Ερευνα-Κείμενο: Κώστας Ζαφειρόπουλος (MIIR)
Συλλογή και ανάλυση δεδομένων, οπτικοποιήσεις: Κωνσταντίνα Μαλτεπιώτη
Εικονογράφηση: Λουίζα Καραγεωργίου

“Nature is blamed for failings that are man’s
and well-run rivers have to change their plans”
Σερ Άλαν Πάτρικ Χέρμπερτ, μυθιστοριογράφος (1890-1971)

«Η πλημμύρα άλλαξε τη ζωή μας. Τα παιδιά μου φοβούνται πια κάθε φορά που βρέχει. Ο γιος μου έπαθε κρίση πανικού όταν έκλεισαν πρόσφατα οι γέφυρες στη Φαέντσα, νομίζοντας ότι θα συμβεί το ίδιο. Κι εγώ δεν μπορώ να μην κοιτάζω το ποτάμι κάθε φορά που περνάω από εκεί. Τώρα πια ζω μέρα με τη μέρα. Όλα μπορούν να αλλάξουν σε μια στιγμή. Ξέρετε, έχασα τα πάντα μέσα σε μισή ώρα». Η 42χρονη, μαγείρισσα Francesca Placci είναι κάτοικος της ιταλικής πόλης Φαέντσα στην επαρχία Ραβέννα, στην Εμίλια-Ρομάνια. Η Φαέντσα, που βρίσκεται 50 χιλιόμετρα νοτιοανατολικά της Μπολόνια, πλημμύρισε τρεις φορές μέσα σε 18 μήνες τη διετία 2023-2024.

Οι κάτοικοι της ιταλικής αυτής πόλης, όπως στη Θεσσαλία και στη Βαλένθια, μετά το τριπλό αυτό σοκ ζουν ακόμα με το φόβο και το άγχος για το μέλλον.  «Κάθε φορά που βρέχει, φοβάμαι. Η εμπιστοσύνη μας έχει χαθεί. Δεν ξέρεις πλέον σε τί μπορείς να βασιστείς. Αυτός ο τόπος δεν είναι ασφαλής. Τίποτα δεν θα είναι όπως πριν. Ο άντρας μου είναι πια πιο κουρασμένος, πιο σιωπηλός. Στην κοινότητά μας συνεχίζουμε να βοηθάμε ο ένας τον άλλον, αλλά το Κράτος δεν ήταν ποτέ εκεί για εμάς. Αντίθετα, το μόνο που λάβαμε ήταν ένα χάος από γραφειοκρατία και ψίχουλα οικονομικής βοήθειας. Μάθαμε να βασιζόμαστε μόνο στους εαυτούς μας και στους ανθρώπους γύρω μας» λέει η 54χρονη κάτοικος Simona Bacchilega.

Η φωνή της αντηχεί και ενώνεται με εκείνες των κατοίκων στον Παλαμά Καρδίτσας, στην Μάνδρα, στο Βόλο και στο Πήλιο, στις γειτονιές της ισπανικής Βαλένθια, στις παραδουνάβιες περιοχές της Ουγγαρίας και της Σλοβακίας, στη Βάδη-Βυρτεμβέργη, στη Βαυαρία και στο Σάαρλαντ της Γερμανίας, στις επαρχίες Κάρλοβατς και Σίσακ-Μοσλαβίνα στην Κροατία και σε δεκάδες ακόμα πληττόμενες περιοχές .

Θεσσαλία, Σεπτέμβριος 2023, κακοκαιρία Daniel, φωτό: Μάριος Λώλος 

Η πιο φονική φυσική καταστροφή

Οι πλημμύρες είναι η πιο συνηθισμένη φυσική καταστροφή. Αντιπροσωπεύουν το 44% όλων των παγκόσμιων φυσικών καταστροφών και ευθύνονται σχεδόν για τους μισούς θανάτους από αυτές. Σήµερα, 1,81 δισεκατοµµύρια άνθρωποι (23% του παγκόσµιου πληθυσµού) θεωρούνται άµεσα εκτεθειµένοι στην απειλή σοβαρών πληµµυρών. Η συχνότητά τους έχει υπερδιπλασιαστεί από το 2004 μέχρι σήμερα, εξηγούν οι επιστήμονες, λόγω της επιτάχυνσης του υδρολογικού κύκλου που οφείλεται στην ανθρωπογενή κλιματική αλλαγή.

Τα τελευταία 30 χρόνια, οι πλημμύρες στην Ευρώπη έχουν πλήξει 5,5 εκατομμύρια ανθρώπους, έχουν προκαλέσει πάνω από 3.000 θανάτους και έχουν οδηγήσει σε οικονομικές απώλειες που ξεπερνούν τα 170 δισεκατομμύρια ευρώ. Όμως τα στοιχεία αυτά ήταν μόνο δημοσιογραφικές εκτιμήσεις.

Πόσοι είναι πραγματικά οι νεκροί σε κάθε περιοχή στην Ευρώπη από τις πλημμύρες την τελευταία δεκαετία; Πόσες και ποιες συγκεκριμένα εκτάσεις σε κάθε χώρα και σε κάθε περιοχή επλήγησαν, ποιες υποδομές χτυπήθηκαν περισσότερο ειδικά την τελευταία διετία; Και πως μπορούμε να προστατευτούμε αποτελεσματικά; Τα ανοιχτά διαθέσιμα επιστημονικά δεδομένα για τις πλημμύρες στην Ευρώπη αποδεικνύονται αποσπασματικά, ελλιπή και μη ενημερωμένα.

Η πολύμηνη, διασυνοριακή δημοσιογραφική έρευνα δεδομένων του ΜIIR- μοναδική στην Ευρώπη- στο πλαίσιο του EDJNET κατάφερε να συνδυάσει στοιχεία από τρεις διαφορετικές ανοιχτές βάσεις δεδομένων για να κατασκευάσουμε την πρώτη ολοκληρωμένη, πανευρωπαϊκή βάση δεδομένων για τις πλημμύρες, καταγράφοντας τον αριθμό τους, τους πληγέντες και τους θανάτους από αυτές, σε όλες τις ευρωπαϊκές περιοχές από το 2014 έως το 2024. 

Επιπλέον, δημιουργήσαμε μία ξεχωριστή βάση δεδομένων βασισμένη σε δορυφορικά στοιχεία για τα τελευταία δύο χρόνια (2023-2024), η οποία αποτυπώνει με ακρίβεια την έκταση των πλημμυρών και τις επιπτώσεις τους στη γη και τις υποδομές σε όλες τις ευρωπαϊκές περιφέρειες 17 κρατών-μελών.

Ο καταστροφικός αντίκτυπος σε νούμερα

Μεταξύ 2014 και 2024, τα δεδομένα που συλλέχθηκαν από το Copernicus, τη δημόσια βάση δεδομένων EM-DAT και τη βάση δεδομένων Hanze δείχνουν ότι τουλάχιστον 681.076 άνθρωποι έχουν πληγεί από πλημμύρες σε 24 ευρωπαϊκές χώρες. Ο πραγματικός αριθμός των πληγέντων, όμως, είναι μεγαλύτερος, καθώς δεν υπάρχουν διαθέσιμα στοιχεία για όλες τις πλημμύρες. 

Με βάση τα υπάρχοντα δεδομένα που αναλύσαμε, τουλάχιστον 1.579 άνθρωποι έχασαν άμεσα τη ζωή τους από τις πλημμύρες στην Ευρώπη κατά την τελευταία δεκαετία. 

«Η Ελλάδα είναι μία από τις χώρες που πλήττονται ιδιαιτέρως, έχουμε πάρα πολλά επεισόδια με νεκρούς. Είμαστε η τέταρτη χώρα σε θανάτους από πλημμύρες στην Ανατολική Μεσόγειο. Κάθε χρόνο στην Ελλάδα έχουμε μία πιθανότητα 2,5 % περίπου να έχουμε πάνω από 80 νεκρούς σε ένα πλημμυρικό επεισόδιο», αναφέρει η Κατερίνα Παπαγιαννάκη, ειδική λειτουργική επιστήμονας στο Ινστιτούτο Ερευνών, Περιβάλλοντος και Βιώσιμης Ανάπτυξης του Εθνικού Αστεροσκοπείου Αθηνών.

Μαζί με τον υδρογεωλόγο, επίκουρο καθηγητή του Πανεπιστημίου Αθηνών, Μιχάλη Διακάκη μελετούν- όσο κανείς άλλος στην Ελλάδα- τους θανάτους από πλημμύρες στην Ευρώπη και στη χώρα μας, έχοντας συνεισφέρει στην πλέον αξιόπιστη (γιατί λαμβάνει υπόψη όλα τα γεγονότα που έχουν έστω έναν νεκρό) βάση δεδομένων μεγάλης κλίμακας για τους νεκρούς από πλημμύρες σε εδάφη της ευρωμεσογειακής περιοχής (Flood Fatalities from the Euro-Mediterranean region FFEM-DB). Οι νεκροί σε 14 ευρωμεσογειακές χώρες τα τελευταία 35 χρόνια ξεπερνούν τους 3000.

Πλεονάζουσα θνησιμότητα 

Η επίσημη καταγραφή των θυμάτων στη Θεσσαλία το 2023 ήταν 17 νεκροί. Ωστόσο, πρόσφατη μελέτη του Κέντρου Έρευνας και Εκπαίδευσης στη Δημόσια Υγεία, την Πολιτική Υγείας και την Πρωτοβάθμια Φροντίδα Υγείας, που αποκάλυψε η «Εφ.Συν.» («Ο κάμπος θρηνεί 335 νεκρούς και όχι 17 από τον Ντάνιελ», 16/3/2025) δείχνει ότι ο πραγματικός αριθμός των συνολικών θανάτων ήταν 20 φορές υψηλότερος το πρώτο τρίμηνο μετά τις πλημμύρες. Συνολικά, 335 άτομα πέθαναν εντός τριών μηνών κυρίως από καρδιαγγειακά και/ή αναπνευστικά προβλήματα.

Όπως σημειώνει το meteo.gr (Κ. Παπαγιαννάκη, Κ. Λαγουβάρδος, Γ. Κύρος, 18/10/2024) τα τελευταία 45 χρόνια, η Ελλάδα έχει βιώσει 70 θανατηφόρες πλημμύρες λόγω έντονων βροχοπτώσεων, με αποτέλεσμα 190 άνθρωποι να χάσουν τη ζωή τους. Αποκαλύπτεται μια ανησυχητική τάση: ο αριθμός των θανάτων από πλημμύρες αυξάνεται με την πάροδο του χρόνου. Ενδεικτικά, την τελευταία δεκαετία σημειώθηκαν οι μισοί από τους καταγεγραμμένους θανάτους στο σύνολο της περιόδου των 45 ετών.

Σύμφωνα με το Ινστιτούτο Περιβαλλοντικής Έρευνας και Αειφόρου Ανάπτυξης του Εθνικού Αστεροσκοπείου Αθηνών, συνολικά στα Βαλκάνια, πλημμύρες με περισσότερους από 10 νεκρούς συμβαίνουν μία φορά κάθε 6,5 χρόνια, ενώ με περισσότερους από 22 νεκρούς μία φορά κάθε 12 χρόνια.

Η έρευνά μας δείχνει ότι τα τελευταία δύο χρόνια, 17 ευρωπαϊκές χώρες αντιμετώπισαν 32 πλημμύρες, οι οποίες έπληξαν συνολικά 4.273.362 στρέμματα – μια έκταση 1,5 φορά μεγαλύτερη από το μέγεθος του Λουξεμβούργου – σύμφωνα με τα δορυφορικά δεδομένα της υπηρεσίας Copernicus Emergency Management Mapping. 

Η πλημμυρισμένη έκταση στην Ευρώπη τα τελευταία δύο χρόνια είναι σχεδόν το διπλάσιο μέγεθος του ευρύτερου Λονδίνου και μεγαλύτερη από τη Ρώμη, το Παρίσι και το Βερολίνο μαζί. 

Αγρότες σε απόγνωση

Η ανάλυση 61 πληγεισών περιοχών αποκαλύπτει ότι οι επαρχιακές περιοχές υπέστησαν τις πιο εκτεταμένες πλημμύρες, με περίπου 1.386.630 πλημμυρισμένα στρέμματα. Αντίστοιχα, 984.470 στρέμματα επηρεάστηκαν στις ενδιάμεσες περιοχές (ημιαστικές) και 884.680 στρέμματα στις αστικές περιοχές. 

Θεσσαλία, Σεπτέμβριος 2023, κακοκαιρία Daniel, φωτό: Μάριος Λώλος 

Σχεδόν το 82,5% της συνολικής πληγείσας γης αφορά γεωργικές εκτάσεις και φυσικά οικοσυστήματα. Οι πλημμύρες επηρέασαν 3.276.660 στρέμματα γεωργικής γης συμπεριλαμβανομένων καλλιεργήσιμων αγρών, βοσκοτόπων, μόνιμων καλλιεργειών και ετερογενών γεωργικών εκτάσεων. Τα παραπάνω αναδεικνύουν τον σοβαρό αντίκτυπο που έχουν οι πλημμύρες στο βιοπορισμό των αγροτών.

Η μεγαλύτερη πλημμύρα στην Ευρώπη τα τελευταία δύο χρόνια ξεκίνησε στις 5 Σεπτεμβρίου 2023, στην Περιφέρεια Θεσσαλίας στην Ελλάδα, επηρεάζοντας σχεδόν 1.223.750 στρέμματα, το 92% των οποίων ήταν γεωργική γη. Η καταιγίδα στοίχισε άμεσα τη ζωή σε 17 ανθρώπους, επηρέασε 44.000 κατοίκους σε Καρδίτσα, Τρίκαλα, Μαγνησία και Λάρισα και είχε ως αποτέλεσμα το θάνατο περισσότερων από 200.000 ζώων.

Η πραγματική έκταση της πλημμύρας στη Θεσσαλία

Μέχρι τώρα, τα πλημμυρισμένα στρέμματα στη Θεσσαλία φαίνονταν κάτω του 1 εκατ., όμως η ανάλυσή μας αποκαλύπτει ότι η πραγματική έκταση της καταστροφής είναι μεγαλύτερη από ό,τι έχει αναφερθεί στον Τύπο. Αυτό οφείλεται στο ότι η μέτρησή μας συμπεριλαμβάνει και το “ίχνος πλημμύρας” που έχουν καταγράψει οι δορυφόροι του Copernicus—δηλαδή περιοχές όπου το νερό υπήρξε αλλά είχε υποχωρήσει μέχρι τη στιγμή της δορυφορικής λήψης. 

Όπως ανέφερε το Copernicus στο MIIR: «Υποθέτουμε με πολύ υψηλή πιθανότητα ότι σημειώθηκε πλημμύρα όπου εντοπίζονται ίχνη της στις δορυφορικές εικόνες».

Στιγμιότυπο από την ιστοσελίδα του Copernicus, που αποτυπώνει με διαγώνιες γραμμές το ίχνος πλημμύρας της Θεσσαλίας, στις 9 Σεπτεμβρίου 2023. 

Πλεονάζουσα θνησιμότητα

Η επίσημη καταγραφή των θυμάτων στη Θεσσαλία ήταν 17 νεκροί. Ωστόσο, πρόσφατη μελέτη του Κέντρου Έρευνας και Εκπαίδευσης στη Δημόσια Υγεία, την Πολιτική Υγείας και την Πρωτοβάθμια Φροντίδα Υγείας, που αποκάλυψε η «Εφ.Συν.» («Ο κάμπος θρηνεί 335 νεκρούς και όχι 17 από τον Ντάνιελ», 16/3/2025) δείχνει ότι ο πραγματικός αριθμός των συνολικών θανάτων ήταν 20 φορές υψηλότερος το πρώτο τρίμηνο μετά τις πλημμύρες. Συνολικά, 335 άτομα πέθαναν εντός τριών μηνών κυρίως από καρδιαγγειακά και/ή αναπνευστικά προβλήματα.

Κατεστραμμένες υποδομές -Αρνητική ελληνική πρωτιά

Τα στοιχεία μας δείχνουν ότι η Θεσσαλία αντιμετώπισε επίσης τις σημαντικότερες ζημιές στο μεταφορικό δίκτυο σε ολόκληρη την Ευρώπη τα τελευταία δύο χρόνια, με 1.590 χιλιόμετρα δρόμων και σχεδόν 149 χιλιόμετρα σιδηροδρομικών υποδομών να έχουν πληγεί.

Η έρευνά μας δείχνει ότι οι πλημμύρες προκάλεσαν ζημιές σε συνολικά 4.256,2 χιλιόμετρα υποδομών μεταφορών στην Ευρώπη μόνο για τα τελευταία δύο χρόνια (οδικές, σιδηροδρομικές, θαλάσσιες υποδομές, αστικές μεταφορές και αερομεταφορές). Οι τοπικοί δρόμοι αντιπροσωπεύουν σχεδόν το 67% των συνολικών ζημιών, με τις αστικές περιοχές να υφίστανται τις σημαντικότερες επιπτώσεις στις οδικές υποδομές. Επιπλέον, άλλα 6.885,4 χλμ. χωματόδρομων, κυρίως σε αγροτικές περιοχές, έχουν επίσης πληγεί

Τα τελευταία δύο χρόνια, οι πλημμύρες επηρέασαν επίσης 1.223,6 χλμ. αγωγών και υποδομών επικοινωνίας, κυρίως σε περιοχές με έντονη αστική ανάπτυξη. Αυτό περιλαμβάνει 845,9 χλμ. αγωγών μακράς απόστασης, γραμμών επικοινωνίας και ηλεκτρικής ενέργειας, καθώς και 377,7 χλμ. τοπικών αγωγών και καλωδίων, με αποτέλεσμα μερικές χιλιάδες σπίτια να μείνουν χωρίς ρεύμα και πόσιμο νερό. Τα στοιχεία δείχνουν ότι ενώ οι αγροτικές περιοχές υφίστανται μεγαλύτερη έκταση πλημμυρών, οι αστικές περιοχές υφίστανται σοβαρότερη ζημιά στις υποδομές.

Αρνητική πρωτιά σε αυτήν την κατηγορία σε όλη την Ευρώπη καταγράφει τα τελευταία δύο χρόνια η Γερμανία, με 209,8 χιλιόμετρα πληγέντων αγωγών και γραμμών ηλεκτρικής ενέργειας μεγάλων αποστάσεων και 117,7 χιλιόμετρα πληγέντων τοπικών αγωγών και καλωδίων.

Πλημμύρα του ποταμού Σάαρ, Σάαρλαντ Γερμανία, 18.05.2024. Πηγή: Berit Kessler / Shutterstock.com

Στη Βαλένθια δεκάδες χιλιάδες σπίτια έμειναν χωρίς ηλεκτρικό ρεύμα και πόσιμο νερό για αρκετές μέρες, ενώ στην Πολωνία η υπουργός Περιβάλλοντος Paulina Hennig-Kloska δήλωσε ότι 80.000 νοικοκυριά ήταν χωρίς ηλεκτρικό ρεύμα κατά την κορύφωση των πλημμυρών από την κακοκαιρία Boris.

Πλημμύρα στη Βαλένθια, κακακαιρία Dana, Οκτώβριος 2024. Πηγή: Guillermo Gutiérrez Carrascal / El Confidencial.

Ένα ακόμη σημαντικό εύρημα είναι ότι την τελευταία διετία, οι πλημμύρες έχουν επηρεάσει 1.964.045 στρέμματα σε 46 μη παράκτιες περιοχές της Ευρώπης, ενώ σε μόλις 15 παράκτιες περιοχές έχουν πληγεί 1.291.731 στρέμματα.
Τα συγκεκριμένα δεδομένα δείχνουν ότι οι πλημμύρες στην ενδοχώρα σε επίπεδο δήμων και επαρχιών, που συχνά προκαλούνται από έντονες βροχοπτώσεις, υπερχείλιση ποταμών ή κακή αποχέτευση, έχουν επηρεάσει μεγαλύτερη έκταση από ό,τι οι παράκτιες πλημμύρες.

Παρόλα αυτά, οι περιοχές κοντά στο νερό φαίνεται να είναι πιο επιρρεπείς στις πλημμύρες, καθώς μέσα σε μία δεκαετία τα περισσότερα περιστατικά πλημμύρας έχουν συμβεί σε παράκτιες περιφέρειες, πιο συγκεκριμένα της Ισπανίας, Γαλλίας και Ιταλίας.

Ταξικός καύσωνας ταξικές πλημμύρες

Ως γνωστόν η θερμοκρασία σε κάθε πόλη ανεβοκατεβαίνει ανάλογα με τη δόμηση, τις περιοχές πρασίνου και δέντρων, την ποιότητα των κατοικιών. Συνήθως στις περιοχές όπου ζει η εργατική τάξη, τα πιο φτωχά λαϊκά στρώματα και οι μετανάστες, η δόμηση είναι πυκνότερη, οι ελεύθεροι χώροι πρασίνου σπανίζουν, η θερμοκρασία ανεβαίνει και οι καύσωνες είναι πιο δυσβάσταχτοι.

Όπως αποδείχθηκε και για τις πλημμύρες σε παράλληλη έρευνα της συνεργαζόμενης δημοσιογραφικής ομάδας της ισπανικής El Confidencial, οι περιοχές που επλήγησαν περισσότερο στη Βαλένθια συγκεντρώνουν χαμηλότερα επίπεδα κατά κεφαλήν εισοδήματος και, ταυτόχρονα, τα σπίτια που χτίστηκαν εκεί, όπου η γη είναι φθηνότερη, είναι λιγότερο προετοιμασμένα να αντιμετωπίσουν αυτού του είδους τα γεγονότα. Οι πέντε ισπανικές επαρχίες με τον υψηλότερο αριθμό κτιρίων σε περιοχές που κινδυνεύουν από πλημμύρες είναι κατά σειρά η Μούρθια, η Σεβίλλη, η Βαλένθια, το Αλικάντε και η Ταραγόνα. 

Πλημμύρα στη Βαλένθια, κακακαιρία Dana, Οκτώβριος 2024. Πηγή: Guillermo Gutiérrez Carrascal / El Confidencial.

«Όταν βρέχει, ακόμα φοβάμαι ότι το ποτάμι θα μας τα πάρει όλα» 

Οι τελευταίες τρεισήμισι δεκαετίες ήταν από τις πιο πυκνές περιόδους σε πλημμύρες στην Ευρώπη τα τελευταία 500 χρόνια. Οι επιστήμονες έχουν αποδείξει ότι η εποχή αυτή διαφέρει από άλλες αντίστοιχες περιόδους πλούσιες σε πλημμύρες όσον αφορά το μέγεθός τους, τις θερμοκρασίες του αέρα και της θάλασσας, και την εποχικότητα του φαινομένου. Το καλοκαίρι του 2024 ήταν το θερμότερο που έχει καταγραφεί ποτέ στην Ευρώπη και παγκοσμίως. Σημειώνεται ότι για κάθε βαθμό Κελσίου που προστίθεται στη μέση παγκόσμια θερμοκρασία, η ένταση των βροχοπτώσεων αυξάνεται κατά περίπου 7%.

Το μεγαλύτερο πρόβλημα είναι ότι έχει αυξηθεί η θερμοκρασία της θάλασσας στη Μεσόγειο. Το κρίσιμο όριο είναι οι 26 βαθμοί κελσίου θερμοκρασίας νερού. «Αν ξεπεραστεί αυτό, το μετεωρολογικό σύστημα που περνάει πάνω από μια περιοχή εμπλουτίζεται με τεράστια επιπρόσθετη υγρασία και όλο αυτό λειτουργεί και σαν επιταχυντής αλλά και σαν μεγεθυντής του φαινομένου» εξηγεί ο καθηγητής στο Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας, Νικήτας Μυλόπουλος.

Μια τέτοια συνθήκη οδηγεί στους περίφημους Ωμέγα κυκλώνες, όπως συνέβη με τον Ντάνιελ στη Θεσσαλία. «Στην ίδια περιοχή είχαμε δύο φαινόμενα που παρατηρούνται υποτίθεται ανά 500 και 1000 χρόνια, μέσα σε μόλις τρία χρόνια. Αυτό σημαίνει αυτομάτως, ότι θα πρέπει να “βαρέσουν” όλα τα καμπανάκια κινδύνου, καθώς αλλάζουν οι περίοδοι επαναφοράς, αλλάζουν όλες οι στατιστικές κατανομές φυσικά αλλάζει και όλος ο τρόπος αντιμετώπισης και ο σχεδιασμός». 

Αντιπλημμυρική θωράκιση δε σημαίνει (μόνο) 112

«Επιμένουν οι κυβερνήσεις στο να ασχολούνται μόνο με την επόμενη μέρα της καταστροφής (post disaster), αντί να παίρνουν προληπτικά μέτρα (risk-cost benefit). Μεταξύ 2017-2021 δόθηκαν στην Ελλάδα περίπου 100 εκατομμύρια ευρώ μόνο σε αποζημιώσεις από πλημμύρες. Μόνο για τον Ιανό (σ.σ. μεσογειακός κυκλώνας που έπληξε τη Μεσόγειο και κυρίως την Ελλάδα τον Σεπτέμβριο του 2020) δόθηκαν 38 εκατ. ευρώ, 7 εκατ. κρατικές αποζημιώσεις και 31 εκατ. αποζημιώσεις ασφαλιστικών» σημειώνει η επιστήμονας του Εθνικού Αστεροσκοπείου Αθηνών Κατερίνα Παπαγιαννάκη.

Το ίδιο μας λέει και ο καθηγητής στο Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας, διευθυντής του Εργαστηρίου Υδρολογίας και Ανάλυσης Υδατικών Συστημάτων, Νικήτας Μυλόπουλος ξεκαθαρίζοντας πως ο μόνος τρόπος αντιμετώπισης είναι η κατάρτιση ενός Ολιστικού Σχεδίου Αντιπλημμυρικής Προστασίας με μια σειρά από έργα που θα «συνεργάζονται» μεταξύ τους.

Εξυπνα φράγματα

«Η διόδευση της πλημμύρας είναι πολύ σημαντική», επισημαίνει ο Μυλόπουλος. «Σχετίζεται με το πώς εμείς με τα έργα μας θα κατευθύνουμε, θα καθοδηγήσουμε τους πλημμυρικούς όγκους όσο γίνεται με μεγαλύτερη ασφάλεια για να αποφύγουμε τις μεγάλες καταστροφές. Αυτό γίνεται πρώτα από όλα με τα έργα ορεινής υδρονομίας: μικρά χωμάτινα φράγματα ψηλά στο βουνό, εκεί που ξεκινάει το φαινόμενο, στους μικρούς χειμάρρους. Εκεί λοιπόν βάζεις το πρώτο στοπ. Δεύτερον χρειάζονται, μικρότερα μικρού και μεσαίου μεγέθους φράγματα και αναχώματα στα κατάντη του ποταμου. Και όχι τα φαραωνικά μεγάλα φράγματα. Μικρά φράγματα, αλλά στημένα έξυπνα, στις περιοχές που όντως κάνουν δουλειά. Τρίτον απαιτούνται, αναδασώσεις σε όλη την περιοχή, και η ενίσχυση της φυσικής προστασίας, η φυτοκάλυψη ειναι καθοριστικής σημασίας στον περιορισμό της πλημμύρας. Και βέβαια πρέπει επιτέλους να προβλεφθούν οι πλημμυρικές ζώνες, ανάλογα με την επικινδυνότητά τους, που συνήθως σήμερα είναι είτε χτισμένες, είτε χωράφια εντατικής καλλιέργειας. Πρέπει να αποδοθούν πίσω με ελαφρύτερες χρήσεις γης, αυτές οι ζώνες. Πρέπει να αποδοθούν στα ποτάμια οι παλαιοί τους μαιανδρισμοί, οι οποίοι παίζουν ρόλο στην εκτόνωση του κινδύνου».

«Η φύση δεν εκδικείται», συνεχίζει. «Η φύση κάνει τη δουλειά της. Αλλά γενικά όποτε την πειράζουμε ποτέ δεν ξέρουμε από πού θα μας έρθει. Ένα σύστημα σαν τον Ντάνιελ θα μπορούσε να χτυπήσει και στην Αττική δυστυχώς. Η μεγάλη μας αποτυχία είναι ότι δεν έχουμε συστήματα έγκαιρης προειδοποίησης. Όμως δεν αρκεί μόνο να δώσεις το σήμα νωρίς για να φύγει ο κόσμος και να προστατευτεί. Πρέπει να ξέρεις το “κακό” πού θα χτυπήσει, να έχεις κάποιο χρόνο μπροστά σου ώστε να μπορέσεις να προστατεύσεις με ανοίγματα θυροφραγμάτων συντονισμένα -και όχι το χάος που έγινε εκείνες τις νύχτες του Ντάνιελ- εκτός από ανθρώπους, ζώα ή περιουσίες και τις κρίσιμες δημόσιες υποδομές». 

Θεσσαλία, Σεπτέμβριος 2023, κακοκαιρία Daniel, φωτό: Μάριος Λώλος 

«Κάθε φορά που έβρεχε, πάθαινα κρίση άγχους»

Ταξιδεύουμε στην ιταλική πόλη Φαέντσα στην επαρχία της Ραβέννας, 50 χιλιόμετρα νοτιοανατολικά της Μπολόνια. Μεταξύ 16 και 18 Μαΐου 2023, 350 εκατομμύρια κυβικά μέτρα νερού, που αντιστοιχούν σε βροχή έξι μηνών, έπεσαν μέσα σε 36 ώρες στην Εμίλια-Ρομάνια, μια από τις σημαντικότερες γεωργικές περιοχές της Ιταλίας. Οι έντονες βροχοπτώσεις προκάλεσαν την υπερχείλιση 23 ποταμών σε ολόκληρη την περιοχή, επηρεάζοντας 100 δήμους και προκαλώντας περισσότερες από 400 κατολισθήσεις, οι οποίες με τη σειρά τους προκάλεσαν ζημιές και έκλεισαν εκατοντάδες δρόμους. Όλα τα υδάτινα φράγματα μεταξύ Ρίμινι και Μπολόνια, έσπασαν ή υπερχείλισαν πλημμυρίζοντας τεράστιες περιοχές. Τραγικός απολογισμός 17 νεκροί και πάνω απο 8,5 δισ. εκτιμώμενο κόστος.

Η Simona Bacchilega, εργαζόμενη στον δήμο της Φαέντσα, το βράδυ της 16η Μαΐου 2023 λάμβανε μηνύματα από φίλους της να εγκαταλείψει το σπίτι της.

«Εμείς μέναμε στο κέντρο της πόλης, δέκα μέτρα πάνω από την επιφάνεια του ποταμού, και δεν ανησυχούσαμε. Δεν είχαμε σκεφτεί ότι οι υπόνομοι θα μπορούσαν να ξεχειλίσουν. Μέχρι τη στιγμή που ακούσαμε έναν περίεργο ήχο από το μπάνιο και υπήρξε μια τρομερή δυσοσμία. Ξαφνικά είδαμε το νερό να έρχεται από την αυλή, παρά τις σακούλες με άμμο που είχαν τοποθετήσει ο σύζυγός μου και ο γείτονας. Το νερό εισέβαλε ασταμάτητα. Πήρα γρήγορα ένα σακίδιο, έβαλα μέσα ρούχα, ένα φακό, νερό. Βγήκαμε στο δρόμο. Συνειδητοποίησα ότι το νερό μου έφτανε στη μέση.Περάσαμε όλη την πρώτη νύχτα ξάγρυπνοι, καθισμένοι στο σκοτάδι. Το ρεύμα είχε διακοπεί ήδη από τις 9 το βράδυ. Κοιτάζοντας έξω, έβλεπα το νερό να ανεβαίνει στο αυτοκίνητό μου. “Όχι το αυτοκίνητο”, σκεφτόμουν. “Το ξεχρέωσα μόλις”!».

Το ποτάμι θα στα πάρει όλα

«Είχα στο μυαλό μου τη θεία μου που μας έλεγε πιο παλιά “Το ποτάμι θα στα πάρει όλα”», θυμάται η Simona. «Ο ηλικιωμένος γείτονας απέναντι μας μιλούσε από το παράθυρό του. Η σύζυγός του έκανε αιμοκάθαρση, και όλη τη νύχτα ανταλλάσσαμε βλέμματα. Ήταν ένας καθηγητής, ένας σπουδαίος άνθρωπος. Έχασε όλη του τη βιβλιοθήκη. Τον έβλεπα να κοιτάζει τα βιβλία του μέσα στο νερό. Την επόμενη μέρα ελικόπτερα πετούσαν συνεχώς, χωρίς να ξέρουμε τι συνέβαινε».

Για ένα διάστημα έμειναν σε κάποιους γείτονες. «Όταν πια καταφέραμε να επιστρέψουμε σπίτι, συνειδητοποιήσαμε ότι έπρεπε να τα βγάλουμε πέρα μόνοι μας. Κανείς δεν μας βοήθησε. Αν ήθελες νερό, έπρεπε να το βρεις μόνος σου. Οι εθελοντές και οι οργανωμένες βοήθειες δεν έφτασαν ποτέ στην περιοχή μας. Στη συνέχεια, αρχίσαμε να καθαρίζουμε». 18 μήνες μετά, τον Σεπτέμβριο του 2024,  η Φαέντσα όπως και δεκάδες περιοχές της κεντρικής Ευρώπης πλημμύρισε εκ νέου από την κακοκαιρία Boris. 

Δορυφορική εικόνα της ιταλικής πόλης Faenza από ESA/NASA, Μάιος 2023

Ο 56xρονος τραπεζικός υπάλληλος Andrea Bazzocchi διηγείται: «Το νερό ήρθε από μια άλλη γειτονιά που έτρεχε με τρομερή δύναμη. Κατέκλυσε πρώτα το υπόγειο, ανέβηκε από τις σκάλες σαν να ήταν ένας ένοικος και στη συνέχεια πέρασε αργά από την είσοδο του διαμερίσματος μου μέχρι που έφτασε σε ύψος 1,60 μέτρων. Μείναμε εγκλωβισμένοι στον τρίτο όροφο, χωρίς νερό και ρεύμα. Μείναμε στο σπίτι των φίλων μας για τρεις νύχτες. Με όλες τις δυσκολίες που υπήρχαν, καθώς ο γιος τους ήταν σε αναπηρικό αμαξίδιο και χρειαζόταν μηχανική υποστήριξη στην αναπνοή. Χωρίς ρεύμα, έπρεπε να το κάνουμε χειροκίνητα, αλλά ευτυχώς βρήκαμε μια λύση με μια γεννήτρια. Κοιμόμασταν στο πάτωμα και από το παράθυρο βλέπαμε την “Αποκάλυψη” τη νύχτα. Ελικόπτερα έσωζαν ανθρώπους που δεν ήταν τόσο τυχεροί όσο εμείς».

Το ίδιο βράδυ η 42χρονη μαγείρισσα Φρανσέσκα Πλάτσι έχασε ό,τι είχε χτίσει με κόπο μια ζωή. «Το διαμέρισμά μου βυθίστηκε εντελώς, το νερό έφτασε μέχρι 3 εκ. από το ταβάνι» μας λέει.

Η Raffaela Paladini, ειδικός στη διαχείριση του τραύματος μετά από μια καταστροφή, επισκέφθηκε τη Φαέντσα, ως «ψυχολόγος έκτακτης ανάγκης» παρέχοντας βοήθεια σε δεκάδες άτομα. «Μια τέτοια κατάσταση σίγουρα έχει τραυματικό αντίκτυπο. Ανθρωποι που πορεύονται στην καθημερινή τους ζωή όπως όλοι μας, κάποια στιγμή βρίσκονται σε μια κατάσταση έκτακτης ανάγκης αντιμέτωποι με κάτι που διακόπτει την καθημερινή τους ρουτίνα. Αυτη η διακοπή προκαλεί αρχικά σύγχυση, μια αίσθηση αποπροσανατολισμού,  κενού και απόγνωσης. Στη συνέχεια όλο αυτό μπορεί να προκαλέσει πολύ διαφορετικά συναισθήματα, όπως θυμό, οργή αλλά και ενοχή.»

Πλημμύρα Φαέντσα, Ιταλία, 17 Μαΐου 2023 . Πηγή: Dario Argenti / Shutterstock.com

Το σπίτι της 58χρονης δασκάλας Novella Laghi υπέστη τεράστιες ζημιές μετά τη δεύτερη πλημμύρα.

«Οικονομικά εξαντληθήκαμε. Ολα χρειάζονταν αντικατάσταση. Η απογοήτευση μεγάλωνε, καθώς δεν υπήρχε κρατική στήριξη. Πέρασα μήνες αναζητώντας βοήθεια, χτυπώντας πόρτες σε δημόσιες υπηρεσίες, αλλά μάταια. Όμως το χειρότερο ήταν ο ψυχολογικός αντίκτυπος. Κάθε φορά που έβρεχε, πάθαινα κρίση άγχους. Δεν μπορούσα να κοιμηθώ, ξυπνούσα μέσα στη νύχτα για να ελέγξω αν το ποτάμι είχε φουσκώσει ξανά. Η μητέρα μου, που ήταν πάντα δυνατή, άρχισε να δείχνει σημάδια άνοιας. Δεν ήταν πια η ίδια.»

Και για την 66χρονη συνταξιούχο Mirella Emiliani, όλα έχουν αλλάξει. «Παλιά έδινα σημασία στην εμφάνιση, είχα ωραία ρούχα, ένα οργανωμένο σπίτι. Τώρα, δεν έχω τίποτα. Δεν έχω ούτε τις παλιές μου φωτογραφίες. Η πλημμύρα άλλαξε τις σχέσεις μου με τους ανθρώπους. Οι λίγοι πραγματικοί φίλοι μου έκαναν ό,τι μπορούσαν για να με βοηθήσουν. Άλλοι απλά εξαφανίστηκαν. Όταν βρέχει, ακόμα φοβάμαι. Σκέφτομαι πως δεν μπορώ να περάσω ξανά τα ίδια. Κανείς δεν μας ειδοποίησε εγκαίρως. Τίποτα δεν έγινε σωστά. Τώρα, ζω μέρα με τη μέρα, γιατί έμαθα πως η ζωή μπορεί να αλλάξει σε μια στιγμή».

Όλοι πάντως οι πληγέντες λένε σχεδόν το ίδιο: «η καταστροφή αυτή με άλλαξε αλλά ανέδειξε και την δύναμη της αλληλεγγύης». Ο Andrea Bazzeghi επέστρεψε στο σπίτι του μετά από 1,5 χρονο ταλαιπωρίας. «Προσπαθούμε να ξαναφτιάξουμε τη ζωή μας, βήμα-βήμα.Η εμπειρία αυτή μας δίδαξε πολλά, αλλά δεν μπορούμε να ζούμε με τον φόβο. Προχωράμε με αισιοδοξία».

Ταυτότητα έρευνας

Η διασυνοριακή έρευνα δεδομένων οργανώθηκε και συντονίστηκε από το Μεσογειακό Ινστιτούτο Ερευνητικής Δημοσιογραφίας (MIIR.gr – Mediterranean Institute for Investigative Reporting) στο πλαίσιο του Ευρωπαϊκού Δικτύου Δημοσιογραφίας Δεδομένων (EDJNet – European Data Journalism Network).

H συλλογή, ανάλυση και οπτικοποίηση των δεδομένων υλοποιήθηκε από την Κωνσταντίνα Μαλτεπιώτη. Τον έλεγχο ανάλυσης δεδομένων πραγματοποίησε η ομάδα της Deutsche Welle. Την εικονογράφηση δημιούργησε η Λουίζα Καραγεωργίου.

Στην έρευνα που διεξήχθη από τον Νοέμβριο 2024 ως τον Μάρτιο 2025 συμμετείχαν συνολικά 6 μέλη του EDJNet: MIIR (Ελλάδα), Atlatszo (Ουγγαρία), Facta (Ιταλία), El Confidencial, Civio (Ισπανία), PressOne (Ρουμανία), 

Η έρευνα δημοσιεύτηκε στις 29 Μαρτίου 2025 στo miir.gr και την Εφημερίδα των Συντακτών, καθώς και στην ιστοσελίδα και το δίκτυο των συνεργατών του EDJNet.

Δείτε το scrollytelling της έρευνας εδώ.
Διαβάστε τη μεθοδολογία της έρευνας εδώ.

“Nature is blamed for failings that are man’s
and well-run rivers have to change their plans”
Sir Alan Patrick Herbert, novelist (1890-1971)

“The flood has changed our lives. My children are scared every time it rains. My son had a panic attack when the bridges in Faenza were closed recently, because he thought the same thing would happen. And I can’t help but look at the river every time I drive by. I live from day to day now. Everything can change in an instant. You know, I lost everything in half an hour”. Francesca Placci, 42, a cook, lives in the Italian city of Faenza, in the province of Ravenna, in Emilia-Romagna. Faenza, located 50 kilometres south-east of Bologna, was flooded three times in 18 months during the 2023-2024 biennium.

As in Thessaly and Valencia, the inhabitants of this Italian city are still living with fear and anxiety about the future after this triple shock.  “Every time it rains, I am afraid. Our confidence is gone. We no longer know what we can rely on. This place is not safe. Nothing will ever be the same again. My husband is more tired now, more silent. In our community we continue to help each other, but the state has never been there for us. Instead, all we got was a mess of bureaucracy and crumbs of financial support. We have learned to rely only on ourselves and the people around us,” says Simona Bacchilega, 54.

Her voice echoes and joins those of the inhabitants of Palamas Karditsa, Mandra, Volos and Pelion, the neighbourhoods of Valencia in Spain, the Danube regions of Hungary and Slovakia, in Baden-Württemberg, Bavaria and Saarland in Germany, in the provinces of Karlovac and Sisk-Moslavina in Croatia and in dozens of other affected areas.

Thessaly, September 2023, photo: Marios Lolos 

Floods are the most common natural disaster. They account for 44% of all natural disasters worldwide and cause almost half of all deaths. Today, 1.81 billion people (23% of the world’s population) are considered to be directly exposed to the risk of severe flooding. Their frequency has more than doubled since 2004, scientists say, due to the acceleration of the hydrological cycle caused by anthropogenic climate change. 

Over the past 30 years, floods in Europe have affected 5.5 million people, caused more than 3,000 deaths and resulted in economic losses of more than €170 billion. But these are just journalistic estimates.

How many people have actually died in floods in each region of Europe over the last decade? How many and which specific areas in each country and region have been affected, and which infrastructure has been hit hardest, especially in the last two years? And how can we protect ourselves effectively? The publicly available scientific data on floods in Europe is fragmentary, incomplete and uninformative.

MIIR’s month-long cross-border journalistic data research – unique in Europe – as part of EDJNET, has managed to combine data from three different open databases to create the first comprehensive pan-European database on floods, recording the number of floods, flood victims and flood deaths in all European regions from 2014 to 2024. 

In addition, we have created a separate database based on satellite data for the last two years (2023-2024), which accurately records the extent of flooding and its impact on land and infrastructure in all European regions of 17 Member States.

The devastating impact in numbers

Between 2014 and 2024, data collected by Copernicus, the EM-DAT public database and the Hanze database show that at least 681,076 people were affected by floods in 24 European countries. However, the actual number of people affected is higher as data is not available for all floods. 

Based on the existing data we have analysed, at least 1,579 people have died directly as a result of floods in Europe over the last decade.

Together with Michalis Diakakis, a hydrogeologist and assistant professor at the University of Athens, they study flood fatalities in Europe, having contributed to the most reliable (because it includes all events with at least one fatality) large-scale database on flood fatalities in the Euro-Mediterranean region (Flood Fatalities from the Euro-Mediterranean region FFEM-DB). The number of deaths in 14 Euro-Mediterranean countries over the last 35 years exceeds 3000.

Excess mortality

The official death toll in Thessaly in 2023 was 17. However, a recent study by the Centre for Research and Training in Public Health, Health Policy and Primary Health Care, published by the Greek daily Efsyn. (“Plains mourns 335 dead, not 17 from Daniel”, 16.3.2025), shows that the actual total number of deaths was 20 times higher in the first quarter after the floods. In total, 335 people died within three months, mostly from cardiovascular and/or respiratory problems. 

As noted by meteo.gr (K. Papagiannaki, K. Lagovardos, G. Kyros, 18/10/2024), in the last 45 years Greece has experienced 70 deadly floods due to heavy rainfall, resulting in 190 deaths. There is an alarming trend: the number of deaths caused by floods is increasing over time. In the last decade, for example, half of all recorded deaths have occurred in the last 45 years. 

According to the Institute for Environmental Research and Sustainable Development of the National Observatory of Athens, in the Balkans as a whole, floods with more than 10 fatalities occur every 6.5 years, while floods with more than 22 fatalities occur every 12 years.

Our research shows that in the last two years, 17 European countries have experienced 32 floods, affecting a total of 427.336,2 hectares – an area 1.5 times the size of Luxembourg – according to satellite data from Copernicus Emergency Management Mapping. 

The area flooded in Europe over the past two years is almost twice the size of Greater London and larger than Rome, Paris and Berlin combined.

Analysis of the 61 affected areas shows that provincial areas suffered the most extensive flooding, with some 138.663 hectares flooded. Similarly, 98.447 hectares were affected in intermediate (semi-urban) areas and 88.468 hectares in urban areas.

Thessaly, September 2023, photo: Marios Lolos 

The largest flood in Europe in the last two years started on 5 September 2023 in the Thessaly region of Greece, affecting almost 1,223,750 hectares, of which 92% was agricultural land. The storm directly claimed the lives of 17 people, affected 44,000 inhabitants in Karditsa, Trikala, Magnesia and Larissa and resulted in the death of more than 200,000 animals.

The actual extent of the flood in Thessaly

Until now, the area flooded in Thessaly seemed to be less than 1 million hectares (72.000 hectares was the first official report from the Athens Observatory), but our analysis shows that the actual extent of the disaster is much greater than what has been reported in the press (up to 80.000 hectares).

It turns out that the total area affected in the whole of Thessaly was 122.374,7 hectares, which is more than 50% more than the initial estimates). This is because our measurement includes the ‘flood footprint’ recorded by the Copernicus satellites – areas where water was present but had receded by the time the satellite image was taken. As Copernicus told MIIR, “we assume with a very high probability that a flood has occurred where traces of it are detected in the satellite images”.

 Snapshot from the Copernicus website, showing the diagonal lines of the Thessaly flood track on 9 September 2023. Retrieved 25.3.2025.

Our data shows that Thessaly also experienced the most significant damage to the transport network in the whole of Europe over the last two years, with 1,590 km of roads and almost 149 km of rail infrastructure damaged. 

Germany has been the worst performer in Europe in this category over the last two years, with 209.8 km of long-distance power lines and cables and 117.7 km of local power lines and cables affected.

Flooding of the Saar River, Saarland Germany, 18.05.2024. Source: Berit Kessler / Shutterstock.com

Flooding in Valencia, Dana, October 2024. Source: Guillermo Gutiérrez Carrascal / El Confidencial.

These data show that inland floods at municipal and provincial level, often caused by heavy rainfall, overflowing rivers or poor drainage, have affected a larger area than coastal floods.

However, areas close to the water appear to be more vulnerable to flooding, with the majority of floods in a decade occurring in coastal areas, particularly in Spain, France and Italy.

As was shown for the floods in a parallel investigation by the Spanish El Confidencial, the areas most affected in Valencia have lower levels of income per capita and, at the same time, the houses built there, where land is cheaper, are less prepared to cope with this type of event. The five Spanish provinces with the highest number of buildings in flood-prone areas at risk of flooding are, in order, Murcia, Seville, Valencia, Alicante and Tarragona. 

Flooding in Valencia, Dana, October 2024. Source: Guillermo Gutiérrez Carrascal / El Confidencial.

The last three and a half decades have been among the most flood-rich periods in Europe in the last 500 years. Scientists have shown (Current European flood-rich period exceptional compared with past 500 years, Nature, 2000) that this period differs from other similar flood-rich periods in terms of magnitude, air and sea temperatures and seasonality. The summer of 2024 was the warmest ever recorded in Europe and worldwide. Note that for each additional degree Celsius of global average temperature, the intensity of precipitation increases by about 7%.

The biggest problem is that sea temperatures in the Mediterranean have risen. The critical limit is a water temperature of 26 degrees Celsius. “When this is exceeded, the meteorological system that passes over an area is enriched with enormous additional moisture, and all this acts as both an accelerator and a magnifier of the phenomenon,” explains Professor Nikitas Mylopoulos, a professor at the University of Thessaly. 

Such a condition leads to the famous Omega cyclones, as happened with Daniel in Thessaly. “In the same region, two phenomena that are supposed to occur every 500 and 1000 years have occurred in just three years. This automatically means that all the alarm bells have to go off, because the return periods change, all the statistical distributions change and, of course, the whole way of coping and planning changes”.

 “Governments insist on dealing only with the day after the disaster (post disaster), instead of taking preventive measures (risk-cost benefit). Between 2017-2021, Greece was given about €100 million in flood compensation alone. Only for Janus (a Mediterranean cyclone that hit the Mediterranean and mainly Greece in September 2020), 38 million euros were given, 7 million euros in state compensation and 31 million euros in insurance compensation,” notes Katerina Papagiannaki, a scientist at the National Observatory of Athens. 

The same is said by Nikitas Mylopoulos, professor at the University of Thessaly, director of the Laboratory of Hydrology and Analysis of Water Systems, making it clear that the only way to deal with the situation is to draw up a Holistic Flood Protection Plan with a series of projects that will “cooperate” with each other. 

Smart dams

“Flood management is very important,” says Mylopoulos. “It relates to how we with our projects will direct, guide the flood volumes as safely as possible to avoid major disasters. This is done first of all with the mountain hydrology projects: small earthen dams high up in the mountains, where the phenomenon starts, in the small streams. So that’s where you put the first stop. Second needed, smaller small and medium-sized dams and dikes downstream. And not the pharaonic big dams. Small dams, but set up smartly, in the areas that actually do the job. Thirdly, reforestation is needed throughout the region, and enhancing natural protection, vegetation cover is crucial in flood mitigation. And, of course, we must finally provide for flood zones, according to their risk, which are usually currently either built-up areas or fields of intensive farming. These zones must be returned with lighter land uses. The rivers must be given back their old meanderings, which play a role in reducing the risk. 

Θεσσαλία, Σεπτέμβριος 2023, κακοκαιρία Daniel, φωτό: Μάριος Λώλος 

Simona Bacchilega, a worker in the municipality of Faenza, on the evening of 16 May 2023 was receiving messages from friends to leave her home. 

“We lived in the centre of the city, ten metres above the surface of the river, and we weren’t worried. We didn’t think the sewers could overflow. Until the moment we heard a strange sound coming from the bathroom and there was a terrible stench. Suddenly we saw water coming from the yard, despite the sandbags my husband and neighbor had placed. The water was coming in non-stop. I quickly grabbed a backpack, put in clothes, a flashlight, water. We went out into the street. I realized that my water was reaching my waist.We spent the entire first night awake, sitting in the dark. The power had been out since 9 o’clock at night. Looking outside, I could see the water rising in my car. “Not the car,” I thought. “I just unloaded it!”

The river will take it all away’

“I was thinking of my aunt who used to tell us, ‘The river will take it all away’,” Simona recalls. “The elderly neighbor across the street was talking to us from his window. His wife was on dialysis, and all night long we exchanged glances. He was a professor, a great man. He lost his entire library. I used to watch him look at his books in the water. The next day helicopters were flying all the time, and we didn’t know what was happening.”

For a while they stayed with some neighbors. “When we were able to return home, we realized we had to fend for ourselves. No one helped us. If you wanted water, you had to find it yourself. Volunteers and organized help never reached our area. Then we started to clean up.” 18 months later, in September 2024, Faenza, like dozens of areas in central Europe, was flooded again by the Boris storm.

Satellite image of the Italian city of Faenza from ​ESA/NASA, May 2023

That same night, 42-year-old cook Francesca Placci lost what she had painstakingly built over a lifetime. “My apartment was completely submerged, the water reached up to 3 cm from the ceiling,” she says.

Raffaela Paladini, an expert in trauma management after a disaster, visited Faenza as an “emergency psychologist” providing assistance to dozens of people. “Such a situation certainly has a traumatic impact. People who go about their daily lives as we all do, at some point in time find themselves in an emergency situation faced with something that disrupts their daily routine. This interruption initially causes confusion, a sense of disorientation, emptiness and despair. It can then trigger very different emotions, such as anger, rage and guilt.”

Flood in Faenza, Italy, 17 May 2023. Source: Dario Argenti / Shutterstock.com

“We are financially exhausted. Everything needed to be replaced. The frustration was growing as there was no government support. I spent months looking for help, knocking on doors of public services, but in vain. But the worst part was the psychological impact. Every time it rained, I had an anxiety attack. I couldn’t sleep, waking up in the middle of the night to check if the river had swollen again. My mother, who was always strong, began to show signs of dementia. She was no longer the same.”

And for 66-year-old retiree Mirella Emiliani, everything has changed. “I used to pay attention to appearance, I had nice clothes, an organized home. Now, I have nothing. I don’t even have my old photos. The flood has changed my relationships with people. My few real friends did everything they could to help me. Others just disappeared. When it rains, I’m still scared. I think I can’t go through the same thing again. No one warned us in time. Nothing was done right. Now, I live day by day, because I learned that life can change in an instant.” 

However, all the affected people say almost the same thing: “this disaster has changed me, but it has also highlighted the power of solidarity”. Andrea Bazzocchi returned home after 1.5 years of suffering. “We are trying to rebuild our lives, step by step; this experience has taught us a lot, but we cannot live in fear. We move forward with optimism.”

The cross-border data research was organised and coordinated by the Mediterranean Institute for Investigative Reporting (MIIR.gr) in the framework of the European Data Journalism Network (EDJNet).

The data collection, analysis and visualization was carried out by Konstantina Maltepioti. The data analysis was checked by the Deutsche Welle team. The illustrations were created by Louisa Karageorgiou.

A total of 6 EDJNet members participated in the survey, which was conducted from November 2024 to March 2025: MIIR (Greece), Atlatszo (Hungary), Facta (Italy), El Confidencial, Civio (Spain), PressOne (Romania).

The survey was published on 29 March 2025 in www.miir.gr and www.efsyn.gr. 

See the scrollytelling of the survey here.
Read the methodology of the survey here.

Έρευνα – Κείμενο:  Ιωάννα Λουλούδη, Maria Álvarez Del Vayo, Lucas Laursen, Ter García, Carmen Torrecillas, Adrian Maqueda 
Ανάλυση δεδομένων – Εικονογράφηση: Civio 

Στο υπουργείο Μετανάστευσης και Ασύλου ο νέος ένοικος του υπουργικού γραφείου έδωσε τα δικά του διαπιστευτήρια την περασμένη εβδομάδα. Και ήταν ακριβώς αυτά που θα περίμενε όποιος γνωρίζει την ακροδεξιά πορεία του Μάκη Βορίδη. Εμφανιζόμενος στην Επιτροπή Δημόσιας Διοίκησης, Δημόσιας Τάξης και Δικαιοσύνης της Βουλής (19/3), έσπευσε να ανακοινώσει ότι με προσωπική του απόφαση αποσύρει τη διάταξη νομοσχεδίου που παρέτεινε μέχρι το τέλος του Σεπτεμβρίου την προθεσμία υποβολής αιτήσεων για νομιμοποίηση μεταναστών που ζουν στην Ελλάδα περισσότερο από τρία χρόνια και έχουν βρει εργοδότη (άρθρο 205, παρ. 2), διαδικασία που είχε εισηγηθεί ο προκάτοχός του Δημήτρης Καιρίδης, σε μια προσπάθεια να ικανοποιήσει τις πιεστικές ανάγκες για εργατικά χέρια. Προανήγγειλε έπειτα πως οποιαδήποτε άλλη απόφαση «θα πρέπει να συνδεθεί με περιοριστικότερες πολιτικές αντιμετώπισης της παράνομης μετανάστευσης από τούδε». Λίγες ημέρες αργότερα (27/3), σε επίσκεψη του στο υπουργείο, ο πρωθυπουργός Κυριάκος Μητσοτάκης θα δήλωνε συμπληρωματικά πως η νόμιμη μετανάστευση στην Ελλάδα «πρέπει να καλύπτει διαπιστωμένες ανάγκες της αγοράς εργασίας». 

Οι άδειες διαμονής, αρχικά προσωρινές και έπειτα μακροχρόνιες, αποτελούν το βασικό «χαρτί» για την απόδειξη νόμιμης παραμονής στη χώρα και το πρώτο σκαλοπάτι στη μακρά διαδικασία προς την απόκτηση της ελληνικής ιθαγένειας για όσους αλλοδαπούς δεν διαθέτουν σημαντικά αθλητικά ή άλλα προσόντα προκειμένου να «προσφέρουν εξαιρετικές υπηρεσίες στη χώρα ή να εξυπηρετήσουν εξαιρετικό συμφέρον στη χώρα» (άρθρο 13 του Κώδικα Ελληνικής Ιθαγένειας), για να λάβουν τιμητική πολιτογράφηση. Τέτοιες πολιτογραφήσεις διαφέρουν σημαντικά, είναι συνήθως γρήγορες και εξαρτώνται μόνο από την πολιτική βούληση της εκάστοτε κυβέρνησης. 

Χαρακτηριστικό είναι το γνωστό σε όλους παράδειγμα αθλητών που πολιτογραφήθηκαν προκειμένου να φορέσουν τα χρώματα της Εθνικής ομάδας, όπως για παράδειγμα ο μπασκετμπολίστας του Ολυμπιακού Thomas Walkup που έλαβε το 2023 την ελληνική υπηκοότητα και συμμετείχε με την ελληνική ομάδα στους Ολυμπιακούς Αγώνες του 2024. Τουλάχιστον 25 αθλητές και αθλήτριες αγωνίστηκαν στο Παρίσι έχοντας λάβει υπηκοότητα με διάταγμα ευρωπαϊκής χώρας, μεταξύ άλλων η Ekaterina Antropova, Ρωσίδα παίκτρια του βόλεϊ που πολιτογράφησε η Ιταλία το 2023, αλλά και ο Ρώσος παλαιστής Dauren Kurugliev που χάρισε αργυρό μετάλλιο στην Ελλάδα. 

Για ανθρώπους, ωστόσο, όπως η Νατάλια που ζει στην Ελλάδα τα τελευταία 28 χρόνια, η απόκτηση ιθαγένειας μοιάζει ακόμα άπιαστο όνειρο. Μαζί με τον άντρα της έφυγαν από τη Μολδαβία το 1997, όταν τη χώρα μάστιζε έντονη οικονομική κρίση, αφήνοντας πίσω δύο παιδιά. Εργάστηκαν και οι δύο σκληρά -καθαρίστρια σε επιχειρήσεις και οικιακή βοηθός εκείνη, μάστορας ο άντρας της- και κατάφεραν να φέρουν και να μεγαλώσουν εδώ τις κόρες τους. Τα χρόνια πέρασαν ανανεώνοντας διαρκώς τις άδειες παραμονής, ώσπου το 2014 η Νατάλια, άκουσε τις κόρες της να λένε: «Μαμά, έχουμε τους φίλους μας εδώ, τις σπουδές μας εδώ, δεν θα γυρίσουμε πίσω». Εκείνη την περίοδο τα κορίτσια πέρασαν στο πανεπιστήμιο, απέκτησαν την ελληνική ιθαγένεια και ενθάρρυναν και την ίδια να κάνει αίτηση για την απόκτηση ελληνικής υπηκοότητας.

«Η ιθαγένεια ξεκλειδώνει τα δικαιώματα που θα έπρεπε να έχουν τα άτομα ως πλήρη μέλη σε ένα κράτος», λέει η ερευνήτρια μετανάστευσης Jelena Dzankic, συνδιευθύντρια του Global Citizenship Observatory (Παγκόσμιο Παρατηρητήριο Ιθαγένειας) και καθηγήτρια στο Ευρωπαϊκό Πανεπιστημιακό Ινστιτούτο (EUI) της Φλωρεντίας. 

Ωστόσο οι ευρωπαϊκές χώρες πολιτογραφούν μόνο ένα μικρό μέρος των αλλοδαπών κατοίκων τους κάθε χρόνο. Σύμφωνα με τα τελευταία διαθέσιμα στοιχεία, το 2022 η Ευρωπαϊκή Ένωση, με πληθυσμό 448,4 εκατομμυρίων ανθρώπων, πολιτογράφησε λιγότερους από 1 εκατομμύριο ανθρώπους. Συνολικά, οι ευρωπαϊκές χώρες φιλοξενούν 41,2 εκατομμύρια αλλοδαπούς. Η Σουηδία πολιτογράφησε τους περισσότερους σε σχέση με το σύνολο του πληθυσμού της, ακολουθούμενη από την Ολλανδία και την Ιταλία. Η Αυστρία, η Εσθονία και η Λετονία από την άλλη, πολιτογράφησαν το μικρότερο ποσοστό. Οι περισσότερες αποφάσεις ιθαγένειας σε ευρωπαϊκά κράτη το 2022 αφορούσαν μετανάστες από το Μαρόκο, τη Συρία και την Αλβανία. 

Τα απαγορευτικά κριτήρια 

Στους παράγοντες που επηρεάζουν τα ποσοστά πολιτογράφησης σημαίνοντα ρόλο παίζουν τα κριτήρια των κρατών για την απόκτηση υπηκοότητας. Πρώτον, η τεκμηρίωση του συνόλου των ετών νόμιμης διαμονής που κυμαίνονται έως και 10 έτη στην Ισπανία, την Αυστρία και την Ιταλία και 7 έτη στην Ελλάδα. Παράλληλα απαιτείται η εκπλήρωση πρόσθετων απαιτήσεων ένταξης, όπως ορισμένα έτη εργασίας, εξετάσεις γλώσσας και πολιτισμού, έγγραφα από τις χώρες καταγωγής των αιτούντων, που μπορούν να λειτουργήσουν ως εμπόδια στην είσοδο. Τα άτομα που υποβάλλουν αίτηση πολιτογράφησης μέσω άλλων οδών, όπως οι πρόσφυγες ή οι σύζυγοι πολιτών, αντιμετωπίζουν παρόμοιες απαιτήσεις. Υπάρχουν επίσης απαιτούμενα εργασίας ή εισοδήματος. Σε περισσότερες από δώδεκα ευρωπαϊκές χώρες, μία από τις προϋποθέσεις για την υπηκοότητα είναι η ύπαρξη σταθερής πηγής εισοδήματος. 

Η Νατάλια έδωσε, μετά από μεγάλη αναμονή, εξετάσεις το 2023 για την απόκτηση της ελληνικής ιθαγένειας, ξοδεύοντας χρήματα για τα απαραίτητα δικαιολογητικά και ώρες ατελείωτου διαβάσματος δίχως βοήθεια. Κατάφερε να τις περάσει, ωστόσο το αίτημά της απορρίφθηκε, καθώς, εργαζόμενη ως καθαρίστρια, δεν συμπλήρωνε το ελάχιστο απαιτούμενο ετήσιο εισόδημα των 8.450 ευρώ για το διάστημα 2014-2019. «Βρίσκομαι εδώ νόμιμα από το 1997 και όλα αυτά τα χρόνια ζούσα κάπως, σωστά; Αλλά όχι με όσα απαιτούνται», εξηγεί στο MIIR απογοητευμένη. 

Από την αρχική αίτηση της Νατάλιας ως την τελική έκδοση απόφασης για την απόκτηση υπηκοότητας πέρασαν εννέα χρόνια. Ο ανάλογος χρόνος στην Ισπανία και την Ιταλία μπορεί να φτάσει και τα δέκα έτη, ενώ στην Ελλάδα κυμαίνεται στα έξι έτη, παρότι η νομοθεσία ορίζει ότι η διοίκηση έχει στη διάθεσή της 12 μήνες για να εξετάσει τις αιτήσεις πολιτογράφησης. Αυτήν τη στιγμή στην χώρα μας εκκρεμούν περισσότερες από 30.000 αιτήσεις. 

Η Νατάλια, ωστόσο, αποφάσισε να μην δώσει ξανά εξετάσεις, αφού πλέον είναι 61 ετών και δεν θεωρεί πως θα μπορέσει ποτέ να πιάσει το εισοδηματικό όριο. Θα προσπαθήσει απλά να ανανεώσει την άδεια διαμονής της, διαδικασία που εκτιμάται από τη ΜΚΟ Generation 2.0 Red πως μπορεί να τραβήξει τουλάχιστον δύο έτη. Κι αυτό γιατί το 2024 οι εκκρεμείς αιτήσεις αδειών διαμονής για πολίτες τρίτων χωρών έφταναν τις 280.474, με περίπου 32.650 νέα αιτήματα να προστίθενται σε ένα χρόνο, από τον Νοέμβριο του 2023 ως τον Νοέμβριο του 2024. 

Όπως αναφέρει το Generation 2.0 Red στην τελευταία του έκθεση για την Παρακολούθηση των Διοικητικών Διαδικασιών Απόκτησης Ιθαγένειας (Εκθεση #2, Μάιος 2024 – Αύγουστος 2024)), «βασικό και ανυπέρβλητο εμπόδιο για τους περισσότερους υποψήφιους είναι η απαίτηση να αποδείξουν ελάχιστο εισόδημα, κάτι που οδηγεί σε πολλές απορρίψεις αιτήσεων. Η απόκτηση ιθαγένειας ατόμων που ζουν χρόνια στη χώρα και έχουν αναπτύξει ισχυρούς δεσμούς με αυτή, δεν πρέπει να εξαρτάται από οικονομικούς παράγοντες». 

Στην Ελλάδα το 2023 εκδόθηκαν 4.931 αποφάσεις για πολιτογράφηση αλλογενών (τελευταία διαθέσιμα στοιχεία Γενικής Γραμματείας Ιθαγένειας), από τις οποίες ήταν θετικές οι 3.515 (71,28%). Στην πλειοψηφία τους (73,88%) αφορούσαν μετανάστες από την Αλβανία. Τρεις ωστόσο στις δέκα αιτήσεις (1.416 στον αριθμό) για απόκτηση ιθαγένειας, απορρίπτονται. 

Ξένοι στη χώρα τους

Χιλιάδες είναι οι εκκρεμείς αιτήσεις ιθαγένειας και στην περίπτωση των μεταναστών δεύτερης γενιάς, που στα τέλη Μαρτίου του 2022 έφταναν στη χώρα μας τις 18.822 (πιο πρόσφατα διαθέσιμα στοιχεία), με τις καθυστερήσεις στην επεξεργασία των αιτήσεων να ξεπερνούν τα τέσσερα χρόνια. 

Στην περίπτωση αυτή η ιθαγένεια χορηγείται, κατόπιν αιτήσεως των γονέων, είτε σε ανήλικα παιδιά που έχουν γεννηθεί στη χώρα και έχουν γραφτεί στην Α’ Δημοτικού (ισχύουν αυστηρές προϋποθέσεις για το καθεστώς και τα χρόνια διαμονής των γονιών τους στην Ελλάδα) είτε σε ανήλικα παιδιά που έχουν ολοκληρώσει εννέα τάξεις πρωτοβάθμιας και δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης σε ελληνικό σχολείο ή τις έξι τάξεις της δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης ή έχουν απολυτήριο Λυκείου και πτυχίο τριτοβάθμιας εκπαίδευσης. Το 2023 το ποσοστό αποδοχής των αιτήσεων ιθαγένειας δεύτερης γενιάς ήταν 97,3% (7.514 θετικές αποφάσεις), το 2022 98,38% (6.867) και το 2021 97,03% (5.154). 

Το 2022 η Ιταλία και η Ισπανία ήταν οι δύο ευρωπαϊκές χώρες που πραγματοποίησαν συνολικά τις περισσότερες πολιτογραφήσεις (213.716 και 181.581 αντίστοιχα) σύμφωνα με τη Eurostat. Ωστόσο, σχεδόν το ένα τρίτο από αυτές αφορούν άτομα που γεννήθηκαν εκεί. Το ποσοστό είναι παρόμοιο στην Αυστρία (32,69%), αλλά υψηλότερο στην Ελλάδα (53,93%), όπου περισσότεροι από τους μισούς από τους 12.733 ανθρώπους στους οποίους δόθηκε υπηκοότητα, είχαν γεννηθεί εδώ. 

Οι νόμοι των κρατών μελών της EE τείνουν να ευνοούν την ιθαγένεια λόγω καταγωγής (jus sanguinis) και όχι λόγω τόπου γέννησης (jus soli), αλλά αρκετές χώρες επιτρέπουν σε άτομα που έχουν γεννηθεί εκεί να γίνουν πολίτες ανεξάρτητα από την ιθαγένεια των γονέων τους σε ειδικές περιπτώσεις.

Πέντε χώρες χορηγούν αυτόματα την ιθαγένεια σε όσους γεννιούνται εκεί με αλλοδαπούς γονείς και πληρούν ορισμένες προϋποθέσεις, σύμφωνα με το Παγκόσμιο Παρατηρητήριο Ιθαγένειας (GLOBALCIT). Η Πορτογαλία προσφέρει ιθαγένεια στα παιδιά που γεννιούνται εκεί και των οποίων οι αλλοδαποί γονείς έχουν διαμείνει εκεί ένα χρόνο. Η Ιρλανδία το πράττει αυτό μετά από τρία χρόνια. Η Γερμανία το κάνει μετά από πέντε χρόνια, από τον Ιούνιο του 2024. Και το Λουξεμβούργο και η Γαλλία χορηγούν αυτόματα την ιθαγένεια σε άτομα που έχουν γεννηθεί εκεί και μπορούν να αποδείξουν ότι έχουν ζήσει εκεί 5 χρόνια, όταν τα άτομα αυτά γίνουν 18 ετών. Στη Γαλλία, περισσότερο από το ένα τέταρτο των περίπου 114.500 πολιτογραφήσεων το 2022 αφορούσαν παιδιά ηλικίας 13 έως 17 ετών, των οποίων οι γονείς υπέβαλαν αίτηση παρά την πρόβλεψη για αυτόματη ιθαγένεια στην ηλικία των 18 ετών. 

Αντίθετα, δεκαπέντε άλλες χώρες της ΕΕ δεν επιτρέπουν την αυτόματη πολιτογράφηση των παιδιών που γεννιούνται εκεί από αλλοδαπούς γονείς, αλλά προσφέρουν απλουστευμένες διαδικασίες, όπως η μείωση του χρόνου που απαιτείται για την προηγούμενη νόμιμη διαμονή. Δεν υπάρχει κοινός κανόνας: ενώ στην Ισπανία, οι γονείς των παιδιών που γεννιούνται στη χώρα μπορούν να υποβάλουν αίτηση για την ιθαγένεια του παιδιού τους μετά από ένα έτος νόμιμης διαμονής, στην Ιταλία δεν μπορούν να υποβάλουν αίτηση μέχρι το παιδί να γίνει 18 ετών. Η Σουηδία απαιτεί τρία χρόνια διαμονής, όχι μόνο για τα παιδιά που έχουν γεννηθεί εκεί, αλλά για όλους τους ανήλικους που διαμένουν στη χώρα, ανεξάρτητα από τον τόπο γέννησής τους.

Σε όλες αυτές τις χώρες, το πρώτο εμπόδιο για την πολιτογράφηση είναι η απόκτηση νόμιμης διαμονής. «Όταν τα παιδιά γεννιούνται από γονείς που βρίσκονται σε παράτυπη κατάσταση, βρίσκονται και αυτά σε παράτυπη κατάσταση», εξηγεί ο Diego Fernández-Maldonado, δικηγόρος μετανάστευσης της ΜΚΟ Caritas στη Μαδρίτη της Ισπανίας. Η οικονομολόγος Christina Gathmann από το Ινστιτούτο Κοινωνικοοικονομικών Ερευνών του Λουξεμβούργου, χαρακτηρίζει «χαμένη ευκαιρία» το γεγονός ότι οι περισσότερες χώρες δεν αναγνωρίζουν το δικαίωμα γέννησης ως ιθαγένεια στα παιδιά αλλοδαπών γονέων: «Η Ευρώπη μένει πίσω ή δεν σκέφτεται τα οφέλη, επειδή πολύ λίγες χώρες στην Ευρώπη έχουν δικαίωμα γέννησης της ιθαγένειας». 

Χωρίς εθνικότητα και χωρίς δικαιώματα

Υπάρχει και μια ακόμη κατηγορία ανθρώπων για την οποία κανείς δε συζητά. Αφορά τους τουλάχιστον 381.000 αλλοδαπούς, σύμφωνα με στοιχεία της Ύπατης Αρμοστείας του ΟΗΕ για τους Πρόσφυγες, που ζουν στην ΕΕ χωρίς να έχουν κάποια επίσημη ιθαγένεια, κατάσταση που τους αναγκάζει να ζουν ως αόρατοι, χωρίς βασικά δικαιώματα.

Πολλοί ανιθαγενείς προέρχονται από κράτη που έχουν εξαφανιστεί ή μπορεί να έχουν εκτοπιστεί λόγω πολέμου ή για άλλους λόγους. Άλλοι δεν έχουν ιθαγένεια λόγω κενών στους νόμους της χώρας γέννησής τους: μπορεί να είναι παιδιά ανιθαγενών ή ανθρώπων των οποίων οι χώρες δεν αναγνωρίζουν ως πολίτες τα παιδιά που γεννιούνται από τους πολίτες τους στο εξωτερικό. Κάποιοι άνθρωποι είναι ανιθαγενείς επειδή η χώρα στην οποία ζουν δεν αναγνωρίζει τη χώρα καταγωγής τους ως κράτος, όπως συμβαίνει σε μεγάλο μέρος της Ευρωπαϊκής Ένωσης (ΕΕ) για τους ανθρώπους από την Παλαιστίνη ή τη Δυτική Σαχάρα. 

Στη Σουηδία ο αριθμός των αναγνωρισμένων ανιθαγενών αυξήθηκε από 5.300 το 2005, το πρώτο έτος με διαθέσιμα στοιχεία, σε 42.511 το 2022. Στην Ελλάδα οι ανιθαγενείς έφταναν το 2022 τους 4.488, αριθμός που ήταν ίδιος ακριβώς το 2021.

Από τα μέσα του περασμένου αιώνα, δύο συμβάσεις του ΟΗΕ έχουν ως στόχο να εγγυηθούν ελάχιστα δικαιώματα για τους ανιθαγενείς. Πρώτον, η Σύμβαση του 1954 σχετικά με το καθεστώς των ανιθαγενών, η οποία ορίζει ποια άτομα εμπίπτουν σε αυτή την κατηγορία και απαιτεί από τις χώρες που την έχουν υπογράψει να τους παρέχουν πρόσβαση σε βασικά δικαιώματα που είναι τουλάχιστον ίδια με εκείνα που απολαμβάνουν οι νόμιμα διαμένοντες αλλοδαποί. 

Υπάρχει ακόμη η Σύμβαση του 1961 για τη μείωση της ανιθαγένειας, η οποία περιορίζει τις προϋποθέσεις που πρέπει να πληρούν οι ανιθαγενείς για να αποκτήσουν ιθαγένεια. Είκοσι ευρωπαϊκά κράτη την έχουν υπογράψει, ωστόσο, η Γαλλία, η Ελλάδα και η Σλοβενία δεν το έχουν ακόμη κάνει, ενώ η Κύπρος, η Εσθονία και η Πολωνία δεν έχουν καν προσχωρήσει στη Σύμβαση του 1954, σύμφωνα με την τελευταία έκθεση για την ανιθαγένεια του Ευρωπαϊκού Δικτύου Μετανάστευσης (ΕΔΜ), ενός διακυβερνητικού οργανισμού που χρηματοδοτείται από την ΕΕ. 

Το 2022, σύμφωνα με τα τελευταία στοιχεία της Eurostat, τα 27 κράτη της ΕΕ χορήγησαν ιθαγένεια σε συνολικά 7.296 ανιθαγενείς. Από το 2013, το πρώτο έτος για το οποίο υπάρχουν διαθέσιμα στοιχεία, χορηγήθηκαν σε τουλάχιστον 67.600, με περισσότερους από τους μισούς στη Σουηδία. 

Μόνο 18 χώρες έχουν απλοποιήσει την πρόσβαση στην ιθαγένεια για τους ανιθαγενείς, σύμφωνα με την Globalcit. Η διαδικασία, όμως, είναι διαφορετική από χώρα σε χώρα και δεν παρέχονται πάντα διευκολύνσεις. Στην Ιρλανδία δεν απαιτείται οι ανιθαγενείς να έχουν ζήσει στη χώρα για ορισμένο χρονικό διάστημα. Στην Ελλάδα εάν ένας ανιθαγενής έχει διαμείνει για 3 χρόνια στη χώρα, μπορεί να υποβάλει αίτηση για την ιθαγένεια. Το Βέλγιο μειώνει την απαίτηση διαμονής από 5 χρόνια σε 2, ενώ 5 χρόνια διαμονής είναι το κριτήριο και στη Γερμανία. Εννέα άλλες χώρες της ΕΕ, συμπεριλαμβανομένης της Ισπανίας, της Πορτογαλίας και της Ρουμανίας, δεν διευκολύνουν με κανέναν τρόπο την απόκτηση ιθαγένειας για τους ανιθαγενείς. 

Όλες οι χώρες της ΕΕ, εκτός από την Κύπρο και τη Ρουμανία, παρέχουν ιθαγένεια σε άτομα που έχουν γεννηθεί στη χώρα και τα οποία διαφορετικά θα ήταν ανιθαγενή. Στην Ελλάδα, τα παιδιά που γεννιούνται από ανιθαγενείς γονείς, αποκτούν ιθαγένεια ελληνική εφόσον γεννηθούν στη χώρα. 

Περισσότερα εμπόδια στον δρόμο για την ιθαγένεια

Η απόκτηση ιθαγένειας αποτελεί σε κάθε περίπτωση το μόνο καθεστώς που αναγνωρίζει τον/την κάτοχο της ως ισότιμο μέλος της κοινωνίας, παρέχοντάς του/της ισότιμη πρόσβαση σε δικαιώματα, αλλά και σε μια αίσθηση ασφάλειας πως δεν υπάρχει σενάριο επιστροφής στην χώρα προέλευσης. 

Σε μια συγκυρία στην οποία ακροδεξιές δυνάμεις σέρνουν τους Ευρωπαίους κυβερνώντες στην αυστηροποίηση της μεταναστευτικής πολιτικής, είναι βέβαιο πως οι προκλήσεις για την απόκτηση ιθαγένειας θα αυξηθούν στα κράτη-μέλη. Στην Ελλάδα, η πρόσφατη απόφαση-ορόσημο του ΣτΕ, που παύει την αναγνώριση της Τουρκίας ως ασφαλούς τρίτης χώρας για πρόσφυγες από πέντε εθνικότητες (Συρία, Αφγανιστάν, Πακιστάν, Μπαγκλαντές, Σομαλία), αναμένεται να ενισχύσει την πίεση στην ήδη επιβαρυμένη διοίκηση, όπου, χωρίς ρεαλιστικά συστηματικές λύσεις, τα προβλήματα των καθυστερήσεων ως προς τις άδειες διαμονής και την ιθαγένειας αντί να διορθώνονται, θα διογκώνονται, αφήνοντας μετέωρους χιλιάδες ανθρώπους. 

*Η διασυνοριακή έρευνα δεδομένων εκπονήθηκε στο πλαίσιο του Ευρωπαϊκού Δικτύου Δημοσιογραφίας Δεδομένων (EDJNet). 

Την έρευνα συντόνισε η ισπανική δημοσιογραφική ομάδα Civio, ενώ συμμετείχαν ακόμη οι δημοσιογραφικές ομάδες: Deutsche Welle (Γερμανία),  Noteworthy (Ιρλανδία), OBCT (Ιταλία), Dennik N (Σλοβακία) και MIIR (Ελλάδα). 

Διαβάστε περισσότερα για τη μεθοδολογία της έρευνας δεδομένων στο τέλος των άρθρων του Civio: εδώ, εδώ και εδώ. 

Πηγή: Εuropean Union-EP

• Η Ελλάδα διαθέτει την πλειοψηφία των πόρων (37%) για την πράσινη μετάβαση του Ταμείου Ανάκαμψης στην ενίσχυση των ΑΠΕ. Μόλις το 11% στην αντιμετώπιση της κλιματικής αλλαγής.
• Η ελληνική κυβέρνηση δεν έχει εκπληρώσει το 79% των πράσινων στόχων. 
• Στα 3 δισ. μέχρι σήμερα οι εκταμιεύσεις για πράσινες επενδύσεις.
• Παραμένει χωρίς χωροταξικό σχεδιασμό η ανάπτυξη των ΑΠΕ. 
• Καμία από τις μεταρρυθμίσεις του ελληνικού Σχεδίου Ανάκαμψης δεν αφορά το σύστημα περιβαλλοντικών ελέγχων.

Ο όρος «πράσινες επενδύσεις» δεν φαίνεται να έχει εδώ και καιρό την αίγλη που διεκδικούσαν οι πολιτικοί εμπνευστές του. Οι αντιδράσεις κατοίκων σε περιοχές της ελληνικής επαρχίας απέναντι στην αλόγιστη διασπορά εγκαταστάσεων Ανανεώσιμων Πηγών Ενέργειας (ανεμογεννήτριες, φωτοβολταϊκά, κλπ) έχουν πολλαπλασιαστεί, τη στιγμή που ένας πακτωλός χρημάτων που προέρχεται από το Ταμείο Ανάκαμψης και Ανθεκτικότητας εστιάζει στον πυλώνα της λεγόμενης «πράσινης μετάβασης» για την ενεργειακή επάρκεια των χωρών της ΕΕ. Ποιοι είναι όμως οι όροι αυτής της μετάβασης, τι περιλαμβάνει και πώς διασφαλίζεται η προστασία του περιβάλλοντος μέσα από τις επενδύσεις και τις μεταρρυθμίσεις που περιλαμβάνει ο Μηχανισμός Ανάκαμψης;

Το Ευρωπαϊκό Δίκτυο Δημοσιογραφίας Δεδομένων (EDJNet) με τη συμμετοχή του MIIR έθεσε στο μικροσκόπιο της έρευνας τα δεδομένα της Ευρωπαϊκής Επιτροπής για την «πράσινη μετάβαση»  μαζί με τα Σχέδια Ανάκαμψης της Ελλάδας και ακόμη 10 χωρών της νότιας και ανατολικής Ευρώπης, προκειμένου να εντοπίσει τις απαντήσεις στα παραπάνω ερωτήματα και, κυρίως, να ρίξει φως στις επιπτώσεις από τις παρεμβάσεις που συνδέονται με τον βασικότερο ίσως πυλώνα του Μηχανισμού.

Τι ποσοστό πόρων διαθέτει η Ελλάδα σε κλιματικούς στόχους

Οι πόροι και οι στόχοι που διατίθενται από την Ε.Ε έχουν διαφορετική σημασία για τα διάφορα κράτη μέλη. Για ορισμένους, ο Μηχανισμός Ανάκαμψης αποτελεί μοναδική ευκαιρία για οικονομική και κοινωνική ανάπτυξη. Αυτό ισχύει ιδιαίτερα για τις χώρες της νότιας και της ανατολικής Ευρώπης, στις οποίες έχουν κατανεμηθεί τα υψηλότερα ποσοστά κεφαλαίων σε σχέση με τα αντίστοιχα ακαθάριστα εγχώρια προϊόντα (ΑΕΠ) τους. Μεταξύ αυτών και η Ελλάδα, όπως επίσης οι Κροατία, Ισπανία, Ρουμανία, Ιταλία, Πορτογαλία, Πολωνία, Βουλγαρία, Λιθουανία, Ουγγαρία και Σλοβακία. Εξου και τα κράτη αυτά τέθηκαν στο μικροσκόπιο της έρευνας.

Και οι 11 χώρες που εξετάζονται πληρούν την ποσόστωση του 37% των κονδυλίων που οφείλουν τα εθνικά Σχέδια να επενδύουν στην πράσινη μετάβαση. Κάποιες το ξεπερνούν κατά πολύ: στην πρώτη θέση βρίσκεται η Ουγγαρία, η οποία αφιερώνει το 67% των πόρων του εθνικού της σχεδίου σε στόχους για το κλίμα και το περιβάλλον. Την Ουγγαρία ακολουθεί η Βουλγαρία, μια άλλη χώρα που αφιερώνει περισσότερο από το ήμισυ των κεφαλαίων της για την πράσινη μετάβαση (57%). Η Σλοβακία και η Πολωνία βρίσκονται κοντά με 48% και 47% αντίστοιχα, ενώ η Ελλάδα βρίσκεται στη δέκατη θέση με 38%.

Στην αναλυτικότερη κατανομή των πόρων της πράσινης μετάβασης σε επιμέρους κλιματικούς/περιβαλλοντικούς τομείς, τα αποτελέσματα δείχνουν ότι η Ελλάδα μαζί με 4 ακόμη χώρες (Πολωνία, Βουλγαρία, Λιθουανία και Ουγγαρία) αφιέρωσαν το μεγαλύτερο μερίδιο κεφαλαίων για την ανάπτυξη ανανεώσιμων πηγών ενέργειας, ενώ 4 κράτη στόχευσαν στην ενεργειακή απόδοση (Κροατία, Ισπανία, Πορτογαλία και Σλοβακία) και μόλις 2 στη βιώσιμη κινητικότητα (Ρουμανία και Ιταλία).

Είναι δύσκολο να ανασυνθέσουμε με βεβαιότητα τους λόγους για τους οποίους τα κράτη αποφάσισαν να επενδύσουν περισσότερα σε έναν στόχο παρά σε έναν άλλο. Ωστόσο, μπορούμε να κάνουμε κάποιες υποθέσεις. Για παράδειγμα, είναι ενδιαφέρον να σημειωθεί ότι η Πολωνία, η Ουγγαρία και η Λιθουανία έχουν διαθέσει περισσότερους από τους μισούς πόρους τους για την πράσινη μετάβαση στην ανάπτυξη των ανανεώσιμων πηγών ενέργειας. Οι δύο πρώτες κατατάσσονται σύμφωνα με τη Eurostat στην τελευταία θέση μεταξύ των κρατών μελών της Ε.Ε. όσον αφορά την κατανάλωση ενέργειας από ανανεώσιμες πηγές. Έχουν επομένως παραπάνω κίνητρο να επενδύσουν περισσότερο στον τομέα αυτόν, ώστε να είναι σύμφωνες με τους ευρωπαϊκούς στόχους.

Και αν για την Πολωνία και την Ουγγαρία η πλειοδοσία στις ανανεώσιμες πηγές ενέργειας εξηγείται από την ελλιπή ανάπτυξη αυτών, για το ελληνικό Σχέδιο Ανάκαμψης που κατευθύνει την πλειοψηφία των πράσινων πόρων (37%) στις ΑΠΕ, δεν ισχύει το ίδιο. Η χώρα με βάση τα ίδια στατιστικά της Eurostat βρίσκεται περίπου στη μέση των ευρωπαϊκών χωρών ως προς το μερίδιο ενέργειας από ΑΠΕ με 22,7% (πρόκειται για την ενέργεια συνολικά σε μέσα μεταφοράς, ρεύμα και ψύξη-θέρμανση), ελάχιστα κάτω από τον μέσο όρο των 27 χωρών της ΕΕ που είναι στο 23%.

Γιατί λοιπόν η χώρα μας επέλεξε να επενδύσει περισσότερο και δυσανάλογα πολύ στις Ανανεώσιμες Πηγές, σε σύγκριση με άλλους στόχους, όπως η ενεργειακή απόδοση (33% των πόρων) που αφορά κυρίως την ενεργειακή αναβάθμιση και ανακαίνιση κτιρίων, σπιτιών, δημόσιων υποδομών, κλπ. Και γιατί επέλεξε να κατευθύνει ελάχιστους συγκριτικά πόρους στο εξαιρετικά κρίσιμο πεδίο της αντιμετώπισης και προσαρμογής στην κλιματική αλλαγή (μόλις το 11%) ή τη βιώσιμη κινητικότητα (3%) παρά τα τεράστια προβλήματα στα αστικά κέντρα και ειδικά στην Αθήνα;

«Το ελληνικό σχέδιο Ανάκαμψης δεν εκπονήθηκε σωστά, γιατί εκεί που θα έπρεπε να έχει διοχετευτεί το πολύ χρήμα, και ήταν όντως μια ευκαιρία, είναι ο κτιριακός τομέας στην Ελλάδα. Δηλαδή ζητήματα ενεργειακής αναβάθμισης, αποδοτικότητας, καλής θωράκισης των κτιρίων, με την κλιματική κρίση να έρχεται και να χτυπάει αλύπητα τον κτιριακό τομέα», υποστηρίζει η Θεοδότα Νάντσου επικεφαλής Περιβαλλοντικής Πολιτικής της WWF Ελλάδας.

Χωρίς θερμομόνωση

Από τις περίπου 6,5 εκατομμύρια συνολικά κατοικίες στη χώρα, πάνω από τις μισές χτίστηκαν πριν από το 1980, επομένως δεν διαθέτουν καμία θερμομόνωση. Με βάση στοιχεία του υπουργείου Περιβάλλοντος και Ενέργειας, το 77% αυτών των κατοικιών που έχουν εκδώσει Πιστοποιητικά Ενεργειακής Απόδοσης, τοποθετούνται στις τρεις χειρότερες ενεργειακά κλάσεις (Ε, Ζ και Η), ενώ στις δύο καλύτερες ενεργειακά κλάσεις τοποθετείται λιγότερο από το 5% των κατοικιών στην Ελλάδα.

Το πρόγραμμα “εξοικονομώ” που αξιοποιεί πόρους του Ταμείου και εφαρμόζεται για την αναβάθμιση-ανακαίνιση των σπιτιών είναι «τελείως ανεπαρκές», επισημαίνει η Νάντσου, «διότι είναι πάρα πολύ μικρό σαν ποσό, τη στιγμή που η Ελλάδα έχει τρύπια κτήρια. Είναι πολύ λίγα τα χρήματα. Και ήταν μια τεράστια ευκαιρία να αναβαθμιστεί ο κτιριακός τομέας, ώστε να είναι βιώσιμα τα υπόγεια, τα σπίτια στις παλιές πολυκατοικίες, στα χωριά που εξαρτώνται από κάρβουνα και τζάκια και καίγονται οι άνθρωποι με σόμπες». 

Ενεργειακή φτώχεια

Το θέμα της ψύξης-θέρμανσης και των μονώσεων των κτιρίων, είναι κρίσιμο καθώς συνδέεται άρρηκτα και με τα μέτρα αντιμετώπισης της ενεργειακής φτώχειας, της αδυναμίας δηλαδή των πολιτών να καλύψουν/πληρώσουν λογαριασμούς ρεύματος, πετρελαίου, κλπ για να έχουν ανεκτές συνθήκες θερμοκρασιακά στο σπίτι τους. Δηλαδή όταν η θέρμανση και η ψύξη, που αυτό είναι το κύριο ζητούμενο για την Ελλάδα, είναι πανάκριβη πολυτέλεια.

Σύμφωνα με τα στοιχεία της Eurostat, πάνω από ένας στους τρεις Ελληνες (34%) αυτή τη στιγμή δεν ζει σε επαρκώς κλιματιζόμενο σπίτι τους θερινούς μήνες.

Πηγή: Freepik

Χωρίς χωροταξικό σχεδιασμό η ανάπτυξη των ΑΠΕ

Την ίδια στιγμή παρατηρείται και ένα δεύτερο οξύμωρο με το ελληνικό Σχέδιο Ανάκαμψης. Ενώ έχει διοχετεύσει το μεγαλύτερο ποσοστό επενδύσεων στις ΑΠΕ, οι μεταρρυθμίσεις για τη θεσμική προστασία του περιβάλλοντος είναι πενιχρές.

Εν γένει, τα περισσότερα ορόσημα που εντάχθηκαν στο ελληνικό σχέδιο ήταν μεταρρυθμίσεις που είχαν μηδενικό κόστος και αφορούν δεσμεύσεις ότι θα βελτιώσει το θεσμικό πλαίσιο στο τάδε ή το δείνα πεδίο. 

Επιπλέον ειδικά στον πυλώνα της πράσινης μετάβασης «ήταν κατά βάση μεταρρυθμίσεις για τις ΑΠΕ, τελείως αποσπασματικές», μας εξηγεί η Νάντσου, αφού δεν καταπιάνονται με το μείζον εδώ και χρόνια έλλειμμα χωροταξικού σχεδιασμού των ΑΠΕ, ούτε με το σύστημα περιβαλλοντικών ελέγχων.

«Στην πραγματικότητα ενώ στην Ελλάδα όντως οι ΑΠΕ προχωράνε με γοργό ρυθμό», σημειώνει, «προχωρούν επειδή υπάρχει ήλιος και άνεμος, και όχι επειδή η αδειοδοτική διαδικασία είναι καλή ή υπάρχει σωστός χωροταξικός σχεδιασμός, ώστε να ξέρει ο επενδυτής που και αν μπορεί να φτιάξει την αιολική εγκατάσταση». 

Αιολικό πάρκο στο Πέτρα Σελί Κρήτης – Πηγή: Ντοκιμαντέρ “Ασκός του Αιόλου”

Ανεξέλεγκτη χωροθέτηση

Για τον ίδιο λόγο, εξάλλου, η Κομισιόν έχει ανοιχτή υπόθεση παραβίασης κατά της Ελλάδας για την ανεξέλεγκτη χωροθέτηση ανεμογεννητριών (παράβαση (2014)4073 σχετικά με τη χωροθέτηση αιολικών πάρκων, που βρίσκεται στο στάδιο της αιτιολογημένης γνώμης από τον Φεβρουάριο 2023), καθώς δεν διαθέτει ειδικό χωροταξικό σχέδιο για τις ΑΠΕ, διότι το υφιστάμενο είναι απαρχαιωμένο (2008) και δεν είναι σύμφωνο με την Οδηγία για την προστασία των περιοχών Natura. Και ως εκ τούτου πρέπει η ελληνική κυβέρνηση να το αναθεωρήσει. 

Ωστόσο, η ελληνική κυβέρνηση δεν συμμορφώνεται και μεταθέτει την αναθεώρησή του διαρκώς. Με συνέπεια, εκπρόσωποι της Κομισιόν- στην ετήσια συνάντηση με επιτελείς του Υπουργείου Περιβάλλοντος για τον έλεγχο εφαρμογής της κοινοτικής περιβαλλοντικής νομοθεσίας- να προειδοποιούν ότι η παραπομπή της χώρας στο Ευρωπαϊκό Δικαστήριο είναι πολύ πιθανή «δεδομένου ότι η αναθεώρηση του Χωροταξικού των ΑΠΕ, η οποία θα περιλαμβάνει και την εξέταση των σωρευτικών επιπτώσεων, μετατίθεται από χρόνο σε χρόνο» (Αυγή, 28/7/2024, Λ.Σταυρογιάννη).
Η ολοκλήρωση της μελέτης έχει μετατεθεί από το ΥΠΕΝ αυτή τη φορά στο τέλος του 2025, παρότι η διαγωνιστική διαδικασία για την ανάθεση κατάρτισης της μελέτης ξεκίνησε από το 2019.

Στο ήδη προβληματικό πλαίσιο χωροθέτησης ανεμογεννητριών, φωτοβολταϊκών, κλπ, η ελληνική κυβέρνηση επέλεξε να εντάξει στο ελληνικό Σχέδιο ως μεταρρύθμιση την ενίσχυση του νομικού πλαισίου για φαραωνικά υπεράκτια αιολικά πάρκα (ανεμογεννήτριες μέσα στις θάλασσες, λίμνες, κλπ). Στην ίδια διάταξη περιλαμβάνει και την «επανεξέταση» και «βελτιστοποίηση» των χρήσεων παραγωγικής γής για νέες δυνατότητες ΑΠΕ, όπως τα αγροφωτοβολταϊκά συστήματα. 

Διόλου τυχαία λοιπόν στον κατάλογο με τους 100 τελικούς αποδέκτες με την υψηλότερη χρηματοδότηση από το Ταμείο Ανάκαμψης πλήθος εταιρειών αιολικής και ηλιακής ενέργειας κατέχουν περίοπτη θέση, όπως η ΤΕΡΝΑ Ενεργειακή που λαμβάνει τη 12η με τα περισσότερα χρήματα (250 εκ ευρώ), ενώ και στα Έργα της πράσινης μετάβασης που περιλαμβάνονται στην ιστοσελίδα του ελληνικού Σχεδίου “Ελλάδα 2.0”, εξέχουσα θέση έχουν τα projects για την εγκατάσταση “Συστημάτων Αποθήκευσης Ηλεκτρικής Ενέργειας καθοριστικών για την ανάπτυξη των ΑΠΕ” προϋπολογισμού 200 εκ ευρώ. Στην παραπάνω λίστα πράσινων έργων περιλαμβάνονται και οι αμφιλεγόμενες τεχνολογίες δέσμευσης και αποθήκευσης διοξειδίου του άνθρακα, για τις οποίες θα μιλήσουμε παρακάτω.

Αξίζει να σημειώσουμε ότι ο κατάλογος των υψηλότερων τελικών αποδεκτών ανανεώθηκε τελευταία φορά τον Νοέμβριο του 2023, με την κυβέρνηση να μην τηρεί τη ντιρεκτίβα του Μηχανισμού για ανανέωση του καταλόγου δύο φορές τον χρόνο. Επιπλέον, ως τελικός αποδέκτης, βάσει των οδηγιών της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, θεωρείται η οντότητα (νομικό ή φυσικό πρόσωπο) που λαμβάνει απευθείας κεφάλαια του Ταμείου και δεν είναι ανάδοχος, εξου και πλην των ιδιωτών ο κατάλογος περιέχει Υπουργεία, δημόσιους οργανισμούς, κλπ που εν συνεχεία αναθέτουν τα έργα. Κατα συνέπεια ο κατάλογος δεν περιλαμβάνει όλες τις εταιρείες αναδόχους που προκύπτουν μετά από την ανάθεση των συμβάσεων. Ανάλογα ισχύει και για τη λίστα των Έργων στη σελίδα του Ελλάδα 2.0, όπως τα συστήματα αποθήκευσης ενέργειας από ΑΠΕ που προαναφέραμε, για τα οποία αναφέρεται στη σχετική απόφαση ένταξης ότι θα ακολουθήσει ανταγωνιστική διαδικασία υποβολής προσφορών για τους αναδόχους.

Πηγή: Pixabay

Καμία μεταρρύθμιση στο σύστημα περιβαλλοντικών ελέγχων

Την ίδια ώρα, καμία μεταρρύθμιση του ελληνικού Σχεδίου δεν αφορά την ενίσχυση του συστήματος περιβαλλοντικών ελέγχων. 

«Στην Ελλάδα δεν υπάρχει σοβαρός περιβαλλοντικός έλεγχος» σημειώνει κατηγορηματικά η Νάντσου. «Αυτή τη στιγμή, πηγαίνει όποιος θέλει, όπου θέλει, χτίζει ό,τι θέλει, μετά ξέρει ότι θα το νομιμοποιήσουν ύστερα από λίγα χρόνια, δεν πληρώνει τους φόρους που θα έπρεπε, δεν φροντίζει να βγάλει μια οικοδομική άδεια όπως πρέπει,  να κάνει τη μελέτη όπως πρέπει, να ρίξει τα λύματα όπως πρέπει. Και μετά το πραγματικό κόστος που είναι το περιβαλλοντικό, το επωμιζόμαστε εμείς»

Παρόλα αυτά, επισημαίνει, η Ελλάδα «δεν έβαλε ορόσημα και στόχους προκειμένου να φτιάξει έναν στιβαρό μηχανισμό ελέγχου που βοηθάει αποδεδειγμένα, όπως και ο ΟΟΣΑ και η ΕΕ έχουν διατυπώσει, ότι δηλαδή, όταν έχεις στιβαρούς μηχανισμούς ελέγχου τότε έχεις, περιβαλλοντική υγεία, περιβαλλοντική καινοτομία και πιο υγιή οικονομική δραστηριότητα».

«Τέτοιες μεγάλες μεταρρυθμίσεις δεν έχουν μπει στο ελληνικό σχέδιο», καταλήγει με απογοήτευση η επικεφαλής Περιβαλλοντικής Πολιτικής της WWF Ελλάδας

Πολύ πίσω η εκπλήρωση των ορόσημων 

Όσον αφορά την εκπλήρωση των 172 ορόσημων και στόχων της πράσινης μετάβασης στο ελληνικό Σχέδιο και την τήρηση των σχετικών προθεσμιών για  71 μεταρρυθμίσεις, η Ελλάδα μέχρι στιγμής δεν έχει εκπληρώσει το 79% αυτών, φαινόμενο που συναντάμε και στις άλλες χώρες, όπως η Ιταλία και η Κροατία που έχουν καταφέρει να εκπληρώσουν το 25%. 

3 δισ έχει εισπράξει μέχρι σήμερα η Ελλάδα για πράσινες επενδύσεις

Οι συνολικοί πόροι που εχει εκταμιεύσει από το Ταμείο Ανάκαμψης η Ελλάδα μέχρι στιγμής για όλους τους πυλώνες του προγράμματος ανέρχονται σε 17,2 δισ, σύμφωνα με την ιστοσελίδα του ελληνικού σχεδίου Ελλάδα 2.0, απο τα 36 δισ συνολικά που δύναται να λάβει σε δάνεια (17,73 δισ) και μη επιστρεπτέες επιχορηγήσεις (18,22 δισ). Τα χρήματα αυτά αντιστοιχούν στο 16,2% ως μερίδιο του ΑΕΠ της χώρας.

Σύμφωνα με τον πίνακα κατανομής των επιλέξιμων κονδυλίων από τα πράσινα ομόλογα του NextGenerationEU (ο χρηματοδοτικός μηχανισμός που τροφοδοτεί τους σχετικούς με το κλίμα πόρους του Ταμείου Ανάκαμψης), η Ελλάδα δύναται να έχει πρόσβαση σε 14,359 δισ, κατατασσόμενη στην 5η θέση με τους περισσότερους επιλέξιμους πόρους από τα πράσινα ομόλογα.

Σύμφωνα με τα στοιχεία της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, η Ελλάδα μέχρι σήμερα έχει εισπράξει συνολικά στο πλαίσιο του πυλώνα της πράσινης μετάβασης 2,84 δισ και επιπλέον 153 εκ ευρώ ως προ-εκταμίευση στο πλαίσιο του προγράμματος RePowerEU, σύνολο δηλαδή σχεδόν 3 δισ ευρώ.

Η Ιταλία για την πράσινη μετάβαση έχει λάβει μέχρι στιγμής 15,5 δισεκατομμύρια μαζί με το REPowerEU,  ενώ στη δεύτερη και τρίτη θέση βρίσκονται η Πολωνία και η Ισπανία με 7 και 6,6 δισεκατομμύρια, αντίστοιχα. 

Οι αμφιλεγόμενες τεχνολογίες δέσμευσης και αποθήκευσης διοξειδίου του άνθρακα

Το ελληνικό σχέδιο περιλαμβάνει μεταρρυθμίσεις και επενδύσεις για την αμφιλεγόμενη και ενδεχομένως επικίνδυνη χρήση τεχνολογιών δέσμευσης και αποθήκευσης διοξειδίου του άνθρακα (Carbon Capture and Storage -CCS) για την προώθηση της απανθρακοποίησης της βιομηχανίας Πρόκειται για  τεχνολογίες που σχετίζονται με τη δέσμευση του CO2 από τις βιομηχανικές εγκαταστάσεις ή τις μονάδες παραγωγής ενέργειας που εκπέμπεται, τη συμπίεσή του και τη μεταφορά του σε αποθήκες σε φυσικούς γεωλογικούς σχηματισμούς (εντός του εδάφους). 

Συγκεκριμένα, στις μεταρρυθμίσεις του ελληνικού Σχεδίου περιλαμβάνεται «η θέσπιση του νομικού πλαισίου, του πλαισίου αδειοδότησης και του κανονιστικού πλαισίου για τις τεχνολογίες δέσμευσης, χρήσης και αποθήκευσης διοξειδίου του άνθρακα», ενώ στο ίδιο πλαίσιο έχουν ενταχθεί δύο επενδύσεις: η μία για την παροχή χρηματοδοτικής στήριξης «για την ανάπτυξη της πρώτης εγκατάστασης αποθήκευσης CO2 στην Ελλάδα» και η δεύτερη σχετικά με «το τμήμα μεταφοράς  CO2».

Η πρώτη και μεγαλύτερη επένδυση αφορά στο project της εταιρείας Energean, η οποία αναπτύσσει την πρώτη αποθήκη CO2 στη χώρα, με τη μετατροπή των «εξαντλημένων» ταμιευτήρων πετρελαίου στην υποθαλάσσια λεκάνη του Πρίνου στην Καβάλα σε γεωλογικές αποθήκες. Χρηματοδοτικά έχει ενταχθεί στη δράση Produc-E Green συνολικού προϋπολογισμού 300 εκ ευρώ, ωστόσο το ποσό επιχορηγησης παραμένει ανεπιβεβαίωτο, καθώς η δράση συμπεριλαμβάνει  διαφορετικές κατηγορίες επιδοτήσεων, από την παραγωγή ηλεκτρικών αυτοκινήτων μέχρι την παραγωγή φορτιστών ηλεκτρικών οχημάτων και μπαταριών ή και ανακύκλωσης αυτών.  

Η δεύτερη επένδυση που εντάχθηκε στο πλαίσιο του RePowerEU αφορά στην κατασκευή αγωγού στην περιοχή της Αττικής, ο οποίος θα συνδέει δύο τσιμεντοβιομηχανίες με τερματικό σταθμό υγροποίησης (ενδεχόμενα στη Ρεβυθούσα), απ’ οπου οι εκπομπές υγροποιημένου CO2 θα μεταφέρονται στη συνέχεια με πλοίο στον χώρο αποθήκευσης του Πρίνου.

Περιβαλλοντικές οργανώσεις είχαν αντιδράσει εξαρχής έντονα ήδη από το στάδιο της δημόσιας διαβούλευσης στην ένταξη των CCS τεχνολογιών, με τη WWF μάλιστα σε σχετικό σχόλιο που είχε αναρτήσει να επισημαίνει ότι «έχουν εξαιρετικά υψηλό κόστος και προσφέρουν αμφισβητήσιμη και επιστημονικά αναπόδεικτη συνεισφορά στον μετριασμό της κλιματικής αλλαγής» και πως η χρήση τους δεν αποτελεί «πανάκεια για την απεξάρτηση των βιομηχανικών τομέων από τον άνθρακα και δεν πρέπει να αποτελέσει δικαιολογία για τη συνέχιση της χρήσης ορυκτών καυσίμων»

«Πρόκειται ουσιαστικά για ένα παραμύθι της πετρελαϊκής βιομηχανίας που στις περισσότερες περιπτώσεις χρησιμοποιείται ως μέσο μετριασμού (mitigation) για να απορροφούν τις δικές τους εκπομπές. Και έτσι να συνεχίζουν τη ρυπογόνο εξορυκτική ή άλλη δραστηριότητα τους θάβοντας τις εκπομπές τους», εξηγεί η Νάντσου. Αυτή η διαδικασία εγκυμονεί κινδύνους καθώς θάβεται το διοξείδιο του άνθρακα με μεγάλη πίεση μέσα σε πετρώματα και με αυτό τον τρόπο μπορεί να προκληθούν ζημιές και επικίνδυνες διαρροές στο υπέδαφος. Μαλιστα, η μέθοδος πειραματικά εφαρμόζεται, ωστόσο αυτό δεν εμποδίζει τις βιομηχανίες να ζητούν εξαιρέσεις από υποχρέωση μειώσεων των ρύπων, γιατί θα εγκαταστήσουν CCS. 

Ο κίνδυνος πάντως δεν περιορίζεται μόνο στο παραπάνω, καθώς στο ορόσημο για την έκδοση άδειας αποθήκευσης στην επένδυση στον Πρίνο, δηλώνεται εμμέσως πως μόνο θεωρητικά είναι εξαντλημένο το κοίτασμα στην περιοχή. Κι αυτό γιατί, όπως περιγράφει, «θα ληφθεί μέριμνα ώστε οποιαδήποτε πιθανή εξόρυξη πετρελαίου ή φυσικού αερίου να περιορίζεται στις απαραίτητες ανάγκες διαχείρισης της πίεσης και κατοχύρωσης της ασφάλειας των χώρων αποθήκευσης και κάθε τέτοια εξόρυξη θα πραγματοποιείται μόνο εάν είναι απαραίτητη για την ασφαλή αποθήκευση του CO2. Το CO2, μαζί με τυχόν πετρέλαιο ή φυσικό αέριο που μπορεί να εξορύσσεται, θα διαχωρίζεται και θα επιστρέφεται για μόνιμη αποθήκευση».

Πηγή: Ελληνική Διαχειριστική Εταιρεία Υδρογονανθράκων και Ενεργειακών Πόρων Α.Ε. (ΕΔΕΥΕΠ)

Η ανεπάρκεια της αρχής της «μη πρόκλησης σημαντικής βλάβης»

Σε όλα τα μέτρα και τις επενδύσεις των εθνικών σχεδίων σύμφωνα με την τεχνική καθοδήγηση που παρείχε η Κομισιόν σε όλα τα κράτη μέλη, πρέπει να εφαρμόζεται η λεγόμενη αρχή της «μη πρόκλησης σημαντικής βλάβης» στο περιβάλλον. Η εφαρμογή της αρχής προβλέπει ότι κανένα μέτρο που περιλαμβάνεται σε σχέδιο ανάκαμψης και ανθεκτικότητας δεν θα πρέπει να προκαλεί σημαντική επιβάρυνση για τους περιβαλλοντικούς στόχους.

Πέρα από το εμφανώς αμφιλεγόμενο του όρου, τι συνιστά δηλαδή και τι όχι σημαντική βλάβη, η αρχή έχει δεχτεί εξαρχής σφοδρή κριτική από περιβαλλοντικές οργανώσεις για την ανεπάρκεια της στην εξασφάλιση της περιβαλλοντικής προστασίας κατά την εκπόνηση και εφαρμογή των σχεδίων ανάκαμψης. 

Σε μια δημόσια δήλωση δέκα διεθνών περιβαλλοντικών οργανώσεων υπό την κοινή ομπρέλα των Green10, οι οργανώσεις εκφράζουν τη βαθιά ανησυχία τους για τα απλοποιημένα κριτήρια της αρχής, όπως παρουσιάζονται στην τεχνική καθοδήγηση, όσον αφορά στις περιβαλλοντικές αξιολογήσεις των επενδύσεων από το κάθε κράτος μέλος ακολουθώντας την απλή διαδικασία να συμπληρώνουν κουτάκια (box-ticking) σε φόρμες ερωτήσεων.

Σύμφωνα μάλιστα με τους Green10 που εξέτασαν πλήθος ευρωπαϊκων σχεδίων «οι αξιολογήσεις που διενεργήθηκαν από τις χώρες μέλη στο πλαίσιο της ‘μη πρόκλησης σημαντικής βλάβης’ ήταν φτωχής ποιότητας και δεν θα είναι αποτελεσματικές στην πρόληψη της περιβαλλοντικής βλάβης».

Συγκεκριμένα «πολλά σχέδια ανάκαμψης δεν περιέχουν αρκετές λεπτομέρειες ώστε να είναι δυνατή η αξιολόγηση των περιβαλλοντικών τους επιπτώσεων», ενώ περιλαμβάνονται «αξιολογήσεις για ορισμένα εγκεκριμένα μέτρα που δεν προσδιορίζουν καν τις ακριβείς τοποθεσίες ή λεπτομέρειες, και ως εκ τούτου τα μέτρα δεν θα έπρεπε να έχουν εγκριθεί». Για παράδειγμα, ένα εγκεκριμένο σχέδιο περιλάμβανε χρηματοδότηση για 29 αρδευτικά έργα χωρίς καν να γνωστοποιούνται οι τοποθεσίες των έργων! 

Δυστυχώς, όμως, αυτό δεν είναι η εξαίρεση. «Οι αξιολογήσεις που παρείχαν τα κράτη-μέλη δεν αντανακλούσαν με ακρίβεια τη δυνητική ζημία αυτού και άλλων τέτοιων έργων- αυτό θα φανεί μόνο αργότερα στη διαδικασία, όταν τα κονδύλια θα έχουν ήδη εκταμιευθεί», σημειώνουν οι περιβαλλοντικές οργανώσεις.

Τότε όμως θα είναι πολύ αργά. Γιατί και θα έχει γίνει η ζημιά, και τα χρήματα θα έχουν δοθεί..

*Η έρευνα εκπονήθηκε στο πλαίσιο του Ευρωπαϊκού Δικτύου Δημοσιογραφίας Δεδομένων (EDJNet). Επικεφαλής αυτής ήταν η ιταλική δημοσιογραφική ομάδα του Openpolis, ενώ συμμετείχαν ακόμη το MIIR απο την Ελλάδα και οι δημοσιογραφικές ομάδες Dennik N από τη Σλοβακία και Eurologus από την Ουγγαρία.

Πηγή επόμενης φωτογραφίας: European Union-EP

Έρευνα-κείμενο: Ιωάννα Λουλούδη, Κώστας Ζαφειρόπουλος, Νίκος Μορφονιός (MIIR)

Ανάλυση – Οπτικοποίηση δεδομένων:  Κωνσταντίνα Μαλτεπιώτη 

Εικονογράφηση: Λουίζα Καραγεωργίου 

«Μαμά μου, μου είπε θα μου κόψει το λαρύγγι….»

«Μανούλα μου, μανούλα μου πεθαίνω!». Σαλαμίνα, βράδυ Παρασκευής 1η Δεκεμβρίου 2023. Η 74χρονη κ. Ευαγγελία ακούει την 43χρονη κόρη της, Γεωργία Πούτου, στην άλλη άκρη της τηλεφωνικής γραμμής να την παρακαλεί για βοήθεια. Αντιλαμβάνεται γρήγορα ότι η κόρη της έπεσε για άλλη μια φορά θύμα ξυλοδαρμού από τον σύντροφό της. Από το σπίτι της καλεί την Αστυνομία να στείλει περιπολικό, όμως η έκκλησή της πέφτει στο κενό. 

Τελικά σπεύδει η ίδια στο σπίτι της κόρης της. Φτάνοντας την αντικρίζει πεσμένη έξω στον κήπο του σπιτιού να αιμορραγεί. Η γυναίκα δεν μπορεί να περπατήσει, της έχει σπάσει τον αστράγαλο και της έχει χτυπήσει άγρια τα γόνατα. Ο δράστης δεν είναι πουθενά. Η χτυπημένη γυναίκα μαζί με τη μητέρα της και τον 15χρονο γιο της-παιδί με ειδικές ανάγκες-  ξεκινούν για το Αστυνομικό Τμήμα του νησιού.

Οι αστυνομικοί εκεί δεν παίρνουν κατάθεση: «Πηγαίντε στο κέντρο υγείας, φέρτε και το πόρισμα των γιατρών και ελάτε μετά να κάνετε μήνυση», προστάζουν. Καμία κινητοποίηση για τη σύλληψη του βίαιου δράστη στο πλαίσιο του αυτοφώρου, κανένα ενδιαφέρον για το θύμα.

Την επόμενη μέρα η ίδια η χτυπημένη γυναίκα επιμένει να πάει στην Αστυνομία, παρότι η μητέρα της την αποθαρρύνει, φοβούμενη για το χειρότερο. «Μαμά μου, μου είπε θα μου κόψει το λαρύγγι», απαντά η Γεωργία, όπως περιγράφει συντετριμμένη στο MIIR η μητέρα της. Ο ίδιος φόβος την σπρώχνει να αναζητήσει προστασία. Δεν ήταν ο πρώτος άγριος ξυλοδαρμός της από τον 71χρονο σύντροφό της, που φέρεται να έχει καταδικαστεί και στο παρελθόν για επίθεση σε άλλη γυναίκα, χωρίς αυτό να λειτουργεί περιοριστικά. 

Στο Τμήμα βρίσκει άλλους αστυνομικούς που της παίρνουν κατάθεση, την συμβουλεύουν να μη μείνει στην οικία της και τοποθετούν την εφαρμογή “panic button” στο κινητό της για να καλέσει βοήθεια, αν χρειαστεί. Δεν ήταν αρκετό.

Τρεις ημέρες αργότερα, το πρωινό της 5ης Δεκεμβρίου, η Γεωργία θα έπεφτε νεκρή. Ο κακοποιητής της την αναζήτησε στο σπίτι της μητέρας της όπου είχε καταφύγει. Την πυροβόλησε δύο φορές με μια καραμπίνα μέσα από το τζάμι της πόρτας, τραυματίζοντάς την θανάσιμα στην κοιλιά και το στήθος. Ο δράστης συνελήφθη αλλά ήταν πολύ αργά. Η Γεωργία ήταν το 12ο θύμα γυναικοκτονίας για το 2023. 

Γυναικοκτονίες δίχως τέλος στην Ελλάδα και την Ευρώπη

Επίσημη καταγραφή των γυναικοκτονιών στην Ελλάδα δεν υπάρχει, η κυβέρνηση άλλωστε επιμένει πως δεν υπάρχει λόγος να καταστεί η γυναικοκτονία ιδιώνυμο αδίκημα. Και αυτό ενώ ο αριθμός των γυναικών που δολοφονούνται ή υφίστανται βία από άνδρες παραμένει εξαιρετικά υψηλός στη χώρα. Την παγίωση της βίας κατά των γυναικών τόσο στην Ελλάδα όσο και στην Ευρώπη αποτυπώνει η έρευνα που πραγματοποιεί για δεύτερη χρονιά το Μεσογειακό Ινστιτούτο Ερευνητικής Δημοσιογραφίας (MIIR) μαζί με 14 ακόμη ευρωπαϊκούς δημοσιογραφικούς οργανισμούς στο πλαίσιο του Ευρωπαϊκού Δικτύου Δημοσιογραφίας Δεδομένων (EDJNet).

Για τις ανάγκες της έρευνας και προκειμένου να καλυφθεί η πανευρωπαϊκή έλλειψη συγκρίσιμων δεδομένων για τη βία κατά των γυναικών, οι ομάδες που συμμετείχαν στην έρευνα αναζήτησαν και συνεισέφεραν όσο το δυνατόν περισσότερο ενημερωμένα δεδομένα μέσω αιτημάτων προς τις αρμόδιες αρχές κάθε χώρας για την περίοδο 2014-2023. Τα δεδομένα αναλύθηκαν βάσει δύο πρωτογενών πηγών: τις εκθέσεις του Ευρωπαϊκού Ινστιτούτου για την Ισότητα των Φύλων (EIGE-παρείχε δεδομένα ως το 2018) και τη EUROSTAT (δεδομένα ως το 2021). Το EIGE επικεντρώνεται σε δείκτες που μετρούν τη βία μεταξύ συντρόφων, τον βιασμό και τη γυναικοκτονία, ενώ η Eurostat επικεντρώνεται στις ανθρωποκτονίες από πρόθεση, δίνοντας ξεχωριστή σημασία στη σχέση θύματος-θύτη (σύντροφος ή μέλος της οικογένειας). Θα πρέπει να σημειωθεί ότι το EIGE θεωρεί αυτόν τον ορισμό της ανθρωποκτονίας από πρόθεση από σύντροφο ή συγγενή ως τον πλησιέστερο στη γυναικοκτονία. Στην ανάλυσή μας συμπεριλάβαμε μόνο τα δεδομένα για τα οποία ήμασταν βέβαιοι ότι είναι σύμφωνα με τα πρότυπα του EIGE.

Ετσι, μετρώντας τις γυναικοκτονίες βάσει των στοιχείων που αναλύθηκαν στα πρότυπα του EIGE, εκτιμάται πως τα θύματα είναι τουλάχιστον 4.221 στην Ευρώπη μεταξύ 2012-2022 (δεν προκύπτουν συγκρίσιμα δεδομένα για Βέλγιο, Βουλγαρία, Δανία, Ιρλανδία, Πολωνία και Ρουμανία, ενώ δεν διαθέτουν όλες οι χώρες στοιχεία για κάθε έτος).

Από τον παραπάνω αριθμό προκύπτουν αν μη τι άλλο ενδείξεις υποκαταγραφής των γυναικοκτονιών από τις αστυνομικές αρχές. Κι αυτό γιατί οι στατιστικές της Eurostat δείχνουν πως στην Ευρώπη, σε σύνολο 27 κρατών, καταγράφονται 14143 ανθρωποκτονίες γυναικών από πρόθεση την ίδια δεκαετία (ασχέτως δράστη). Από αυτές, βάσει διαθέσιμων δεδομένων που αναλύσαμε (για 19 χώρες) τουλάχιστον 6806 αποτελούν ανθρωποκτονίες από πρόθεση γυναικών από νυν/πρώην συντρόφους (4334) και συγγενείς (2472). Αντιλαμβάνεται κανείς ότι εάν υπάρξει μεγαλύτερη σπουδή στη συλλογή δεδομένων και τη σωστή καταγραφή της σχέσης θύματος-δράστη από το σύνολο των αστυνομικών αρχών, τότε ο αριθμός των γυναικοκτονιών που θα προκύψει μπορεί να αποδειχθεί πραγματικά δυσθεώρητος. 

Δύο γυναικοκτονίες τον μήνα στην Ελλάδα

Σύμφωνα με τα πλέον επικαιροποιημένα στοιχεία που ζητήσαμε από την ΕΛ.ΑΣ ο αριθμός των γυναικών θυμάτων ανθρωποκτονιών από άνδρες συντρόφους το 2024 ήταν μέχρι τις 29 Φεβρουαρίου ήδη πέντε.

Με βάση τα πιο πρόσφατα δημοσιοποιημένα στοιχεία γυναικοκτονιών για το 2022 (EIGE και εθνικές αρχές), η Ελλάδα σημείωσε αύξηση 4,3% σε σχέση με το 2021, από 23 σε 24 θύματα, επιβεβαιώνοντας ότι τουλάχιστον 2 γυναίκες τον μήνα έχασαν τη ζωή τους από κάποιον στο συντροφικό ή ενδοοικογενειακό τους περιβάλλον. Σημαντική αύξηση παρουσίασε και η Γερμανία (22%). Η Γαλλία και η Ιταλία είχαν μεν μείωση κατά 3,3% και 12,9% αντίστοιχα σε σχέση με το 2021, ωστόσο εξακολουθούν να έχουν σημαντικά υψηλό αριθμό γυναικών θυμάτων γυναικοκτονίας (118 και 61 θύματα αντίστοιχα το 2022). Από την άλλη πλευρά, η Σλοβακία και η Κύπρος -που παραμένει η μόνη χώρα της ΕΕ όπου η γυναικοκτονία αναγνωρίζεται από το 2022 ως ιδιώνυμο έγκλημα- παρουσίασαν μεγάλη μείωση κατά 50% και 60% αντίστοιχα.  

Όσον αφορά τις υψηλότερες αυξήσεις για τη δεκαετία 2012-2022, τα στοιχεία που αναλύθηκαν από τα πρότυπα του EIGE δείχνουν ότι η Ελλάδα είχε τη μεγαλύτερη αύξηση στις γυναικοκτονίες το 2021 με αύξηση 155,6% σε 23 γυναικοκτονίες έναντι 9 το 2020 (σημείωση: στην περσινή έκθεση ο αριθμός των θυμάτων για το 2020 είχε εκτιμηθεί από την Αστυνομία σε 8). Ο δεύτερος υψηλότερος αριθμός εμφανίζεται στη Σουηδία, η οποία σημείωσε αύξηση 120% το 2018 (22 γυναικοκτονίες) σε σύγκριση με το 2017 (10), ενώ ακολουθούν η Σλοβακία με αύξηση 66,7% το 2020 και η Κροατία με 28,6% σε σύγκριση με το 2019.

Με βάση τα πρόσφατα διαθέσιμα στοιχεία για το 2021, ο μέσος ευρωπαϊκός αριθμός των γυναικοκτονιών από ερωτικούς συντρόφους (EIGE) ανά 100.000 γυναίκες (με βάση τις 10 χώρες που παρείχαν στοιχεία) είναι 0,39, αριθμός που αντιστοιχεί σε σχεδόν 4 γυναίκες ανά εκατομμύριο. Με βάση τη Eurostat, ο μέσος αριθμός των ανθρωποκτονιών γυναικών από πρόθεση από ερωτικό σύντροφο για το 2021 για τις ίδιες ακριβώς χώρες με το EIGE είναι 2,4 ανά 100.000 γυναίκες, αριθμός που είναι χαμηλότερος από τα επίσημα στοιχεία που συλλέξαμε από τις εθνικές αρχές για τις χώρες αυτές, γεγονός που θα μπορούσε να κρύβει ότι οι γυναικοκτονίες δεν αναφέρονται σωστά στη Eurostat.

Το 2021 και το 2022 συνολικά 735 γυναίκες δολοφονήθηκαν από τον σύντροφό τους.

Ευρύτερα, το έτος με τις περισσότερες ανθρωποκτονίες γυναικών από τον σύντροφό τους ήταν το 2017, με συνολικά 566 γυναίκες (πρότυπα EIGE), δηλαδή ποσοστιαία μεταβολή 1,6% από την προηγούμενη χρονιά.  Την ίδια χρονιά σημειώθηκε επίσης ο μεγαλύτερος αριθμός (785) ανθρωποκτονιών γυναικών από πρόθεση (Eurostat) από άνδρα μέλος της οικογένειας και σύντροφο, αλλά και ο μεγαλύτερος αριθμός ανθρωποκτονιών γυναικών από πρόθεση από σύντροφο (511). Ο υψηλός αριθμός καταγεγραμμένων γυναικοκτονιών θα μπορούσε ίσως να εξηγηθεί από τη βελτίωση της συλλογής δεδομένων εκ μέρους των αστυνομικών αρχών ή θα μπορούσε να αναδείξει ένα μεγαλύτερο πρόβλημα για το 2017, δεδομένου ότι τα προηγούμενα έτη καταγράφηκε σταθερή αύξηση των ανθρωποκτονιών τόσο στο EIGE όσο και στα στοιχεία της EUROSTAT.

Οι ανεπίσημες πηγές καταγράφουν καλύτερα

Για τις ανάγκες της έρευνας, οι συμμετέχουσες ομάδες συνέλεξαν επίσης στοιχεία από ανεπίσημες πηγές, (ΜΚΟ, συλλογικότητες, Παρατηρητήρια για την καταγραφή των γυναικοκτονιών κα) με στόχο τον έλεγχο της υποκαταγραφής της βίας κατά των γυναικών.

Με την καταγραφή αυτή αποκτούμε εικόνα και για χώρες όπως το Βέλγιο που δεν εμφανίζει πρόσφατα στοιχεία στη Eurostat ή την Eige, αλλά καταγράφει 101 γυναικοκτονίες από το 2020 ως το 2023 (πηγή: “Stop Feminicide Belgie”). Σημαντικά υψηλότερους αριθμούς γυναικοκτονιών συγκριτικά με τις επίσημες πηγές καταγράφουν για τα τελευταία χρόνια οι ανεπίσημες πηγές στην Ιταλία, τη Γαλλία και την Ισπανία. 

Εκτόξευση της βίας όλων των μορφών κατά των γυναικών στην Ελλάδα

Οι γυναικοκτονίες αποτελούν συχνά το τελευταίο και μη αναστρέψιμο στάδιο μιας πορείας κλιμάκωσης της βίας από την πλευρά των θυτών προς το θύμα τους, όπως έδειξε και η πρόσφατη περίπτωση στη Σαλαμίνα. Στο πλαίσιο της έρευνας δεδομένων αναλύσαμε και άλλους δείκτες σχετικά με τη σωματική, ψυχολογική, οικονομική και σεξουαλική βία προκειμένου να αναδειχθεί η διακύμανση που είχε τα τελευταία χρόνια ο αριθμός των γυναικών θυμάτων κάθε μορφής βίας.

Σε ό,τι αφορά τη σωματική και σεξουαλική βία, στην Ελλάδα η περίοδος της πανδημίας χαρακτηρίστηκε από την τρομακτική αύξηση (110,2%) στα θύματα σωματικής βίας το 2020 (3609 γυναίκες) και 70,9% το 2021 (6166 γυναίκες), ενώ τα θύματα σεξουαλικής βίας είχαν αυξηθεί στην ίδια διετία από 69 σε 147. Η εξέλιξη του φαινομένου είναι αποκαρδιωτική για το 2022, όπου καταγράφεται αύξηση σωματικής βίας κατά  20,5% με 7430 θύματα και εκτόξευση της σεξουαλικής βίας (268,7%) με 542 γυναίκες θύματα. Αντίθετα η Κύπρος, την χρονιά κατά την οποία κύρωσε νομικά τη γυναικοκτονία, παρουσίασε μείωση στα περιστατικά σωματικής βίας κατά 9% με 1752 θύματα από 1925 το 2021, όταν είχε σημειώσει αύξηση 78.9% σε σχέση με το 2020 (1076 θύματα).

Η Ελλάδα το 2021 και το 2020 ήταν, με βάση τα διαθέσιμα στοιχεία, η χώρα με τη μεγαλύτερη αύξηση της ψυχολογικής βίας: 108,4% και 104,6% αντίστοιχα. Η τάση αυτή συνεχίστηκε και το 2022, όπου σημειώθηκε αύξηση 28%. Στην ψυχολογική βία το 2022 η Σλοβακία σημείωσε αύξηση 4,1%, ενώ η Ιταλία και η Κύπρος κατέγραψαν μείωση 0,3% και 5,2% αντίστοιχα. Tο EIGE έχει επανειλημμένα υπογραμμίσει τη σημαντική αύξηση της ψυχολογικής βίας κατά τη διάρκεια και μετά την πανδημία.

«Τα συστήματα συλλογής δεδομένων στα κράτη-μέλη παραμένουν πολύ ετερογενή, καθώς βασίζονται σε εθνικές στατιστικές εγκληματικότητας ή άλλες διοικητικές πηγές δεδομένων για τις ανθρωποκτονίες ή ακόμα στην ανάλυση των μέσων ενημέρωσης από μη κυβερνητικές οργανώσεις. Ως εκ τούτου, τα δεδομένα δεν είναι συγκρίσιμα», εξηγεί στο MIIR η Κριστίνα Φάμπρε Ροσέλ, επικεφαλής του Τμήματος Έμφυλης Βίας στο EIGE και προσθέτει ότι υπάρχει και ο κρίσιμος παράγοντας της υποκαταγραφής των εγκλημάτων. Το γεγονός αυτό καθιστά προβληματική την αντιμετώπιση της βίας κατά των γυναικών και τη χάραξη πολιτικών που να ενισχύουν την ισότητα των φύλων. Ενδεικτική είναι η εικόνα του Δείκτη Ισότητας Φύλων για το 2023, στον οποίο είναι ουραγοί κράτη όπως η Ελλάδα, η Σλοβακία, η Τσεχία, η Ουγγαρία και η Ρουμανία που καταγράφουν πρόβλημα αντιμετώπισης της βίας κατά των γυναικών.

Οικονομική βία: Σχεδόν «αόρατη» στην Ελλάδα

Σε ό,τι αφορά την οικονομική βία κατά των γυναικών στην Ευρώπη (πρόκειται για τον ασφυκτικό οικονομικό έλεγχο ή την οικονομική αφαίμαξη που μπορεί ένας άνδρας να ασκήσει προς τη νυν/πρώην σύντροφό του), σύμφωνα με τα διαθέσιμα στοιχεία (2019-2022), έχουμε τέσσερις χώρες με μείωση της οικονομικής βίας. (Σερβία, Γερμανία, Κροατία, Σλοβακία). Η Ελλάδα δεν είχε καθόλου διαθέσιμα στοιχεία πριν από το 2021.  Το 2022 καταγράφηκαν για πρώτη φορά στη χώρα μας 1626 γυναίκες θύματα οικονομικής βίας.

Επιπλέον, όπως προέκυψε από την έρευνα, υπάρχει αξιοσημείωτη πανευρωπαϊκή αύξηση της έκκλησης για βοήθεια από θύματα ενδοοικογενειακής βίας ή τρίτα πρόσωπα προς τις εθνικές γραμμές στήριξης, όπως η “Γραμμή SOS 15900” στην Ελλάδα. Για το 2022 οι μεγαλύτερες αυξήσεις εντοπίζονται στην Ισπανία (21,51%), την Ελλάδα (17,28%) και την Ιρλανδία (19,66%). Ωστόσο το 2023 στην Ελλάδα αντίθετα από άλλες χώρες παρατηρήθηκε μείωση (-21,62%), χωρίς να γνωρίζουμε αν αυτό σχετίζεται με λιγότερα περιστατικά βίας ή με τάση αποφυγής της έκκλησης για βοήθεια από την πλευρά των γυναικών. 

Το πεδίο που αποκαλύπτει περισσότερο τη δεινή θέση στην οποία βρίσκονται οι γυναίκες στην Ευρώπη, αλλά και αυτό που προκαλεί και τις μεγαλύτερες πολιτικές εντάσεις, είναι αυτό των βιασμών. Στην Ελλάδα οι βιασμοί αυξήθηκαν κατά 34,1% το 2022 (από 226 σε 303 γυναίκες) και 79,4% το 2021. Στοιχεία της ΕΛ.ΑΣ για το 2023 δείχνουν παγίωση του υψηλού αριθμού θυμάτων (294 γυναίκες).

Σημαντική αύξηση στους βιασμούς κατέγραψε το 2022 η Ισπανία (140,7%), ενώ μεγάλη αύξηση είχε και τα δύο έτη η Τσεχία (25,9% το 2021, 11,1% το 2022). Το 2022 σημείωσαν αύξηση στους βιασμούς και η Σλοβακία (7,5%), η Κροατία (11,3%), η Κύπρος (5,6%), η Ιρλανδία (3,2%) και η Ρουμανία (2%). 

Εκτός από την έκταση του φαινομένου, αναλύσαμε επίσης την εξέλιξη της ποινικής μεταχείρισης των ανδρών δραστών βιασμών και σεξουαλικών επιθέσεων κατά γυναικών κατά την πάροδο του χρόνου.

Όσον αφορά τον βιασμό, υπολογίζοντας τη διάμεση ποσοστιαία μεταβολή του αριθμού των γυναικών θυμάτων βιασμού και του αριθμού των δραστών που διώκονται για βιασμό, μπορούμε να παρατηρήσουμε ότι οι αυξήσεις ή οι μειώσεις τείνουν να ακολουθούν η μία την άλλη. Η Σερβία έχει μια διάμεση μεταβολή της τάξης του -4,7% για τους δράστες που διώκονται για βιασμό και μια διάμεση μεταβολή της τάξης του 6,9% για τα θύματα βιασμού. Η Φινλανδία είχε διάμεση μεταβολή 8,4% στον αριθμό των θυμάτων βιασμού και διάμεση μεταβολή -2,2% στον αριθμό των δραστών που διώκονται για βιασμό. Και οι δύο χώρες έχουν μικρότερη διαφορά στη διάμεση ποσοστιαία μεταβολή όταν πρόκειται για βιασμούς από ό,τι για σεξουαλικές επιθέσεις.

Ο βιασμός ως πεδίο αντιπαράθεσης

Το ζήτημα του βιασμού έχει διχάσει σημαντικά την Ευρωπαϊκή Ένωση, όπως έδειξε η πρόσφατη διαπραγμάτευση για την επίτευξη συμφωνίας πάνω στη νέα Οδηγία της ΕΕ για την καταπολέμηση της βίας κατά των γυναικών και της ενδοοικογενειακής βίας που προτάθηκε πριν από δύο χρόνια.

Στις 6 Φεβρουαρίου 2024 επετεύχθη εντέλει προσωρινή συμφωνία μεταξύ Ευρωκοινοβουλίου και Ευρ. Συμβουλίου, η οποία περιλαμβάνει ελάχιστους κανόνες για την προστασία των γυναικών θυμάτων βίας, την ποινικοποίηση ορισμένων μορφών έμφυλης βίας, την καλύτερη πρόσβαση στη δικαιοσύνη, τη βία στο διαδίκτυο και την ενίσχυση της συλλογής δεδομένων από τις αρχές.  Ωστόσο δεν επετεύχθη η υιοθέτηση ενός επίμαχου άρθρου για τον βιασμό (άρθρο 5), που προέβλεπε ότι κάθε σεξουαλική πράξη χωρίς συναίνεση συνιστά ποινικό αδίκημα. 

Πατριαρχία

«Υπήρξε μεγάλη αντίσταση από αρκετά κράτη μέλη σε αυτό, παρόλο που ο βιασμός είναι η πιο διαδεδομένη και σοβαρή μορφή βίας με βάση το φύλο. Η έννοια του βιασμού συζητείται έντονα λόγω των βαθιά ριζωμένων πατριαρχικών προτύπων στην κοινωνία. Είναι πρόκληση να επιτευχθεί μια συμφωνία που να ορίζει το σεξ χωρίς συναίνεση ως βιασμό, όπως περιγράφεται στη Σύμβαση της Κωνσταντινούπολης. Αναμένουμε από την Κομισιόν να εισάγει σταδιακά νέα νομοθεσία για τον βιασμό», μας εξηγεί η Σουηδή ευρωβουλευτής Έβιν Ιντσίρ (S&D), μία εκ των εισηγητριών για θέματα έμφυλης βίας στην Επιτροπή LIBE του Ευρωκοινοβουλίου, η οποία εργάστηκε πάνω στις διαπραγματεύσεις.

Η ακροδεξιά απειλεί (και) τις γυναίκες

Η ευρωβουλευτής Ιντσίρ προσθέτει πως «η σημασία της συμφωνίας που επετεύχθη υπογραμμίζεται περαιτέρω από την απειλή μιας ακροδεξιάς έξαρσης στην ΕΕ, γεγονός που καθιστά επιτακτική την ανάγκη για τέτοια προστατευτικά μέτρα. Αν και μπορεί να μην ικανοποιεί όλες τις προσδοκίες μας, η Οδηγία αυτή θέτει ένα θεμελιώδες πρότυπο και χρησιμεύει ως σημείο εκκίνησης για την πρόοδο, ενισχύοντας τη δέσμευση να μην υπάρξει ποτέ οπισθοδρόμηση σε αυτές τις κρίσιμες εξελίξεις».

Την ανησυχία της για το πολιτικό και κοινωνικό περιβάλλον που διαμορφώνεται στην Ευρώπη σε σχέση με την ενίσχυση της βίας κατά των γυναικών εκφράζει και η Κριστίνα Φάμπρε Ροσέλ, επικεφαλής του Τμήματος Έμφυλης Βίας στο EIGE. «Δύο χρόνια μετά την πανδημία, δεν ξέρουμε αν αυξάνονται οι ακραίες μορφές βίας κατά των γυναικών πια μόνο εξαιτίας των ασφυκτικών συνθηκών της πανδημίας ή αν οφείλονται στην αύξηση των ακροδεξιών κινημάτων και του αντιφυλετικού αφηγήματος. Πρέπει να το ερευνήσουμε, για μένα οι βιασμοί είναι φλέγον ζήτημα που απαιτεί την προσοχή μας. Πρωτίστως πρέπει να εργαστούμε προς την πρόληψη της βίας».

Η χαμένη ευκαιρία στην Ελλάδα

Η Οδηγία αναμένεται να ψηφιστεί επίσημα από το Ευρωκοινοβούλιο και το Συμβούλιο και να τεθεί σε ισχύ το προσεχές διάστημα. Έπειτα τα κράτη μέλη θα έχουν τρία έτη για να την εφαρμόσουν. Στην Ελλάδα το κομμάτι της πρόληψης και αντιμετώπισης ευρύτερα της ενδοοικογενειακής βίας κατά των γυναικών επιχείρησε να ρυθμίσει το πρόσφατο νομοσχέδιο του υπουργείου Δικαιοσύνης που ψηφίστηκε με ταχείες διαδικασίες, ρίχνοντας το βάρος του στην αυστηροποίηση ποινών για ενδοοικογενειακή βία.

Σημαντικές οργανώσεις και συλλογικότητες (Κέντρο Διοτίμα, Ευρωπαϊκό Δίκτυο κατά της Βίας, Το Μωβ, κ.ά.)  κατήγγειλαν πριν από την ψήφιση του νομοσχεδίου ότι δεν ελήφθησαν υπόψη οι παρατηρήσεις τους στη διαβούλευση. Κυρίως όμως, κατήγγειλαν την εισαγωγή τροποποιήσεων στο σχέδιο νόμου οι οποίες δεν έλαβαν υπόψη τις κατεπείγουσες συστάσεις της Επιτροπής GREVIO (της Ανεξάρτητης Αρχής που παρακολουθεί την εφαρμογή της Σύμβασης της Κωνσταντινούπολης του Συμβουλίου της Ευρώπης) προς την ελληνική κυβέρνηση, όπως αποτυπώνονται στην πρώτη έκθεση αξιολόγησης που παραδόθηκε στις ελληνικές αρχές τον περασμένο Νοέμβριο.

Μεταξύ των συστάσεων της GREVIO είναι η ανάγκη οι ελληνικές αρχές:

• να ενισχύσουν σημαντικά τον συντονισμό της ανταπόκρισης στις ανάγκες των γυναικών θυμάτων όλων των μορφών βίας.
• να υποστηρίξουν και να αναπτύξουν περαιτέρω το δίκτυο εξειδικευμένων υπηρεσιών υποστήριξης και να αντιμετωπίσουν επαρκώς τις ανάγκες όλων των γυναικών θυμάτων όλων των μορφών βίας. 
• να επεκτείνουν τον αριθμό και τη δυναμικότητα των καταφυγίων για τις γυναίκες θύματα βίας σε όλη τη χώρα – αυτή τη στιγμή λειτουργούν μόνο 20 καταφύγια για γυναίκες-θύματα βίας, συνολικής χωρητικότητας περίπου 450 ατομικών κλινών.
• να διασφαλιστεί ότι η διαμονή είναι διαθέσιμη σε γυναίκες σε καταστάσεις έκτακτης ανάγκης.
• να διασφαλίσουν ότι οι γυναίκες θύματα βίας έχουν επαρκή πρόσβαση σε κοινωνικές υπηρεσίες που καλύπτουν τις ανάγκες τους και διευκολύνουν την ανάκαμψή τους από τη βία.
• να προχωρήσουν με τη δημιουργία κέντρων κρίσης βιασμού ή/και κέντρων παραπομπής για τη σεξουαλική βία που παρέχουν άμεση ιατρική περίθαλψη, υποστήριξη για την αντιμετώπιση του τραύματος, ιατροδικαστικές εξετάσεις και άμεση, βραχυπρόθεσμη και μακροπρόθεσμη ψυχολογική βοήθεια.

Η δρ Κική Πετρουλάκη, ψυχολόγος και πρόεδρος του Δ.Σ. του Ευρωπαϊκού Δικτύου κατά της Βίας, εξηγεί ότι εκτός από τα σημαντικά κενά στην προστασία των θυμάτων κακοποίησης, στο νομοσχέδιο δεν διασαφηνίζεται στον ορισμό του βιασμού η έννοια της συναίνεσης και δεν προκύπτει ότι οποιαδήποτε σεξουαλική πράξη ή συμπεριφορά θα πρέπει να είναι προϊόν ελεύθερης βούλησης. Έτσι ασελγείς πράξεις μπορεί να δικάζονται ως πλημμελήματα.

Στο νέο νόμο δεν υπάρχει επίσης πρόβλεψη για την επιτάχυνση των διαδικασιών και την κατά προτεραιότητα εκδίκαση των περιστατικών ενδοοικογενειακής βίας, παρότι από τον Νοέμβριο του 2021 με εγκύκλιο του εισαγγελέα του Αρείου Πάγου, Βασίλη Πλιώτα, καλούνταν οι εισαγγελείς να κινούν τις διαδικασίες στο πλαίσιο του αυτοφώρου για τη σύλληψη των δραστών εγκλημάτων ενδοοικογενειακής βίας και οι συναφείς ποινικές υποθέσεις να εκδικάζονται κατά προτεραιότητα. Μάλιστα η εγκύκλιος έκανε τότε πρώτη φορά ρητή αναφορά στον όρο «γυναικοκτονία», ενώ ζητούσε να υποστηρίζονται τα θύματα ενδοοικογενειακής βίας στην καταγγελία της βίαιης σε βάρος τους συμπεριφοράς (όπως όριζε ο Ν. 3500/2006).

Ατιμωρησία

Βάσει της ανάλυσης που πραγματοποιήσαμε,  η Ελλάδα παρουσιάζει ένα εξαιρετικά χαμηλό και δυσανάλογο ποσοστό καταδικαστικών αποφάσεων σε βάρος δραστών ενδοοικογενειακής βίας σε σχέση με τις ποινικές διώξεις. Το 2017 είχαμε  ποσοστό καταδικών μόλις κατά 2,9%, το 2018 μόλις 2% και το 2019, 1,9%. Το 2021 το ποσοστό αυξήθηκε στο 3,2%. Αυτό σημαίνει ότι μόλις 3 στους 100 που διώκονται ποινικά, καταδικάζονται σε ποινή φυλάκισης. Οι ελληνικές αρχές δεν προσέφεραν στοιχεία για το 2022.

Αναλύοντας στοιχεία (EIGE) κατά μέσο όρο στη Λιθουανία η εκτίμηση είναι 21%, στην Κροατία 22,26% και στην Ισπανία 30%.  Στην Ισπανία παρατηρείται συνολικά σταθερή αύξηση του αριθμού των καταδικαστικών αποφάσεων κάθε χρόνο, με αύξηση 28,3% το 2015 σε σύγκριση με το 2014, 29,6% το 2016 σε σύγκριση με το 2015, 30,3% το 2017 σε σύγκριση με το 2016 και 31% το 2018 σε σύγκριση με το 2017. Η Κροατία εμφανίζει επίσης σχεδόν συνεχή αύξηση των καταδικαστικών αποφάσεων. Το 2015 είχε αύξηση 21,5% σε σύγκριση με το 2014 και έφτασε σε αύξηση 22,9% το 2018 σε σύγκριση με το 2017.

Αξίζει να αναφερθεί ότι τα απόλυτα νούμερα ενδεχομένως να μην αποτυπώνουν πλήρως την κατάσταση της χρονιάς αναφοράς και πως ενδεχομένως υπάρχουν ανωμαλίες στα δεδομένα. Για παράδειγμα, η καταγραφή ενός δράστη το 2020 δεν σημαίνει ότι το αδίκημα συντελέστηκε το 2020, και αντιστοίχως η φυλάκιση ενός δράστη το 2020 δεν σημαίνει ότι διέπραξε το αδίκημα την ίδια χρονιά. Για αυτόν τον λόγο, τα ποσοστά αυτά αποτελούν μια σχετική εκτίμηση της σχέσης μεταξύ διώξεων και φυλακίσεων δραστών εγκλημάτων βίας κατά γυναικών που καταγράφονται σε ένα συγκεκριμένο χρονικό διάστημα και θα πρέπει να ερμηνεύονται ως δείκτης μιας τάσης.

«Δεν νομίζω ότι θα έπρεπε οι εκδηλώσεις βίας κατά των γυναικών να είναι πλημμελήματα. Η  ποινικοποίηση είναι ένας τρόπος να αντιμετωπίσεις τη βία. Όμως η ποινικοποίηση χωρίς την πρόληψη δεν λειτουργεί. Δεν μπορούμε να βασιζόμαστε στην αυστηροποίηση των ποινών χωρίς μέτρα πρόληψης. Αυτό μπορεί να επιφέρει και αντίθετα αποτελέσματα, όπως την αύξηση του μίσους κατά των γυναικών. Δεν αλλάζουν συμπεριφορές έτσι, το βλέπουμε και με τις γυναικοκτονίες, όπου οι αυστηρές ποινές δεν αποτρέπουν τους άνδρες από το να σκοτώσουν γυναίκες», τονίζει η επικεφαλής του Τμήματος Έμφυλης Βίας στο EIGE, Φάμπρε Ροσέλ και προσθέτει ότι τα κράτη πρέπει να επενδύσουν στη διατομεακή συνεργασία των αρμόδιων αρχών.

Δευτερογενής θυματοποίηση

Σύμφωνα με τη δρ Πετρουλάκη, το κενό στην επικοινωνία μεταξύ των αρμόδιων φορέων αφήνει τις γυναίκες εντελώς απροστάτευτες και ευάλωτες στη δευτερογενή θυματοποίηση μέσα σε μια χρονοβόρο ποινική διαδικασία, η οποία, όπως επισημαίνει, δεν παρακολουθείται στην εξέλιξή της. «Ακόμη και περιοριστικοί όροι να έχουν διαταχθεί, ποιους τους επιτηρεί και τι συμβαίνει όταν αυτοί παραβιαστούν; Κανείς και τίποτα», δηλώνει. Αυτό με τη σειρά του επιτείνει το αίσθημα της ατιμωρησίας στους δράστες, που επαναλαμβάνουν και κλιμακώνουν το μοτίβο της βίας και, όπως φαίνεται από τα δεδομένα, φτάνουν ακόμη και στη γυναικοκτονία. 

Πρόκειται για την ίδια ατιμωρησία που όπλισε το χέρι του δολοφόνου της 43χρονης Γεωργίας τον περασμένο Δεκέμβριο στη Σαλαμίνα.

Μια από τις τελευταίες φωτογραφίες που ανέβασε η 43χρονη Γεωργία Πούτου στο facebook πριν από τη δολοφονία της.

Οι δημόσιοι φορείς στην Ιταλία, τη Γερμανία και την Ισπανία έχουν στη διάθεσή τους έναν ημερολογιακό μήνα για να ανταποκριθούν σε αιτήματα πρόσβασης σε δημόσιες πληροφορίες. Παρά ταύτα ακόμα και έτσι δε τηρούν αυτήν την προθεσμία, η οποία είναι η μεγαλύτερη στις χώρες που εξετάστηκαν σε έρευνα του Civio από μέλη του Ευρωπαϊκού Δικτύου Δημοσιογραφίας Δεδομένων (EDJnet).

Στο άλλο άκρο βρίσκεται η Σλοβακία, η οποία δίνει στις αρχές της μόνο οκτώ εργάσιμες ημέρες, εξαιρουμένων των Σαββατοκύριακων και των επίσημων αργιών. Η Πολωνία, η Πορτογαλία, η Κροατία και η Τσεχική Δημοκρατία επιτρέπουν σχεδόν μισό μήνα για να απαντήσουν σε αιτήματα που υποβάλλονται μέσω της νομοθεσίας τους περί διαφάνειας. Η Σλοβενία ​​και η Ελλάδα επιτρέπουν 20 εργάσιμες ημέρες, γεγονός που τις τοποθετεί σχεδόν στο τέλος των χωρών που αναλύθηκαν.

Αυτό που μοιράζονται και οι δέκα ευρωπαϊκές χώρες που συμμετείχαν στην έρευνα είναι μια γενική έλλειψη συμμόρφωσης των κρατικών αρχών με τους κανόνες διαφάνειας. «Ο νόμος είναι καλός. Το πρόβλημα είναι η εφαρμογή του», λέει η Κροάτισσα δημοσιογράφος Dijana Pribačić Jurić του H-Alter. «Είχαμε περιπτώσεις όπου, μετά από μια μακρά διοικητική διαδικασία, λάβαμε πληροφορίες για τα δημοσιογραφικά μας αιτήματα μετά από δύο με τρία χρόνια, όταν δεν ήταν πλέον ουσιώδεις με τη δημοσιογραφική έννοια», προσθέτει ο Toni Gabrić, αρχισυντάκτης του ίδιου μέσου. Το ίδιο συμβαίνει στην Ισπανία, την Πορτογαλία και την Ελλάδα, σύμφωνα με πηγές που έδωσαν συνέντεύξεις στο Civio

Γιατί αποτυγχάνει (συχνά) η άσκηση του δικαιώματος πρόσβασης σε δημόσιες πληροφορίες

Δυστυχώς, δεν είναι σύνηθες φαινόμενο τα αιτήματα πρόσβασης να ικανοποιούνται εντός εύλογου χρονικού διαστήματος, ακόμη και όταν υπάρχει η ευνοϊκή γνώμη ενός συμβουλίου διαφάνειας, αν υπάρχει. «Εάν η οντότητα δεν παρέχει πληροφορίες ή δεν απαντάει, η μόνη επιλογή είναι να τις απαιτήσεις μέσω διοικητικής προσφυγής. Αυτό μπορεί να πάρει χρόνια, ακόμη και μια δεκαετία», λέει ο Daniel Kerekes, δημοσιογράφος δεδομένων στη σλοβακική οργάνωση Denník N. Στην Ισπανία, οι δημόσιοι φορείς μερικές φορές αγνοούν τις αποφάσεις του Συμβουλίου Διαφάνειας και Καλής Διακυβέρνησης, το οποίο δεν έχει εξουσία κυρώσεων.

Αυτή η πραγματικότητα καθιστά δύσκολη, στην πράξη, την άσκηση του δικαιώματος στη γνώση. Στην Ιταλία, σύμφωνα με τον Luca Giunti του οργανισμού Openpolis, «η διαδικασία έχει σημαντικό κόστος από άποψη χρόνου και πόρων (π.χ. δικηγόροι που μπορούν να παρακολουθήσουν την υπόθεση)», πράγμα που σημαίνει ότι ένα μεγάλο ποσοστό πολιτών δεν υποβάλλει αιτήματα πρόσβασης ή, εάν είναι απαραίτητο, δεν ακολουθούν νομικές οδούς.

Στη Γερμανία, σύμφωνα με τον Arne Semsrott, εκπρόσωπο της FragDenStaat, «τα κύρια προβλήματα είναι οι αργές απαντήσεις και τα τέλη, είναι πιθανό οι αρχές να λάβουν έως και 500 ευρώ ανά αίτημα» εάν θα χρειαστεί περισσότερο από ένα εύλογο χρονικό διάστημα. Όχι μόνο αυτό: αν και η προθεσμία για μια απόφαση σύμφωνα με την ομοσπονδιακή νομοθεσία είναι ένας μήνας, όσοι ζητούν πληροφορίες και δεν τις λαμβάνουν πρέπει να περιμένουν τρεις μήνες για να διαμαρτυρηθούν. Αυτό σημαίνει ότι σε πολλές περιπτώσεις, ο πραγματικός χρόνος απάντησης στα αιτήματα είναι μεγαλύτερος από τις τέσσερις εβδομάδες που ορίζει ο νόμος.

Ως αποτέλεσμα, η κοινή τάση είναι ότι οι αιτούντες πρέπει να αγωνίζονται σχεδόν συνεχώς για να λάβουν δεδομένα από τις δημόσιες αρχές. Επιπλέον, οι αρχές μπορούν επίσης να περιορίσουν την πρόσβαση σε δημόσιες πληροφορίες με περιορισμούς που μετατρέπονται σε πραγματικά εμπόδια. Μεταξύ των συνηθισμένων εξαιρέσεων είναι το δικαίωμα στην ιδιωτική ζωή, τα οικονομικά και εμπορικά συμφέροντα ή η εθνική ασφάλεια. Η εφαρμογή αυτών των ορίων είναι συχνά άνιση, δημιουργώντας αβεβαιότητα στους αιτούντες. Αυτό συμβαίνει στην Πολωνία, για παράδειγμα: «Οι λόγοι για τη μη παροχή πληροφοριών μπορεί να είναι αυθαίρετοι», λέει η συντάκτρια Urszula Kifer του Frontstory.

Εκτός από την Ιταλία και την Ισπανία, των οποίων οι νόμοι περί διαφάνειας είναι πιο πρόσφατοι, οι περισσότερες από τις χώρες που ερευνήθηκαν έχουν νόμους για τη διαφάνεια που χρονολογούνται πίσω σχεδόν ένα τέταρτο του αιώνα, ωστόσο αυτές οι χώρες ακόμα και τώρα δεν έχουν επιλύσει τα προβλήματα τους με την εφαρμογή των νόμων διαφάνειας. Σε άλλες περιπτώσεις, όπως στην Ελλάδα, το ρυθμιστικό παραλήρημα  εμποδίζει το δικαίωμα πρόσβασης. Αυτό αποτελεί εμπόδιο για τη διασφάλιση της διαφάνειας, παρά το γεγονός ότι, σύμφωνα με πηγές, στα χαρτιά οι κανονισμοί σημείωσαν- υποτίθεται- μια θετική καμπή σε θέματα δημόσιας λογοδοσίας.

Δίκη για να υπερασπιστεί το δικαίωμα στη γνώση

Στην Ισπανία, η δημοσιογραφική ομάδα Civio προσέφυγε στα δικαστήρια για να υπερασπιστεί τη διαφάνεια και την ανάγκη να λογοδοτούν οι δημόσιες διοικήσεις. Το 2020, το Ανώτατο Δικαστήριο της Ισπανίας συμφώνησε με τη Civio και αποφάσισε ότι το δικαίωμα πρόσβασης σε δημόσιες πληροφορίες έχει αναδρομική ισχύ και για αιτήματα και πληροφορίες πριν από την έναρξη ισχύος του νόμου περί διαφάνειας της Ισπανίας. Πριν από αυτό, το 2019, το Ανώτατο Δικαστήριο δέχθηκε επίσης προσφυγή της Civio για τον προσδιορισμό των έκτακτων υπαλλήλων του Ελεγκτικού Συνεδρίου, δίνοντας προτεραιότητα στο δημόσιο συμφέρον έναντι της προστασίας των προσωπικών δεδομένων.

Μεθοδολογία 

Τα δεδομένα ελήφθησαν μετά από έρευνα μελών του Ευρωπαϊκού Δικτύου Δημοσιογραφίας Δεδομένων (EDJNet)-στην οποία είναι βασικό μέλος το MIIR- και επαλήθευσης των απαντήσεών τους με τους αντίστοιχους εθνικούς νόμους διαφάνειας. Για να υπολογίσουμε τον αριθμό των εργάσιμων ημερών, τις υπολογίσαμε με γνώμονα ένα μήνα 31 ημερών και ότι η αίτηση πραγματοποιείται μία Δευτέρα, την πρώτη του μήνα.

Μπορείτε να κατεβάσετε τα δεδομένα εδώ.

https://civio.es/tu-derecho-a-saber/2023/06/29/access-to-public-information-foia-europe/

Έρευνα-κείμενο: Ιωάννα Λουλούδη, Νίκος Μορφονιός, Κώστας Ζαφειρόπουλος (MIIR)

Ανάλυση & Οπτικοποίηση δεδομένων:  Θανάσης Τρομπούκης (iMΕdDLab)

Οπτικοποίηση δεδομένων: Κορίνα Πετρίδη 

Εικονογράφηση: Λουίζα Καραγεωργίου 

«Ελάτε, σκότωσα τη γυναίκα μου…»
Στις 22 Ιανουαρίου σημειώθηκε στη Νίκαια η πρώτη γυναικοκτονία για το 2023. Ενας 50χρονος άντρας σκότωσε με στραγγαλισμό την 54χρονη σύζυγό του, αφού πρώτα τη χτύπησε, και έπειτα κάλεσε την αστυνομία δηλώνοντας την παραπάνω φράση. Σύμφωνα με τις μαρτυρίες και όσα έγιναν γνωστά μετά τον φόνο, ο δράστης είχε οδηγηθεί και στο παρελθόν, το 2017 και το 2019, στο τοπικό αστυνομικό τμήμα για ενδοοικογενειακή βία, χωρίς ωστόσο να έχει γίνει γνωστή η μετέπειτα ποινική του μεταχείριση. Θα μπορούσε το έγκλημα αυτό να είχε αποφευχθεί;
Το ερώτημα αυτό εμφανίζεται ξανά και ξανά στο άκουσμα ακόμη μίας γυναικοκτονίας. Υπάρχει κάτι που θα μπορούσαν οι Αρχές να είχαν κάνει παραπάνω για να προστατεύσουν τη γυναίκα προτού χάσει τη ζωή της;

Ο Απόστολος Τσάπας εκφράζει έντονα τη λύπη του για την αποτυχία των διωκτικών αρχών να προστατεύσουν τα δικά του παιδιά. Η 28χρονη Κωνσταντίνα Τσάπα μαζί με τον 29χρονο αδερφό της Γιώργο Τσάπα δολοφονήθηκαν στις 5 Απριλίου 2021 από τον εν διαστάσει σύζυγό της στο χωριό Μακρινίτσα του Πηλίου. Η διπλή δολοφονία κυρίευσε τις ειδήσεις εκείνων των ημερών μέσα στο τρίτο κύμα της πανδημίας της Covid-19, περίοδο κατά την οποία ίσχυαν ακόμη αρκετά περιοριστικά μέτρα. Τέσσερις μέρες πριν από τους φόνους ο εν διαστάσει σύζυγος είχε επιτεθεί βίαια στο ίδιο σπίτι ξανά στη μητέρα του ανήλικου παιδιού του και τους γονείς της.

«Στον καβγά τότε στη Μακρινίτσα, πριν από τη δολοφονία, είχε έρθει στο σπίτι και μας χτύπησε και τους τρεις, εμένα, τη γυναίκα μου και τη συγχωρεμένη την κόρη μου. Τότε τον πήρε η αστυνομία, τον πήγαν μέσα, τον κράτησαν κάνα δίωρο-τρίωρο. Τον αφήσαν, όμως, καθώς μου λέγανε “δεν μπορούμε να τον κρατήσουμε άλλο”. Επαιρναν συνεχώς την κόρη μου τηλέφωνο και την ενοχλούσαν, “τι να τον κάνουμε, δεν μπορούμε να τον κρατήσουμε άλλο”. Και αντί να τον κρατήσουν, αφέθηκε ελεύθερος. Καταθέσαμε μήνυση, αλλά δεν τον συνέλαβαν. Τώρα και να ρίξουμε ευθύνες… Το κακό έγινε, τα παιδιά μου εμένα δεν πρόκειται να γυρίσουν πίσω» περιγράφει συντετριμμένος στο MIIR ο Απόστολος Τσάπας και προσθέτει ότι η κόρη του είχε καταθέσει ασφαλιστικά μέτρα εναντίον του δράστη, ωστόσο αυτά δεν εκδικάστηκαν εγκαίρως.

«Τα ασφαλιστικά μέτρα όμως ήταν προγραμματισμένα να εκδικαστούν την επόμενη μέρα της δολοφονίας. Και φυσικά τη σκότωσε και δεν πρόλαβε να εκδικαστεί η λήψη τους» τονίζει η Ανθούλα Ανάσογλου, συνήγορος της οικογένειας των θυμάτων. «Του είχε γίνει μήνυση για ενδοοικογενειακή βία το 2021, ωστόσο στο πλαίσιο του αυτοφώρου δεν είχε συλληφθεί ποτέ. Οι αστυνομικές δυνάμεις είχαν ανεκτική στάση απέναντι στον δράστη. Μέσα μάλιστα στο ακροατήριο στη δίκη ο αστυνομικός μάρτυρας παραδέχτηκε ότι τον αφήσαμε ελεύθερο λέγοντας στη σύζυγο “εντάξει μωρέ, σε αγαπάει, δεν θα σου κάνει κακό”. Και “εντάξει μωρέ, ζευγάρι ήταν, θα τα ξαναέβρισκαν”. Το είπε αυτό ο αστυνομικός μάρτυρας στο δικαστήριο και προκλήθηκε μεγάλη ένταση».

Σε μικρά μέρη όπου γνωρίζονται όλοι, όπως στην περίπτωση της Μακρινίτσας, η παρεμβατικότητα των αστυνομικών ξεπερνά τα καθήκοντά τους στις υποθέσεις ενδοοικογενειακής βίας, εξηγεί η δικηγόρος της οικογένειας Τσάπα: «Οι αστυνομικοί παίζουν τον ρόλο των ψυχολόγων και προσπαθούν να καθησυχάσουν τους συζύγους, χωρίς να καταλαβαίνουν το μέγεθος της σοβαρότητας. Η κοπέλα, δυστυχώς, ό,τι και να έκανε, μα ό,τι και να έκανε, έπεσε στο κενό! Ηταν σαν να υπήρχε ένα θρίλερ που ξέρεις πώς θα τελειώσει. Φωτογραφίες τις προηγούμενες μέρες του φονικού έδειχναν που την έσπασε στο ξύλο, με μαυρισμένο μάτι. Την έβριζε, την κλείδωνε, ατελείωτη βία. Δύο χρόνια συνέβαιναν αυτά. Είχε χτυπήσει στο παρελθόν ξανά τον αδελφό και τους γονείς. Επί δύο χρόνια υπήρχε μια συστηματική κάλυψη. Εδειχναν όλα ότι θα γίνει τραγωδία – και έγινε».

Τα αίτια ενός προδιαγεγραμμένου εγκλήματος

Οπως προκύπτει από τη διασυνοριακή έρευνα δεδομένων που πραγματοποίησε το Μεσογειακό Ινστιτούτο Ερευνητικής Δημοσιογραφίας (MIIR) στο πλαίσιο του Ευρωπαϊκού Δικτύου Δημοσιογραφίας Δεδομένων (EDJNet) μαζί με 18 συνολικά ευρωπαϊκούς δημοσιογραφικούς οργανισμούς με στόχο τη συγκέντρωση επικαιροποιημένων στοιχείων για την έκταση της έμφυλης βίας στην Ευρώπη, στην Ελλάδα η περίοδος της πανδημίας χαρακτηρίστηκε από την τρομακτική αύξηση κατά 110,2% στα θύματα σωματικής βίας το 2020 και κατά 90,4% το 2021, αφού το 2020 είχαν καταγραφεί 3.609 θύματα σωματικής βίας, που έφτασαν τα 6.873 το 2021. Στο ίδιο διάστημα τα θύματα ψυχολογικής βίας αυξήθηκαν από 2.906 σε 5.350, ενώ τα θύματα σεξουαλικής βίας από 69 σε 141. Ανάλογα περιστατικά σωματικής, σεξουαλικής, οικονομικής και ψυχολογικής βίας αντιμετώπισαν χιλιάδες γυναίκες στην Ευρώπη.

Παρά την εγκύκλιο Πλιώτα στην πράξη η παροχή προστασίας και η απονομή δικαιοσύνης δεν κινούνται όσο γρήγορα πρέπει.

Η Σύμβαση της Κωνσταντινούπολης περιλαμβάνει πολλές τέτοιες προβλέψεις για την προστασία των επιζωσών ενδοοικογενειακής βίας και των παιδιών που κακοποιούνται άμεσα και/ή εκτίθενται στην κακοποίηση της μητέρας τους τις οποίες, δυστυχώς, η χώρα μας επιλέγει να μην εφαρμόζει ή ακόμα και να παραβιάζει δια νόμου (Ν.4800/2021). Ενδεικτικά αναφέρονται τα άρθρα 26, 31 και 45 που στοχεύουν στην προστασία των παιδιών και τα άρθρα 48, 51, 52, 53 και 56 που εστιάζουν στην αξιολόγηση και διαχείριση κινδύνου με στόχο την πρόληψη της επαναθυματοποίησης. «Η αποτελεσματική εφαρμογή αυτών και άλλων προβλέψεων της Σύμβασης απαιτεί, για κάθε υπόθεση ενδοοικογενειακής βίας που αναφέρεται ή καταγγέλλεται την ειλικρινή, άμεση και συντονισμένη, διατομεακή ανταπόκριση αστυνομίας, δικαιοσύνης και υπηρεσιών υποστήριξης (εξειδικευμένων και γενικών), την οποία επιχειρεί να σχεδιάσει το Ευρωπαϊκό Δίκτυο κατά της Βίας μαζί με όλες τις αρμόδιες Αρχές και Φορείς, στο πλαίσιο του προγράμματος συνεργασίας Ελλάδας-Ισλανδίας “ACF Έργου GR_IS_UnitedForDVSurvivors”», εξηγεί η Κική Πετρουλάκη και, προσθέτει: «Στο τέλος του 2023 θα δούμε εάν η προστασία γυναικών και παιδιών από την ενδοοικογενειακή βία και η μείωση των γυναικοκτονιών αποτελεί πράγματι πολιτική βούληση και προτεραιότητα ή εάν το μόνο που ενδιαφέρει την χώρα μας είναι να μην ‘ακούγεται’ πως παραβιάζουμε την Ευρωπαϊκή και Διεθνή Νομοθεσία και τα ανθρώπινα δικαιώματα των επιζωσών ενδοοικογενειακής βίας και των παιδιών τους…» 

Μεταξύ των δεδομένων που αναλύθηκαν στο πλαίσιο της έρευνας του MIIR ήταν και ο αριθμός διώξεων, καταδικαστικών αποφάσεων και φυλακίσεων των δραστών ενδοοικογενειακής βίας, προκειμένου να υπάρξει μια σχετική εκτίμηση της σχέσης διώξεων και φυλακίσεων για άντρες δράστες ενδοοικογενειακής βίας κατά γυναικών. Από τα διαθέσιμα στοιχεία που συλλέχθηκαν στην Ελλάδα για το 2020 εκτιμάται ότι συγκριτικά με τον αριθμό δραστών ενδοοικογενειακής βίας κατά γυναικών (4.436) το ποσοστό διώξεων φτάνει στο 70,6% (3.132). Οι καταδίκες αγγίζουν το 20,9% των διώξεων, ενώ το ποσοστό των φυλακίσεων υπολογίζεται στο 13,7% των καταδικαστικών αποφάσεων. Ωστόσο, συγκρίνοντας τον αριθμό των δραστών με εκείνο των αντρών που φυλακίστηκαν, εκτιμάται ότι για κάθε 100 δράστες που καταγράφηκαν το 2020 μόλις 2 φυλακίστηκαν. Συνολικά δηλαδή μόλις το 2% των δραστών που άσκησαν βία κατά γυναικών συντρόφων τους φυλακίστηκε.

Αξίζει να αναφερθεί ότι είναι πιθανό να υπάρχουν παρεκκλίσεις στα δεδομένα και ότι τα ποσοστά αυτά είναι απολύτως ενδεικτικά και υπερεκτιμημένα, καθώς οι ποινικές διώξεις που ασκήθηκαν το 2020 αφορούν και υποθέσεις που καταγγέλθηκαν το 2019 ή και το 2018. Ωστόσο αποτελούν μια σχετική εκτίμηση της σχέσης μεταξύ διώξεων και φυλακίσεων των ανδρών δραστών εγκλημάτων βίας κατά γυναικών σε ένα συγκεκριμένο χρονικό διάστημα και ερμηνεύονται ως δείκτης μιας τάσης.  Με παρόμοιο συλλογισμό αξίζει να υπολογιστεί το ποσοστό των υποθέσεων όπου η ποινική δίωξη έπαυσε επειδή υπήχθησαν σε ποινική διαμεσολάβηση (21,7% και 33,4% των ποινικών διώξεων του 2020 και 2021 αντίστοιχα) καθώς και το ποσοστό των υποθέσεων για τις οποίες εκδόθηκαν περιοριστικοί όροι, το οποίο κυμαίνεται από 0,6% – 1,6% επί των ποινικών διώξεων που ασκήθηκαν κατά τα έτη 2016-2020.

Οι ποινές και η αναγνώριση της γυναικοκτονίας

Η ελληνική κυβέρνηση πρόσφατα προχώρησε στην αυστηροποίηση των ποινών και του πλαισίου έκτισής τους για τους δράστες εγκλημάτων ενδοοικογενειακής βίας. Είναι αυτή όμως η λύση;

«Η αυστηροποίηση των ποινών όχι μόνο δεν είναι πανάκεια, αλλά φαίνεται και ατελέσφορη. Αυτό δεν σημαίνει ότι η ποινή δεν θα πρέπει να είναι ανάλογη με τη βαρύτητα της πράξης, αλλά ότι από μόνη της μια αυστηρή ποινή δεν αρκεί για να αποτρέψει τον δράστη ή για να επιβεβαιώσει την εμπιστοσύνη των πολιτών στους θεσμούς και την απονομή δικαιοσύνης» εξηγεί η Χαρά Χιόνη-Χότουμαν, δικηγόρος στο Κέντρο για τα Εμφυλα Δικαιώματα και την Ισότητα «Διοτίμα». Τονίζει επίσης ότι η μη σωστή εφαρμογή του ποινικού πλαισίου κινδυνεύει να καταστήσει «την ποινική απόκριση κενό γράμμα» και προσθέτει ότι η συχνότητα του φαινομένου των γυναικοκτονιών δείχνει πως η Ελλάδα είναι αναγκαίο να επανεκτιμήσει την απόκρισή της στα εγκλήματα βίας κατά των γυναικών μέσω της αναγνώρισης των γυναικοκτονιών. Επισημαίνει ωστόσο πως πρέπει άμεσα «να επικαιροποιηθούν τα εργαλεία προστασίας μέσω, για παράδειγμα, αυστηροποίησης του πλαισίου γι’ αυτούς που παραβιάζουν αποφάσεις οι οποίες σκοπό έχουν να προστατέψουν το θύμα και να προλάβουν την τέλεση εγκλημάτων βίας».

Με άρθρο του τον περασμένο Οκτώβριο ο πρωθυπουργός Κυριάκος Μητσοτάκης κατέστησε σαφές πως δεν είχε πρόθεση νομικής αναγνώρισης της γυναικοκτονίας στην Ελλάδα, αλλά υποσχόταν πως θα κάνει ό,τι είναι δυνατόν προκειμένου να περιοριστεί το φαινόμενο. Μεταξύ άλλων αναφέρθηκε στην ίδρυση 18 αστυνομικών «Γραφείων Αντιμετώπισης Ενδοοικογενειακής Βίας», επιφορτισμένων με τη διαχείριση των περιστατικών και την παροχή πληροφοριών σε θύματα. Και εκεί όμως έχουν αναφερθεί περιπτώσεις υποστελέχωσης, αλλά και συμπεριφορές από στελέχη που αποθάρρυναν τις γυναίκες από το να καταγγείλουν.

«Γίνονται συνεχώς εκπαιδεύσεις των αστυνομικών για την καλύτερη διαχείριση των περιστατικών έμφυλης και ενδοοικογενειακής βίας» υποστηρίζει η υφυπουργός για τη Δημογραφική Πολιτική και την Οικογένεια, Μαρία Συρεγγέλα, προσθέτοντας πως για την πρόληψη και την αποτροπή της βίας κατά των γυναικών το νομοθετικό πλαίσιο μπορεί να συμβάλει μόνο κατά ένα μέρος. Σε ό,τι έχει να κάνει με τη νομική κατοχύρωση όμως της γυναικοκτονίας, αναφέρει ότι «το θέμα δεν είναι πώς θα ονομάσουμε αυτά τα εγκλήματα κατά των γυναικών αλλά το πιο σημαντικό είναι να εστιάσουμε στην πρόληψη των φαινομένων και να δώσουμε ένα τέλος στις νοοτροπίες που επιτρέπουν κακοποιητικές συμπεριφορές».

Στην Κύπρο, όπου η γυναικοκτονία αναγνωρίστηκε τον Ιούλιο του 2022 ως ιδιώνυμο αδίκημα έπειτα από εισήγηση της προέδρου της Κυπριακής Βουλής, Αννίτας Δημητρίου, η εικόνα είναι διαφορετική. 

Μιλώντας στο MIIR η κα. Δημητρίου, η οποία είναι και η πρώτη γυναίκα στη θέση αυτή στην Κύπρο, αναφέρει πως ο όρος δεν αναιρεί τον όρο ανθρωποκτονία, αλλά επιδρά συμπληρωματικά και ενισχυτικά. «Οφείλουμε καταρχάς να λέμε τα πράγματα με το όνομά τους, για να μπορέσουμε να επιτύχουμε την αποτελεσματική αντιμετώπισή τους. Γι’ αυτόν τον λόγο ακριβώς επιμένουμε στη σημαντικότητα του όρου γυναικοκτονία, γιατί κωδικοποιεί, νοηματοδοτεί και ονοματίζει την πιο ακραία μορφή έμφυλης βίας – και κάθε σύγχρονη κοινωνία που σέβεται τον εαυτό της οφείλει να παραδεχτεί ότι τα θύματα της ενδοοικογενειακής και σεξουαλικής βίας, τα θύματα μισογυνισμού, τα θύματα άσκησης βίας από ερωτικό σύντροφο, τα θύματα εγκλημάτων “τιμής” ή για θρησκευτικές πεποιθήσεις είναι γυναίκες και όχι άντρες. Ως εκ τούτου η θέσπιση της γυναικοκτονίας ως ιδιώνυμου αδικήματος -έναντι του εγκλήματος του κοινού Ποινικού Δικαίου της ανθρωποκτονίας- δίνει έμφαση στην ένταση, στην προέλευση και στην αιτία του εγκλήματος. Υπάρχει συνεπώς ανάγκη νομικού διαχωρισμού. Παράλληλα προστίθεται στην εργαλειοθήκη για την εξάλειψη του φαινομένου ακόμη μία πολύτιμη παράμετρος: η δυνατότητα μιας επίσημης καταγραφής των γυναικοκτονιών».

Όπως έδειξε και η έρευνα του MIIR, υπάρχει ένα σημαντικό πανευρωπαϊκό κενό δεδομένων ως προς τον πραγματικό αριθμό των γυναικοκτονιών πρωτίστως, αλλά και των γυναικών θυμάτων σωματικής, σεξουαλικής, ψυχολογικής και οικονομικής βίας. Υπάρχει επίσης σημαντικό κενό ως προς τον πραγματικό αριθμό των δραστών αυτών των εγκλημάτων. Σε Ελλάδα και Ευρώπη ειδικοί, γυναικείες οργανώσεις και συλλογικότητες που τάσσονται υπέρ της αναγνώρισης της γυναικοκτονίας ως ιδιώνυμου αδικήματος τονίζουν πως είναι ίσως ο μόνος τρόπος να μπει φρένο στην υποκαταγραφή των εγκλημάτων που σκοτώνουν και πληγώνουν χιλιάδες γυναίκες κάθε χρόνο.

Τα δεδομένα που προέκυψαν από την έρευνα, καθώς και τα συμπεράσματα σχετικά με τα θεσμικά κενά στην πρόληψη και υποστήριξη των θυμάτων αλλά και στην απονομή δικαιοσύνης, δείχνουν πως ο ακήρυχτος πόλεμος κατά των γυναικών στην Ευρώπη δεν πρόκειται να σταματήσει εάν πολίτες και πολιτικοί δεν κοιτάξουν κατάματα το πρόβλημα και δεν επενδύσουν οικονομικά και ποιοτικά στην ενίσχυση του συστήματος προστασίας γυναικών και ευάλωτων ομάδων, στην εφαρμογή των νόμων και στη συστηματική εκπαίδευση των νέων γύρω από ζητήματα ισότητας των φύλων και σεξουαλικών σχέσεων. Είναι αυτό ίσως και ένας μικρός φόρος τιμής προς τις γυναίκες που έχασαν μέχρι τώρα τη ζωή τους εξαιτίας εγκλημάτων που θα μπορούσαν να είχαν αποφευχθεί.

Στην έρευνα που διεξήχθη από τον Οκτώβριο 2022 ως τον Φεβρουάριο 2023 συμμετείχαν ακόμη 14 μέλη του EDJNet: Deutsche Welle (Γερμανία), Openpolis, OBC Transeuropa (Ιταλία), Civio, El Confidencial (Ισπανία), Divergente(Πορτογαλία), CINS (Σερβία), Pod črto (Σλοβενία), BIQdata/Gazeta Wyborcza, Frontstory.pl (Πολωνία), Deník Referendum (Τσεχία), EUrologus/HVG(Ουγγαρία), PressOne (Ρουμανία), Journalism++ (Σουηδία). Στην έρευνα συνέβαλαν επίσης με δεδομένα οι δημοσιογραφικές ομάδες: Noteworthy(Ιρλανδία), Investigace (Τσεχία) και Atlatszo (Ουγγαρία).

Η έρευνα δημοσιεύθηκε σε τρία μέρη στo miir.gr και την ΕφΣυν. 

Δείτε εδώ το 1ο μέρος της έρευνας:

Γυναικοκτονίες και αύξηση της βίας κατά των γυναικών στην Ευρώπη στον καιρό της πανδημίας.

Δείτε εδώ το 2ο μέρος της έρευνας:  

Εγκλωβισμένες στον λαβύρινθο της ενδοοικογενειακής βίας

Έρευνα-κείμενο: Ιωάννα Λουλούδη, Νίκος Μορφονιός, Κώστας Ζαφειρόπουλος (MIIR)

Ανάλυση & Οπτικοποίηση δεδομένων:  Θανάσης Τρομπούκης (iMΕdDLab)

Οπτικοποίηση δεδομένων: Κορίνα Πετρίδη 

Εικονογράφηση: Λουίζα Καραγεωργίου 

«Είναι πολύ άσχημο συναίσθημα, δεν το έχω ξεπεράσει. Δεν είσαι ασφαλής πουθενά. Νιώθεις ότι κανείς δεν σε καταλαβαίνει, κανείς δεν θέλει να ασχοληθεί μαζί σου, κανέναν δεν ενδιαφέρει το πρόβλημά σου. Ξέφυγες; Καλώς. Δεν ξέφυγες; Θεός σχωρέσ’ την, θα κλάψουμε γι’ αυτήν, θα κλάψουν στα κανάλια και εκεί θα τελειώσει το θέμα. Μείον μία, μείον δύο, μείον τρεις και πάει λέγοντας. Δεν σας κρύβω ότι αν δεν έφευγα, μπορεί να ήμουν μία από αυτές…».

Με τον τρόπο αυτό απαντά η Ελένη στο πώς νιώθει όταν ακούει στις ειδήσεις για κάθε νέα γυναικοκτονία. Χωρισμένη και μητέρα ενός μικρού παιδιού, είναι επιζήσασα κακοποίησης – πρώτα έντονης οικονομικής κακοποίησης στον γάμο της κι έπειτα βαριάς σωματικής κακοποίησης στα χέρια ενός συναδέλφου της που ήθελε επίμονα να γίνει σύντροφός της. Φορώντας το προσωπείο κάποιου που θα τη βοηθούσε σε μια δύσκολη οικονομικά περίοδο, την προσέγγισε και έπειτα, όταν εκείνη αρνήθηκε να συνάψει σχέση μαζί του, όπως συμβαίνει σε ταινίες τρόμου, ξεκίνησε να την καταδιώκει, φτάνοντας στο σημείο να της επιτεθεί στο σπίτι της.

Την πρώτη φορά κατέληξε άσχημα χτυπημένη σε νοσοκομείο, όπου παροτρύνθηκε από το προσωπικό να πάει μόνη της στην αστυνομία και να κάνει μήνυση σε βάρος του. Δεν πρόλαβε να το κάνει, καθώς εκείνος την επισκέφτηκε εκ νέου στο σπίτι της. Και εκεί, όπως εξηγεί στο MIIR, «άρχισε ένας Γολγοθάς. Να καλώ την αστυνομία σπίτι μου, να έρχεται να τον απομακρύνει κι αυτός σε δύο μέρες ξανά πίσω. Σπασμένα κινητά, αλλαγή κάρτας, να μην έχεις καμία επαφή με κανέναν. Κλειστά παντζούρια, να μην μπορώ να πάω ούτε σουπερμάρκετ ούτε για δουλειά ούτε πουθενά, γιατί με παρακολουθούσε, ερχόταν στο σπίτι, παντού».

Η Ελένη -που κρύβει το πραγματικό της όνομα για την ασφάλειά της, καθώς ο δράστης είναι ακόμη ελεύθερος και την αναζητά- έζησε για έξι μήνες ένα εφιαλτικό σενάριο στο οποίο ο διώκτης της κατάφερε να επιβάλει ένα καθεστώς τρομοκρατίας μέσα στο σπίτι της, αυτόκλητα παίζοντας τον ρόλο του συντρόφου της, ελέγχοντας κάθε πτυχή της ζωής της με τη χρήση απειλών και σωματικής βίας. 

Σε απόγνωση, εκείνη άρχισε κρυφά να αναζητά τρόπο να ξεφύγει με το μικρό της παιδί: «Έβρισκα παντού κλειστές πόρτες. Όταν κάλεσα σε γραμμή στήριξης γυναικών, μου είπαν “πρέπει να κάνετε ασφαλιστικά μέτρα και θα σας βάλουμε σε μια λίστα ότι όντως έχετε υποστεί κακοποίηση, έχει μεγάλη αναμονή. Μόνο τότε θα μπορούμε να ασχοληθούμε με το θέμα διαφυγής σας”. Ναι, λέω, αλλά αν κάνω μήνυση και έρθουν αστυνομικοί εδώ, εμένα μετά ποιος με σώζει από αυτόν; Κοιτάξτε, λέει, δεν μπορεί να γίνει κάτι άλλο. Απευθύνθηκα στην εκκλησία, η αντιμετώπιση ίδια και χειρότερη… δεν είναι δική τους δουλειά… δεν μπορούν να κάνουν τίποτα».

Η Ελένη αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα των γυναικών οι οποίες, ενώ είναι εντελώς απομονωμένες, χωρίς άλλο υποστηρικτικό πλαίσιο, χάνουν από τη μια στιγμή στην άλλη την ανεξαρτησία τους στα χέρια ενός κακοποιητικού άνδρα. Ανάλογα περιστατικά σωματικής, σεξουαλικής, οικονομικής και ψυχολογικής βίας αντιμετώπισαν χιλιάδες γυναίκες στην Ευρώπη την περίοδο της πανδημίας. Περίοδο κατά την οποία -όπως παρουσιάσαμε στις 24/2/2023 στο 1ο μέρος της διασυνοριακής έρευνας δεδομένων που πραγματοποίησε το Μεσογειακό Ινστιτούτο Ερευνητικής Δημοσιογραφίας (MIIR) στο πλαίσιο του Ευρωπαϊκού Δικτύου Δημοσιογραφίας Δεδομένων (EDJNet) μαζί με συνολικά 18 ευρωπαϊκούς δημοσιογραφικούς οργανισμούς, μεταξύ των οποίων και οι iMEdD Lab, Deutsche Welle, El Confidencial, Civio, OBCT- σημειώθηκε αύξηση της βίας κατά γυναικών σε πλήθος ευρωπαϊκών κρατών.

Την υψηλότερη αύξηση στις γυναικοκτονίες, βάσει των δεδομένων που μπόρεσαν να συγκεντρώσουν οι δημοσιογραφικές ομάδες, σημείωσε το 2021 η Ελλάδα με αύξηση 187,5%, από 8 επισήμως καταγεγραμμένες γυναικοκτονίες το 2020 σε 23 το 2021.

Αυτή ήταν η μεγαλύτερη αύξηση για το 2021 συγκριτικά με τις χώρες για τις οποίες υπάρχουν αρκετά δεδομένα (Κύπρος, Ουγγαρία, Ιταλία, Σερβία, Σλοβενία, Σουηδία) προκειμένου να υπολογιστεί αυτός ο δείκτης στη βάση του δείκτη των γυναικοκτονιών με τον οποίο καταγράφει τις γυναικοκτονίες το Ευρωπαϊκό Ινστιτούτο Ισότητας των Φύλων (EIGE). Συγκρίνοντας τη διετία της πανδημίας με το 2019 προέκυψε ότι σε Ελλάδα, Σλοβενία, Γερμανία και Ιταλία υπήρξε σημαντική αύξηση επισήμως καταγεγραμμένων γυναικοκτονιών. 

Παράλληλα, στην Ελλάδα η περίοδος της πανδημίας χαρακτηρίστηκε από την τρομακτική αύξηση κατά 110,2% στα θύματα σωματικής βίας το 2020 και 90,4% το 2021. Συγκεκριμένα, το 2020 είχαν καταγραφεί 3.609 θύματα σωματικής βίας, που έφτασαν τα 6.873 το 2021, ενώ στο ίδιο διάστημα τα θύματα ψυχολογικής βίας αυξήθηκαν από 2.906 σε 5.350 και τα θύματα σεξουαλικής βίας από 69 σε 141.

Μιλώντας στο MIIR, η Κριστίνα Φάμπρε Ροσέλ, επικεφαλής του Τμήματος Εμφυλης Βίας στο Ευρωπαϊκό Ινστιτούτο Ισότητας Φύλων (EIGE), υπενθυμίζει ότι η έμφυλη βία «έχει τις ρίζες της ως βία κατά των γυναικών στις ανισότητες μεταξύ των φύλων και στην ανισορροπία δύναμης στις σχέσεις. Ετσι και η γυναικοκτονία είναι η πιο ακραία μορφή αυτής της εξουσιαστικής βίας και παραμένει μια από τις πιο διαδεδομένες παραβιάσεις των ανθρωπίνων δικαιωμάτων». Σε πρόσφατη έκθεσή του το EIGE παρουσίασε τον Δείκτη Ισότητας Φύλων για το 2022, στον οποίο η Ελλάδα διαχρονικά βρίσκεται στην τελευταία θέση. Παρά τη βελτίωση που έχει σημειώσει την τελευταία δεκαετία, παραμένει ουραγός μεταξύ των κρατών-μελών, μάλιστα 15,2 μονάδες κάτω από τον ευρωπαϊκό μέσο όρο.

Ο Δείκτης Ισότητας Φύλων λαμβάνει υπόψη και την κατάσταση και τη διαχείριση της βίας κατά γυναικών στα κράτη. Στο διάστημα της πανδημίας φαίνεται πως χώρες με καλύτερες θέσεις στον δείκτη ήταν καλύτερα προετοιμασμένες για να διαχειριστούν τις έκτακτες συνθήκες που επέτειναν τον κίνδυνο για τις γυναίκες. 

«Πολύ λίγα κράτη-μέλη –η Ιρλανδία, η Ισπανία και η Λιθουανία– υιοθέτησαν μια ολοκληρωμένη εθνική πολιτική ή σχέδιο δράσης για την αντιμετώπιση πιθανών εξάρσεων συντροφικής /ενδοοικογενειακής βίας στο πλαίσιο της Covid-19. Η Ισπανία, π.χ., είχε ένα καλό σχέδιο έκτακτης ανάγκης με πολλά μέτρα για τη συντροφική βία, αλλά και διάφορες ευάλωτες ομάδες, στην προκειμένη περίπτωση, όπως οι γυναίκες στην πορνεία ή οι άστεγες γυναίκες. Αλλα τρία κράτη-μέλη –Τσεχία, Λετονία και Πολωνία– παρείχαν πιο συγκεκριμένες κατευθυντήριες γραμμές. Στα περισσότερα κράτη τα μέτρα που ενισχύθηκαν ήταν οι γραμμές στήριξης ή εφαρμογές στο κινητό για επικοινωνία με την αστυνομία, όχι όμως η αύξηση των ξενώνων», εξηγεί η Φάμπρε Ροσέλ.

Στο πλαίσιο της έρευνας του MIIR συγκεντρώθηκαν από τις δημοσιογραφικές ομάδες στοιχεία που φανερώνουν πανευρωπαϊκή αύξηση της έκκλησης για βοήθεια από θύματα ενδοοικογενειακής βίας ή τρίτα πρόσωπα προς τις εθνικές γραμμές στήριξης, όπως η Γραμμή SOS 15900 στην Ελλάδα. Η μεγαλύτερη αύξηση στις τηλεφωνικές κλήσεις παρουσιάστηκε στον πρώτο χρόνο της πανδημίας στην Κύπρο, με την Ιταλία, την Ελλάδα και την Αυστρία να ακολουθούν.

Σύμφωνα με την αρμόδια υφυπουργό Εργασίας και Κοινωνικών Υποθέσεων, Μαρία Συρεγγέλα, οι κλήσεις για περιστατικά ενδοοικογενειακής βίας σχεδόν τετραπλασιάστηκαν κατά τη διάρκεια της καραντίνας, γεγονός που το ερμηνεύει ως ένδειξη ότι «πολλά από τα θύματα δεν φοβούνται πλέον να μιλήσουν και να αποκαλύψουν περιστατικά βίας, καθώς γνωρίζουν ότι δίπλα τους είναι τόσο η κοινωνία όσο και η πολιτεία». Στο πλαίσιο αυτό, αναφέρει πως λειτουργεί το δίκτυο δομών της Γενικής Γραμματείας Δημογραφικής Πολιτικής & Ισότητας Φύλων (ΓΓΔΟΠΙΦ), που περιλαμβάνει 44 συμβουλευτικά κέντρα και 19 ξενώνες φιλοξενίας. 

Κατά την υφυπουργό, «ουδέποτε γυναίκα θύμα βίας που έπρεπε να απομακρυνθεί από το κακοποιητικό περιβάλλον έμεινε εκτός δομής». Σύμφωνα με τα επίσημα στοιχεία, η συνολική διαθεσιμότητα στους ξενώνες είναι περίπου 400 κλίνες. Σύμφωνα με τα στοιχεία της ΓΓΔΟΠΙΦ, το 2020 φιλοξενήθηκαν 244 γυναίκες, το 2021 φιλοξενήθηκαν 218 γυναίκες, το 2022 (από Ιανουάριο μέχρι και Οκτώβριο) 200 γυναίκες.

Η δρ Κική Πετρουλάκη, ψυχολόγος και πρόεδρος του Δ.Σ. του Ευρωπαϊκού Δικτύου κατά της Βίας, εξηγεί ότι τα πράγματα δεν είναι τόσο απλά. Δεν αρκεί να μιλήσει μια γυναίκα που κινδυνεύει για να προστατευτεί. Χρειάζεται να ληφθούν σοβαρά υπόψη οι ανάγκες της τόσο τη στιγμή που καλεί σε βοήθεια όσο και για τα επόμενα στάδια. «Αν κινδυνεύει όταν καλέσει, θα της πουν να πάρει την Αστυνομία. Εάν μια γυναίκα βρεθεί στο Τμήμα –και καλά να είναι μόνη της, αν είναι όμως με ένα παιδί, με δύο παιδιά– πού θα κοιμηθεί το βράδυ; Θα ξαναγυρίσει πίσω. Αν ψάχνει φιλοξενία, θα της πουν το πλησιέστερο συμβουλευτικό κέντρο για να πάρει να κλείσει ραντεβού. Στον ξενώνα απευθείας δεν έχει τρόπο να πάει και αν πάει μπορεί να μείνει για τρεις μήνες με δυνατότητα για άλλους τρεις. Συνήθως τη στιγμή που γίνεται το αίτημα σου λένε τη διαδικασία που πρέπει να ακολουθήσεις, ποιες ιατρικές εξετάσεις πρέπει να κάνεις εσύ και τα παιδιά σου και, εφόσον είναι αποδεκτές, μετά θα διερευνήσουν εάν και σε ποιον ξενώνα της Ελλάδας υπάρχει θέση. Οι γυναίκες που ενδιαφέρονται για ξενώνα και έχουν παιδιά μόλις ακούνε το τρίμηνο δεν πηγαίνουν. Γιατί αν έχεις παιδιά και δεν έχεις δουλειά ή υποστηρικτικό πλαίσιο, το τρίμηνο και το εξάμηνο είναι απαγορευτικά. Βγαίνεις από τον ξενώνα και μετά τι κάνεις; Πας εκεί που ήσουν; Οπότε αυτό είναι κάτι που πάρα πολλές γυναίκες τις αποτρέπει».

Η διαφυγή και η επόμενη μέρα για τα θύματα βίας 

Για την Ελένη η λύτρωση ήρθε όταν κατάφερε να έρθει σε επαφή με το Ευρωπαϊκό Δίκτυο κατά της Βίας, το οποίο τη στηρίζει συμβουλευτικά και σήμερα, σε συνεργασία με το Χαμόγελο του Παιδιού. Έτσι επετεύχθη η εύρεση ενός πιο μόνιμου χώρου φιλοξενίας όπου ζει πλέον μαζί με το μικρό παιδί της. «Μετά από όλη αυτή την κακοποίηση, αισθάνεσαι λες και γεννήθηκες τώρα. Η πόρτα στο νέο σπίτι ήταν πόρτα ασφαλείας και αισθάνθηκα τόση ασφάλεια», λέει η Ελένη.

Σήμερα ωστόσο παραμένει άνεργη καθώς η ανεύρεση εργασίας δεν είναι εύκολη υπόθεση με ένα μικρό παιδί. Η μονογονεϊκή οικογένεια βασίζεται στη βοήθεια μη κυβερνητικών οργανώσεων για να τα βγάλει πέρα. Η βοήθεια από το κράτος είναι πενιχρή: «Παίρνω ένα επίδομα, ήταν 300 ευρώ για ένα εξάμηνο – 200 για τον ενήλικο και 100 για το παιδί, τόσο ήταν με τον κορονοϊό. Και τώρα έγινε 80 και 80 ευρώ αντίστοιχα, σύνολο 160. Δεν φτάνουν». 

Η δρ Κική Πετρουλάκη εξηγεί πως είναι εξαιρετικά δύσκολο για τις γυναίκες που χρειάζεται να δραπετεύσουν από το κακοποιητικό περιβάλλον όπου βρίσκονται χωρίς συνεπή και επαρκή οικονομική στήριξη, ειδικά όταν έχουν παιδιά. «Αυτό ένα σημαντικό πρόβλημα. Το Κράτος πρόνοιας θεωρεί πως μία μητέρα με ένα παιδί μπορεί να ζήσει με 300 Ευρώ το μήνα και, για αυτό, κάθε επιπλέον έσοδο, από οποιαδήποτε πηγή, αφαιρείται στην επόμενη αίτησή της, ώστε το ετήσιο εισόδημά της να μην υπερβαίνει τα 3600 Ευρώ –και αυτό εφόσον η μητέρα πληροί τις αυστηρές προϋποθέσεις ώστε να είναι επιλέξιμη για το Ελάχιστο εγγυημένο εισόδημα».

«Οι γυναίκες θύματα ενδοοικογενειακής βίας έχουν ανάγκη από ένα ολιστικό πλαίσιο προστασίας. Πρόκειται για γυναίκες οι οποίες έχουν συνήθως εγκλωβιστεί για μεγάλο χρονικό διάστημα σε ένα συνεχές βίας και κακοποίησης και έχουν ανάγκη από μια πιο συστηματική και ευαισθητοποιημένη προσέγγιση», λέει η Χαρά Χιόνη-Χότουμαν, δικηγόρος στο Κέντρο για τα Εμφυλα Δικαιώματα και την Ισότητα «Διοτίμα», το οποίο παραμένει προσανατολισμένο στο να παρέχει νομική, ψυχοκοινωνική υποστήριξη, καθώς και επαγγελματική συμβουλευτική για την ένταξη στην αγορά εργασίας των γυναικών που προσπαθούν να ξεφύγουν από την κακοποίηση και να διεκδικήσουν την αυτονομία τους.

Μόλις πριν από λίγες μέρες ολοκληρώθηκε στην Αθήνα η επίσημη επίσκεψη της Επιτροπής GREVIO, της Ανεξάρτητης Αρχής που παρακολουθεί την εφαρμογή της Σύμβασης της Κωνσταντινούπολης του Συμβουλίου της Ευρώπης, στο πλαίσιο της πρώτης αξιολόγησης που διενεργεί στη χώρα μας, τα αποτελέσματα και οι συστάσεις της οποίας αναμένεται να ανακοινωθούν σε επόμενους μήνες. Η κυβέρνηση παρουσίασε, όπως αναμενόταν, τις πρωτοβουλίες και τις δράσεις της Ελλάδας για την πρόληψη και αντιμετώπιση της βίας κατά των γυναικών, ενώ τα μέλη της επιτροπής συνάντησαν και γυναίκες εκπροσώπους γυναικείων και μη κυβερνητικών οργανώσεων. Εκεί συζήτησαν προβλήματα που προκύπτουν από την ελλιπή εφαρμογή της Σύμβασης της Κωνσταντινούπολης, μεταξύ άλλων τη σημαντική αύξηση της ενδοοικογενειακής βίας και των γυναικοκτονιών και το ελλιπές δίκτυο στήριξης κακοποιημένων γυναικών, αλλά και την παντελή έλλειψη στήριξης για τις πιο ευάλωτες γυναίκες (όπως γυναίκες με αναπηρία, Ρομά, LGBT, μετανάστριες), καθώς και την έλλειψη προστασίας για τα παιδιά, τις συνέπειες του νόμου περί αναμόρφωσης του οικογενειακού δικαίου στα παιδιά και στις κακοποιημένες γυναίκες και την έλλειψη συστηματικής εκπαίδευσης για την πρόληψη της έμφυλης βίας και την αποτελεσματική προστασία των θυμάτων.

Τα βήματα που πρέπει να γίνουν είναι ακόμη πολλά για την επίτευξη ενός πιο ασφαλούς θεσμικού πλαισίου πρόληψης και υποστήριξης των γυναικών. Στο μεταξύ θα πρέπει να βρίσκονται λύσεις για γυναίκες σαν την Ελένη που πρόλαβε να γλιτώσει. «Ποτέ δεν περίμενα στη ζωή μου ότι μια πόρτα θα μπορούσε να βγάλει τόσα συναισθήματα. Το να ξέρεις ότι θα πας σε ένα σπίτι ασφαλές, σου δίνει μεγάλη δύναμη. Είναι αυτό που χρειάζεσαι να ακούσεις, νιώθεις και ότι δεν είσαι μόνη».

Η διασυνοριακή έρευνα δεδομένων οργανώθηκε και συντονίστηκε από το Μεσογειακό Ινστιτούτο Ερευνητικής Δημοσιογραφίας (MIIR.gr – Mediterranean Institute for Investigative Reporting) στο πλαίσιο του Ευρωπαϊκού Δικτύου Δημοσιογραφίας Δεδομένων (EDJNet – European Data Journalism Network). H ανάλυση & οπτικοποίηση των δεδομένων υλοποιήθηκε από το iMΕdD Lab (incubator for Media Education and Development). Τον έλεγχο ανάλυσης δεδομένων πραγματοποίησε η Κέλλυ Κική (iMΕdD Lab). Στις οπτικοποιήσεις για αυτό το άρθρο συνέβαλε η Κορίνα Πετρίδη.

Στην έρευνα που διεξήχθη από τον Οκτώβριο 2022 ως τον Φεβρουάριο 2023 συμμετείχαν ακόμη 14 μέλη του EDJNet: Deutsche Welle (Γερμανία), Openpolis, OBC Transeuropa (Ιταλία), Civio, El Confidencial (Ισπανία), Divergente(Πορτογαλία), CINS (Σερβία), Pod črto (Σλοβενία), BIQdata/Gazeta Wyborcza, Frontstory.pl (Πολωνία), Deník Referendum (Τσεχία), EUrologus/HVG(Ουγγαρία), PressOne (Ρουμανία), Journalism++ (Σουηδία). Στην έρευνα συνέβαλαν επίσης με δεδομένα οι δημοσιογραφικές ομάδες: Noteworthy(Ιρλανδία), Investigace (Τσεχία) και Atlatszo (Ουγγαρία). 

Η έρευνα δημοσιεύθηκε σε τρία μέρη στo miir.gr και την ΕφΣυν. 

Δείτε εδώ το 1ο μέρος της έρευνας:

Γυναικοκτονίες και αύξηση της βίας κατά των γυναικών στην Ευρώπη στον καιρό της πανδημίας.

Δείτε εδώ το 3ο μέρος της έρευνας:  

Η συστημική αποτυχία πρόληψης των γυναικοκτονιών

Έρευνα-κείμενο: Ιωάννα Λουλούδη, Νίκος Μορφονιός, Κώστας Ζαφειρόπουλος (MIIR)

Ανάλυση – Οπτικοποίηση δεδομένων:  Θανάσης Τρομπούκης (iMΕdDLab)

Εικονογράφηση: Λουίζα Καραγεωργίου 

«Κάθε φορά που συμβαίνει, το ξαναζείς. Είναι τρομερό. Σκέφτομαι πάντα, ‘Αχ αυτή η μάνα, αυτός ο πατέρας, τι έχουν να περάσουν’». Για την Κατερίνα Κώτη, μητέρα της 31χρονης Ντόρας Ζαχαριά που δολοφονήθηκε στη Ρόδο τον Σεπτέμβριο του 2021 από τον πρώην σύντροφό της λίγες μέρες μετά τον χωρισμό τους, κάθε νέα αναγγελία γυναικοκτονίας είναι ένας ακόμη μικρός θάνατος. Η Ντόρα ήταν το 11ο θύμα εκείνη τη χρονιά, σε μία λίστα που έμελλε να μεγαλώσει αρκετά…

Στην καρδιά του περασμένου καλοκαιριού τρεις γυναίκες έχασαν σε λιγότερο από 48 ώρες τη ζωή τους σε διαφορετικές γωνίες της Ελλάδας από τα χέρια των συντρόφων τους. Στις 31 Ιουλίου 2022 άνδρας μαχαίρωσε μέχρι θανάτου τη σύζυγό του στο Ρέθυμνο, όταν εκείνη του ζήτησε να χωρίσουν. Την επόμενη μέρα στη Ζάκυνθο άλλος άνδρας ξυλοκόπησε άγρια τη σύζυγό του και έπειτα τη σκότωσε με μαχαίρι. Λίγες ώρες πριν τη δολοφονία της, η γυναίκα είχε μεταβεί στο οικείο αστυνομικό τμήμα για να καταθέσει για άλλη μια φορά μήνυση σε βάρος του, καθώς την είχε πάλι χτυπήσει. Μερικές μόλις ώρες αργότερα, μία 17χρονη στο Περιστέρι θα γινόταν το νεότερο σε ηλικία θύμα γυναικοκτονίας στη χώρα. 

Αυτού του είδους η «επιδημική» συχνότητα δολοφονιών γυναικών από νυν ή πρώην συντρόφους τους αποτελεί την κορύφωση μιας τάσης που φαίνεται ότι μαστίζει εδώ και καιρό την Ελλάδα και φαίνεται πως οξύνθηκε κατά την περίοδο της πανδημίας. Και όχι μόνο την Ελλάδα – στην Ισπανία κατά την πρώτη εβδομάδα του έτους σημειώθηκαν τέσσερις δολοφονίες γυναικών σε διαφορετικές πόλεις μέσα σε μια μέρα. Παρόμοιες θλιβερές ειδήσεις φτάνουν και από άλλα ευρωπαϊκά κράτη και αναθερμαίνουν ανά τακτά διαστήματα τη συζήτηση γύρω από την ανάγκη αναγνώρισης της γυναικοκτονίας ως ιδιώνυμο έγκλημα. Μέχρι στιγμής μόνο δύο ευρωπαϊκά κράτη, η Κύπρος και η Μάλτα, έχουν τολμήσει να κάνουν αυτό το βήμα. 

Τι συμβαίνει όμως στην πραγματικότητα; Σημειώθηκε αύξηση στον αριθμό των γυναικών που δολοφονήθηκαν κατά τα τελευταία χρόνια από άντρες συντρόφους ή μέλη των οικογενειών τους; Συμβαδίζει η εξέλιξη αυτή με ευρύτερη έξαρση της έμφυλης και δη της ενδοοικογενειακής βίας κατά την περίοδο της πανδημίας; Υπήρξε όντως ένα διευρυμένο μοτίβο γυναικοκτονιών στην Ευρώπη και ποιες χώρες εμφανίζουν τις μεγαλύτερες δυσκολίες στον περιορισμό της βίας κατά των γυναικών;

Η cross-border data έρευνα MIIR – EDJNet 

Οι απαντήσεις στα παραπάνω ερωτήματα δεν είναι εύκολο να βρεθούν, καθώς σε επίπεδο Ευρωπαϊκής Ένωσης δεν έχουν δημοσιευθεί επίσημα δεδομένα που να αφορούν χρονολογίες μετά το 2018. Το Ευρωπαϊκό Ινστιτούτο για την Ισότητα των Φύλων – EIGE που είναι επιφορτισμένο με τη διεξαγωγή ερευνών και την παρακολούθηση των πολιτικών που αφορούν τη βία κατά των γυναικών, έχει ξεκινήσει από το 2020 σχετική έρευνα, ωστόσο τα αποτελέσματα αυτής δεν αναμένεται να δημοσιευθούν πριν το 2024. Αυτό πρακτικά σημαίνει πως η ΕΕ δεν θα έχει για περίπου μία πενταετία πλήρη εικόνα για ό,τι έχει συντελεστεί σε έναν κρίσιμο τομέα που επηρεάζει τον μισό πληθυσμό της!

Το Μεσογειακό Ινστιτούτο Ερευνητικής Δημοσιογραφίας (MIIR) μαζί με 18 συνολικά ευρωπαϊκούς δημοσιογραφικούς οργανισμούς, μεταξύ των οποίων και οι iMEdD Lab, Deutsche Welle, El Confidencial, Civio, OBCT, κ.ά., στο πλαίσιο του Ευρωπαϊκού Δικτύου Δημοσιογραφίας Δεδομένων (EDJNet) επιχείρησε να αποτυπώσει μέσα από τη συγκέντρωση επικαιροποιημένων στοιχείων, τον πληρέστερο χάρτη της βίας κατά των γυναικών στην Ευρώπη σήμερα. Μέσα από την πρωτογενή αναζήτηση στατιστικών από τις αρμόδιες εθνικές αρχές για τα έτη 2010-2021, το MIIR δημιούργησε μία νέα βάση δεδομένων που παρέχει σημαντικά ευρήματα για την κατεύθυνση της έμφυλης βίας στα ευρωπαϊκά κράτη. Με τη συνδρομή του iMEdD Lab πραγματοποιήθηκε ανάλυση των δεδομένων, εστιάζοντας στα έτη της πανδημίας της Covid-19, και οπτικοποίηση των αποτελεσμάτων που αφορούν σε γυναικοκτονίες σε συνολικά 28 κράτη. 

Για τις ανάγκες της συγκέντρωσης όσο το δυνατόν πιο συγκρίσιμων στοιχείων από τις αρμόδιες κρατικές αρχές, αποφασίστηκε πρωτίστως η συλλογή δεδομένων στη βάση των 13 δεικτών του EIGE για την καταγραφή της συντροφικής βίας κατά γυναικών από άνδρες δράστες (Intimate Partner Violence), όπως περιλαμβάνονται στην έκθεση του 2021 για την Ισότητα των Φύλων, που περιλαμβάνει δεδομένα ως το 2018.  Ως «συντροφική βία» το EIGE ορίζει κάθε πράξη φυσικής, σεξουαλικής, ψυχολογικής ή οικονομικής βίας που σημειώνεται μεταξύ πρώην ή νυν συζύγων/συντρόφων, ασχέτως του αν κατοικούν στο ίδιο σπίτι. Οι συμμετέχοντες στην έρευνα αναζήτησαν και συνεισέφεραν επικαιροποιημένα δεδομένα, που ελέγχθηκαν με βάση τις κατευθυντήριες γραμμές του EIGE. 

Σε ό,τι αφορά τον ορισμό της «Γυναικοκτονίας» πρέπει να αναφερθεί ότι το Ευρωπαϊκό Ινστιτούτο υιοθετεί  τον όρο της «δολοφονίας μιας γυναίκας από έναν σύντροφο και τον θάνατο μιας γυναίκας ως αποτέλεσμα μιας πρακτικής που βλάπτει τις γυναίκες» και κατατάσσει τα εγκλήματα που πληρούν αυτά τα χαρακτηριστικά στον «δείκτη 9» που μετρά τις γυναίκες θύματα γυναικοκτονίας ηλικίας 18 ετών και άνω. Να σημειωθεί ότι καθώς στην Ελλάδα δεν υφίσταται ξεχωριστή διάταξη νόμου για την ποινική δίωξη του εγκλήματος της γυναικοκτονίας, η αποτύπωση της διάστασης του φαινομένου στη χώρα γίνεται μέσω της συγκέντρωσης του συνολικού αριθμού των γυναικών θυμάτων ανθρωποκτονίας με πρόθεση (ά.299 ΠΚ), ενώ η σχέση τους με τον δράστη προκύπτει σε συνδυασμό με τον νόμο για την αντιμετώπιση της ενδοοικογενειακής βίας (Ν. 3500/2006). 

Ως δεύτερη πηγή και εργαλείο άτυπης «επαλήθευσης» των αποτελεσμάτων, χρησιμοποιήθηκαν οι βάσεις δεδομένων της Eurostat που παρέχουν στοιχεία ως το 2020 -και αυτά επικαιροποιήθηκαν από τις δημοσιογραφικές ομάδες- για τις ανθρωποκτονίες με πρόθεση (intentional homicides) -αλλά και για βιασμούς, σεξουαλικές επιθέσεις- όπου ο δράστης είναι σύντροφος ή μέλος οικογένειας, καθώς και data για την ποινική μεταχείριση δραστών. 

Στην περίπτωση της Ελλάδας τα δεδομένα συγκεντρώθηκαν από τη Γενική Γραμματεία Δημογραφικής & Οικογενειακής Πολιτικής και Ισότητας των Φύλων (ΓΓΔΟΠΙΦ), η οποία με τη σειρά της άντλησε στοιχεία από την Ελληνική Αστυνομία, καθώς και το υπουργείο Δικαιοσύνης. Μαζί με τη Σλοβενία η Ελλάδα υπήρξε μία από τις λίγες χώρες που παρείχε δεδομένα σε αρκετές κατηγορίες. Ωστόσο η αλήθεια που αυτά κρύβουν είναι μάλλον ζοφερή.

Η μαύρη τρύπα των δεδομένων έμφυλης βίας στην ΕΕ

Μετά την επικαιροποίηση στοιχείων στη βάση της πρώτης πηγής δεδομένων, ο συνολικός αριθμός γυναικοκτονιών από το 2010 ως το 2021 στις 20 χώρες που παρέχουν σχετικά δεδομένα υπολογίζεται σε 3232 – ωστόσο δεν προκύπτουν δεδομένα για οκτώ χώρες (Πολωνία, Βουλγαρία, Δανία, Λουξεμβούργο, Βέλγιο, Πορτογαλία, Ιρλανδία, Ρουμανία). Εντούτοις, από τον παραπάνω αριθμό προκύπτουν σοβαρές ενδείξεις υποκαταγραφής από τις αστυνομικές αρχές. Κι αυτό γιατί παράλληλα, τα στοιχεία της Eurostat δείχνουν 6593 ανθρωποκτονίες γυναικών από πρόθεση στην Ευρώπη μεταξύ 2011-2021, εκ των οποίων 4208 από συντρόφους και 2385 από συγγενείς (δεδομένα για 20 χώρες: Αυστρία, Κροατία, Κύπρος, Τσεχία, Εσθονία, Φινλανδία, Γαλλία, Γερμανία, Ελλάδα, Ουγγαρία, Ιταλία, Λετονία, Λιθουανία, Μάλτα, Ολλανδία, Σερβία, Σλοβακία, Σλοβενία, Ισπανία, Σουηδία). 

Τόσο στην έρευνα που πραγματοποιήσαμε όσο και συνολικά στη διαχείριση της βίας κατά  των γυναικών και τη χάραξη πολιτικής, η έλλειψη σύγχρονων δεδομένων αποτελεί σημαντικό ανασταλτικό παράγοντα. Αναζητώντας επικαιροποιημένα δεδομένα οι ομάδες του EDJNet έπεσαν σύσσωμες πάνω στο σημαντικό κενό στη δημοσίευση πρόσφατων δεδομένων από πλευράς κρατικών φορέων, καθώς και στην ελλιπή συλλογή δεδομένων που να φέρουν κοινά και άρα συγκρίσιμα χαρακτηριστικά. «Δεν δίνεται βαθμολογία στην ΕΕ στον τομέα της βίας λόγω έλλειψης συγκρίσιμων δεδομένων σε όλη την ΕΕ», επισημαίνει το ίδιο το EIGE που αναζητά τρόπους να ξεπεράσει αυτή τη σκόπελο. 

Παρά τα εμπόδια, από τα δεδομένα που περιλαμβάνει πλέον η πρωτογενής βάση δεδομένων του MIIR προκύπτουν σημαντικά ευρήματα για την κατεύθυνση της έμφυλης βίας στην Ελλάδα και την Ευρώπη πριν, κατά τη διάρκεια και μετά το διάστημα της πανδημίας. 

Έκρηξη γυναικοκτονιών στην Ελλάδα 

Η δυσκολία στη συγκρισιμότητα οφείλεται σε σημαντικό βαθμό σε διαφορές στη νομοθεσία και τον τρόπο συλλογής δεδομένων μεταξύ των κρατών – για παράδειγμα άλλες χώρες μετρούν θύματα, άλλες περιστατικά εγκλημάτων. Για πιο αξιόπιστα αποτελέσματα, εξαιτίας και των ελλιπών δεδομένων και διαφορετικών μεθόδων καταγραφής των γυναικοκτονιών βάσει του δείκτη της EIGE από χώρα σε χώρα, επιλέχθηκε η σύγκριση όχι των απόλυτων αριθμών, αλλά της ποσοστιαίας μεταβολής γυναικοκτονιών από χρόνο σε χρόνο για τις χώρες που έχουν διαθέσιμα δεδομένα, καθώς και η αναγωγή των στοιχείων σε συγκρίσιμα ποσοστά ανά 100.000 πληθυσμού.

Την υψηλότερη αύξηση στις γυναικοκτονίες συνολικά σημείωσε το 2021 η Ελλάδα με αύξηση 187,5%, από 8 περιστατικά το 2020 σε 23 το 2021. «Άλμα» έκανε και η Σουηδία με αύξηση γυναικοκτονιών 120% το 2018 σε σύγκριση με το 2017, ενώ η Εσθονία και η Σλοβενία σημείωσαν αύξηση 100% το 2015 και το 2020 αντίστοιχα. Συγκρίνοντας τη διετία της πανδημίας με το 2019 προκύπτει ότι σε Ελλάδα, Σλοβενία, Γερμανία και Ιταλία υπήρξε σημαντική αύξηση στις γυναικοκτονίες.

Για τις ανάγκες της έρευνας, οι συμμετέχουσες ομάδες συνέλεξαν επίσης στοιχεία από ανεπίσημες πηγές, όπως τα κατά τόπους Παρατηρητήρια για την καταγραφή των γυναικοκτονιών που στην πλειοψηφία τους  παρακολουθούν τις εξελίξεις στα μίντια και έχουν στόχο τον έλεγχο της υποκαταγραφής της βίας κατά των γυναικών. Η επιλογή αυτή έγινε ώστε να συγκριθεί ο επίσημος αριθμός γυναικοκτονιών με τον ανεπίσημο αριθμό. 

«Δεν διατεινόμαστε ότι κάνουμε ακριβή καταγραφή, προσπαθούμε να καταδείξουμε την αναγκαιότητα των ανοιχτών δεδομένων. Το θέμα της βίας στην πανδημία είναι πολύ σύνθετο και όχι παροδικό. Από το 2019 μέχρι το 2022 με τα δεδομένα που έχουμε, παρατηρούμε μια διάρκεια του φαινομέμου», επισημαίνει η Αθηνά Πεγκλίδου που ίδρυσε το Ελληνικό Τμήμα του Ευρωπαϊκού Παρατηρητηρίου Γυναικοκτονιών. Για το 2020 και το 2021 προκύπτει ότι ο ανεπίσημος αριθμός καταγεγραμμένων γυναικοκτονιών που συνέλεξε το Παρατηρητήριο ήταν υψηλότερος στην Ελλάδα από τον επίσημο αριθμό κατά 2,4 φορές το 2020 και 1,4 φορές το 2021. 

Στη Σερβία, ο ανεπίσημος αριθμός γυναικοκτονιών που συγκέντρωσε η ΜΚΟ Αυτόνομο Κέντρο Γυναικών (Autonomous Women’s Centre) ήταν σχεδόν 1,5 φορές υψηλότερος από τον επίσημο αριθμό. 

Εξετάζοντας τα στοιχεία της Eurostat για τις ανθρωποκτονίες με πρόθεση γυναικών από άνδρες, συντρόφους ή συγγενείς, επιβεβαιώνεται για την Ελλάδα ανάλογη αύξηση ύψους 156% το 2021 σε σχέση με το 2020. Η ανάλυση δείχνει ακόμη ότι η Σλοβενία είχε 100% αύξηση στο πρώτο έτος της πανδημίας στις ανθρωποκτονίες γυναικών από στενούς συντρόφους και συγγενείς σε σύγκριση με το 2019. Η Κροατία, η Αυστρία και η Ουγγαρία ακολούθησαν με αύξηση 55,6%, 28,6% και 26,1% αντίστοιχα. 

Η Κριστίνα Φάμπρε Ροσέλ είναι επικεφαλής του Τμήματος Έμφυλης Βίας στο EIGE και εξηγεί ότι κατά τη διάρκεια του πρώτου lockdown της πανδημίας παρατηρήθηκε μια σχετική μείωση των περιστατικών γυναικοκτονιών, ωστόσο ο κίνδυνος παραμόνευε: «Οι γυναίκες δεν κινδύνευαν σε εκείνο το στάδιο το ίδιο, γιατί ήταν διαρκώς με τον δράστη κι εκείνος ένιωθε πιο σίγουρος. Όλη η δύναμη και ο έλεγχος ήταν στα χέρια του. Η γυναίκα δεν είχε πού να πάει, δεν είχε έξοδο. Έτσι αυξήθηκε η ενδοοικογενειακή βία, αλλά όχι η πιο σοβαρή μορφή της. Για εμάς αυτό που ήταν πιο ανησυχητικό τότε, ήταν τα μέτρα που θα ακολουθούσαν μετά την καραντίνα. Πώς θα προστατεύαμε όλες αυτές τις γυναίκες που ξέφυγαν από τους θύτες τους. Ο φόβος μας ήταν ότι η πιο σοβαρή μορφή βίας, η γυναικοκτονία, θα μπορούσε να αυξηθεί μετά την απελευθέρωση των μέτρων lockdown. Αυτό συνέβη σε κάποια κράτη-μέλη. Αλλά προς το παρόν δεν μπορούμε να διακρίνουμε εάν αποτελεί ένα κοινό μοτίβο που επικράτησε σε όλα τα κράτη της ΕΕ και σε τι βαθμό μπορει να αποτελεί αποτέλεσμα αυτών των μέτρων. Δεν έχουμε αποδείξεις. Αλλά ελπίζουμε ότι με αυτή τη συλλογή δεδομένων για γυναικοκτονίες από οικείους συντρόφους κατά το πέρασμα των χρόνων, ίσως να είμαστε σε θέση να χτίσουμε τις αποδείξεις». 

Όπως δείχνουν τα στοιχεία της έρευνας δεδομένων, αυτό συνέβη το 2021 σε αρκετές χώρες, και κυρίως στην Ελλάδα.

Έξαρση της βίας κατά γυναικών

Τα λεγόμενά της επικεφαλής του Τμήματος Έμφυλης Βίας επιβεβαιώνονται και από την ανάλυση άλλων δεικτών του EIGE σχετικά με τη σωματική, ψυχολογική, οικονομική και σεξουαλική βία. Τα στοιχεία που παρατίθενται στο παρακάτω γράφημα δείχνουν τη διακύμανση που είχε τα τελευταία χρόνια ο αριθμός των θυμάτων κάθε είδους.

Στην Ελλάδα η περίοδος της πανδημίας χαρακτηρίστηκε από την τρομακτική αύξηση κατά 110,2% στα θύματα σωματικής βίας το 2020 και 90,4% το 2021. Συγκεκριμένα το 2020 είχαν καταγραφεί 3609 θύματα περιστατικά άσκησης σωματικής βίας, ενώ το 2021 έφτασαν τα 6873, ενώ τα θύματα σεξουαλικής βίας από 69 σε 141.

Την ίδια στιγμή, η διευρυμένη παρουσία στο Ίντερνετ και η αύξηση της διαδικτυακής βίας συντέλεσε στο να υπάρξει αύξηση στα θύματα ψυχολογικής βίας κατά 84,1% και να φτάσει τα 2906 το 2020, αλλά και να αυξηθεί πάλι κατά 104,6% και να φτάσει τα 5350 θύματα το 2021. «Πιστεύω ότι έχουμε αρχίσει τώρα πια να αντιλαμβανόμαστε την ψυχολογική βία, οι άνθρωποι συνειδητοποιούν τί είναι η ψυχολογική απειλή και τον αντίκτυπο που αυτή έχει. Αυτό πιστεύω βρίσκεται πίσω από την τάση που βλέπουμε. Όλο και περισσότερο τα θύματα αντιλαμβάνονται ότι, ‘αυτό είναι απαράδεκτο, είναι ένα αδίκημα, είναι βία», τονίζει η επικεφαλής του Τμήματος Έμφυλης Βίας στο EIGE.

Σύμφωνα με το EIGE, τουλάχιστον το 44% των γυναικών στην Ευρώπη έχει υποστεί ψυχολογική βία κάποια στιγμή από ένα σύντροφο. Ωστόσο φαίνεται πως υπάρχουν περιπτώσεις κρατών που μπόρεσαν να βάλουν φρένο στην εξάπλωσή της, όπως η Σερβία και η Γερμανία στις οποίες η αύξηση περιορίστηκε τον πρώτο χρόνο της πανδημίας στο 3,4% και 1,5% αντίστοιχα.

Υπάρχουν περιορισμένες αναφορές για την άσκηση οικονομικής βίας κατά γυναικών (πρόκειται για τον ασφυκτικό οικονομικό έλεγχο ή την οικονομική αφαίμαξη που μπορεί ένας άνδρας να ασκήσει προς τη νυν/πρώην σύντροφό του), αλλά στις δέκα χώρες που την αναφέρουν, υπήρξε αύξηση σε έξι και μείωση σε τέσσερις από το 2015 έως το 2018. Η Φινλανδία είχε την υψηλότερη μέση αύξηση με 33,4%, ακολουθούμενη από την Τσεχία με 26,6%, τη Γερμανία με 12,2%, την Αυστρία με 8,4%, την Ισπανία στο 6,0% και τη Λετονία στο 4,6%. Από την άλλη πλευρά, το Βέλγιο σημείωσε μέση μείωση -0,1%, η Μάλτα μείωση -2,7%, η Σλοβακία μείωση -12,1% και η Σερβία μείωση -18,1%.

Στον δείκτη της σεξουαλικής βίας η Ελλάδα, η Σερβία και η Σλοβενία παρουσίασαν σημαντικές αυξήσεις τα έτη της πανδημίας. Συγκεκριμένα η σεξουαλική βία στην Ελλάδα αυξήθηκε κατά 115,6% το 2020 και 104,3% το 2021. Στη Σερβία αυξήθηκε κατά 76,0% το 2021, μετά από μείωση -52,6% το 2020, ενώ στη Σλοβενία αυξήθηκε κατά 64,3% το 2020 και 17,4% το 2021. Η Γερμανία σημείωσε αύξηση 8,0% το 2020, ενώ και η Ουγγαρία σημείωσε αύξηση 20,8% το 2020, αλλά μεταβολή -6,3% το 2021.

Βάσει των στοιχείων της Eurostat, το 2020 η Ουγγαρία και η Ελλάδα κατέγραψαν τις μεγαλύτερες αυξήσεις στους αναφερόμενους βιασμούς γυναικών, με 41,2% και 36,5%, αντίστοιχα, με τη Ρουμανία και τη Σλοβενία να ακολουθούν. Συνολικά τα πρωτεία κατέχει η Σουηδία με 135 θύματα βιασμού και 197 θύματα σεξουαλικής επίθεσης ανά 100.000 γυναικείο πληθυσμό μεταξύ 2015 και 2020 (σημειώνεται ότι στη Σουηδία ο ορισμός του βιασμού διευρύνθηκε το 2013 και έπειτα ξανά το 2018, γεγονός που μπορεί να επηρεάζει τα αριθμητικά στοιχεία). Η Γαλλία, η Φιλανδία και η Δανία ακολουθούν με 47, 41 και 54 θύματα ανά 100.000 γυναικείο πληθυσμό, αντίστοιχα. Ως προς τις σεξουαλικές επιθέσεις, η Γαλλία, η Δανία, η Γερμανία και η Φινλανδία έχουν τα υψηλότερα ποσοστά.

Η ολιγωρία των διωκτικών αρχών που κοστίζει ζωές 

Η Κωνσταντίνα Τσάπα στις 5 Απριλίου 2021 δολοφονήθηκε με μαχαίρι από τον εν διαστάσει σύζυγό της στο χωριό Μακρινίτσα του Πηλίου κοντά στον Βόλο. Την ημέρα εκείνη, μέσα στο σπίτι των γονιών της, ο δράστης δολοφόνησε επίσης τον αδελφό της Γιώργο Τσάπα. Τέσσερις μέρες νωρίτερα ο δολοφόνος είχε επιτεθεί βίαια στο ίδιο σπίτι ξανά στη μητέρα του ανήλικου παιδιού του και τους γονείς της.
Ανάλογα άγρια περιστατικά είχαν επαναληφθεί αρκετές φορές από τον ίδιο δράστη, ωστόσο παρά τις εκκλήσεις στην αστυνομία, τις μηνύσεις και το αίτημα για ασφαλιστικά μέτρα, ο δράστης δεν είχε περάσει ούτε ένα βράδυ στο κρατητήριο.

«Στον καβγά τότε στη Μακρινίτσα πριν από τη δολοφονία, είχε έρθει στο σπίτι και μας χτύπησε και τους τρεις, εμένα, τη γυναίκα μου και τη συγχωρεμένη την κόρη μου. Τότε τον πήρε η αστυνομία,  τον πήγαν μέσα, τον κράτησαν κάνα δίωρο, τρίωρο. Τον άφησαν,  όμως, και μου λέγανε ‘δεν μπορούμε να τον κρατήσουμε άλλο’», περιγράφει συντετριμμένος στο MIIR ο Απόστολος Τσάπας, που είδε τα δύο του παιδιά να δολοφονούνται μπροστά στα μάτια του. 

«Οι αστυνομικές δυνάμεις είχαν ανεκτική στάση απέναντι στον δράστη», λέει η Ανθούλα Ανάσογλου, συνήγορος της οικογένειας των θυμάτων. «Του είχε γίνει και μήνυση για ενδοοικογενειακή βία το 2021 ωστόσο στα πλαίσια του αυτοφώρου δεν είχε συλληφθεί ποτέ. Μέσα μάλιστα στο ακροατήριο στη δίκη, ο αστυνομικός μάρτυρας παραδέχθηκε ότι λίγες μέρες πριν τον αφήσαμε ελεύθερο λέγοντας ‘εντάξει, μωρέ, ζευγάρι ήταν θα τα ξαναέβρισκαν’». 

Η Ντόρα Ζαχαριά αγνοούσε το 2021 ότι σε βάρος του τότε συντρόφου της και μετέπειτα δολοφόνου της είχε στο παρελθόν ασκηθεί δίωξη για παράνομη βία και οπλοφορία εξαιτίας περιστατικού στο οποίο είχε απειλήσει πρώην σύντροφό του. Το πλημμέλημα της παράνομης βίας είχε παυθεί λόγω εξάλειψης του αξιόποινου, ενώ του είχε επιβληθεί ποινή φυλάκισης δύο μηνών με τριετή αναστολή για το αδίκημα της παράνομης οπλοφορίας. Άλλη πρώην σύντροφός του θύμα σωματικής βίας, είχε και εκείνη καταθέσει μήνυση σε βάρος του, ωστόσο τα ασφαλιστικά μέτρα δεν εκδικάστηκαν εγκαίρως. 

Η Ντόρα Ζαχαριά ήταν το 11ο θύμα γυναικοκτονίας για το 2021. Δολοφονήθηκε στη Ρόδο από τον πρώην σύντροφό της λίγες μέρες μετά τον χωρισμό τους.

«Αυτήν την καθυστέρηση την πλήρωσε η Ντόρα με τη ζωή της. Χάσαμε το παιδί άδικα…», λέει στο MIIR και την «Εφ.Συν.»  η Κατερίνα Κώτη, μητέρα της 31χρονης εκπαιδευτικού που δολοφονήθηκε το 2021.

Από τα διαθέσιμα στοιχεία που συλλέχθηκαν στην Ελλάδα για το 2020 εκτιμάται ότι συγκριτικά με τον αριθμό δραστών ενδοοικογενειακής βίας κατά γυναικών (4436) το ποσοστό διώξεων φτάνει στο 70,6% (3132). Οι καταδίκες αγγίζουν το 20,9% των διώξεων, ενώ το ποσοστό των φυλακίσεων υπολογίζεται στο 13,7% των καταδικαστικών αποφάσεων. Ωστόσο, συγκρίνοντας τον αριθμό των δραστών με εκείνο των ανδρών που φυλακίστηκαν εκτιμάται ότι για κάθε 100 δράστες που καταγράφηκαν το 2020 μόλις 2 -ποσοστό 2% – καταγράφηκε οτι κατέληξαν στη φυλακή. 

Αξίζει να αναφερθεί ότι τα απόλυτα νούμερα ενδεχομένως να μην αποτυπώνουν πλήρως την κατάσταση της χρονιάς αναφοράς και πως ενδεχομένως υπάρχουν ανωμαλίες στα δεδομένα. Για παράδειγμα, η καταγραφή ενός δράστη το 2020 δεν σημαίνει οτι το αδίκημα συντελέστηκε το 2020, και αντιστοίχως η φυλάκιση ενός δράστη το 2020 δεν σημαίνει ότι διέπραξε το αδίκημα την ίδια χρονιά. Για αυτόν τον λόγο, τα ποσοστά αυτά αποτελούν μια σχετική εκτίμηση της σχέσης μεταξύ διώξεων και φυλακίσεων δραστών εγκλημάτων βίας κατά γυναικών που καταγράφονται σε ένα συγκεκριμένο χρονικό διάστημα και θα πρέπει να ερμηνεύονται ως δείκτης μιας τάσης. 

Κατά μέσο όρο μόνο το 3% των ανδρών που διώκονταν για ενδοοικογενειακή βία στην Ελλάδα και το 5% στη Σλοβενία κατέληγαν στη φυλακή ετησίως. Αντίθετα, στην Ισπανία, το μέσο ετήσιο ποσοστό των ανδρών που διώχθηκαν για ενδοοικογενειακή βία που κατέληξαν στη φυλακή ήταν 30%, αντίστοιχα. 

Η μητέρα της Ντόρας Ζαχαριά συμμετέχει σήμερα συχνά σε εκδηλώσεις κατά των γυναικοκτονιών, μαζί με τις μητέρες άλλων γυναικών που δολοφονήθηκαν πρόσφατα. Μαζί ζητούν επιτακτικά αλλαγές στον τρόπο που η πολιτεία και η κοινωνία αντιμετωπίζουν συνολικά τη βία κατά των γυναικών και τους δράστες της συντροφικής και ενδοοικογενειακής βίας. 

Σε μια ιστορική απόφαση το βράδυ της Τετάρτης 22/2, μετά από καθυστερήσεις 6 χρόνων λόγω διαρκών εναντιώσεων διαφόρων κρατών-μελών- το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο αποφάσισε την προσχώρηση της Ε.Ε. ως διακρατικής οντότητας στη Σύμβαση της Κωνσταντινούπολης μετά και από τη σύμφωνη γνώμη του ευρωπαϊκού κοινοβουλίου που είχε και στο παρελθόν ζητήσει να συμπεριληφθεί η βία κατά των γυναικών στη λίστα των αναγνωρισμένων εγκλημάτων της ΕΕ. Σε ισχύ από το 2014 -και επικυρωμένη στην Ελλάδα από το 2018- η Σύμβαση αποτελεί το πρώτο νομικά δεσμευτικό διεθνές κείμενο που θέτει κριτήρια για την πρόληψη της έμφυλης βίας στην Ε.Ε. και ενδέχεται να αποτελέσει οδηγό για τις επόμενες πρωτοβουλίες των Βρυξελλών.

Πάντως, στις 25 Νοεμβρίου, διεθνή ημέρα για την εξάλειψη της βίας κατά των γυναικών, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή είχε ζητήσει από το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο να υιοθετήσει το συντομότερο δυνατό τη νέα πρόταση Οδηγίας που είχε κατατεθεί τον περασμένο Μάρτιο και αφορά την καταπολέμηση της βίας κατά των γυναικών και της ενδοοικογενειακής βίας. Μεταξύ άλλων η Οδηγία στοχεύει να κατοχυρώσει στη νομοθεσία της ΕΕ ελάχιστα πρότυπα για την ποινικοποίηση ορισμένων μορφών βίας κατά των γυναικών, την προστασία των θυμάτων και τη βελτίωση της πρόσβασης στη δικαιοσύνη, την υποστήριξη των θυμάτων και τη διασφάλιση του συντονισμού μεταξύ των σχετικών υπηρεσιών και των εργασιών για την πρόληψη. 

Προτείνει επίσης να καταστεί επιτέλους υποχρεωτική η συλλογή δεδομένων σε όλη την ΕΕ, καθώς η έκταση της βίας κατά των γυναικών δεν καταγράφεται και δεν μεταδίδεται επαρκώς, ενώ, όπως επισημαίνεται, και τα δεδομένα δεν είναι εύκολα συγκρίσιμα μεταξύ των κρατών-μελών της ΕΕ. Αναφέρει μάλιστα πως η τελευταία σχετική πανευρωπαϊκή έρευνα δημοσιεύθηκε το 2014.

Τα αποτελέσματα της διασυνοριακής έρευνας δεδομένων που υλοποιήθηκε από το MIIR στο πλαίσιο του EDJNet έρχονται να τεκμηριώσουν τα παραπάνω. Χρειάστηκαν 19 συνολικά ευρωπαϊκές δημοσιογραφικές ομάδες να αναζητήσουν επί 4 μήνες επικαιροποιημένα δεδομένα από τις εθνικές αρχές τουλάχιστον 22 κρατών για να αναδείξουν εάν υπήρξε αύξηση των γυναικοκτονιών και έξαρση της βίας κατά των γυναικών την περίοδο της πανδημίας στην Ευρώπη. Κάποιες ομάδες πέτυχαν να βρουν νέα και συγκρίσιμα δεδομένα, άλλες όχι. 

Είναι ξεκάθαρο σε κάθε περίπτωση πως χωρίς κοινό ευρωπαϊκό σύστημα καταγραφής της βίας κατά των γυναικών και ενίσχυσης του συστήματος προστασίας των θυμάτων, εφαρμογή των νόμων και επανεξέταση των ποινών για τους θύτες, αλλά και συστηματικής εκπαίδευσης των νέων γύρω από ζητήματα έμφυλης ταυτότητας και σεξουαλικών σχέσεων, η έμφυλη βία θα συνεχίσει να τροφοδοτείται. Ενδεχομένως βέβαια κανείς να μην το μαθαίνει, διότι τα περιστατικά απλά δεν θα καταγράφονται…