πανδημίας χαρακτηρίστηκε από την τρομακτική αύξηση κατά 110,2% στα θύματα σωματικής βίας το 2020 και κατά 90,4% το 2021, αφού το 2020 είχαν καταγραφεί 3.609 θύματα σωματικής βίας, που έφτασαν τα 6.873 το 2021. Στο ίδιο διάστημα τα θύματα ψυχολογικής βίας αυξήθηκαν από 2.906 σε 5.350, ενώ τα θύματα σεξουαλικής βίας από 69 σε 141. Ανάλογα περιστατικά σωματικής, σεξουαλικής, οικονομικής και ψυχολογικής βίας αντιμετώπισαν χιλιάδες γυναίκες στην Ευρώπη.

Παρά την εγκύκλιο Πλιώτα στην πράξη η παροχή προστασίας και η απονομή δικαιοσύνης δεν κινούνται όσο γρήγορα πρέπει.

Η Σύμβαση της Κωνσταντινούπολης περιλαμβάνει πολλές τέτοιες προβλέψεις για την προστασία των επιζωσών ενδοοικογενειακής βίας και των παιδιών που κακοποιούνται άμεσα και/ή εκτίθενται στην κακοποίηση της μητέρας τους τις οποίες, δυστυχώς, η χώρα μας επιλέγει να μην εφαρμόζει ή ακόμα και να παραβιάζει δια νόμου (Ν.4800/2021). Ενδεικτικά αναφέρονται τα άρθρα 26, 31 και 45 που στοχεύουν στην προστασία των παιδιών και τα άρθρα 48, 51, 52, 53 και 56 που εστιάζουν στην αξιολόγηση και διαχείριση κινδύνου με στόχο την πρόληψη της επαναθυματοποίησης. «Η αποτελεσματική εφαρμογή αυτών και άλλων προβλέψεων της Σύμβασης απαιτεί, για κάθε υπόθεση ενδοοικογενειακής βίας που αναφέρεται ή καταγγέλλεται την ειλικρινή, άμεση και συντονισμένη, διατομεακή ανταπόκριση αστυνομίας, δικαιοσύνης και υπηρεσιών υποστήριξης (εξειδικευμένων και γενικών), την οποία επιχειρεί να σχεδιάσει το Ευρωπαϊκό Δίκτυο κατά της Βίας μαζί με όλες τις αρμόδιες Αρχές και Φορείς, στο πλαίσιο του προγράμματος συνεργασίας Ελλάδας-Ισλανδίας “ACF Έργου GR_IS_UnitedForDVSurvivors”», εξηγεί η Κική Πετρουλάκη και, προσθέτει: «Στο τέλος του 2023 θα δούμε εάν η προστασία γυναικών και παιδιών από την ενδοοικογενειακή βία και η μείωση των γυναικοκτονιών αποτελεί πράγματι πολιτική βούληση και προτεραιότητα ή εάν το μόνο που ενδιαφέρει την χώρα μας είναι να μην ‘ακούγεται’ πως παραβιάζουμε την Ευρωπαϊκή και Διεθνή Νομοθεσία και τα ανθρώπινα δικαιώματα των επιζωσών ενδοοικογενειακής βίας και των παιδιών τους…» 

Μεταξύ των δεδομένων που αναλύθηκαν στο πλαίσιο της έρευνας του MIIR ήταν και ο αριθμός διώξεων, καταδικαστικών αποφάσεων και φυλακίσεων των δραστών ενδοοικογενειακής βίας, προκειμένου να υπάρξει μια σχετική εκτίμηση της σχέσης διώξεων και φυλακίσεων για άντρες δράστες ενδοοικογενειακής βίας κατά γυναικών. Από τα διαθέσιμα στοιχεία που συλλέχθηκαν στην Ελλάδα για το 2020 εκτιμάται ότι συγκριτικά με τον αριθμό δραστών ενδοοικογενειακής βίας κατά γυναικών (4.436) το ποσοστό διώξεων φτάνει στο 70,6% (3.132). Οι καταδίκες αγγίζουν το 20,9% των διώξεων, ενώ το ποσοστό των φυλακίσεων υπολογίζεται στο 13,7% των καταδικαστικών αποφάσεων. Ωστόσο, συγκρίνοντας τον αριθμό των δραστών με εκείνο των αντρών που φυλακίστηκαν, εκτιμάται ότι για κάθε 100 δράστες που καταγράφηκαν το 2020 μόλις 2 φυλακίστηκαν. Συνολικά δηλαδή μόλις το 2% των δραστών που άσκησαν βία κατά γυναικών συντρόφων τους φυλακίστηκε.

Αξίζει να αναφερθεί ότι είναι πιθανό να υπάρχουν παρεκκλίσεις στα δεδομένα και ότι τα ποσοστά αυτά είναι απολύτως ενδεικτικά και υπερεκτιμημένα, καθώς οι ποινικές διώξεις που ασκήθηκαν το 2020 αφορούν και υποθέσεις που καταγγέλθηκαν το 2019 ή και το 2018. Ωστόσο αποτελούν μια σχετική εκτίμηση της σχέσης μεταξύ διώξεων και φυλακίσεων των ανδρών δραστών εγκλημάτων βίας κατά γυναικών σε ένα συγκεκριμένο χρονικό διάστημα και ερμηνεύονται ως δείκτης μιας τάσης.  Με παρόμοιο συλλογισμό αξίζει να υπολογιστεί το ποσοστό των υποθέσεων όπου η ποινική δίωξη έπαυσε επειδή υπήχθησαν σε ποινική διαμεσολάβηση (21,7% και 33,4% των ποινικών διώξεων του 2020 και 2021 αντίστοιχα) καθώς και το ποσοστό των υποθέσεων για τις οποίες εκδόθηκαν περιοριστικοί όροι, το οποίο κυμαίνεται από 0,6% – 1,6% επί των ποινικών διώξεων που ασκήθηκαν κατά τα έτη 2016-2020.

Οι ποινές και η αναγνώριση της γυναικοκτονίας

Η ελληνική κυβέρνηση πρόσφατα προχώρησε στην αυστηροποίηση των ποινών και του πλαισίου έκτισής τους για τους δράστες εγκλημάτων ενδοοικογενειακής βίας. Είναι αυτή όμως η λύση;

«Η αυστηροποίηση των ποινών όχι μόνο δεν είναι πανάκεια, αλλά φαίνεται και ατελέσφορη. Αυτό δεν σημαίνει ότι η ποινή δεν θα πρέπει να είναι ανάλογη με τη βαρύτητα της πράξης, αλλά ότι από μόνη της μια αυστηρή ποινή δεν αρκεί για να αποτρέψει τον δράστη ή για να επιβεβαιώσει την εμπιστοσύνη των πολιτών στους θεσμούς και την απονομή δικαιοσύνης» εξηγεί η Χαρά Χιόνη-Χότουμαν, δικηγόρος στο Κέντρο για τα Εμφυλα Δικαιώματα και την Ισότητα «Διοτίμα». Τονίζει επίσης ότι η μη σωστή εφαρμογή του ποινικού πλαισίου κινδυνεύει να καταστήσει «την ποινική απόκριση κενό γράμμα» και προσθέτει ότι η συχνότητα του φαινομένου των γυναικοκτονιών δείχνει πως η Ελλάδα είναι αναγκαίο να επανεκτιμήσει την απόκρισή της στα εγκλήματα βίας κατά των γυναικών μέσω της αναγνώρισης των γυναικοκτονιών. Επισημαίνει ωστόσο πως πρέπει άμεσα «να επικαιροποιηθούν τα εργαλεία προστασίας μέσω, για παράδειγμα, αυστηροποίησης του πλαισίου γι’ αυτούς που παραβιάζουν αποφάσεις οι οποίες σκοπό έχουν να προστατέψουν το θύμα και να προλάβουν την τέλεση εγκλημάτων βίας».

Με άρθρο του τον περασμένο Οκτώβριο ο πρωθυπουργός Κυριάκος Μητσοτάκης κατέστησε σαφές πως δεν είχε πρόθεση νομικής αναγνώρισης της γυναικοκτονίας στην Ελλάδα, αλλά υποσχόταν πως θα κάνει ό,τι είναι δυνατόν προκειμένου να περιοριστεί το φαινόμενο. Μεταξύ άλλων αναφέρθηκε στην ίδρυση 18 αστυνομικών «Γραφείων Αντιμετώπισης Ενδοοικογενειακής Βίας», επιφορτισμένων με τη διαχείριση των περιστατικών και την παροχή πληροφοριών σε θύματα. Και εκεί όμως έχουν αναφερθεί περιπτώσεις υποστελέχωσης, αλλά και συμπεριφορές από στελέχη που αποθάρρυναν τις γυναίκες από το να καταγγείλουν.

«Γίνονται συνεχώς εκπαιδεύσεις των αστυνομικών για την καλύτερη διαχείριση των περιστατικών έμφυλης και ενδοοικογενειακής βίας» υποστηρίζει η υφυπουργός για τη Δημογραφική Πολιτική και την Οικογένεια, Μαρία Συρεγγέλα, προσθέτοντας πως για την πρόληψη και την αποτροπή της βίας κατά των γυναικών το νομοθετικό πλαίσιο μπορεί να συμβάλει μόνο κατά ένα μέρος. Σε ό,τι έχει να κάνει με τη νομική κατοχύρωση όμως της γυναικοκτονίας, αναφέρει ότι «το θέμα δεν είναι πώς θα ονομάσουμε αυτά τα εγκλήματα κατά των γυναικών αλλά το πιο σημαντικό είναι να εστιάσουμε στην πρόληψη των φαινομένων και να δώσουμε ένα τέλος στις νοοτροπίες που επιτρέπουν κακοποιητικές συμπεριφορές».

Στην Κύπρο, όπου η γυναικοκτονία αναγνωρίστηκε τον Ιούλιο του 2022 ως ιδιώνυμο αδίκημα έπειτα από εισήγηση της προέδρου της Κυπριακής Βουλής, Αννίτας Δημητρίου, η εικόνα είναι διαφορετική. 

Μιλώντας στο MIIR η κα. Δημητρίου, η οποία είναι και η πρώτη γυναίκα στη θέση αυτή στην Κύπρο, αναφέρει πως ο όρος δεν αναιρεί τον όρο ανθρωποκτονία, αλλά επιδρά συμπληρωματικά και ενισχυτικά. «Οφείλουμε καταρχάς να λέμε τα πράγματα με το όνομά τους, για να μπορέσουμε να επιτύχουμε την αποτελεσματική αντιμετώπισή τους. Γι’ αυτόν τον λόγο ακριβώς επιμένουμε στη σημαντικότητα του όρου γυναικοκτονία, γιατί κωδικοποιεί, νοηματοδοτεί και ονοματίζει την πιο ακραία μορφή έμφυλης βίας – και κάθε σύγχρονη κοινωνία που σέβεται τον εαυτό της οφείλει να παραδεχτεί ότι τα θύματα της ενδοοικογενειακής και σεξουαλικής βίας, τα θύματα μισογυνισμού, τα θύματα άσκησης βίας από ερωτικό σύντροφο, τα θύματα εγκλημάτων “τιμής” ή για θρησκευτικές πεποιθήσεις είναι γυναίκες και όχι άντρες. Ως εκ τούτου η θέσπιση της γυναικοκτονίας ως ιδιώνυμου αδικήματος -έναντι του εγκλήματος του κοινού Ποινικού Δικαίου της ανθρωποκτονίας- δίνει έμφαση στην ένταση, στην προέλευση και στην αιτία του εγκλήματος. Υπάρχει συνεπώς ανάγκη νομικού διαχωρισμού. Παράλληλα προστίθεται στην εργαλειοθήκη για την εξάλειψη του φαινομένου ακόμη μία πολύτιμη παράμετρος: η δυνατότητα μιας επίσημης καταγραφής των γυναικοκτονιών».

Όπως έδειξε και η έρευνα του MIIR, υπάρχει ένα σημαντικό πανευρωπαϊκό κενό δεδομένων ως προς τον πραγματικό αριθμό των γυναικοκτονιών πρωτίστως, αλλά και των γυναικών θυμάτων σωματικής, σεξουαλικής, ψυχολογικής και οικονομικής βίας. Υπάρχει επίσης σημαντικό κενό ως προς τον πραγματικό αριθμό των δραστών αυτών των εγκλημάτων. Σε Ελλάδα και Ευρώπη ειδικοί, γυναικείες οργανώσεις και συλλογικότητες που τάσσονται υπέρ της αναγνώρισης της γυναικοκτονίας ως ιδιώνυμου αδικήματος τονίζουν πως είναι ίσως ο μόνος τρόπος να μπει φρένο στην υποκαταγραφή των εγκλημάτων που σκοτώνουν και πληγώνουν χιλιάδες γυναίκες κάθε χρόνο.

Τα δεδομένα που προέκυψαν από την έρευνα, καθώς και τα συμπεράσματα σχετικά με τα θεσμικά κενά στην πρόληψη και υποστήριξη των θυμάτων αλλά και στην απονομή δικαιοσύνης, δείχνουν πως ο ακήρυχτος πόλεμος κατά των γυναικών στην Ευρώπη δεν πρόκειται να σταματήσει εάν πολίτες και πολιτικοί δεν κοιτάξουν κατάματα το πρόβλημα και δεν επενδύσουν οικονομικά και ποιοτικά στην ενίσχυση του συστήματος προστασίας γυναικών και ευάλωτων ομάδων, στην εφαρμογή των νόμων και στη συστηματική εκπαίδευση των νέων γύρω από ζητήματα ισότητας των φύλων και σεξουαλικών σχέσεων. Είναι αυτό ίσως και ένας μικρός φόρος τιμής προς τις γυναίκες που έχασαν μέχρι τώρα τη ζωή τους εξαιτίας εγκλημάτων που θα μπορούσαν να είχαν αποφευχθεί.

Στην έρευνα που διεξήχθη από τον Οκτώβριο 2022 ως τον Φεβρουάριο 2023 συμμετείχαν ακόμη 14 μέλη του EDJNet: Deutsche Welle (Γερμανία), Openpolis, OBC Transeuropa (Ιταλία), Civio, El Confidencial (Ισπανία), Divergente(Πορτογαλία), CINS (Σερβία), Pod črto (Σλοβενία), BIQdata/Gazeta Wyborcza, Frontstory.pl (Πολωνία), Deník Referendum (Τσεχία), EUrologus/HVG(Ουγγαρία), PressOne (Ρουμανία), Journalism++ (Σουηδία). Στην έρευνα συνέβαλαν επίσης με δεδομένα οι δημοσιογραφικές ομάδες: Noteworthy(Ιρλανδία), Investigace (Τσεχία) και Atlatszo (Ουγγαρία).

Η έρευνα δημοσιεύθηκε σε τρία μέρη στo miir.gr και την ΕφΣυν. 

Δείτε εδώ το 1ο μέρος της έρευνας:

Γυναικοκτονίες και αύξηση της βίας κατά των γυναικών στην Ευρώπη στον καιρό της πανδημίας.

Δείτε εδώ το 2ο μέρος της έρευνας:  

Εγκλωβισμένες στον λαβύρινθο της ενδοοικογενειακής βίας

Προκαταβολή ποινής η προφυλάκιση

Ο σταθερά μεγάλος αριθμός προφυλακισμένων γεννά εύλογα το ερώτημα γιατί αυτό συμβαίνει. «Στην Ελλάδα η προσωρινή κράτηση λειτουργεί πολλές φορές ως προκαταβολή ποινής, μολονότι το στοιχείο αυτό ασφαλώς και δεν αναφέρεται στο νόμο» εξηγεί στο MIIR ο Κώστας Κοσμάτος, καθηγητής Εγκληματολογίας στο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης. «Έτσι, όταν πρόκειται για ένα σοβαρό έγκλημα, η βαρύτητα της πράξης, μολονότι ο νομοθέτης λέει πως μόνο αυτή δεν αρκεί, τις περισσότερες φορές αποτελεί το κρίσιμο και πολλές φορές αποφασιστικό κριτήριο που χρησιμοποιείται για την επιβολή προσωρινής κράτησης».

Η χειρότερη επίδοση της δεκαετίας σημειώθηκε τη διετία 2012-2013, με το 34% και 34,6% αντίστοιχα των φυλακισμένων όλης της χώρας να είναι σε καθεστώς προσωρινής κράτησης. Ο μέσος όρος των προφυλακισμένων τη δεκαετία 2010-2020 άγγιξε στην Ελλάδα το 30%.

Στη χρήση του μέτρου της προφυλάκισης ως «προκαταβολή ποινής» αναφέρεται και ο καθηγητής Σωφρονιστικής Πολιτικής στο Πανεπιστήμιο της Θράκης, Νικόλαος Κουλούρης, «καθώς γίνεται μια εκτίμηση από εισαγγελείς και ανακριτές, που βασίζονται, κατά τον νόμο, στην ύπαρξη ισχυρών, “σοβαρών” ενδείξεων, ότι την πράξη για την οποία κατηγορείται κάποιος την έχει τελέσει και είναι ένοχος γι’ αυτήν. Πρόκειται για μια προδικαστική κρίση περί ενοχής, που μπορεί να προκαταλαμβάνει και τους δικαστές. Οι τελευταίοι βλέπουν ποιο κατηγορούμενο πρόσωπο έρχεται στη δίκη ελεύθερο ή με περιοριστικούς όρους, ή αν μετάγεται ως προσωρινά κρατούμενος/-η από τη φυλακή. Όταν συμβαίνει αυτό, δύσκολα περνάει απαρατήρητο, ακριβώς λόγω και των προϋποθέσεων που προβλέπονται στον Κώδικα Ποινικής Δικονομίας για την προσωρινή κράτηση. Προϋποθέσεων που, εκτός από την πιθανολόγηση της ενοχής, αφορούν και την κοινωνική και ποινική κατάσταση των κατηγορουμένων, δηλαδή την έλλειψη γνωστής διαμονής, το ποινικό ιστορικό τους, την επικινδυνότητά τους για τέλεση άλλων αξιόποινων πράξεων και γενικά ό,τι κρίνεται από τους λειτουργούς της δικαιοσύνης πως δείχνει διάθεση αποφυγής της απονομής της και προηγούμενες δικαστικές εμπλοκές».

Η προφυλάκιση είναι ένα από τα τρία περιοριστικά μέτρα που δύναται να αποφασίσουν οι δικαστικές αρχές για έναν κατηγορούμενο εν όψει της δίκης. Τα άλλα δύο είναι οι γνωστοί περιοριστικοί όροι (πχ, παρουσία στο τμήμα 1 φορά το μήνα, απαγόρευση εξόδου από τη χώρα, κτλ) και ο κατ’ οίκον περιορισμός με μέσα ηλεκτρονικής επιτήρησης, το περίφημο βραχιολάκι. Πότε και υπό ποιες προϋποθέσεις όμως μπορούν να αποφασίζουν οι δικαστές το μέτρο της προφυλάκισης;

Σύμφωνα με τον Κώδικα Ποινικής Δικονομίας, η προσωρινή κράτηση μπορεί να επιβληθεί στην περίπτωση κακουργήματος, όταν για τον κατηγορούμενο υπάρχουν σοβαρές ενδείξεις ενοχής, με σκοπό να αποτραπεί η τέλεση νέων εγκλημάτων ή η φυγοδικία. Η προσωρινή κράτηση επιβάλλεται εφόσον αιτιολογημένα κριθεί ότι δεν επαρκούν οι περιοριστικοί όροι ή ο κατ’ οίκον περιορισμός με ηλεκτρονική επιτήρηση (βραχιολάκι), και ο κατηγορούμενος δεν έχει γνωστή διαμονή ή έχει κάνει προπαρασκευαστικές ενέργειες διαφυγής.

Το ανώτερο όριο διάρκειας προφυλάκισης για το ίδιο έγκλημα είναι ένα έτος, και «σε εντελώς εξαιρετικές περιστάσεις», όπως περιγράφει ο ΚΠΔ, μπορεί να παραταθεί κατά ένα ακόμη εξάμηνο και εφόσον πρόκειται για κατηγορία που επισείει ισόβια κάθειρξη ή ανώτατο όριο ποινής τα 15 χρόνια. Όμως, ακόμη και το 18μήνο ανώτατο όριο προφυλάκισης (και συνταγματικά κατοχυρωμένο) μπορεί να «σπάσει» και να επεκταθεί κατ’ ένα ακόμη έτος, εφόσον ασκηθεί νέα ποινική δίωξη για άλλη πράξη μέσα στους τρεις τελευταίους μήνες πριν από την πάροδο του 18μηνου.

Οι προϋποθέσεις του νόμου ή η απαξία της πράξης δεν είναι τα μόνα που καθοδηγούν τη δικαστική κρίση. Η απόφαση μιας προφυλάκισης υπογραμμίζει ο Κοσμάτος «συνδέεται ακόμη και με τη θεατότητα μιας υπόθεσης, δηλαδή την προβολή της υπόθεσης από τα Μέσα Μαζικής Ενημέρωσης και την απήχησή της στην κοινή γνώμη. Νομίζω ότι πάντα  η πίεση του κοινού είναι σε θέση να επηρεάζει ως ένα βαθμό τη σχετική κρίση».  

Από την άλλη, πολλές φορές τα δικαστικά όργανα, τονίζει ο Κουλούρης, «έχοντας μια γενικότερη εικόνα του τι σημαίνει επικίνδυνος εγκληματίας, έχουν μια δυσμενή διακριτική μεταχείριση σε βάρος ανθρώπων που ανήκουν σε συγκεκριμένες κοινωνικές ομάδες. Υπάρχουν δηλαδή κάποιοι εξωνομικοί παράγοντες που επηρεάζουν τη δικαστική κρίση. Αν π.χ. το κατηγορούμενο πρόσωπο είναι αλλοδαπός/ή και μάλιστα μετανάστης/-ρια, χρήστης/-ρια εξαρτησιογόνων ουσιών που εμπλέκεται και στη διακίνησή τους δρώντας στον δρόμο, η κρίση περί ανεπάρκειας άλλων, πιο ήπιων περιοριστικών μέτρων, για την εξασφάλιση της παρουσίας του/της στη δίκη, που οδηγεί στην επιβολή προσωρινής κράτησης, διαμορφώνεται πιο εύκολα σε σύγκριση με ένα ημεδαπό, ευκατάστατο πρόσωπο που κατηγορείται για ένα οικονομικό έγκλημα. Οι λειτουργοί της δικαιοσύνης θα υποστηρίξουν ότι στην πρώτη κατηγορία περιπτώσεων είναι υπαρκτός και μεγαλύτερος ο κίνδυνος φυγής, ωστόσο, η εγκληματολογική ανάγνωση λέει ότι ορισμένα κοινωνικά χαρακτηριστικά των κατηγορουμένων δημιουργούν μια ασυνείδητη προκατάληψη που αποτυπώνεται και στις κρίσεις τους περί της επιβολής ή μη προσωρινής κράτησης».

Τα δεδομένα της έκθεσης του Συμβουλίου επιβεβαιώνουν πλήρως τον Κουλούρη. Σύμφωνα με αυτά, σε σύνολο 2662 προφυλακισμένων το 2021, οι αλλοδαποί κρατούμενοι ανέρχονται σε 1718 και οι ημεδαποί σε  944. Ποσοστό δηλαδή 64,5% των προφυλακισμένων είναι αλλοδαποί.

«Πρόκειται για την αποτύπωση σε αριθμούς της εγκληματοποίησης της φτώχειας και της μετανάστευσης» σχολιάζει ο πολύπειρος δικηγόρος και πρώην μέλος του ΔΣ του Δικηγορικού Συλλόγου Αθηνών, Κώστας Παπαδάκης, προσθέτοντας, ότι «οι ξενοφοβικές προκαταλήψεις συμβάλλουν στη δυσμενέστερη διακριτική μεταχείριση του πληθυσμού των αλλοδαπών και τους οδηγούν αβλεπεί σε προσωρινή κράτηση. Οι άνθρωποι αυτοί συχνά αντιμετωπίζονται ως πολίτες γ’ κατηγορίας, εξωθούνται σε απολογίες στην ανάκριση και σε δίκη χωρίς να καταλαβαίνουν πολλά-πολλά από τις δικογραφίες, με έναν μεταφραστή μάλιστα ο οποίος πολλές φορές μεταφράζει όχι στη μητρική τους, αλλά σε μια ενδιάμεση, στα αγγλικά».

Πάνω από έναν χρόνο φυλακή μέχρι να διεξαχθεί η δίκη

Υπάρχει ωστόσο ένα ακόμη αξιομνημόνευτο στοιχείο που όχι μόνο διαφοροποιεί επί τα χείρω τη χώρα μας σε σχέση με άλλες ευρωπαϊκές χώρες, αλλά φανερώνει περαιτέρω πόσο ριζωμένο ως καθεστώς προκαταβολικής τιμωρίας είναι το μέτρο της προφυλάκισης στο ελληνικό ποινικό σύστημα. Σύμφωνα με την ανάλυση των δεδομένων της έκθεσης του Συμβουλίου της Ευρώπης, η Ελλάδα εμφανίζει μέση διάρκεια προσωρινής κράτησης τους 13,2 μήνες, όταν η αντίστοιχη μέση διάρκεια στην Ευρώπη (european median) είναι 4,5 μήνες. Μεταξύ μάλιστα των χωρών της ΕΕ για τις οποίες είναι διαθέσιμο το στοιχείο, η Ελλάδα έρχεται πρώτη και ακολουθούν η Πορτογαλία με μέση διάρκεια 11,3 μήνες και η Ιταλία με 7,6 μήνες.  

Η μόνη χώρα στην Ευρώπη που ξεπερνάει την Ελλάδα (αλλά είναι εκτός ΕΕ), είναι η Σερβία με μέση διάρκεια προφυλάκισης 17,9 μήνες.

«Ο ανώτατος χρόνος που επιτρέπεται να διαρκεί η προσωρινή κράτηση σύμφωνα με το Σύνταγμα και τη δικονομική νομοθεσία, δηλαδή οι 18 μήνες, σε συνδυασμό με τη βραδύτητα απονομής της ποινικής δικαιοσύνης αποτελούν ένα πλαίσιο που διευκολύνει τον παρατεταμένο χρόνο παραμονής στη φυλακή μέχρι να διεξαχθεί η δίκη, σε καθεστώς υποδικίας», εξηγεί ο Κουλούρης για τα ευρήματα της έκθεσης. 

Το ίδιο αναφέρει και ο Κοσμάτος υπογραμμίζοντας ότι «σίγουρα έχει σχέση με τον αργό χρόνο απονομής της ποινικής δικαιοσύνης, και στις πολυπρόσωπες δίκες αυτό είναι ακόμη πιο δύσκολο». Ωστόσο, το θέμα σχετίζεται και με όλο τον ανακριτικό μηχανισμό και τις υποδομές που παρέχονται τόσο υλικά, όσο και σε ανθρώπινο (εξειδικευμένο επιστημονικό) προσωπικό. Για παράδειγμα, σημειώνει, «για να μεταφραστεί ένα έγγραφο της δικογραφίας, πρέπει να σταλεί στο υπ. Εξωτερικών και αυτό μπορεί να πάρει από 2 έως και 6 μήνες. Ή στις υποθέσεις με οικονομικά, τραπεζικά κλπ, στοιχεία θα οριστεί πραγματογνώμονας από τον πίνακα και θα υποβάλλει την έκθεσή του μετά την πάροδο μηνών, κλπ.  Η ανακριτική διαδικασία δεν είναι μόνο οι καταθέσεις των μαρτύρων και των κατηγορούμενων. Υπάρχει μια σειρά ενεργειών και ανακριτικών πράξεων, που έχουν σχέση με εργαστήρια, ιατροδικαστές, πραγματογνώμονες, δηλαδή με υπηρεσίες που δεν υπάγονται στη δικαιοδοσία των δικαστηρίων».

Την ίδια στιγμή, η κατάχρηση του μέτρου και η μεγάλη παραμονή στη φυλακή πριν από τη δίκη, όπως είναι εύλογο, έχουν και έναν παράπλευρο αντίκτυπο στο χρόνιο πρόβλημα υπερπληθυσμού των ελληνικών φυλακών, επιτείνοντας τις συνθήκες συνωστισμού. Αυτές δεν αμβλύνθηκαν ούτε την περίοδο της Covid-19, καθώς το ελληνικό κράτος -σε αντίθεση με τις περισσότερες ευρωπαϊκές χώρες- δεν προχώρησε σε κανένα μέτρο αποσυμφόρησης, όπως απέδειξε η έρευνα του MIIR σε συνεργασία με το iMEdD για τη διάδοση της Covid-19 στις ελληνικές φυλακές. Αντίθετα, μάλιστα, αυξήθηκε ο πληθυσμός των φυλακών την ίδια περίοδο καταγράφοντας το 2021 αύξηση 3,6% σε σχέση με το 2020.  Την ίδια στιγμή, η πληρότητα με βάση τη συγκριτική ανάλυση πραγματικού πληθυσμού κρατουμένων και θέσεων σε κάθε ίδρυμα, ξεπέρασε το 111%, εμφανίζοντας υπερπληθυσμό με 111,4 κρατούμενους ανά 100 θέσεις, επίδοση που είναι η δεύτερη χειρότερη στην ΕΕ μετά τη Ρουμανία.

Προφυλακισμένος επτά μήνες για επεισόδια σε διαδήλωση παρότι την ίδια ώρα έπαιζε μπάσκετ

Τα κριτήρια βάσει των οποίων συχνά εισαγγελείς και ανακριτές επιλέγουν για να προχωρήσουν σε προσωρινή κράτηση ή μη, προκαλούν κατά διαστήματα το δημόσιο αίσθημα, όχι μόνο για την επιλεκτικότητα που αυτά παρουσιάζουν, αλλά και για την άδικη μεταχείριση που μπορεί να επιφέρουν σε κατηγορούμενους, οι οποίοι αποδεικνύονται αθώοι, ωστόσο, έχουν υποστεί τη στέρηση της ελευθερίας τους και πολλαπλές άλλες συνέπειες.

Εμβληματικό πρόσφατο παράδειγμα συνιστά η άδικη προφυλάκιση για 7 ολόκληρους μήνες του 30χρονου Αλέξανδρου Μ. (σ.σ. αποκαλούμενου στα ΜΜΕ και ως «Ινδιάνου») μετά από τη μαζική διαδήλωση τον Μάρτιο του 2021 στη Νέα Σμύρνη ενάντια στην αστυνομική βία. Η πορεία περιλάμβανε εκτεταμένες συγκρούσεις μεταξύ διαδηλωτών και αστυνομικών δυνάμεων, κατά τη διάρκεια των οποίων ένας εποχούμενος αστυνομικός δέχθηκε επίθεση, η οποία καταγράφηκε από τις κάμερες. Το ίδιο βράδυ ο πρωθυπουργός Κ. Μητσοτάκης προέβη σε διάγγελμα για τον τραυματισμό του αστυνομικού (όχι όμως και για τις καταγεγραμμένες βιαιότητες των αστυνομικών υπαλλήλων). Τρεις ημέρες αργότερα συνελήφθη έξω από την εργασία του ο Αλέξανδρος Μ.

«Ο Αλέξανδρος ήταν ο ορισμός του εξιλαστήριου θύματος προκειμένου να φανεί στην κοινή γνώμη ότι βρέθηκε ο ένοχος», μας λέει ο συνήγορός του, Παύλος Σαράκης. Την ημέρα και την ώρα που υποτίθεται ότι βιαιοπραγούσε κατά του εποχούμενου αστυνομικού, ο ίδιος έπαιζε μπάσκετ σε γειτονιά της Ελευσίνας, μια περιοχή 35 λεπτά (χωρίς κίνηση) με το αυτοκίνητο από το σημείο των συγκρούσεων. Το γεγονός  αποδείχθηκε και με βιντεοσκοπικό υλικό που ήταν από την πρώτη στιγμή σε γνώση των ανακριτικών αρχών. Παρόλα αυτά, χρειάστηκε να περάσουν 7 μήνες με στέρηση της ελευθερίας του μέχρι να αποφυλακιστεί, και 14 μήνες μέχρι να απαλλαγεί εντελώς με βούλευμα του Δικαστικού Συμβουλίου Αθηνών.

«Ο Αλέξανδρος, ένας άνθρωπος εξαιρετικά χαμηλών τόνων, ταλαιπωρήθηκε σωματικά και ψυχολογικά αφάνταστα» εξηγεί στο MIIR ο Σαράκης, αφήνοντας αιχμές για πολιτική σκοπιμότητα από την πλευρά της κυβέρνησης και του υπ. Προστασίας του Πολίτη, αλλά και προς τις δικαστικές αρχές ότι οι τελευταίες αποφάσισαν την προφυλάκιση «διότι από την άλλη πλευρά το φερόμενο θύμα ήταν αστυνομικός».

Ένας στους πέντε κρατούμενους σε προληπτική κράτηση στην Ευρώπη

Σύμφωνα με την πρόσφατη έρευνα του Ευρωπαϊκού Δικτύου Δημοσιογραφίας Δεδομένων, μέλος του οποίου είναι και το MIIR, για το θέμα της προφυλάκισης ή προληπτικής κράτησης (pretrial detention) σε πανευρωπαϊκό επίπεδο, ένας στους πέντε κρατούμενους στις ευρωπαϊκές φυλακές βρίσκεται σε αυτό το καθεστώς. Συνολικά 100.000 προφυλακισμένοι βρίσκονταν στα κελιά των ευρωπαϊκών φυλακών το 2021, με τον διάμεσο αριθμό προφυλακισμένων στην Ευρώπη (european median) να είναι στο 21,6%.

Για την ανάλυση χρησιμοποιήθηκε μεθοδολογικά η γενική κατηγορία της έκθεσης του SPACE I «Κρατούμενοι που δεν εκτίουν τελική ποινή», καθώς στην πλειοψηφία των χωρών το νομικό καθεστώς είναι το ίδιο και αρκετές χώρες δεν επιμερίζουν τα δεδομένα τους μεταξύ όλων των κατηγοριών. Για παράδειγμα, η Ελλάδα και η Αυστρία ταυτίζουν τους υπόδικους με την κατηγορία αυτή, ενώ αντίθετα, η Γαλλία  συγκαταλέγει μεν τους υπόδικους, αλλά συμπεριλαμβάνει και ανθρώπους που περιμένουν την έφεση τους όντες φυλακισμένοι, αν και αποτελουν ισχνή μειοψηφία (7%).  

Αναλυτικά, ο αριθμός και τα ποσοστά των κρατούμενων σε καθεστώς προληπτικής κράτησης, ανά κράτος μέλος της ΕΕ, παρατίθεται στον παρακάτω χάρτη, που δημιουργήθηκε από την συνεργαζόμενη με το MIIR ισπανική δημοσιογραφική ομάδα CIVIO στα πλαίσια του EDJNET. 

Τα ανώτατα επιτρεπόμενα νομικά όρια προφυλάκισης ποικίλουν μεταξύ των ευρωπαϊκών κρατών, με αποτέλεσμα να μην μπορούν να εξαχθούν ομογενοποιημένα συμπεράσματα. Ένας κοινός κανόνας, που θεσπίστηκε από την Ευρωπαϊκή Σύμβαση Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων, είναι ότι ένα άτομο που βρίσκεται σε προληπτική κράτηση έχει το δικαίωμα «να δικαστεί εντός εύλογου χρόνου ή να αφεθεί ελεύθερος». Το πρόβλημα είναι ότι ο «εύλογος χρόνος» είναι σχετικός.

Με διαφορετικά συστήματα ποινικής αξιολόγησης, επεκτάσεων και παρατάσεων επί των επιτρεπόμενων ορίων, καθώς και παραλλαγές ανάλογα με το χρόνο του εγκλήματος, ο μέγιστος χρόνος που μπορεί να περάσει ένας κατηγορούμενος προφυλακισμένος (και μερικές φορές ισχύει μόνο για συγκεκριμένα εγκλήματα), είναι έξι μήνες στη Γερμανία και την Κροατία, ένα έτος στην Ιταλία, 18 μήνες στην Ελλάδα και τη Βουλγαρία και από ένα ως τέσσερα χρόνια στην Ουγγαρία, την Ισπανία και τη Γαλλία, ανάλογα με τη βαρύτητα της κατηγορίας.

Στον έλεγχο του Ευρωπαϊκού Δικαστηρίου η προφυλάκιση και διαπόμπευση 27 οροθετικών γυναικών

Aς γυρίσουμε όμως το ρολόι πίσω στον Μάιο του 2012. Είναι το έτος κατά το οποίο η ελληνική αστυνομία, μετά από εντολή των υπουργείων Προστασίας του Πολίτη και Υγείας, προχωρεί σε ένα πογκρόμ συλλήψεων οροθετικών γυναικών στο κέντρο της Αθήνας με την επίκληση λόγων δημοσίας ασφάλειας και υγείας. Εκατοντάδες γυναίκες προσαγάγονται και υποβάλλονται σε εξαναγκαστική ιατρική εξέταση για HIV, 27 εξ αυτών προφυλακίζονται με την κατηγορία της σκοπούμενης βαριάς σωματικής βλάβης γιατί -υποτίθεται- ως εκδιδόμενες διέσπειραν ενσυνείδητα τον ιό, παρότι δεν γνώριζαν  την οροθετικότητά τους, ενώ παράλληλα διαπομπεύονται με δημοσιοποίηση των στοιχείων και των φωτογραφιών τους.

Ακολουθούν και άλλες συλλήψεις, οι οποίες, ωστόσο, δεν οδηγούν στη δημοσιοποίηση των στοιχείων τους, μετά από τη διεθνή κατακραυγή αλλά και την αντίδραση πλήθους ελληνικών φορέων και οργανώσεων. Τα επόμενα χρόνια οι γυναίκες αθωώνονται, ωστόσο στο μεταξύ αρκετές έχουν περάσει ως και 11 μήνες προφυλακισμένες, ενώ τα στοιχεία και οι φωτογραφίες τους, παρότι «κατέβηκαν» από την επίσημη ιστοσελίδα της αστυνομίας, κυκλοφορούν στο διαδίκτυο μέχρι σήμερα. Σημειωτέον ότι μία γυναίκα αυτοκτόνησε, μετά την αθώωσή της, και άλλες έξι έχασαν τη ζωή τους για λόγους που σχετίζονται με την κακουχία, την επισφαλή υγεία τους και την απουσία υποστηρικτικού πλαισίου. 

«Θα μπορούσε να ισχυριστεί κάποιος ότι είναι αυθαίρετο να συνδέσουμε τον θάνατο των γυναικών με το πογκρόμ και τις προφυλακίσεις, ωστόσο, οι ευάλωτες αυτές γυναίκες δεν έλαβαν καμία υποστήριξη από το κράτος ούτε βέβαια αποκατάσταση ή επανόρθωση για όσα υπέφεραν εξαιτίας ενεργειών κρατικών υπαλλήλων και λειτουργών και τις στιγμάτισαν για πάντα», μας λέει η δικηγόρος Ελένη Σπαθανά, που υπερασπίστηκε μαζί με άλλους δικηγόρους από την Ομάδα Δικηγόρων για τα Δικαιώματα Προσφύγων και Μεταναστών αρκετές από τις γυναίκες αυτές. «Αντίθετα, οι γυναίκες αυτές φυλακίστηκαν, διαπομπεύθηκαν, στιγματίστηκαν δια βίου αλλά και μετά θάνατον, και χρησιμοποιήθηκαν σε μια ξεκάθαρη επιχείρηση πολιτικής σκοπιμότητας λίγο πριν από τις εκλογές του 2012. Με πρόταγμα το δόγμα της δημόσιας τάξης και ασφάλειας και την συμπερίληψη σε αυτό και της “προάσπισης της δημόσιας υγείας”, οι τότε ηγεσίες των Υπουργείων Υγείας και Προστασίας του Πολίτη επιδόθηκαν σε  ένα κυνήγι μαγισσών, με  δηλώσεις αρχικά του υπουργού Υγείας Λοβέρδου για “υγειονομικές βόμβες σε περιοχές της Αθήνας”, για “μετανάστες που διασπείρουν λοιμώδη νοσήματα” κλπ. και την έκδοση της κατάπτυστης Υγειονομικής Διάταξης, η οποία εξανάγκαζε μεταξύ άλλων, σε ιατρική εξέταση και νοσηλεία σε ειδικούς χώρους, επεμβαίνοντας κατ’ αυτό τον τρόπο στην ιδιωτικότητα του προσώπου και παρεμβαίνοντας με τρόπο παράνομο σε χώρους διαβίωσης».

Η Σπαθανά, αναγνωρίζει ακόμη «τεράστιες ευθύνες στις ανακριτικές και εισαγγελικές αρχές, οι οποίες συνυπέγραψαν αυτό το σαθρό κατηγορητήριο στέλνοντας τες στη φυλακή». 

Με τη συνδρομή της Ομάδας Δικηγόρων έχουν κατατεθεί προσφυγές από 13 οροθετικές γυναίκες στο Ευρωπαϊκό Δικαστήριο Δικαιωμάτων του Ανθρώπου (ΕΔΔΑ) για παραβιάσεις του άρθρου 3 για υποβολή σε απάνθρωπη και εξευτελιστική μεταχείριση, για την παράνομη στέρηση ελευθερίας και τις συνθήκες κράτησης, για την εξαναγκαστική εξέταση HIV, καθώς και για τη διαπόμπευση που συνδέεται με το άρθρο 8 και την προσβολή της σφαίρας της προσωπικής και οικογενειακής ζωής. Έχει, δε, ζητηθεί από τους δικηγόρους, προσθέτει η Σπαθανά «να επιληφθεί το Δικαστήριο και να περιληφθούν στις καταδικαστικές αποφάσεις και οι θανούσες, όπως, έχει πράξει το Δικαστήριο σε εξαιρετικές, αντίστοιχες  περιπτώσεις παραβιάσεων δικαιωμάτων του ανθρώπου που έχουν σημαντικές, ευρύτερες συνέπειες για ομάδες πληθυσμού και έχουν απασχολήσει την κοινωνία και την κοινή γνώμη». 

Η απόφαση του  ΕΔΔΑ επί των προσφυγών αναμένεται.  

Πέρα από την προσφυγή στα ευρωπαϊκά δικαστήρια, η νομοθεσία στην Ελλάδα προβλέπει δικαίωμα αποζημίωσης για όσους έχουν αδίκως φυλακιστεί. Σύμφωνα με τον ΚΠΔ το ποσό αυτό μπορεί να κυμαίνεται από 20 ως 50 ευρώ για κάθε ημέρα φυλάκισης, ανάλογα με την οικονομική κατάσταση του αιτούντος θύματος.   

«Τα ποσά που προβλέπει ο κώδικας είναι πενιχρά», σχολιάζει ο Κώστας Παπαδάκης. «Πολύ περισσότερο είναι ντροπή να ζητούν φορολογικές δηλώσεις και να εξαρτούν το ύψος της αποζημίωσης με την οικονομική κατάσταση του θύματος, με το αν δηλαδή, σε περίπτωση που ήταν ελεύθερος, θα δούλευε ή όχι. Λες και η παραμονή στη φυλακή από μόνη της δεν είναι ζημία προς αποκατάσταση», προσθέτει δηκτικά. 

«Και προφανώς δεν υπάρχει άνθρωπος που θα το θεωρούσε ανάλογο αντάλλαγμα απέναντι στην άδικη στέρηση της ελευθερίας του». 

This article is part of the European Data Journalism Network, a group of independent media organisations producing data-driven coverage of European topics. It is published under a CC BY-SA 4.0 license.

Copyright: MIIR

Γυναίκα Ρομά άνεργη με αναπηρία ή τρανς πρόσφυγας μουσουλμάνος. Πόσα στρώματα αποκλεισμού και διακρίσεων μπορούν να χωρέσουν μέσα σε τέσσερις μόλις λέξεις που ταυτόχρονα είναι ταυτοτικές για έναν άνθρωπο; 

Πόσες νομικές διατάξεις άραγε θα έπρεπε κανείς να επικαλεστεί σε μια απλή συναλλαγή των δύο παραπάνω συμπολιτών μας με μια δημόσια υπηρεσία ή με μια ιδιωτική επιχείρηση για να πετύχει ίση μεταχείριση με έναν λευκό στρειτ άντρα, ευρωπαίο πολίτη, οικονομικά εύρωστο; Αυτό το ερώτημα ίσως θα μπορούσε πια να είναι θέμα εξετάσεων σε έναν φοιτητή νομικής. Αν όμως προσθέσουμε και την παράμετρο της πολιτικής και κοινωνικής πραγματικότητας μιας Ευρώπης που οι πολίτες της κάθε μέρα τα τελευταία 12-15 χρόνια βλέπουν τις ζωές τους να χειροτερεύουν και μετά από 2 χρόνια πανδημίας περιμένουν έναν χειμώνα χωρίς θέρμανση ή ρεύμα, τότε η εξίσωση και η πολιτική συζήτηση περί ίσης μεταχείρισης ή πολιτικών κατά των διακρίσεων δυσκολεύει και ξεπερνά την νομική επιστήμη.

Στη χώρα μας την εφαρμογή της νομοθεσίας κατά των διακρίσεων εποπτεύει ο Συνήγορος του Πολίτη και στο πλαίσιο αυτό εκδίδει κάθε χρόνο και ειδική έκθεση για την «ίση μεταχείριση», όπως θεμελιώνεται στους νόμους 3896/2010 και 4443/2016, καθώς και στον πρόσφατο 4808/2021, ενσωματώνοντας το σχετικό ευρωπαϊκό δίκαιο. 

Οι μισές αναφορές αφορούν διακρίσεις σε βάρος των γυναικών

 Στην πιο πρόσφατη έκθεση του Συνηγόρου του Πολίτη, αυτή του 2021, η οποία δόθηκε στη δημοσιότητα τον περασμένο Ιούνιο, καταγράφηκαν 1.054 αναφορές, αριθμός κατά 11% μεγαλύτερος από το 2020. Από αυτές, το 49% αφορούσε διακρίσεις λόγω φύλου, το 25% λόγω αναπηρίας ή χρόνιας πάθησης, το 12% λόγω οικογενειακής κατάστασης, το 4% λόγω ηλικίας, 3% λόγω εθνικής ή εθνοτικής καταγωγής, 3% λόγω κοινωνικής κατάστασης, 2% λόγω θρησκευτικών ή άλλων πεποιθήσεων, 1% λόγω φυλής ή χρώματος, 1%λόγω σεξουαλικού προσανατολισμού, ταυτότητας ή χαρακτηριστικών φύλου. 

Εξαιρετικά ενδιαφέρον είναι το γεγονός ότι στις διακρίσεις λόγω φύλου η πλειοψηφία τους αφορούν σε διακρίσεις που υπέστησαν γυναίκες στην εργασία κατά την απόκτηση παιδιού, σε μια εποχή που βλέπουμε συντηρητικούς και ακροδεξιούς κύκλους να αμφισβητούν το δικαίωμα της γυναίκας να ορίζει το σώμα της, με την δικαιολογία «της προστασίας της ζωής του αγέννητου παιδιού». 

«Σταθερά σε ορίζοντα πενταετίας, ένα ποσοστό 50% των αναφορών που δέχεται ετησίως ο Συνήγορος του Πολίτη ως αρμόδιος εθνικός φορέας για την ίση μεταχείριση, αφορά θέματα διακρίσεων μεταξύ ανδρών και γυναικών», σημειώνει στο MIIR η Καλλιόπη Λυκοβαρδή, Βοηθός Συνήγορος του Πολίτη για το χαρτοφυλάκιο των διακρίσεων. «Εκείνο που παρατηρείται είναι σταθερή ετήσια αύξηση αναφορών για ζητήματα διακρίσεων λόγω αναπηρίας, αλλά και σταδιακή αύξηση σε θέματα που αφορούν διακρίσεις λόγω οικογενειακής κατάστασης. Πχ., διακρίσεις στη μεταχείριση αν κάποιος/α έχει συνάψει σύμφωνο συμβίωσης και όχι γάμο, αν είναι μονογονέας, θετός γονέας. Αντιθέτως, σταθερή υπο-αναφορικότητα εμφανίζουν τα θέματα που αφορούν την εθνική/φυλετική καταγωγή, τις θρησκευτικές πεποιθήσεις, τον σεξουαλικό προσανατολισμό, την ταυτότητα ή τα χαρακτηριστικά φύλου».

Στις περιπτώσεις των τσιγγάνων και προσφύγων, όπου πηγή των διακρίσεων είναι η διαφορετική εθνική ή φυλετική τους καταγωγή, εκείνο που επιχειρεί να αναδείξει ο Συνήγορος του Πολίτη είναι τα δομικά προβλήματα που υποκρύπτονται και η ιδιαίτερη ευαλωτότητα της συγκεκριμένης πληθυσμιακής ομάδας που δεν εξαντλούνται στην επίλυση μιας ατομικής περίπτωσης ή αναφοράς. 

«Οι ανισότητες και ο κοινωνικός αποκλεισμός των τσιγγάνων είναι εξαιρετικά πολύπλοκα και δυσχερώς επιλύσιμα ζητήματα», παρατηρεί η κα Λυκοβαρδή. Την ίδια στιγμή «ένα εκρηκτικό μίγμα δημιουργεί η συρροή διαφορετικών ταυτοτήτων στο ίδιο πρόσωπο, όπως, πχ, γυναίκα Ρομά, γυναίκα πρόσφυγας, ΛΟΑΤΚΙ πρόσφυγας, πρόσφυγας με αναπηρία κλπ, όπου το ενδεχόμενο πολλαπλής και διαθεματικής διάκρισης, είναι πάντα παρόν και πολλαπλά επιβαρυντικό».

Μειωμένες καταγραφές υποθέσεων διακρίσεων εθνοτικής/φυλετικής καταγωγής και σεξουαλικού προσανατολισμού

H ειδική νομοθεσία για τις διακρίσεις έρχεται σε ενσωμάτωση του Ενωσιακού δικαίου. Με τη νομοθεσία αυτή φαίνεται να επιχειρείται περισσότερο η μεταφορά παρά η ουσιαστική επεξεργασία στις εγχώριες ανάγκες και τα δεδομένα της ελληνικής πραγματικότητας. Μεγάλο πρόβλημα στη χώρα μας είναι επίσης το γεγονός ότι δεν έχουμε επίσημα συναφή δεδομένα. Το γεγονός αυτό επηρεάζει τόσο τον σχεδιασμό και την εφαρμογή των πολιτικών όσο και τον σχεδιασμό και την εφαρμογή των νόμων. 

«Είναι προφανές ότι αυτό δυσχεραίνει και το έργο του Συνηγόρου του Πολίτη» σχολιάζει η κα Λυκοβαρδή. «Δεν μπορούν να είναι αποτελεσματικές οι πολιτικές για τους Ρομά αν δεν γνωρίζεις τον ακριβή αριθμό τους ή τον αριθμό επιμέρους ομάδων (πχ ρομά με αναπηρία). Η νομοθεσία διαμορφώνει ένα πλαίσιο προστασίας και αυτό είναι θετικό. Μπορεί να αποτελέσει την αφετηρία για να εξελιχθεί περισσότερο και να επέλθει σταδιακά πρόοδος».

Παράλληλα, στην εφαρμογή του το ισχύον πλαίσιο έχει προβλήματα, με το κύριο να είναι οι μειωμένες καταγραφές

«Εκείνο που διαπιστώνεται είναι ότι υπάρχει μια προφανής αναντιστοιχία μεταξύ των διακρίσεων στο πραγματικό κοινωνικό πεδίο και των αριθμών των αναφορών, δηλαδή 1.000 αναφορές ετησίως», παραδέχεται η κα Λυκοβαρδή. «Ειδικά σε κάποια πεδία της εθνικής/φυλετικής καταγωγής, σεξουαλικού προσανατολισμού που γνωρίζουμε και εμπειρικά ότι οι διακρίσεις που δέχονται αυτά τα άτομα είναι πολύ περισσότερες από αυτές που καταγράφονται σε επίπεδο καταγγελιών». 

Μία ακόμη πτυχή αφορά το ζήτημα της δικαστικής προστασίας και της πρόσβασης στη δικαιοσύνη. Εκεί το κόστος είναι συνήθως μεγάλο, η νομική βοήθεια δεν είναι πάντα επαρκής και πολλές φορές οι διαδικασίες είναι εξαιρετικά χρονοβόρες και άρα εν τέλει αναποτελεσματικές.  «Η δικαιοσύνη όμως θα μπορούσε να δώσει απαντήσεις σε πολλά ζητήματα» σημειώνει η κα Λυκοβαρδή. «Αλλά και η διοικητική οδός δεν είναι πάντα εύκολη. Το κενό επικοινωνίας των θυμάτων με τους αρμόδιους φορείς είναι μεγάλο. Εκεί πρέπει να βοηθήσουν οι ίδιοι οι φορείς αλλά και οι οργανώσεις της Κοινωνίας των Πολιτών.  Αν δεν πιάσουμε το θεσμικό, δομικό ρατσισμό και τις διακρίσεις ουσιαστικά νομίζω ότι αναλωνόμαστε σε λάθος πεδίο. Έχει σημασία η ατομική προστασία και η αποκατάσταση του θύματος και θα πρέπει αυτή να επιδιώκεται με κάθε τρόπο», καταλήγει η ίδια.

Απροθυμία για την ενίσχυση του θεσμικού πλαισίου κατά των διακρίσεων των Ρομά 

«Η νομοθεσία έχει ορισμένα προβλήματα γιατί αυτό που δεν είναι προφανές είναι ότι οι διακρίσεις αφορούν μια καθημερινότητα στη λειτουργία του κράτους, η οποία κάποιες φορές περνάει εκτός της λειτουργίας του ελέγχου του Συνηγόρου του Πολίτη» τονίζει ο Ανδρέας Τάκης, πρόεδρος του ΔΣ της Ελληνικής Ένωσης για τα Δικαιώματα του Ανθρώπου και επίκουρος καθηγητής στη Νομική του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκη, ο οποίος έχει διατελέσει Γενικός Γραμματέας Μεταναστευτικής Πολιτικής του Υπουργείου Εσωτερικών (2009-2011) και Βοηθός Συνήγορος του Πολίτη, υπεύθυνος του Κύκλου Δικαιωμάτων του Ανθρώπου (2003-2009).

Επιπλέον, συνεχίζει ο κ. Τάκης, «ο Συνήγορος του Πολίτη αδυνατεί να πιάσει πολλαπλά φαινόμενα διακρίσεων αποτελεσματικά επειδή η λειτουργία του δεν έχει ένα χαρακτήρα που αναγκάζει, είναι συμβουλευτική. Έχουμε ένα τεράστιο αριθμό καθημερινών διακρίσεων που διαπλέκονται η μια με την άλλη και αποκλείουν ολόκληρους πληθυσμούς, όπως είναι η περίπτωση των Ρομά. Έχει γίνει μεγάλη κουβέντα εδώ και χρόνια, αλλά πολιτικά συνεχώς ανατρέπεται σε επίπεδο ΕΕ (σ.σ. κυρίως από χώρες με μεγάλους πληθυσμούς ρομά), ώστε να βγει επιτέλους μια ειδική οδηγία, εξειδικευτική των άλλων δύο, για τους Ρομά στην Ευρώπη». 

Δυστυχώς με την ένταση της κοινωνικής επισφάλειας της εποχής μας, οι οριζόντιες κοινωνικές εντάσεις αυξάνονται και τα όργανα του κράτους που ασκούν τη διαχείριση στην καθημερινότητα της κοινωνικής ζωής, όπως είναι η αστυνομία, εμφανίζουν συχνότατα μια τεράστια γκάμα διακρισιακών συμπεριφορών.

Ωστόσο, δεν οδεύουν όλα προς τη λάθος κατεύθυνση. Ο Αν. Τάκης υπενθυμίζει την προσπάθεια ανανέωσης της νομοθεσίας και σε άλλα πεδία, όπως τις ομάδες LGBTQ. «Αυτό επικεντρώθηκε στη χώρα μας εμβληματικά στα ζητήματα του συμφώνου συμβίωσης» καταδεικνύει.

Ευρωπαϊκές διακρίσεις για τους μη Ευρωπαίους

Υπάρχει και μια άλλη πελώρια τρύπα που αφορά και την ευρωπαϊκή νομοθεσία. Η ιδέα των διακρίσεων και της καταπολέμησης των διακρίσεων στην ΕΕ ως ενιαίο χώρο δικαιοσύνης, ασφάλειας και ελευθερίας είναι κάτι το οποίο ναι μεν έχει τη διακηρυκτική αναφορά στα δικαιώματα του ανθρώπου και στην ίση μεταχείριση, αλλά το “concept” από κάτω έχει να κάνει με την ελεύθερη διακίνηση των προσώπων επί ίσοις όροις μέσα στον ευρωπαϊκό χώρο ως εργαζομένων. 

«Το ζήτημα είναι να υπάρχει εναλλαξιμότητα όλων των διαβιούντων εντός της ΕΕ ως των ηλεκτρονίων μιας μεγάλης αγοράς. Αυτό όμως αφορά πρωτίστως τους Ευρωπαίους» επισημαίνει ο κ. Τάκης. «Δεν είναι σαφές τι από αυτά που έχουν να κάνουν με την ίση μεταχείριση αφορούν τους λεγόμενους υπηκόους τρίτων χωρών, τους μη Ευρωπαίους πολίτες. Αυτό είναι κρίσιμο γεγονός δεδομένου ότι ζούμε σε περιστάσεις εδώ και 20 χρόνια μαζικής μετανάστευσης, είτε αυτή έχει την μορφή της προσφυγιάς, είτε της οικονομικής μετανάστευσης και με πολλαπλές μορφές ένταξης των ανθρώπων στον κοινωνικό ιστό των ευρωπαϊκών χωρών, κυρίως εν όψει και των χρόνων της παραμονής τους που συσσωρεύεται. 

Έχουμε ανθρώπους που είναι 30 χρόνια, 20, 10, 5 χρόνια ή λίγους μήνες. Ποιο είναι το σημείο που αυτοί οι άνθρωποι μπορούν να επωφεληθούν της ίσης μεταχείρισης που υπόσχεται η ευρωπαϊκή νομοθεσία; Μόνο αν γίνουν ευρωπαίοι πολίτες…» υπογραμμίζει ο κ. Τάκης

Για όλους τους άλλους, συνεχίζει, «υπάρχει μήπως ένα σημείο και μετά όπου η διακρισιακή συμπεριφορά είναι κάτι προς καταπολέμηση ασχέτως αν είσαι ευρωπαίος, ακόμα και από την πρώτη ημέρα που είσαι εδώ; Το να σου φέρεται απάνθρωπα η αστυνομία γιατί μόλις σε βρήκαν στον Έβρο είναι κάτι που δεν έχει να κάνει με τις διακρίσεις φυλής και από που έρχεσαι ή εθνικής καταγωγής ή θρησκευτικής; Οπότε αυτό είναι ένα ζήτημα που βρίσκεται στην καρδιά ενός δυσεπίλυτου θέματος της ετερότητας στην ΕΕ ως χώρο δημοκρατίας και ελευθερίας, αν το εννοεί. Αυτά είναι και τα καυτά ζητήματα που θα τεθούν τα επόμενα χρόνια. Δεν είμαι αισιόδοξος», καταλήγει ο Ανδρέας Τάκης 

Απαιτείται πολιτική βούληση και ιδεολογική δουλειά

Για τον Δημήτρη Χριστόπουλο, καθηγητή Πολιτειολογίας στο Πάντειο Πανεπιστήμιο και πρώην πρόεδρο της Διεθνούς Ομοσπονδίας για τα Δικαιώματα του Ανθρώπου, δεν γίνεται να μην έχουμε διακρίσεις σε μια ταξική κοινωνία.  «Κάποιοι είναι πάντα κάτω από τους άλλους, κάποιες φορές είναι το κριτήριο του φύλου, κάποια στιγμή ήταν οι γυναίκες», σχολιάζει ο κ. Χριστόπουλος. «Αυτό άρχισε να αμβλύνεται από εκεί και ύστερα νέες ομάδες μπαίνουν στην ιστορία, οι μειονότητες, βάλτε μέσα και ότι όλες αυτές τις ομάδες έχουν τις δικές τους εσωτερικές διαστρωματώσεις δηλαδή η γυναίκα πρόσφυγας, η γυναίκα άνεργη τσιγγάνα, πολλαπλές ιδιότητες που επικάθονται φτιάχνοντας μια κρούστα διακρίσεων που είναι ουσιαστικά αδιαπέραστες».

Για για να αρχίσει να αντιμετωπίζεται το πρόβλημα δεν αρκεί να πούμε ότι έχουμε νόμους, σύμφωνα με τον κ. Χριστόπουλο. «Θέλει πολλή βούληση πολιτική, πάρα πολύ ιδεολογική δουλειά, προκειμένου η κοινωνία να αρχίσει να δέχεται ότι μια εκλεγμένη κυβέρνηση ασχολείται με το να άρει και να αμβλύνει τις κοινωνικές διακρίσεις», καταλήγει.

This article has been produced within the project “INGRID. Intersecting Grounds of Discrimination in Italy” financed by the European Commission, Rights, Equality, Citizenship programme 2014-2020.

Photo: Shutterstock/sakhorn

Έρευνα-κείμενο: Ιωάννα Λουλούδη, Νίκος Μορφονιός (MIIR)

Έρευνα και ανάπτυξη γραφημάτων: Θανάσης Τρομπούκης (iMΕdDLab)* 

«Τις τελευταίες 3 εβδομάδες η φυλακή βρίσκεται σε μια κατάσταση αναταραχής, θάλαμοι κλείνουν από τη μία στιγμή στην άλλη, κρατούμενες μπαίνουν σε καθεστώς καραντίνας από το πουθενά. Η διοίκηση της φυλακής ανίκανη να παρέχει τα βασικά μέτρα προστασίας κατά του covid-19 και ανίκανη να διαχειριστεί την ξαφνική αύξηση κρουσμάτων, αποφασίζει να μας επιβάλει ένα καθεστώς μόνιμου εγκλεισμού πέραν αυτού που ήδη βιώνουμε». 

Με αυτόν τον χαρακτηριστικό τρόπο ξεκινά η ανοικτή επιστολή που έστειλαν στις 27 Μαρτίου 2022 κρατούμενες των Γυναικείων Φυλακών Κορυδαλλού, θέλοντας να ενημερώσουν για τις συνθήκες κράτησης που επικρατούν στο σωφρονιστικό κατάστημα, την ώρα που στην Ελλάδα, όπως και στο μεγαλύτερο μέρος του πλανήτη, επελαύνει το 5ο κύμα της πανδημίας. Η εικόνα που μεταφέρεται από το εσωτερικό του καταστήματος κράτησης δεν απέχει πολύ από την εικόνα που μετέφεραν κρατούμενοι των ελληνικών φυλακών στις αρχές του 4ου κύματος της πανδημίας, όταν για παράδειγμα υπήρξε υπερμετάδοση στις φυλακές Διαβατών στη Θεσσαλονίκη (Νοέμβριος 2021), με περισσότερα από 40 κρούσματα μεταξύ των κρατουμένων, αλλά και στο τέλος του 4ου κύματος, όπως συνέβη στις φυλακές της Νέας Αλικαρνασσού (Φεβρουάριος 2022), όπου 20 κρατούμενοι και 7 σωφρονιστικοί υπάλληλοι βρέθηκαν θετικοί, ενώ 50 τέθηκαν σε καραντίνα. 

Η διαχείριση της πανδημίας στις φυλακές της Ευρώπης αποτέλεσε το αντικείμενο της μεγάλης έρευνας με ανάλυση δεδομένων από 32 χώρες που διενήργησαν ταυτόχρονα 12 ευρωπαϊκά μέσα με επικεφαλής την Deutsche Welle στο πλαίσιο του Ευρωπαϊκού Δικτύου Δημοσιογραφίας Δεδομένων (EDJNet). Το MIIR (Mediterranean Institute for Investigative Reporting) και το iMΕdD (incubator for Media Education and Development) ανέλαβαν να συλλέξουν και να επεξεργαστούν τα ειδικότερα στοιχεία που αφορούν την Ελλάδα. 

Στο πρώτο μέρος της έρευνας που δημοσιεύτηκε στις 12 Μαρτίου, εξετάσαμε τη διασπορά του ιού στις ελληνικές και ευρωπαϊκές φυλακές από την έναρξη της πανδημίας στις αρχές του 2020, καταλήγοντας σε μερικά αποκαλυπτικά για τις συνθήκες κράτησης συμπεράσματα σε σχέση με τον υπερπληθυσμό -η Ελλάδα εμφανίζεται στην 7η θέση της λίστας με τις πιο υπεράριθμες φυλακές της Ευρώπης- και τη βάναυση καταστρατήγηση σε 25 από τα 34 Kαταστήματα Kράτησης του ελάχιστου ζωτικού χώρου των 4 τ.μ. που αντιστοιχεί σε κάθε κρατούμενο με βάση τις διεθνείς συμβάσεις, γεγονός το οποίο καθιστά ακόμη πιο εκτεθειμένους τους φυλακισμένους στον ιό. 

Η συγκριτική ανάλυση δεδομένων που πραγματοποιήσαμε αποκάλυψε ότι κατά τη διάρκεια της πανδημίας η πληρότητα των ελληνικών φυλακών όχι μόνο δεν μειώθηκε, αλλά αντιθέτως αυξήθηκε, με αποτέλεσμα η Ελλάδα να συγκαταλέγεται στα κράτη που είχαν μεγαλύτερη διασπορά του ιού εντός των φυλακών συγκριτικά με τη διασπορά στον γενικό πληθυσμό. Συγκεκριμένα, έως τις 2 Ιουλίου 2021, 16 μήνες μετά την έναρξη της πανδημίας, εκτιμάται ότι το 7,9% των κρατουμένων συνολικά είχε νοσήσει με covid-19, ενώ αντίστοιχα το 4,1% του γενικού πληθυσμού της Ελλάδας μολύνθηκε με τον ιό. Τα συμπεράσματά μας επιβεβαιώνει και η ετήσια Έκθεση του Συμβουλίου της Ευρώπης που δημοσιεύθηκε στις 5 Απριλίου, σύμφωνα με την οποία στις 31 Ιανουαρίου 2021 ο αριθμός των κρατουμένων Ελλάδα αντιστοιχούσε σε 106,1 άτομα ανά 100.000 κατοίκους, αριθμός υψηλότερος κατά 3,6% σε σχέση με το 2020. Την ίδια ώρα, ο μέσος όρος των κρατουμένων στις φυλακές των κρατών-μελών του Συμβουλίου της Ευρώπης ήταν 101,9 άτομα ανά 100.000 κατοίκους – αριθμός μειωμένος κατά 2,3% σε σχέση με το 2020 (104,3). Σύμφωνα με την έκθεση, συνολικά στην Ευρώπη η πυκνότητα των φυλακών μειώθηκε κατά 5,3% σε σχέση με έναν χρόνο νωρίτερα (από 90,2 σε 85,4 κρατούμενους ανά 100 διαθέσιμες θέσεις). Ωστόσο, η Ελλάδα συγκαταλέγεται στις χώρες που ανέφεραν υπερπληθυσμό στις φυλακές (111,4 κρατούμενοι ανά 100 θέσεις), πίσω από τη Ρουμανία (119,3 κρατούμενοι ανά 100 θέσεις) και πριν από την Κύπρο (110,5), το Βέλγιο (108,4), την Τουρκία (108,3) και την Ιταλία (105,5). Επίσης, η Ελλάδα εμφανίζει πολύ υψηλή αναλογία κρατουμένων προς προσωπικό στις φυλακές (2,8 κρατούμενοι για κάθε ένα άτομο προσωπικό), όταν ο μέσος όρος στην Ευρώπη είναι 1,4 κρατούμενοι για κάθε ένα άτομο προσωπικό. 

Τη δημοσίευση του πρώτου μέρους της έρευνας ακολούθησε στις 21 Μαρτίου ερώτηση προς την Ευρωπαϊκή Επιτροπή από τον Ευρωβουλευτή της Ομάδας της Αριστεράς Κωνσταντίνο Αρβανίτη, που ζητά από την Κομισιόν να απαντήσει εάν «είναι αποδεκτή η μετάπλαση των ελληνικών σωφρονιστικών ιδρυμάτων σε εστίες υπερμετάδοσης, με δεδομένο ότι η Ελλάδα είναι από τις λίγες ευρωπαϊκές χώρες που αρνήθηκε να προχωρήσει στο μέτρο της αποσυμφόρησης τους, ως αποδεδειγμένα αποτελεσματική στρατηγική αντιμετώπισης της πανδημίας, παρά τις δραματικές εκκλήσεις του ΟΗΕ», και εάν «θεωρεί ότι η επιδείνωση των συνθηκών υπερπληθυσμού, που προέκυψε μεταξύ άλλων από τη δραστική μείωση των μεταγωγών κρατουμένων, είναι συμβατή με τον οφειλόμενο σεβασμό στις αρχές της αναγκαιότητας και της αναλογικότητας καθώς και με τα θεμελιώδη ανθρώπινα δικαιώματα των κρατουμένων». Η απάντηση προς το παρόν εκκρεμεί. 

Λίγες ημέρες νωρίτερα, η Επιτροπή των Υπουργών του Συμβουλίου της Ευρώπης κατά την πρόσφατη συνεδρίασή της για την εποπτεία της εκτέλεσης των αποφάσεων του Ευρωπαϊκού Δικαστηρίου Δικαιωμάτων του Ανθρώπου από τα κράτη-μέλη, είχε εκφράσει την ανησυχία της για τον υπερπληθυσμό στις ελληνικές φυλακές, τονίζοντας ότι πρόκειται για ένα πρόβλημα που δεν έχει τύχει αποτελεσματικής αντιμετώπισης και παραμένει σε εκκρεμότητα «για περισσότερα από δέκα χρόνια». Η Επιτροπή μάλιστα έκανε ιδιαίτερη μνεία για την ανάγκη αποσυμφόρησης των φυλακών Ιωαννίνων, Κορυδαλλού και Θεσσαλονίκης, ενώ κάλεσε τις Αρχές να παράσχουν συγκεκριμένο χρονοδιάγραμμα για την αντιμετώπιση του ζητήματος.  

Με το 5ο κύμα της πανδημίας προ των πυλών, εξετάσαμε στο δεύτερο μέρος της έρευνας τι συνέβη στις ελληνικές φυλακές πριν και κατά το 4ο κύμα, την περίοδο δηλαδή από την 1η Ιουλίου 2021 έως και 18 Φεβρουαρίου 2022, δύο ημερομηνίες για τις οποίες έχουμε αναλυτικά στοιχεία κρουσμάτων ανά κατάστημα κράτησης. 

Όπως προκύπτει από τα στοιχεία που συλλέχθηκαν, στο διάστημα αυτό διαγνώσθηκαν 2671 κρατούμενοι με κορωνοϊό, με τη διασπορά στα σωφρονιστικά καταστήματα να είναι 1,4 φορές υψηλότερη σε σύγκριση με τον γενικό πληθυσμό. Συγκεκριμένα έως την 1η Ιουλίου είχαν καταγραφεί 870 κρούσματα, ενώ έως και τις 18 Φεβρουαρίου 2022, 3541. Με δεδομένο ότι ο μέσος συνολικός αριθμός κρατούμενων αυτό το οκτάμηνο ήταν 11037, εκτιμάται ότι 24% των κρατούμενων στις φυλακές εκείνο το διάστημα διαγνώσθηκαν με covid-19, ενώ το αντίστοιχο ποσοστό στον γενικό πληθυσμό είναι 17%.

Η μεγαλύτερη διασπορά, με περισσότερα από 500 κρούσματα ανά χίλιους κρατούμενους, καταγράφηκε στα καταστήματα κράτησης Ναυπλίου, Κορίνθου, Κω και Άμφισσας. Ενδεικτικό είναι το γεγονός ότι στη φυλακή του Ναυπλίου έμεναν περισσότεροι από 400 κρατούμενοι την περίοδο αυτή, ενώ η χωρητικότητα όριζε 273 κρατούμενους. 

Σύγκριση με τον γενικό πληθυσμό

Κατά την περίοδο αυτή καταγράφεται μεγαλύτερη διασπορά κρουσμάτων στις φυλακές συγκριτικά με τον γενικό πληθυσμό σε 15 από τις 22 περιοχές της χώρας που εξετάσαμε. 

Ξεχωρίζουν η Φωκίδα και η Αργολίδα, όπου η διασπορά εντός των φυλακών ήταν 4.7 και 4.1 φορές υψηλότερη σε σχέση με τον γενικό πληθυσμό, ενώ στην Κόρινθο ήταν 3.9 φορές υψηλότερη. Συνολικά στις 22 περιοχές κατά το υπό εξέταση οκτάμηνο σημειώθηκαν 205.5 κρούσματα ανά 1000 κατοίκους, ενώ στις φυλακές καταγράφηκαν 242 κρούσματα ανά 1000 κρατούμενους. 

Επιπλέον, διαπιστώνεται ότι η διασπορά εντός των φυλακών κατά το 4ο κύμα ήταν ακόμα μεγαλύτερη συγκριτικά με την προηγούμενη περίοδο, αφού την περίοδο 1η Μαρτίου 2020 έως και 1η Ιουλίου 2021, σε 13 περιοχές της Ελλάδας η διασπορά μέσα στις φυλακές ήταν υψηλότερη σε σχέση με τον γενικό πληθυσμό και σε 9 περιοχές μικρότερη.

Σύμφωνα με τα διαθέσιμα στοιχεία, έως τον Νοέμβριο του 2020 0.4% του γενικού πληθυσμού είχε διαγνωσθεί θετικό στον κορονοϊό, ενώ αντίστοιχα 0.9% των κρατούμενων. Τον Φεβρουάριο του 2021 το 3.8% των κρατουμένων είχε διαγνωσθεί θετικό στον κορωνοϊό, έναντι 1.6% του γενικού πληθυσμού. Τον Ιούλιο 2021 τα ποσοστά ήταν 7.9% και 4% αντίστοιχα. Τον Νοέμβριο 2021 πάλι η διασπορά στις φυλακές ήταν υπερδιπλάσια (16.8% έναντι 7.2%). Έως τον Φεβρουάριο 2022, περίοδο που καλύπτει το τέταρτο κύμα της πανδημίας, 32.6% των φυλακισμένων είχε διαγνωσθεί με κορωνοϊό έναντι 21.2%  του γενικού πληθυσμού.  

Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει η σύγκριση του ρυθμού αύξησης των κρουσμάτων εντός και εκτός των φυλακών κατά την περίοδο Νοεμβρίου 2021-Φεβρουαρίου 2022, που δείχνει πως τα κρούσματα εκτός φυλακών αυξήθηκαν κατά 193.7%, ενώ μέσα στις φυλακές κατά 88.8%. Για τις φυλακές όμως, αυτό δεν σήμανε μείωση του προβλήματος. Αντίθετα, το μεγαλύτερο ποσοστό κρατούμενων έως τον Φεβρουάριο 2022 είχε νοσήσει από κορωνοϊό συγκριτικά με τον γενικό πληθυσμό, γεγονός που μπορεί να αποδίδεται σε ελλιπή μέτρα περιορισμού της πανδημίας. 

Με βάση την έρευνά μας αλλά και την απάντηση που λάβαμε σε ερώτημα προς τη Γενική Γραμματεία Αντεγκληματικής Πολιτικής, μεταξύ των μέτρων που ελήφθησαν από τις απαρχές της πανδημίας ήταν η διακοπή επισκεπτηρίων σε περιόδους έξαρσης και ο περιορισμός τους κατά το ήμισυ το υπόλοιπο διάστημα, η περιστολή των αδειών (εκπαιδευτικών, τακτικών, κλπ.) των κρατουμένων, η περικοπή εργασιών και των «μεροκάματων», ο περιορισμός κίνησης εντός καταστημάτων, καθώς και  η δημιουργία ηλεκτρονικού επισκεπτηρίου. 

Όπως επισημάνθηκε, όμως, στο πρώτο μέρος της έρευνας, δεν εφαρμόστηκε κάποιο συνολικό αποτελεσματικό σχέδιο αποσυμφόρησης των φυλακών με εναλλακτικά μέτρα (μείωση αριθμού υποδίκων, μειώσεις ποινών, στοχευμένες μεταγωγές), ενώ συνέχισαν να υπάρχουν σοβαρές ελλείψεις υγειονομικού προσωπικού και προστατευτικών μέσων, καθώς και μία έκδηλη προχειρότητα στη διαχείριση των κρουσμάτων και της περίθαλψης των νοσούντων. Ενδεικτική είναι η μαρτυρία του κρατούμενου των φυλακών Λάρισας, Βαγγέλη Σταθόπουλου, που κόλλησε και ο ίδιος κορονοϊό τον Δεκέμβριο του 2020. «Έφτιαξαν πρόχειρα κάποιους ειδικούς χώρους, οι οποίοι πριν ήταν θάλαμοι κρατουμένων, και απλά στρίμωξαν τους κρατούμενους αυτούς σε άλλους θαλάμους. Όποιος νοσεί λοιπόν, κλείνεται 14 μέρες σε έναν θάλαμο μαζί με όλους τους άλλους ασθενείς με Covid, πράγμα που σημαίνει ότι αν κάποιος έχει βαρύ ιικό φορτίο αυτομάτως μπορεί να μεταφερθεί σε όλους τους υπόλοιπους και να νοσήσουν όλοι πολύ βαριά. Οπότε η αντιμετώπιση είναι ότι βάζουμε όλους τους νοσούντες μαζί και ό,τι γίνει». 

Η εικόνα αυτή δεν απέχει από αυτή που μετέφεραν το τελευταίο δεκαπενθήμερο οι κρατούμενες των Γυναικείων Φυλακών Κορυδαλλού, ενώ ανάλογες καταγγελίες υπάρχουν και από κρατούμενους του Καταστήματος Κράτησης Δομοκού. Εκεί μάλιστα, είχαν ανιχνευθεί μόλις 4 κρούσματα ως τις 2 Ιουλίου 2021, ενώ στο οκτάμηνο που ακολούθησε ως τις 18 Φεβρουαρίου, τα κρούσματα έφτασαν τα 152, αριθμός που εκτιμάται ότι έχει αυξηθεί, αφού μόνο μέσα στον Μάρτιο φέρεται να βρέθηκαν τουλάχιστον 18 ακόμη κρατούμενοι θετικοί στον κορονοϊό. 

Φυλακές Κορυδαλλού. Πηγή: Δίκτυο Αλληλεγγύης Κρατουμένων  

Καθυστέρηση στους εμβολιασμούς 

Κρίσιμο ρόλο στην αυξημένη διασπορά της covid-19 κατά το 4ο κύμα της πανδημίας φέρεται να έχει παίξει και η καθυστέρηση στην έναρξη του εμβολιαστικού προγράμματος στις ελληνικές φυλακές, το οποίο ξεκίνησε μόλις την 1η Ιουλίου 2021, δηλαδή αρκετούς μήνες μετά την έναρξη στον γενικό πληθυσμό κι αυτό παρότι πρόκειται για ευάλωτο πληθυσμό που διαβιοί σε κλειστές, άρα διπλά επικίνδυνες, δομές. 

Με βάση τα πρακτικά της Ειδικής Μόνιμης Επιτροπής Σωφρονιστικού Συστήματος και λοιπών Δομών Εγκλεισμού Κρατούμενων της 10ης Ιουνίου 2021, είχαν ολοκληρώσει τον εμβολιασμό μόλις 388 κρατούμενοι (επί συνόλου 11.031, ποσοστό 3,5%) και 504 υπάλληλοι. Το ίδιο διάστημα την α’ δόση είχαν κάνει μόλις 22 κρατούμενοι. Σύνολο δηλαδή 410 εμβολιασμοί κρατουμένων, στη συντριπτική πλειονότητά τους με το μονοδοσικό της Johnson. Έως τις 18 Νοεμβρίου 2021 -δηλαδή στις αρχές του 4ου κύματος- μόλις το 59% των κρατουμένων ήταν εμβολιασμένοι (6600 κρατούμενοι). 

«Ο εμβολιασμός των κρατουμένων πρέπει να αποτελεί μία από τις πρώτες προτεραιότητες κάθε κράτους, γιατί οι συνθήκες διαβίωσης ενισχύουν τη μετάδοση της ασθένειας. Οι κρατούμενοι βρίσκονται υπό την ευθύνη της πολιτείας, δεν έχουν τη δυνατότητα να προστατεύσουν τον εαυτό τους, την υγεία τους, να λάβουν τα μέτρα που οι ίδιοι κρίνουν απαραίτητα για την πρόληψη των κινδύνων που θέτει η πανδημία», τονίζει η Ιφιγένεια Καμτσίδου, Αναπληρώτρια καθηγήτρια Συνταγματικού Δικαίου Α.Π.Θ. και μέλος της Ευρωπαϊκής Επιτροπής για την Πρόληψη των Βασανιστηρίων του Συμβουλίου της Ευρώπης (CPT). «Θα πρέπει για αυτόν τον λόγο ένα δημοκρατικό κράτος να φροντίζει πρώτα από όλα την υγεία και τη ζωή των ανθρώπων που έχει υπό την ευθύνη της».  

Μπορεί να αλλάξει κατεύθυνση η Ελλάδα; 

Στις 9 Μαρτίου 2022 ο Έλληνας δικαστής του Ευρωπαϊκού Δικαστηρίου των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου, Ιωάννης Κτιστάκις, παρουσίασε στην Ειδική Μόνιμη Επιτροπή Παρακολούθησης των Αποφάσεων του ΕΔΔΑ στη Βουλή στοιχεία για τις ελληνικές καταδίκες στο Στρασβούργο, αλλά και τις εκκρεμείς ατομικές προσφυγές από την Ελλάδα, που όλα ζωγραφίζουν με τα πιο μελανά χρώματα τις συνθήκες διαβίωσης στις ελληνικές φυλακές. Σύμφωνα με τον Ι. Κτιστάκι, από τις συνολικά 2.214 ατομικές προσφυγές που εκκρεμούν κατά της Ελλάδας (αντιπροσωπεύουν πάνω από το 3% του συνόλου των 70.150 εκκρεμών προσφυγών από 47 κράτη), οι 1.782, δηλαδή ποσοστό 81%, αφορούν αποκλειστικά τις συνθήκες κράτησης στα σωφρονιστικά καταστήματα της χώρας. «Εκείνο που προβληματίζει ιδιαίτερα στην περίπτωση της Ελλάδας είναι η αδυναμία της να διορθώνει τα πράγματα, να συμμορφώνεται έγκαιρα και ουσιαστικά στις καταδικαστικές αποφάσεις του Στρασβούργου», τόνισε ο δικαστής του ΕΔΔΑ στο κοινοβούλιο. 

Τον Μάρτιο συμπληρώθηκαν δύο χρόνια από την εμφάνιση του κορονοϊού στη χώρα μας και κανείς δεν γνωρίζει μέχρι πότε η πανδημία θα παραμείνει στη ζωή μας.«Η covid-19 θα έπρεπε να είναι μια αφύπνιση για να επενδύσουμε σε καλύτερες συνθήκες στις φυλακές και να μειώσουμε τη χρήση της επιβολής της φυλάκισης», επισημαίνει η  Catherine Heard, διευθύντρια του Παγκόσμιου Ερευνητικού Προγράμματος Φυλακών. Στην περίπτωση της διαχείρισης της πανδημίας στις ελληνικές φυλακές και κατά το 4ο κύμα της πανδημίας, όμως, το πάθημα δεν φαίνεται να έγινε ακόμα μάθημα. 

* Συμπληρωματικό ρεπορτάζ: Κέλλυ Κική (iMEdDLab)

Το έργο είναι μια συνεργασία στο πλαίσιο του Ευρωπαϊκού Δικτύου Δημοσιογραφίας Δεδομένων

Υπεύθυνος έργου: Deutsche Welle

Συνεργάτες: Alternatives Economiques, Civio, El Confidencial, EURologus, Il Sole24Ore, iMEdD, MIIR, OBC Transeuropa, Openpolis, Pod črto, VoxEurop

Έρευνα-κείμενο: Νίκος Μορφονιός, Ιωάννα Λουλούδη (MIIR)  

Έρευνα και ανάπτυξη γραφημάτων: Θανάσης Τρομπούκης (iMΕdDLab)*

Το MIIR (Mediterranean Institute for Investigative Reporting) και το iMΕdD (incubator for Media Education and Development) ανέλαβαν να συλλέξουν και να επεξεργαστούν τα ειδικότερα στοιχεία που αφορούν την Ελλάδα για τη χωρητικότητα, τον συνωστισμό, τα κρούσματα, τους θανάτους, την πρόσβαση στην υγεία και τον εμβολιασμό, παράλληλα με τις συνεντεύξεις φυλακισμένων, ειδικών επιστημόνων, θεσμικών παραγόντων στο πλαίσιο της πανευρωπαϊκής έρευνας. Τα συμπεράσματα για τις ελληνικές φυλακές;

Διπλάσια διασπορά του ιού στις φυλακές σε σχέση με την υπόλοιπη κοινωνία, με συνέπεια μέχρι σήμερα να εκτιμάται ότι έχει νοσήσει το ⅓ των φυλακισμένων, κελιά με στοιβαγμένους κρατούμενους σε ελάχιστα τετραγωνικά μέτρα, αυτοσχέδιοι θάλαμοι νοσηλείας χωρίς κανέναν διαχωρισμό ασθενών, χώροι καραντίνας με συνωστισμό όπου διαβιούν υγιής πληθυσμός δίπλα σε ύποπτα κρούσματα, ανεπαρκής πρόσβαση σε υγειονομική περίθαλψη και προστατευτικά μέσα, περιστολή δικαιωμάτων με περικοπή επισκεπτηρίων, δραστηριοτήτων και στέρηση αγαθών.

Ειδικότερα για τα στοιχεία που αφορούν τα κρούσματα, τους θανάτους και τον εμβολιασμό από την έναρξη της πανδημίας ώς τον Φεβρουάριο του 2022, οι πηγές από τις οποίες αντλήθηκαν στοιχεία είναι η αρμόδια για τις φυλακές Γενική Γραμματεία Αντεγκληματικής Πολιτικής, τα πρακτικά της Ειδικής Μόνιμης Επιτροπής Σωφρονιστικού Συστήματος και Λοιπών Δομών Εγκλεισμού Κρατουμένων καθώς και η «Αναφορά για τον κορονοϊό της Γενικής Γραμματείας Αντεγκληματικής Πολιτικής» που κατέθεσε στη Βουλή στις 12 Νοεμβρίου 2020 ο υφυπουργός Προστασίας του Πολίτη, Λευτέρης Οικονόμου.

Για τον ίδιο αυτό λόγο εξάλλου η συγκριτική ανάλυση δεδομένων που πραγματοποιήσαμε αποκαλύπτει μια σοκαριστική πραγματικότητα: η Ελλάδα συγκαταλέγεται στις ευρωπαϊκές χώρες που είχαν μεγαλύτερη διασπορά του ιού εντός των φυλακών συγκριτικά με τη διασπορά στον γενικό πληθυσμό. Εως τις 2 Ιουλίου 2021, 16 μήνες μετά την έναρξη της πανδημίας, εκτιμάται ότι το 7,9% των κρατουμένων συνολικά νόσησε με τον ιό, ενώ αντίστοιχα το 4,1% του γενικού πληθυσμού της Ελλάδας μολύνθηκε με τον ιό. Αυτό σημαίνει ότι η διασπορά εντός των φυλακών ήταν 1,9 φορές μεγαλύτερη, σχεδόν διπλάσια απ’ ό,τι εκτός φυλακών. Το ίδιο ισχύει για τις Βόρεια Ιρλανδία, Ιταλία, Αγγλία και Ουαλία, Σλοβενία, Βέλγιο και Καταλονία. Αντίθετα, εντός των φυλακών υπήρξε μικρότερη διασπορά της νόσου (συγκριτικά με τον γενικό πληθυσμό) σε Ουγγαρία, Αυστρία, Ισπανία (εκτός Καταλονίας), Ιρλανδία, Ελβετία, Αλβανία, Γερμανία και Σκοτία.

Στις φυλακές της Πάτρας, της Λάρισας και της Θεσσαλονίκης καταγράφηκαν και τα περισσότερα κρούσματα σε απόλυτους αριθμούς (208, 200, 106 αντίστοιχα).

Φυλακές Κορυδαλλού. Πηγή: Δίκτυο Αλληλεγγύης Κρατουμένων

Λιγότερα από 4 τ.μ. προσωπικού χώρου σε 25 από τις 34 φυλακές

Ο χώρος των 4 τ.μ. είναι σημαντικός, όχι μόνο για τις περιόδους της πανδημίας, αλλά και γενικότερα, διότι ο κάθε άνθρωπος ακόμα και μέσα στη φυλακή πρέπει να έχει ένα μίνιμουμ ιδιωτικότητας, ώστε να μπορεί να ζει όσο πιο καλά γίνεται.

«Στις φυλακές Λάρισας τα κελιά είναι θάλαμοι 8 και 10 ατόμων, οπότε αν κάποιος νοσήσει, είναι πολύ λογικό σε έναν πολύ μικρό χώρο 15 τετραγωνικών μέτρων που είναι οι θάλαμοι να νοσήσουν πιθανόν όλοι» περιγράφει την ασφυκτική κατάσταση στα κελιά ο Σταθόπουλος.

Σύμφωνα με την ανάλυση των δεδομένων, μέχρι την 1η Ιουλίου 2021 σε 25 από τις 34 φυλακές της χώρας για κάθε κρατούμενο αντιστοιχεί ζωτικός χώρος κάτω από 4 τ.μ., μέγεθος που οι συστάσεις της Ευρωπαϊκής Επιτροπής για την Πρόληψη των Βασανιστηρίων (CPT) του Συμβουλίου της Ευρώπης έχουν ορίσει ως κατ’ ελάχιστον χώρο ανά κρατούμενο στον θάλαμό του. Αναλυτικότερα, στο ειδικό κατάστημα κράτησης νέων Βόλου σε κάθε κρατούμενο αντιστοιχεί περίπου 1,9 τ.μ. ζωτικού, προσωπικού χώρου, στην Τρίπολη 2,1 τ.μ., στην Κω 2,3 τ.μ.., ενώ ακολουθούν οι φυλακές Κομοτηνής με 2,3 τ.μ., Ιωαννίνων με 2,4 τ.μ., Χαλκίδας και Ναυπλίου με 2,7 τ.μ.

«Κάθε φυλακισμένος, σύμφωνα με τις προτάσεις της Ευρωπαϊκής Επιτροπής για την Πρόληψη των Βασανιστηρίων και της Απάνθρωπης ή Ταπεινωτικής Μεταχείρισης ή Τιμωρίας (CPT), θα πρέπει να έχει κατ’ ελάχιστον ζωτικό χώρο τεσσάρων τετραγωνικών μέτρων σε θάλαμο και έξι τετραγωνικά μέτρα στο κελί του» μας εξηγεί ο Γιάννης Πέτσας, δρ Σωφρονιστικής Πολιτικής. Σύμφωνα με τις οδηγίες της CPT, κάθε κελί θα πρέπει να είναι κατ’ ελάχιστον 6 τ.μ. εάν φιλοξενεί έναν κρατούμενο, ενώ για κάθε επιπλέον κρατούμενο στο εμβαδόν του κελιού θα πρέπει να προστίθενται 4 τ.μ. «Αυτός ο χώρος είναι σημαντικός», επισημαίνει ο κ. Πέτσας, «όχι μόνο για τις περιόδους της πανδημίας, που είναι ούτως ή άλλως πολύ μικρός και δεν προστατεύει από τη διασπορά του ιού, αλλά και γενικότερα, διότι ο κάθε άνθρωπος ακόμα και μέσα στη φυλακή πρέπει να έχει ένα μίνιμουμ ιδιωτικότητας, ώστε να μπορεί να ζει όσο πιο καλά γίνεται. Οταν δεν έχεις αυτόν τον χώρο και είσαι κάθε ώρα και στιγμή ορατός στους υπολοίπους, τότε παραβιάζονται στοιχειώδη ανθρώπινα δικαιώματα» σημειώνει.

Η πραγματικότητα είναι ότι τα τετραγωνικά μέτρα που αντιστοιχούν σε κάθε κρατούμενο στη φυλακή είναι ακόμη λιγότερα από το αποτέλεσμα της ανάλυσης δεδομένων μας, για την οποία χρησιμοποιήθηκε ο διάμεσος αριθμός κρατουμένων που κρατούνταν ανά μήνα σε συσχέτιση με το συνολικό εμβαδόν κάθε καταστήματος. Τον ακριβή αριθμό των κελιών δεν τον γνωρίζει ούτε η ίδια η Γενική Γραμματεία Αντεγκληματικής Πολιτικής. Οταν απευθύναμε το ερώτημα για το πόσα ακριβώς είναι τα κελιά στις φυλακές της χώρας, τι εμβαδόν έχουν και πόσοι κρατούμενοι διαμένουν σε αυτά, η απάντηση της ΓΓΑΠ ήταν ότι «πήραμε το συνολικό εμβαδόν ανά κατάστημα κράτησης και το διαιρέσαμε με τα 16 τ.μ. που θα πρέπει να είναι κάθε κελί (σ.σ. 4 κρατουμένων), δεδομένου ότι κάθε κρατούμενος θα πρέπει να έχει 4 τ.μ. (βάσει των προδιαγραφών τής CPT). Σας ενημερώνουμε ότι στο ερωτηματολόγιο SPACEI (σ.σ. πρόκειται για την ετήσια έκθεση με στατιστικά στοιχεία για τις φυλακές του Συμβουλίου της Ευρώπης) έχουμε στείλει για τις 31/1/2020 σαν συνολικό αριθμό κελιών (σ.σ. στη χώρα) 2.747 και είχαμε γράψει το εξής σχόλιο: Ο αριθμός των κελιών υπολογίστηκε με βάση τα ελάχιστα πρότυπα της CPT για την επιφάνεια ανά τρόφιμο 4 τ.μ». Με άλλα λόγια, τα 2.747 κελιά δεν αντιστοιχούν σε πραγματικά δεδομένα, αλλά στο ιδανικό και ιδεατό σενάριο ότι κάθε κρατούμενος πρέπει να έχει ζωτικό χώρο 4 τ.μ. (σ.σ. που δεν έχει)!

Φυλακές Λάρισας. Πηγή: Δίκτυο Αλληλεγγύης Κρατουμένων 

Ο συνωστισμός καθιστά τις φυλακές υγειονομικές βόμβες

Στα συγκριτικά στοιχεία από 32 χώρες που συλλέχθηκαν στο πλαίσιο της έρευνας η Ελλάδα εμφανίζεται στην 7η θέση στις συνθήκες συνωστισμού στην Ευρώπη. Με βάση τα ειδικότερα στοιχεία για την πληρότητα στις ελληνικές φυλακές προκύπτει ότι η μέση πληρότητα με βάση τη συγκριτική ανάλυση πραγματικού πληθυσμού κρατουμένων και θέσεων σε κάθε ίδρυμα, κατά το διάστημα από 1/1/2020 έως και την 1/1/2022, ξεπερνά στα 25 από τα 34 ιδρύματα κατά πολύ το 100%.

Το ακόμη πιο οξύμωρο στην περίπτωση της Ελλάδας βέβαια είναι πως από την ανάλυση δεδομένων φαίνεται ότι κατά τη διάρκεια της πανδημίας η πληρότητα των ελληνικών φυλακών όχι μόνο δεν μειώθηκε, αλλά αντιθέτως αυξήθηκε! Συγκεκριμένα, ενώ την 1η Ιανουαρίου 2020 (πριν από την πανδημία) η πληρότητα ήταν 110%, τον Απρίλιο του 2020 άγγιξε το 112.9% ενώ έως και τον Μάιο του 2021 κινήθηκε σε ποσοστά άνω του 110% με τον τον Ιούλιο του 2020 να φτάνει το 113,1%.

Μάλιστα, σύμφωνα με τα δεδομένα, την 1/1/2022 στο ειδικό κατάστημα νέων Βόλου η πληρότητα αγγίζει το 201,9%, στην Κομοτηνή το 188,3%, στην Τρίπολη το 181,1%, στην Κέρκυρα το 173,9%, στα Ιωάννινα το 154,5% κι ακολουθούν οι φυλακές Χαλκίδας (154,3%), Πάτρας (148,9%), Ναυπλίου (147,6%) και Κω (144,6%).

Αυτό που περιγράφει η ειδική σύμβουλος του ΠΟΥ αντιστοιχεί και στην περίπτωση των ελληνικών φυλακών. Οι κατά γενική ομολογία κακές συνθήκες διαβίωσης, η ανεπαρκής πρόσβαση στην περίθαλψη σε συνδυασμό με τη μη ενίσχυση του ιατρικού προσωπικού και την έλλειψη ουσιαστικών υγειονομικών μέτρων αντιμετώπισης της νόσου από τις διοικήσεις των φυλακών και τη Γενική Γραμματεία Αντεγκληματικής Πολιτικής επιδεινώνουν το πρόβλημα της διασποράς της ιού.

Φυλακής Χαλκίδας. Πηγή: Δίκτυο Αλληλεγγύης Κρατουμένων

Κρατούμενοι σε ρόλο γιατρού

Ο Βασίλης Δημάκης είναι κρατούμενος στη Δ’ πτέρυγα των φυλακών Κορυδαλλού και, όπως περιγράφει, στην αρχή της πανδημίας «τα μόνα μέτρα ήταν κάτι χλωρίνες, καθυστερημένα κιόλας, και μετά από κάποιους μήνες κάτι μάσκες. Αντισηπτικά και μάσκες δεν υπήρχαν στην αρχή, σπάνια, μας έφεραν και μετά το πρώτο εξάμηνο μάσκες κάποιοι φορείς απέξω που τα συγκέντρωσαν και μας τα έφεραν».

Σχετικά με την επάρκεια του ιατρικού και νοσηλευτικού προσωπικού σε όλη τη διάρκεια της πανδημίας, ο Δημάκης αναφέρει πως «δεν είναι εξειδικευμένο. Τα ίδια που υπήρχαν εδώ, τα ίδια συνέχισαν να είναι, δεν αναβαθμίστηκε το προσωπικό. Οι κρατούμενοι έβγαζαν το φίδι από την τρύπα, καθώς με τον ευεργετικό υπολογισμό ημερών, τα γνωστά μεροκάματα, δούλευαν για παράδειγμα στο φαρμακείο. Επίσης δεν υπάρχει μόνιμος γιατρός εδώ, έρχεται μόνο το πρωί. Και το απόγευμα υπάρχουν κάποιοι νοσηλευτές που τους έχει βάλει η διοίκηση να κάνουν καμιά ένεση, να μετρήσουν καμιά ένδειξη. Δεν μένει γιατρός το βράδυ, 2.000 άτομα που είμαστε εδώ δεν εξυπηρετούμαστε. Αν γίνει κάτι, υπάρχουν οι λεγόμενοι υπάλληλοι που δουλεύουν τραυματιοφορείς, παίρνουν τον άνθρωπο, αν προλάβει και τη γλιτώσει, και τον πάνε στο νοσοκομείο», σημειώνει.

Την ίδια εικόνα βεβαιώνει και ο Σταθόπουλος. Οπως και στις φυλακές Κορυδαλλού, στο κατάστημα της Λάρισας «δεν είναι εξειδικευμένο το προσωπικό. Είναι κάποιοι νοσηλευτές, οι οποίοι είναι λίγοι σε αριθμό, μόλις 8. Γιατροί δεν υπήρχαν! Υπήρχε ένας κρατούμενος, ο οποίος ήταν γιατρός και ήταν μέσα για οικονομικούς λόγους, που είχε αναλάβει να τσεκάρει τους κρατούμενους που είχαν νοσήσει. Με αποτέλεσμα, όπως ήταν λογικό γιατί ερχόταν σε επαφή με όλους, αυτός να νοσήσει και να νοσήσει πιο βαριά απ’ όλους. Μεταφέρθηκε σε νοσοκομείο με βαρύ ιικό φορτίο και μπήκε σε θάλαμο ΜΑΦ, αυξημένης φροντίδας».

«Βάζουν τους νοσούντες όλους μαζί και ό,τι γίνει…»

Η ανεπάρκεια πρόληψης και αντιμετώπισης της Covid-19 δεν συνίσταται όμως μόνο στις ελλείψεις υγειονομικού προσωπικού και προστατευτικών μέσων. Η όλη διαχείριση των κρουσμάτων και περίθαλψης των νοσούντων μοιάζει περισσότερο με ένα σύστημα που θεμελιώνεται στην προχειρότητα και την τυχαιότητα.

«Οποιος αρρωστήσει με Covid», περιγράφει ο Σταθόπουλος, «μεταφέρεται σε άλλους ειδικούς θαλάμους, οι οποίοι έχουν άλλους νοσούντες από διάφορες πτέρυγες. Εφτιαξαν πρόχειρα κάποιους ειδικούς χώρους, οι οποίοι πριν ήταν θάλαμοι κρατουμένων, και απλά στρίμωξαν τους κρατούμενους αυτούς σε άλλους θαλάμους. Οποιος νοσεί λοιπόν κλείνεται 14 μέρες σε έναν θάλαμο μαζί με όλους τους άλλους ασθενείς με Covid, πράγμα που σημαίνει ότι αν κάποιος έχει βαρύ ιικό φορτίο αυτομάτως μπορεί να μεταφερθεί σε όλους τους υπόλοιπους και να νοσήσουν όλοι πολύ βαριά. Οπότε η αντιμετώπιση είναι ότι βάζουμε όλους τους νοσούντες μαζί και ό,τι γίνει».

Την ίδια αντιμετώπιση περιγράφει και ο Δημάκης στον Κορυδαλλό. «Οι νοσούντες είναι σε έναν χώρο χωρίς καμία απολύμανση, χωρίς καμιά φροντίδα για 14 μέρες. Μπαίνει κόσμος όλοι μαζί, με ιικό φορτίο βαρύ, και συναγελάζονται όλοι μαζί». Αναφορικά με τον χώρο νοσηλείας ο Δημάκης επισημαίνει ότι «δυστυχώς η Γ’ πτέρυγα στις γυναικείες φυλακές Κορυδαλλού, που είχε υποσχεθεί η κ. Νικολάου (σ.σ. τέως γ.γ. Αντεγκληματικής Πολιτικής), δεν έχει ανοίξει, δεν έχει φιλοξενήσει ούτε ένα άτομο ποτέ! Υπήρξε η κατάλληλη -υποτίθεται- μετατροπή της σε πτέρυγα για τους ασθενείς με κορονοϊό. Ωστόσο αυτή η πτέρυγα δεν χρησιμοποιήθηκε ποτέ από κανέναν με κορονοϊό! Και έχουν έναν χώρο στην εκκλησία, που στεγάζεται εδώ στον Κορυδαλλό, όπου όταν όποιος έχει κορονοϊό τον πάνε εκεί. Κι αν είναι και θρήσκος, κάνει και τον σταυρό του…».

Το ίδιο συμβαίνει και με τον χώρο καραντίνας, στον οποίο παραμένουν υποχρεωτικά ώς και 14 μέρες όσοι εισέρχονται στη φυλακή (νεοεισερχόμενοι κρατούμενοι, από μεταγωγές κ.λπ.). «Εχουν στη Δ’ πτέρυγα 3-4 κελιά, τα λεγόμενα “πειθαρχεία/κελιά απομόνωσης”, όπου συνωστίζονται από 15 άτομα και στα οποία όταν έρχεται κάποιος απέξω μένει μέρες στην καραντίνα και μετά μπαίνει στη φυλακή εδώ. Είναι όλοι μαζί, δεν τηρείται κανένα πρωτόκολλο. Βάζανε το ύποπτο κρούσμα και το έβαζαν εκεί μέσα, που ήταν όλοι μαζί οι κρατούμενοι. Στον ίδιο χώρο μπορεί να βρεθούν, δηλαδή, υγιείς και ύποπτα κρούσματα, δεν υπάρχει κανένας διαχωρισμός» καταλήγει ο Δημάκης.

Γιατί η ελληνική κυβέρνηση δεν προχώρησε στην αποσυμφόρηση

Ενα από τα κεντρικά στρατηγικά μέτρα που έλαβαν αρκετές ευρωπαϊκές κυβερνήσεις, όπως απέδειξε η έρευνα, για την αντιμετώπιση του κορονοϊού στις φυλακές ήταν η αποσυμφόρησή τους. Η Ελλάδα ωστόσο δεν προχώρησε ποτέ σε αυτό το μέτρο. Κατά τη διάρκεια του πρώτου κύματος πολλές χώρες σε όλη την Ευρώπη απελευθέρωσαν ανθρώπους σε πρωτοφανή αριθμό προκειμένου να μειώσουν την πίεση στις φυλακές. «Είναι αυτό που τους έλεγαν οι ειδικοί να κάνουν εδώ και χρόνια, αλλά ήταν πολύ επίφοβο σε πολιτικό επίπεδο» υπογραμμίζει η Catherine Heard, διευθύντρια του Παγκόσμιου Ερευνητικού Προγράμματος Φυλακών. «Πιστεύω ότι η Covid έδωσε σε πολλές χώρες μια δικαιολογία για να μειώσουν ήσυχα τον αριθμό των κρατουμένων τους».

Η Heard υπολόγισε ότι ο πληθυσμός των φυλακισμένων μπορεί να έχει μειωθεί έως και κατά μισό εκατομμύριο ανθρώπους παγκοσμίως μεταξύ Μαρτίου 2020 και Ιουνίου 2021. Χώρες όπως η Σλοβενία, το Βέλγιο, η Γαλλία και η Ιταλία, οι οποίες λειτουργούσαν όλες εξ αρχής υπεράνω της χωρητικότητας, μείωσαν τους έγκλειστους πληθυσμούς τους έως και 25%, μειώνοντάς τους σε ή κάτω από την επίσημη χωρητικότητα. «Ενα μάθημα που θα έχουν πάρει οι χώρες είναι ότι έχουν μειώσει τον αριθμό των φυλακισμένων τους χωρίς να πέσει ο ουρανός να τους πλακώσει» λέει η Heard. Με την πανδημία να προσφέρει έναν λόγο δημόσιας υγείας για τη μείωση του πληθυσμού των φυλακών, υπογραμμίζει ότι είναι ζωτικής σημασίας οι χώρες να διατηρήσουν τώρα αυτή την τάση.

Η ελληνική κυβέρνηση πάντως δεν έλαβε ποτέ αυτό το μάθημα, καθώς δεν προχώρησε στη μείωση των κρατουμένων προκειμένου να αποκλιμακωθούν οι συνθήκες Covid στις φυλακές. Τον λόγο που συνέβη αυτό μάλλον τον περιγράφει αυθόρμητα ο Δημάκης. «Η κ. Νικολάου και η κυβέρνηση δεν μπορούσαν να διαχειριστούν το αφήγημα της αποσυμφόρησης» σημειώνει ο Δημάκης. «Γιατί το θεωρούσε τραγικό να κάνει έναν ιδιότυπο νόμο Παρασκευόπουλου στην ουσία. Η κριτική στον νόμο Παρασκευόπουλου ήταν βασική προεκλογική σημαία της Ν.Δ., μαζί με την ατζέντα της “εγκληματικότητας” και την κατατρομοκράτηση γύρω από το θέμα. Σε περίπτωση που θα έκαναν κάτι παρόμοιο και θα εφάρμοζαν έναν νόμο Παρασκευόπουλου στην ουσία, και πιο βελτιωμένο μάλιστα, θα είχαν θέμα γιατί ο κεντρικός κορμός της Δεξιάς δεν θα άφηνε και δεν άφησε να γίνει κάτι τέτοιο, να βγουν όλοι οι “εγκληματίες” έξω».

Από την πλευρά πάντως της Γενικής Γραμματείας Αντεγκληματικής Πολιτικής, όταν θέσαμε το ερώτημα για τις ενέργειες που έλαβαν σχετικά με τη διαχείριση του υπερπληθυσμού των φυλακών, μας απάντησαν ότι «αναφορικά με τη μείωση του αριθμού των υποδίκων ή άλλους τρόπους αποσυμφόρησης με μειώσεις ποινών κ.λπ., αυτές είναι ενέργειες που αφορούν το υπ. Δικαιοσύνης και τις αρμόδιες αρχές. Η Γενική Γραμματεία προχώρησε σε μαζικές μεταγωγές από Καταστήματα Κράτησης με υπερπληθυσμό σε άλλες που είχαν θέσεις. Π.χ. πάνω από 1.000 βαρυποινίτες μετήχθησαν εκτάκτως από τις φυλακές υποδίκων Κορυδαλλού σε άλλες στην περιφέρεια. Ετσι ο Κορυδαλλός μετατράπηκε σε φυλακή αποκλειστικά για υπόδικους» υποστήριξαν, επισημαίνοντας παράλληλα πως στους σχεδιασμούς της Γενικής Γραμματείας είναι η κατασκευή και λειτουργία έξι νέων φυλακών.

Ωστόσο υπήρξε και μια συγκεκριμένη νομοθετική ενέργεια του υπ. Δικαιοσύνης, η οποία φαίνεται να επιβάρυνε τις συνθήκες υπερπληθυσμού βάζοντας φρένο σε μεταγωγές κρατουμένων. Πρόκειται για τον νόμο 4670/2020 που επέφερε αλλαγές στη διαδικασία χορήγησης αδειών και περιόρισε ασφυκτικά τις προϋποθέσεις που επιτρέπουν τη μεταγωγή ενός κρατούμενου τόσο στις αγροτικές φυλακές όσο και στην Κεντρική Αποθήκη Υλικού Φυλακών. Μερίδα του Τύπου χαρακτήρισε τον νόμο «φωτογραφικό» προκειμένου να μην επιτραπεί στον Δημήτρη Κουφοντίνα να παραμείνει στις Αγροτικές Φυλακές Κασσαβέτειας Βόλου. Ο νόμος όμως είχε και μία παράπλευρη συνέπεια. Εν μέσω πανδημίας άφησε τις αγροτικές φυλακές άδειες και τα υπόλοιπα καταστήματα κράτησης υπερπλήρη. Το Ειδικό Αγροτικό Κατάστημα Κράτησης Κασσαβέτειας τον Ιανουάριο του 2022 είχε πληρότητα 31,8%, στην Αγιά Χανίων 30,3%, στην Κασσάνδρα Χαλκιδικής 28,2% και στην Τίρυνθα Αργολίδας 13,9%. Την ίδια στιγμή στην πλειονότητα των καταστημάτων κράτησης της χώρας οι κρατούμενοι ήταν στοιβαγμένοι ο ένας πάνω στον άλλον…

Στο πλαίσιο της έρευνας απευθύναμε αίτημα για συνέντευξη στη γενική γραμματέα Αντεγκληματικής Πολιτικής, Σοφία Νικολάου, όταν ακόμη βρισκόταν στη θέση αυτή. Η κ. Νικολάου ωστόσο αρνήθηκε να μας την παραχωρήσει.

Μόλις 410 εμβολιασμοί σε ένα εξάμηνο

Το πρόβλημα της διασποράς στις φυλακές επιτάθηκε περισσότερο εξαιτίας της καθυστέρησης του προγράμματος μαζικού εμβολιασμού των φυλακισμένων, αφού, σύμφωνα με την επίσημη ανακοίνωση της Γενικής Γραμματείας Αντεγκληματικής Πολιτικής, αυτός ξεκίνησε αργοπορημένα την 1η Ιουλίου 2021, αν και πρόκειται για ευάλωτο πληθυσμό που διαβιοί σε κλειστές, άρα διπλά επικίνδυνες, δομές. Με βάση τα πρακτικά της Ειδικής Μόνιμης Επιτροπής Σωφρονιστικού Συστήματος και λοιπών Δομών Εγκλεισμού Κρατούμενων της 10ης Ιουνίου 2021, είχαν ολοκληρώσει τον εμβολιασμό μόλις 388 κρατούμενοι (επί συνόλου 11.031, ποσοστό 3,5%) και 504 υπάλληλοι! Το ίδιο διάστημα την α’ δόση είχαν κάνει μόλις 22 κρατούμενοι. Σύνολο δηλαδή 410 εμβολιασμοί κρατουμένων, στη συντριπτική πλειονότητά τους με το μονοδοσικό της Johnson. Υστερα από ένα εξάμηνο, στις 18 Νοεμβρίου 2021, ο αριθμός των εμβολιασμένων είχε φτάσει σε 6.600 στους κρατούμενους (σε σύνολο 11.182 τότε) και σε 2.653 στους υπαλλήλους όλων των κλάδων.

Η ίδια επιβαρυντική καθυστέρηση σημειώθηκε και στη διενέργεια διαγνωστικών τεστ αντιγόνων στις φυλακές, καθώς, σύμφωνα με τον υφυπουργό Προστασίας του Πολίτη Λ. Οικονόμου στη Βουλή, μέχρι τις 9/3/21 είχαν γίνει μόλις 21.000 τεστ σε κρατούμενους και 10.400 τεστ σε σωφρονιστικούς στο σύνολο των καταστημάτων κράτησης. Mέσα σε έναν χρόνο δηλαδή από την έναρξη της πανδημίας, κατά μέσο όρο κάθε κρατούμενος είχε κάνει μόλις 1,85 rapid test. Το επόμενο τρίμηνο, μέχρι τον Ιούνιο του 2021, τα τεστ διπλασιάστηκαν μεν (66.093 εκ των οποίων 38.638 σε κρατουμένους και 27.455 σε υπαλλήλους), παρέμειναν όμως λιγότερα των αναγκών, ενώ η έλλειψη ουσιαστικών υγειονομικών μέτρων στις ασφυκτικά γεμάτες φυλακές δεν μπόρεσαν να αποτρέψουν την ευρεία διάδοση.

*Συμπληρωματικό ρεπορτάζ: Κέλλυ Κική (iMEdDLab)

*Διαβάστε στο δεύτερο μέρος της έρευνας περισσότερα ευρήματα για τα μέτρα και τους περιορισμούς εντός των φυλακών, τον εμβολιασμό, τη θνητότητα, καθώς και ειδικότερα στοιχεία για κρούσματα/διασπορά ανα σωφρονιστικό κατάστημα και για το 4ο κύμα της πανδημίας.