Έρευνα-κείμενο: Ιωάννα Λουλούδη, Κώστας Ζαφειρόπουλος, Νίκος Μορφονιός (MIIR)

Ανάλυση – Οπτικοποίηση δεδομένων:  Κωνσταντίνα Μαλτεπιώτη 

Εικονογράφηση: Λουίζα Καραγεωργίου 

«Μαμά μου, μου είπε θα μου κόψει το λαρύγγι….»

«Μανούλα μου, μανούλα μου πεθαίνω!». Σαλαμίνα, βράδυ Παρασκευής 1η Δεκεμβρίου 2023. Η 74χρονη κ. Ευαγγελία ακούει την 43χρονη κόρη της, Γεωργία Πούτου, στην άλλη άκρη της τηλεφωνικής γραμμής να την παρακαλεί για βοήθεια. Αντιλαμβάνεται γρήγορα ότι η κόρη της έπεσε για άλλη μια φορά θύμα ξυλοδαρμού από τον σύντροφό της. Από το σπίτι της καλεί την Αστυνομία να στείλει περιπολικό, όμως η έκκλησή της πέφτει στο κενό. 

Τελικά σπεύδει η ίδια στο σπίτι της κόρης της. Φτάνοντας την αντικρίζει πεσμένη έξω στον κήπο του σπιτιού να αιμορραγεί. Η γυναίκα δεν μπορεί να περπατήσει, της έχει σπάσει τον αστράγαλο και της έχει χτυπήσει άγρια τα γόνατα. Ο δράστης δεν είναι πουθενά. Η χτυπημένη γυναίκα μαζί με τη μητέρα της και τον 15χρονο γιο της-παιδί με ειδικές ανάγκες-  ξεκινούν για το Αστυνομικό Τμήμα του νησιού.

Οι αστυνομικοί εκεί δεν παίρνουν κατάθεση: «Πηγαίντε στο κέντρο υγείας, φέρτε και το πόρισμα των γιατρών και ελάτε μετά να κάνετε μήνυση», προστάζουν. Καμία κινητοποίηση για τη σύλληψη του βίαιου δράστη στο πλαίσιο του αυτοφώρου, κανένα ενδιαφέρον για το θύμα.

Την επόμενη μέρα η ίδια η χτυπημένη γυναίκα επιμένει να πάει στην Αστυνομία, παρότι η μητέρα της την αποθαρρύνει, φοβούμενη για το χειρότερο. «Μαμά μου, μου είπε θα μου κόψει το λαρύγγι», απαντά η Γεωργία, όπως περιγράφει συντετριμμένη στο MIIR η μητέρα της. Ο ίδιος φόβος την σπρώχνει να αναζητήσει προστασία. Δεν ήταν ο πρώτος άγριος ξυλοδαρμός της από τον 71χρονο σύντροφό της, που φέρεται να έχει καταδικαστεί και στο παρελθόν για επίθεση σε άλλη γυναίκα, χωρίς αυτό να λειτουργεί περιοριστικά. 

Στο Τμήμα βρίσκει άλλους αστυνομικούς που της παίρνουν κατάθεση, την συμβουλεύουν να μη μείνει στην οικία της και τοποθετούν την εφαρμογή “panic button” στο κινητό της για να καλέσει βοήθεια, αν χρειαστεί. Δεν ήταν αρκετό.

Τρεις ημέρες αργότερα, το πρωινό της 5ης Δεκεμβρίου, η Γεωργία θα έπεφτε νεκρή. Ο κακοποιητής της την αναζήτησε στο σπίτι της μητέρας της όπου είχε καταφύγει. Την πυροβόλησε δύο φορές με μια καραμπίνα μέσα από το τζάμι της πόρτας, τραυματίζοντάς την θανάσιμα στην κοιλιά και το στήθος. Ο δράστης συνελήφθη αλλά ήταν πολύ αργά. Η Γεωργία ήταν το 12ο θύμα γυναικοκτονίας για το 2023. 

Γυναικοκτονίες δίχως τέλος στην Ελλάδα και την Ευρώπη

Επίσημη καταγραφή των γυναικοκτονιών στην Ελλάδα δεν υπάρχει, η κυβέρνηση άλλωστε επιμένει πως δεν υπάρχει λόγος να καταστεί η γυναικοκτονία ιδιώνυμο αδίκημα. Και αυτό ενώ ο αριθμός των γυναικών που δολοφονούνται ή υφίστανται βία από άνδρες παραμένει εξαιρετικά υψηλός στη χώρα. Την παγίωση της βίας κατά των γυναικών τόσο στην Ελλάδα όσο και στην Ευρώπη αποτυπώνει η έρευνα που πραγματοποιεί για δεύτερη χρονιά το Μεσογειακό Ινστιτούτο Ερευνητικής Δημοσιογραφίας (MIIR) μαζί με 14 ακόμη ευρωπαϊκούς δημοσιογραφικούς οργανισμούς στο πλαίσιο του Ευρωπαϊκού Δικτύου Δημοσιογραφίας Δεδομένων (EDJNet).

Για τις ανάγκες της έρευνας και προκειμένου να καλυφθεί η πανευρωπαϊκή έλλειψη συγκρίσιμων δεδομένων για τη βία κατά των γυναικών, οι ομάδες που συμμετείχαν στην έρευνα αναζήτησαν και συνεισέφεραν όσο το δυνατόν περισσότερο ενημερωμένα δεδομένα μέσω αιτημάτων προς τις αρμόδιες αρχές κάθε χώρας για την περίοδο 2014-2023. Τα δεδομένα αναλύθηκαν βάσει δύο πρωτογενών πηγών: τις εκθέσεις του Ευρωπαϊκού Ινστιτούτου για την Ισότητα των Φύλων (EIGE-παρείχε δεδομένα ως το 2018) και τη EUROSTAT (δεδομένα ως το 2021). Το EIGE επικεντρώνεται σε δείκτες που μετρούν τη βία μεταξύ συντρόφων, τον βιασμό και τη γυναικοκτονία, ενώ η Eurostat επικεντρώνεται στις ανθρωποκτονίες από πρόθεση, δίνοντας ξεχωριστή σημασία στη σχέση θύματος-θύτη (σύντροφος ή μέλος της οικογένειας). Θα πρέπει να σημειωθεί ότι το EIGE θεωρεί αυτόν τον ορισμό της ανθρωποκτονίας από πρόθεση από σύντροφο ή συγγενή ως τον πλησιέστερο στη γυναικοκτονία. Στην ανάλυσή μας συμπεριλάβαμε μόνο τα δεδομένα για τα οποία ήμασταν βέβαιοι ότι είναι σύμφωνα με τα πρότυπα του EIGE.

Ετσι, μετρώντας τις γυναικοκτονίες βάσει των στοιχείων που αναλύθηκαν στα πρότυπα του EIGE, εκτιμάται πως τα θύματα είναι τουλάχιστον 4.221 στην Ευρώπη μεταξύ 2012-2022 (δεν προκύπτουν συγκρίσιμα δεδομένα για Βέλγιο, Βουλγαρία, Δανία, Ιρλανδία, Πολωνία και Ρουμανία, ενώ δεν διαθέτουν όλες οι χώρες στοιχεία για κάθε έτος).

Από τον παραπάνω αριθμό προκύπτουν αν μη τι άλλο ενδείξεις υποκαταγραφής των γυναικοκτονιών από τις αστυνομικές αρχές. Κι αυτό γιατί οι στατιστικές της Eurostat δείχνουν πως στην Ευρώπη, σε σύνολο 27 κρατών, καταγράφονται 14143 ανθρωποκτονίες γυναικών από πρόθεση την ίδια δεκαετία (ασχέτως δράστη). Από αυτές, βάσει διαθέσιμων δεδομένων που αναλύσαμε (για 19 χώρες) τουλάχιστον 6806 αποτελούν ανθρωποκτονίες από πρόθεση γυναικών από νυν/πρώην συντρόφους (4334) και συγγενείς (2472). Αντιλαμβάνεται κανείς ότι εάν υπάρξει μεγαλύτερη σπουδή στη συλλογή δεδομένων και τη σωστή καταγραφή της σχέσης θύματος-δράστη από το σύνολο των αστυνομικών αρχών, τότε ο αριθμός των γυναικοκτονιών που θα προκύψει μπορεί να αποδειχθεί πραγματικά δυσθεώρητος. 

Δύο γυναικοκτονίες τον μήνα στην Ελλάδα

Σύμφωνα με τα πλέον επικαιροποιημένα στοιχεία που ζητήσαμε από την ΕΛ.ΑΣ ο αριθμός των γυναικών θυμάτων ανθρωποκτονιών από άνδρες συντρόφους το 2024 ήταν μέχρι τις 29 Φεβρουαρίου ήδη πέντε.

Με βάση τα πιο πρόσφατα δημοσιοποιημένα στοιχεία γυναικοκτονιών για το 2022 (EIGE και εθνικές αρχές), η Ελλάδα σημείωσε αύξηση 4,3% σε σχέση με το 2021, από 23 σε 24 θύματα, επιβεβαιώνοντας ότι τουλάχιστον 2 γυναίκες τον μήνα έχασαν τη ζωή τους από κάποιον στο συντροφικό ή ενδοοικογενειακό τους περιβάλλον. Σημαντική αύξηση παρουσίασε και η Γερμανία (22%). Η Γαλλία και η Ιταλία είχαν μεν μείωση κατά 3,3% και 12,9% αντίστοιχα σε σχέση με το 2021, ωστόσο εξακολουθούν να έχουν σημαντικά υψηλό αριθμό γυναικών θυμάτων γυναικοκτονίας (118 και 61 θύματα αντίστοιχα το 2022). Από την άλλη πλευρά, η Σλοβακία και η Κύπρος -που παραμένει η μόνη χώρα της ΕΕ όπου η γυναικοκτονία αναγνωρίζεται από το 2022 ως ιδιώνυμο έγκλημα- παρουσίασαν μεγάλη μείωση κατά 50% και 60% αντίστοιχα.  

Όσον αφορά τις υψηλότερες αυξήσεις για τη δεκαετία 2012-2022, τα στοιχεία που αναλύθηκαν από τα πρότυπα του EIGE δείχνουν ότι η Ελλάδα είχε τη μεγαλύτερη αύξηση στις γυναικοκτονίες το 2021 με αύξηση 155,6% σε 23 γυναικοκτονίες έναντι 9 το 2020 (σημείωση: στην περσινή έκθεση ο αριθμός των θυμάτων για το 2020 είχε εκτιμηθεί από την Αστυνομία σε 8). Ο δεύτερος υψηλότερος αριθμός εμφανίζεται στη Σουηδία, η οποία σημείωσε αύξηση 120% το 2018 (22 γυναικοκτονίες) σε σύγκριση με το 2017 (10), ενώ ακολουθούν η Σλοβακία με αύξηση 66,7% το 2020 και η Κροατία με 28,6% σε σύγκριση με το 2019.

Με βάση τα πρόσφατα διαθέσιμα στοιχεία για το 2021, ο μέσος ευρωπαϊκός αριθμός των γυναικοκτονιών από ερωτικούς συντρόφους (EIGE) ανά 100.000 γυναίκες (με βάση τις 10 χώρες που παρείχαν στοιχεία) είναι 0,39, αριθμός που αντιστοιχεί σε σχεδόν 4 γυναίκες ανά εκατομμύριο. Με βάση τη Eurostat, ο μέσος αριθμός των ανθρωποκτονιών γυναικών από πρόθεση από ερωτικό σύντροφο για το 2021 για τις ίδιες ακριβώς χώρες με το EIGE είναι 2,4 ανά 100.000 γυναίκες, αριθμός που είναι χαμηλότερος από τα επίσημα στοιχεία που συλλέξαμε από τις εθνικές αρχές για τις χώρες αυτές, γεγονός που θα μπορούσε να κρύβει ότι οι γυναικοκτονίες δεν αναφέρονται σωστά στη Eurostat.

Το 2021 και το 2022 συνολικά 735 γυναίκες δολοφονήθηκαν από τον σύντροφό τους.

Ευρύτερα, το έτος με τις περισσότερες ανθρωποκτονίες γυναικών από τον σύντροφό τους ήταν το 2017, με συνολικά 566 γυναίκες (πρότυπα EIGE), δηλαδή ποσοστιαία μεταβολή 1,6% από την προηγούμενη χρονιά.  Την ίδια χρονιά σημειώθηκε επίσης ο μεγαλύτερος αριθμός (785) ανθρωποκτονιών γυναικών από πρόθεση (Eurostat) από άνδρα μέλος της οικογένειας και σύντροφο, αλλά και ο μεγαλύτερος αριθμός ανθρωποκτονιών γυναικών από πρόθεση από σύντροφο (511). Ο υψηλός αριθμός καταγεγραμμένων γυναικοκτονιών θα μπορούσε ίσως να εξηγηθεί από τη βελτίωση της συλλογής δεδομένων εκ μέρους των αστυνομικών αρχών ή θα μπορούσε να αναδείξει ένα μεγαλύτερο πρόβλημα για το 2017, δεδομένου ότι τα προηγούμενα έτη καταγράφηκε σταθερή αύξηση των ανθρωποκτονιών τόσο στο EIGE όσο και στα στοιχεία της EUROSTAT.

Οι ανεπίσημες πηγές καταγράφουν καλύτερα

Για τις ανάγκες της έρευνας, οι συμμετέχουσες ομάδες συνέλεξαν επίσης στοιχεία από ανεπίσημες πηγές, (ΜΚΟ, συλλογικότητες, Παρατηρητήρια για την καταγραφή των γυναικοκτονιών κα) με στόχο τον έλεγχο της υποκαταγραφής της βίας κατά των γυναικών.

Με την καταγραφή αυτή αποκτούμε εικόνα και για χώρες όπως το Βέλγιο που δεν εμφανίζει πρόσφατα στοιχεία στη Eurostat ή την Eige, αλλά καταγράφει 101 γυναικοκτονίες από το 2020 ως το 2023 (πηγή: “Stop Feminicide Belgie”). Σημαντικά υψηλότερους αριθμούς γυναικοκτονιών συγκριτικά με τις επίσημες πηγές καταγράφουν για τα τελευταία χρόνια οι ανεπίσημες πηγές στην Ιταλία, τη Γαλλία και την Ισπανία. 

Εκτόξευση της βίας όλων των μορφών κατά των γυναικών στην Ελλάδα

Οι γυναικοκτονίες αποτελούν συχνά το τελευταίο και μη αναστρέψιμο στάδιο μιας πορείας κλιμάκωσης της βίας από την πλευρά των θυτών προς το θύμα τους, όπως έδειξε και η πρόσφατη περίπτωση στη Σαλαμίνα. Στο πλαίσιο της έρευνας δεδομένων αναλύσαμε και άλλους δείκτες σχετικά με τη σωματική, ψυχολογική, οικονομική και σεξουαλική βία προκειμένου να αναδειχθεί η διακύμανση που είχε τα τελευταία χρόνια ο αριθμός των γυναικών θυμάτων κάθε μορφής βίας.

Σε ό,τι αφορά τη σωματική και σεξουαλική βία, στην Ελλάδα η περίοδος της πανδημίας χαρακτηρίστηκε από την τρομακτική αύξηση (110,2%) στα θύματα σωματικής βίας το 2020 (3609 γυναίκες) και 70,9% το 2021 (6166 γυναίκες), ενώ τα θύματα σεξουαλικής βίας είχαν αυξηθεί στην ίδια διετία από 69 σε 147. Η εξέλιξη του φαινομένου είναι αποκαρδιωτική για το 2022, όπου καταγράφεται αύξηση σωματικής βίας κατά  20,5% με 7430 θύματα και εκτόξευση της σεξουαλικής βίας (268,7%) με 542 γυναίκες θύματα. Αντίθετα η Κύπρος, την χρονιά κατά την οποία κύρωσε νομικά τη γυναικοκτονία, παρουσίασε μείωση στα περιστατικά σωματικής βίας κατά 9% με 1752 θύματα από 1925 το 2021, όταν είχε σημειώσει αύξηση 78.9% σε σχέση με το 2020 (1076 θύματα).

Η Ελλάδα το 2021 και το 2020 ήταν, με βάση τα διαθέσιμα στοιχεία, η χώρα με τη μεγαλύτερη αύξηση της ψυχολογικής βίας: 108,4% και 104,6% αντίστοιχα. Η τάση αυτή συνεχίστηκε και το 2022, όπου σημειώθηκε αύξηση 28%. Στην ψυχολογική βία το 2022 η Σλοβακία σημείωσε αύξηση 4,1%, ενώ η Ιταλία και η Κύπρος κατέγραψαν μείωση 0,3% και 5,2% αντίστοιχα. Tο EIGE έχει επανειλημμένα υπογραμμίσει τη σημαντική αύξηση της ψυχολογικής βίας κατά τη διάρκεια και μετά την πανδημία.

«Τα συστήματα συλλογής δεδομένων στα κράτη-μέλη παραμένουν πολύ ετερογενή, καθώς βασίζονται σε εθνικές στατιστικές εγκληματικότητας ή άλλες διοικητικές πηγές δεδομένων για τις ανθρωποκτονίες ή ακόμα στην ανάλυση των μέσων ενημέρωσης από μη κυβερνητικές οργανώσεις. Ως εκ τούτου, τα δεδομένα δεν είναι συγκρίσιμα», εξηγεί στο MIIR η Κριστίνα Φάμπρε Ροσέλ, επικεφαλής του Τμήματος Έμφυλης Βίας στο EIGE και προσθέτει ότι υπάρχει και ο κρίσιμος παράγοντας της υποκαταγραφής των εγκλημάτων. Το γεγονός αυτό καθιστά προβληματική την αντιμετώπιση της βίας κατά των γυναικών και τη χάραξη πολιτικών που να ενισχύουν την ισότητα των φύλων. Ενδεικτική είναι η εικόνα του Δείκτη Ισότητας Φύλων για το 2023, στον οποίο είναι ουραγοί κράτη όπως η Ελλάδα, η Σλοβακία, η Τσεχία, η Ουγγαρία και η Ρουμανία που καταγράφουν πρόβλημα αντιμετώπισης της βίας κατά των γυναικών.

Οικονομική βία: Σχεδόν «αόρατη» στην Ελλάδα

Σε ό,τι αφορά την οικονομική βία κατά των γυναικών στην Ευρώπη (πρόκειται για τον ασφυκτικό οικονομικό έλεγχο ή την οικονομική αφαίμαξη που μπορεί ένας άνδρας να ασκήσει προς τη νυν/πρώην σύντροφό του), σύμφωνα με τα διαθέσιμα στοιχεία (2019-2022), έχουμε τέσσερις χώρες με μείωση της οικονομικής βίας. (Σερβία, Γερμανία, Κροατία, Σλοβακία). Η Ελλάδα δεν είχε καθόλου διαθέσιμα στοιχεία πριν από το 2021.  Το 2022 καταγράφηκαν για πρώτη φορά στη χώρα μας 1626 γυναίκες θύματα οικονομικής βίας.

Επιπλέον, όπως προέκυψε από την έρευνα, υπάρχει αξιοσημείωτη πανευρωπαϊκή αύξηση της έκκλησης για βοήθεια από θύματα ενδοοικογενειακής βίας ή τρίτα πρόσωπα προς τις εθνικές γραμμές στήριξης, όπως η “Γραμμή SOS 15900” στην Ελλάδα. Για το 2022 οι μεγαλύτερες αυξήσεις εντοπίζονται στην Ισπανία (21,51%), την Ελλάδα (17,28%) και την Ιρλανδία (19,66%). Ωστόσο το 2023 στην Ελλάδα αντίθετα από άλλες χώρες παρατηρήθηκε μείωση (-21,62%), χωρίς να γνωρίζουμε αν αυτό σχετίζεται με λιγότερα περιστατικά βίας ή με τάση αποφυγής της έκκλησης για βοήθεια από την πλευρά των γυναικών. 

Το πεδίο που αποκαλύπτει περισσότερο τη δεινή θέση στην οποία βρίσκονται οι γυναίκες στην Ευρώπη, αλλά και αυτό που προκαλεί και τις μεγαλύτερες πολιτικές εντάσεις, είναι αυτό των βιασμών. Στην Ελλάδα οι βιασμοί αυξήθηκαν κατά 34,1% το 2022 (από 226 σε 303 γυναίκες) και 79,4% το 2021. Στοιχεία της ΕΛ.ΑΣ για το 2023 δείχνουν παγίωση του υψηλού αριθμού θυμάτων (294 γυναίκες).

Σημαντική αύξηση στους βιασμούς κατέγραψε το 2022 η Ισπανία (140,7%), ενώ μεγάλη αύξηση είχε και τα δύο έτη η Τσεχία (25,9% το 2021, 11,1% το 2022). Το 2022 σημείωσαν αύξηση στους βιασμούς και η Σλοβακία (7,5%), η Κροατία (11,3%), η Κύπρος (5,6%), η Ιρλανδία (3,2%) και η Ρουμανία (2%). 

Εκτός από την έκταση του φαινομένου, αναλύσαμε επίσης την εξέλιξη της ποινικής μεταχείρισης των ανδρών δραστών βιασμών και σεξουαλικών επιθέσεων κατά γυναικών κατά την πάροδο του χρόνου.

Όσον αφορά τον βιασμό, υπολογίζοντας τη διάμεση ποσοστιαία μεταβολή του αριθμού των γυναικών θυμάτων βιασμού και του αριθμού των δραστών που διώκονται για βιασμό, μπορούμε να παρατηρήσουμε ότι οι αυξήσεις ή οι μειώσεις τείνουν να ακολουθούν η μία την άλλη. Η Σερβία έχει μια διάμεση μεταβολή της τάξης του -4,7% για τους δράστες που διώκονται για βιασμό και μια διάμεση μεταβολή της τάξης του 6,9% για τα θύματα βιασμού. Η Φινλανδία είχε διάμεση μεταβολή 8,4% στον αριθμό των θυμάτων βιασμού και διάμεση μεταβολή -2,2% στον αριθμό των δραστών που διώκονται για βιασμό. Και οι δύο χώρες έχουν μικρότερη διαφορά στη διάμεση ποσοστιαία μεταβολή όταν πρόκειται για βιασμούς από ό,τι για σεξουαλικές επιθέσεις.

Ο βιασμός ως πεδίο αντιπαράθεσης

Το ζήτημα του βιασμού έχει διχάσει σημαντικά την Ευρωπαϊκή Ένωση, όπως έδειξε η πρόσφατη διαπραγμάτευση για την επίτευξη συμφωνίας πάνω στη νέα Οδηγία της ΕΕ για την καταπολέμηση της βίας κατά των γυναικών και της ενδοοικογενειακής βίας που προτάθηκε πριν από δύο χρόνια.

Στις 6 Φεβρουαρίου 2024 επετεύχθη εντέλει προσωρινή συμφωνία μεταξύ Ευρωκοινοβουλίου και Ευρ. Συμβουλίου, η οποία περιλαμβάνει ελάχιστους κανόνες για την προστασία των γυναικών θυμάτων βίας, την ποινικοποίηση ορισμένων μορφών έμφυλης βίας, την καλύτερη πρόσβαση στη δικαιοσύνη, τη βία στο διαδίκτυο και την ενίσχυση της συλλογής δεδομένων από τις αρχές.  Ωστόσο δεν επετεύχθη η υιοθέτηση ενός επίμαχου άρθρου για τον βιασμό (άρθρο 5), που προέβλεπε ότι κάθε σεξουαλική πράξη χωρίς συναίνεση συνιστά ποινικό αδίκημα. 

Πατριαρχία

«Υπήρξε μεγάλη αντίσταση από αρκετά κράτη μέλη σε αυτό, παρόλο που ο βιασμός είναι η πιο διαδεδομένη και σοβαρή μορφή βίας με βάση το φύλο. Η έννοια του βιασμού συζητείται έντονα λόγω των βαθιά ριζωμένων πατριαρχικών προτύπων στην κοινωνία. Είναι πρόκληση να επιτευχθεί μια συμφωνία που να ορίζει το σεξ χωρίς συναίνεση ως βιασμό, όπως περιγράφεται στη Σύμβαση της Κωνσταντινούπολης. Αναμένουμε από την Κομισιόν να εισάγει σταδιακά νέα νομοθεσία για τον βιασμό», μας εξηγεί η Σουηδή ευρωβουλευτής Έβιν Ιντσίρ (S&D), μία εκ των εισηγητριών για θέματα έμφυλης βίας στην Επιτροπή LIBE του Ευρωκοινοβουλίου, η οποία εργάστηκε πάνω στις διαπραγματεύσεις.

Η ακροδεξιά απειλεί (και) τις γυναίκες

Η ευρωβουλευτής Ιντσίρ προσθέτει πως «η σημασία της συμφωνίας που επετεύχθη υπογραμμίζεται περαιτέρω από την απειλή μιας ακροδεξιάς έξαρσης στην ΕΕ, γεγονός που καθιστά επιτακτική την ανάγκη για τέτοια προστατευτικά μέτρα. Αν και μπορεί να μην ικανοποιεί όλες τις προσδοκίες μας, η Οδηγία αυτή θέτει ένα θεμελιώδες πρότυπο και χρησιμεύει ως σημείο εκκίνησης για την πρόοδο, ενισχύοντας τη δέσμευση να μην υπάρξει ποτέ οπισθοδρόμηση σε αυτές τις κρίσιμες εξελίξεις».

Την ανησυχία της για το πολιτικό και κοινωνικό περιβάλλον που διαμορφώνεται στην Ευρώπη σε σχέση με την ενίσχυση της βίας κατά των γυναικών εκφράζει και η Κριστίνα Φάμπρε Ροσέλ, επικεφαλής του Τμήματος Έμφυλης Βίας στο EIGE. «Δύο χρόνια μετά την πανδημία, δεν ξέρουμε αν αυξάνονται οι ακραίες μορφές βίας κατά των γυναικών πια μόνο εξαιτίας των ασφυκτικών συνθηκών της πανδημίας ή αν οφείλονται στην αύξηση των ακροδεξιών κινημάτων και του αντιφυλετικού αφηγήματος. Πρέπει να το ερευνήσουμε, για μένα οι βιασμοί είναι φλέγον ζήτημα που απαιτεί την προσοχή μας. Πρωτίστως πρέπει να εργαστούμε προς την πρόληψη της βίας».

Η χαμένη ευκαιρία στην Ελλάδα

Η Οδηγία αναμένεται να ψηφιστεί επίσημα από το Ευρωκοινοβούλιο και το Συμβούλιο και να τεθεί σε ισχύ το προσεχές διάστημα. Έπειτα τα κράτη μέλη θα έχουν τρία έτη για να την εφαρμόσουν. Στην Ελλάδα το κομμάτι της πρόληψης και αντιμετώπισης ευρύτερα της ενδοοικογενειακής βίας κατά των γυναικών επιχείρησε να ρυθμίσει το πρόσφατο νομοσχέδιο του υπουργείου Δικαιοσύνης που ψηφίστηκε με ταχείες διαδικασίες, ρίχνοντας το βάρος του στην αυστηροποίηση ποινών για ενδοοικογενειακή βία.

Σημαντικές οργανώσεις και συλλογικότητες (Κέντρο Διοτίμα, Ευρωπαϊκό Δίκτυο κατά της Βίας, Το Μωβ, κ.ά.)  κατήγγειλαν πριν από την ψήφιση του νομοσχεδίου ότι δεν ελήφθησαν υπόψη οι παρατηρήσεις τους στη διαβούλευση. Κυρίως όμως, κατήγγειλαν την εισαγωγή τροποποιήσεων στο σχέδιο νόμου οι οποίες δεν έλαβαν υπόψη τις κατεπείγουσες συστάσεις της Επιτροπής GREVIO (της Ανεξάρτητης Αρχής που παρακολουθεί την εφαρμογή της Σύμβασης της Κωνσταντινούπολης του Συμβουλίου της Ευρώπης) προς την ελληνική κυβέρνηση, όπως αποτυπώνονται στην πρώτη έκθεση αξιολόγησης που παραδόθηκε στις ελληνικές αρχές τον περασμένο Νοέμβριο.

Μεταξύ των συστάσεων της GREVIO είναι η ανάγκη οι ελληνικές αρχές:

• να ενισχύσουν σημαντικά τον συντονισμό της ανταπόκρισης στις ανάγκες των γυναικών θυμάτων όλων των μορφών βίας.
• να υποστηρίξουν και να αναπτύξουν περαιτέρω το δίκτυο εξειδικευμένων υπηρεσιών υποστήριξης και να αντιμετωπίσουν επαρκώς τις ανάγκες όλων των γυναικών θυμάτων όλων των μορφών βίας. 
• να επεκτείνουν τον αριθμό και τη δυναμικότητα των καταφυγίων για τις γυναίκες θύματα βίας σε όλη τη χώρα – αυτή τη στιγμή λειτουργούν μόνο 20 καταφύγια για γυναίκες-θύματα βίας, συνολικής χωρητικότητας περίπου 450 ατομικών κλινών.
• να διασφαλιστεί ότι η διαμονή είναι διαθέσιμη σε γυναίκες σε καταστάσεις έκτακτης ανάγκης.
• να διασφαλίσουν ότι οι γυναίκες θύματα βίας έχουν επαρκή πρόσβαση σε κοινωνικές υπηρεσίες που καλύπτουν τις ανάγκες τους και διευκολύνουν την ανάκαμψή τους από τη βία.
• να προχωρήσουν με τη δημιουργία κέντρων κρίσης βιασμού ή/και κέντρων παραπομπής για τη σεξουαλική βία που παρέχουν άμεση ιατρική περίθαλψη, υποστήριξη για την αντιμετώπιση του τραύματος, ιατροδικαστικές εξετάσεις και άμεση, βραχυπρόθεσμη και μακροπρόθεσμη ψυχολογική βοήθεια.

Η δρ Κική Πετρουλάκη, ψυχολόγος και πρόεδρος του Δ.Σ. του Ευρωπαϊκού Δικτύου κατά της Βίας, εξηγεί ότι εκτός από τα σημαντικά κενά στην προστασία των θυμάτων κακοποίησης, στο νομοσχέδιο δεν διασαφηνίζεται στον ορισμό του βιασμού η έννοια της συναίνεσης και δεν προκύπτει ότι οποιαδήποτε σεξουαλική πράξη ή συμπεριφορά θα πρέπει να είναι προϊόν ελεύθερης βούλησης. Έτσι ασελγείς πράξεις μπορεί να δικάζονται ως πλημμελήματα.

Στο νέο νόμο δεν υπάρχει επίσης πρόβλεψη για την επιτάχυνση των διαδικασιών και την κατά προτεραιότητα εκδίκαση των περιστατικών ενδοοικογενειακής βίας, παρότι από τον Νοέμβριο του 2021 με εγκύκλιο του εισαγγελέα του Αρείου Πάγου, Βασίλη Πλιώτα, καλούνταν οι εισαγγελείς να κινούν τις διαδικασίες στο πλαίσιο του αυτοφώρου για τη σύλληψη των δραστών εγκλημάτων ενδοοικογενειακής βίας και οι συναφείς ποινικές υποθέσεις να εκδικάζονται κατά προτεραιότητα. Μάλιστα η εγκύκλιος έκανε τότε πρώτη φορά ρητή αναφορά στον όρο «γυναικοκτονία», ενώ ζητούσε να υποστηρίζονται τα θύματα ενδοοικογενειακής βίας στην καταγγελία της βίαιης σε βάρος τους συμπεριφοράς (όπως όριζε ο Ν. 3500/2006).

Ατιμωρησία

Βάσει της ανάλυσης που πραγματοποιήσαμε,  η Ελλάδα παρουσιάζει ένα εξαιρετικά χαμηλό και δυσανάλογο ποσοστό καταδικαστικών αποφάσεων σε βάρος δραστών ενδοοικογενειακής βίας σε σχέση με τις ποινικές διώξεις. Το 2017 είχαμε  ποσοστό καταδικών μόλις κατά 2,9%, το 2018 μόλις 2% και το 2019, 1,9%. Το 2021 το ποσοστό αυξήθηκε στο 3,2%. Αυτό σημαίνει ότι μόλις 3 στους 100 που διώκονται ποινικά, καταδικάζονται σε ποινή φυλάκισης. Οι ελληνικές αρχές δεν προσέφεραν στοιχεία για το 2022.

Αναλύοντας στοιχεία (EIGE) κατά μέσο όρο στη Λιθουανία η εκτίμηση είναι 21%, στην Κροατία 22,26% και στην Ισπανία 30%.  Στην Ισπανία παρατηρείται συνολικά σταθερή αύξηση του αριθμού των καταδικαστικών αποφάσεων κάθε χρόνο, με αύξηση 28,3% το 2015 σε σύγκριση με το 2014, 29,6% το 2016 σε σύγκριση με το 2015, 30,3% το 2017 σε σύγκριση με το 2016 και 31% το 2018 σε σύγκριση με το 2017. Η Κροατία εμφανίζει επίσης σχεδόν συνεχή αύξηση των καταδικαστικών αποφάσεων. Το 2015 είχε αύξηση 21,5% σε σύγκριση με το 2014 και έφτασε σε αύξηση 22,9% το 2018 σε σύγκριση με το 2017.

Αξίζει να αναφερθεί ότι τα απόλυτα νούμερα ενδεχομένως να μην αποτυπώνουν πλήρως την κατάσταση της χρονιάς αναφοράς και πως ενδεχομένως υπάρχουν ανωμαλίες στα δεδομένα. Για παράδειγμα, η καταγραφή ενός δράστη το 2020 δεν σημαίνει ότι το αδίκημα συντελέστηκε το 2020, και αντιστοίχως η φυλάκιση ενός δράστη το 2020 δεν σημαίνει ότι διέπραξε το αδίκημα την ίδια χρονιά. Για αυτόν τον λόγο, τα ποσοστά αυτά αποτελούν μια σχετική εκτίμηση της σχέσης μεταξύ διώξεων και φυλακίσεων δραστών εγκλημάτων βίας κατά γυναικών που καταγράφονται σε ένα συγκεκριμένο χρονικό διάστημα και θα πρέπει να ερμηνεύονται ως δείκτης μιας τάσης.

«Δεν νομίζω ότι θα έπρεπε οι εκδηλώσεις βίας κατά των γυναικών να είναι πλημμελήματα. Η  ποινικοποίηση είναι ένας τρόπος να αντιμετωπίσεις τη βία. Όμως η ποινικοποίηση χωρίς την πρόληψη δεν λειτουργεί. Δεν μπορούμε να βασιζόμαστε στην αυστηροποίηση των ποινών χωρίς μέτρα πρόληψης. Αυτό μπορεί να επιφέρει και αντίθετα αποτελέσματα, όπως την αύξηση του μίσους κατά των γυναικών. Δεν αλλάζουν συμπεριφορές έτσι, το βλέπουμε και με τις γυναικοκτονίες, όπου οι αυστηρές ποινές δεν αποτρέπουν τους άνδρες από το να σκοτώσουν γυναίκες», τονίζει η επικεφαλής του Τμήματος Έμφυλης Βίας στο EIGE, Φάμπρε Ροσέλ και προσθέτει ότι τα κράτη πρέπει να επενδύσουν στη διατομεακή συνεργασία των αρμόδιων αρχών.

Δευτερογενής θυματοποίηση

Σύμφωνα με τη δρ Πετρουλάκη, το κενό στην επικοινωνία μεταξύ των αρμόδιων φορέων αφήνει τις γυναίκες εντελώς απροστάτευτες και ευάλωτες στη δευτερογενή θυματοποίηση μέσα σε μια χρονοβόρο ποινική διαδικασία, η οποία, όπως επισημαίνει, δεν παρακολουθείται στην εξέλιξή της. «Ακόμη και περιοριστικοί όροι να έχουν διαταχθεί, ποιους τους επιτηρεί και τι συμβαίνει όταν αυτοί παραβιαστούν; Κανείς και τίποτα», δηλώνει. Αυτό με τη σειρά του επιτείνει το αίσθημα της ατιμωρησίας στους δράστες, που επαναλαμβάνουν και κλιμακώνουν το μοτίβο της βίας και, όπως φαίνεται από τα δεδομένα, φτάνουν ακόμη και στη γυναικοκτονία. 

Πρόκειται για την ίδια ατιμωρησία που όπλισε το χέρι του δολοφόνου της 43χρονης Γεωργίας τον περασμένο Δεκέμβριο στη Σαλαμίνα.

Μια από τις τελευταίες φωτογραφίες που ανέβασε η 43χρονη Γεωργία Πούτου στο facebook πριν από τη δολοφονία της.

Έρευνα-κείμενο: Ιωάννα Λουλούδη, Νίκος Μορφονιός, Κώστας Ζαφειρόπουλος (MIIR)

Ανάλυση – Οπτικοποίηση δεδομένων:  Θανάσης Τρομπούκης (iMΕdDLab)

Εικονογράφηση: Λουίζα Καραγεωργίου 

«Κάθε φορά που συμβαίνει, το ξαναζείς. Είναι τρομερό. Σκέφτομαι πάντα, ‘Αχ αυτή η μάνα, αυτός ο πατέρας, τι έχουν να περάσουν’». Για την Κατερίνα Κώτη, μητέρα της 31χρονης Ντόρας Ζαχαριά που δολοφονήθηκε στη Ρόδο τον Σεπτέμβριο του 2021 από τον πρώην σύντροφό της λίγες μέρες μετά τον χωρισμό τους, κάθε νέα αναγγελία γυναικοκτονίας είναι ένας ακόμη μικρός θάνατος. Η Ντόρα ήταν το 11ο θύμα εκείνη τη χρονιά, σε μία λίστα που έμελλε να μεγαλώσει αρκετά…

Στην καρδιά του περασμένου καλοκαιριού τρεις γυναίκες έχασαν σε λιγότερο από 48 ώρες τη ζωή τους σε διαφορετικές γωνίες της Ελλάδας από τα χέρια των συντρόφων τους. Στις 31 Ιουλίου 2022 άνδρας μαχαίρωσε μέχρι θανάτου τη σύζυγό του στο Ρέθυμνο, όταν εκείνη του ζήτησε να χωρίσουν. Την επόμενη μέρα στη Ζάκυνθο άλλος άνδρας ξυλοκόπησε άγρια τη σύζυγό του και έπειτα τη σκότωσε με μαχαίρι. Λίγες ώρες πριν τη δολοφονία της, η γυναίκα είχε μεταβεί στο οικείο αστυνομικό τμήμα για να καταθέσει για άλλη μια φορά μήνυση σε βάρος του, καθώς την είχε πάλι χτυπήσει. Μερικές μόλις ώρες αργότερα, μία 17χρονη στο Περιστέρι θα γινόταν το νεότερο σε ηλικία θύμα γυναικοκτονίας στη χώρα. 

Αυτού του είδους η «επιδημική» συχνότητα δολοφονιών γυναικών από νυν ή πρώην συντρόφους τους αποτελεί την κορύφωση μιας τάσης που φαίνεται ότι μαστίζει εδώ και καιρό την Ελλάδα και φαίνεται πως οξύνθηκε κατά την περίοδο της πανδημίας. Και όχι μόνο την Ελλάδα – στην Ισπανία κατά την πρώτη εβδομάδα του έτους σημειώθηκαν τέσσερις δολοφονίες γυναικών σε διαφορετικές πόλεις μέσα σε μια μέρα. Παρόμοιες θλιβερές ειδήσεις φτάνουν και από άλλα ευρωπαϊκά κράτη και αναθερμαίνουν ανά τακτά διαστήματα τη συζήτηση γύρω από την ανάγκη αναγνώρισης της γυναικοκτονίας ως ιδιώνυμο έγκλημα. Μέχρι στιγμής μόνο δύο ευρωπαϊκά κράτη, η Κύπρος και η Μάλτα, έχουν τολμήσει να κάνουν αυτό το βήμα. 

Τι συμβαίνει όμως στην πραγματικότητα; Σημειώθηκε αύξηση στον αριθμό των γυναικών που δολοφονήθηκαν κατά τα τελευταία χρόνια από άντρες συντρόφους ή μέλη των οικογενειών τους; Συμβαδίζει η εξέλιξη αυτή με ευρύτερη έξαρση της έμφυλης και δη της ενδοοικογενειακής βίας κατά την περίοδο της πανδημίας; Υπήρξε όντως ένα διευρυμένο μοτίβο γυναικοκτονιών στην Ευρώπη και ποιες χώρες εμφανίζουν τις μεγαλύτερες δυσκολίες στον περιορισμό της βίας κατά των γυναικών;

Η cross-border data έρευνα MIIR – EDJNet 

Οι απαντήσεις στα παραπάνω ερωτήματα δεν είναι εύκολο να βρεθούν, καθώς σε επίπεδο Ευρωπαϊκής Ένωσης δεν έχουν δημοσιευθεί επίσημα δεδομένα που να αφορούν χρονολογίες μετά το 2018. Το Ευρωπαϊκό Ινστιτούτο για την Ισότητα των Φύλων – EIGE που είναι επιφορτισμένο με τη διεξαγωγή ερευνών και την παρακολούθηση των πολιτικών που αφορούν τη βία κατά των γυναικών, έχει ξεκινήσει από το 2020 σχετική έρευνα, ωστόσο τα αποτελέσματα αυτής δεν αναμένεται να δημοσιευθούν πριν το 2024. Αυτό πρακτικά σημαίνει πως η ΕΕ δεν θα έχει για περίπου μία πενταετία πλήρη εικόνα για ό,τι έχει συντελεστεί σε έναν κρίσιμο τομέα που επηρεάζει τον μισό πληθυσμό της!

Το Μεσογειακό Ινστιτούτο Ερευνητικής Δημοσιογραφίας (MIIR) μαζί με 18 συνολικά ευρωπαϊκούς δημοσιογραφικούς οργανισμούς, μεταξύ των οποίων και οι iMEdD Lab, Deutsche Welle, El Confidencial, Civio, OBCT, κ.ά., στο πλαίσιο του Ευρωπαϊκού Δικτύου Δημοσιογραφίας Δεδομένων (EDJNet) επιχείρησε να αποτυπώσει μέσα από τη συγκέντρωση επικαιροποιημένων στοιχείων, τον πληρέστερο χάρτη της βίας κατά των γυναικών στην Ευρώπη σήμερα. Μέσα από την πρωτογενή αναζήτηση στατιστικών από τις αρμόδιες εθνικές αρχές για τα έτη 2010-2021, το MIIR δημιούργησε μία νέα βάση δεδομένων που παρέχει σημαντικά ευρήματα για την κατεύθυνση της έμφυλης βίας στα ευρωπαϊκά κράτη. Με τη συνδρομή του iMEdD Lab πραγματοποιήθηκε ανάλυση των δεδομένων, εστιάζοντας στα έτη της πανδημίας της Covid-19, και οπτικοποίηση των αποτελεσμάτων που αφορούν σε γυναικοκτονίες σε συνολικά 28 κράτη. 

Για τις ανάγκες της συγκέντρωσης όσο το δυνατόν πιο συγκρίσιμων στοιχείων από τις αρμόδιες κρατικές αρχές, αποφασίστηκε πρωτίστως η συλλογή δεδομένων στη βάση των 13 δεικτών του EIGE για την καταγραφή της συντροφικής βίας κατά γυναικών από άνδρες δράστες (Intimate Partner Violence), όπως περιλαμβάνονται στην έκθεση του 2021 για την Ισότητα των Φύλων, που περιλαμβάνει δεδομένα ως το 2018.  Ως «συντροφική βία» το EIGE ορίζει κάθε πράξη φυσικής, σεξουαλικής, ψυχολογικής ή οικονομικής βίας που σημειώνεται μεταξύ πρώην ή νυν συζύγων/συντρόφων, ασχέτως του αν κατοικούν στο ίδιο σπίτι. Οι συμμετέχοντες στην έρευνα αναζήτησαν και συνεισέφεραν επικαιροποιημένα δεδομένα, που ελέγχθηκαν με βάση τις κατευθυντήριες γραμμές του EIGE. 

Σε ό,τι αφορά τον ορισμό της «Γυναικοκτονίας» πρέπει να αναφερθεί ότι το Ευρωπαϊκό Ινστιτούτο υιοθετεί  τον όρο της «δολοφονίας μιας γυναίκας από έναν σύντροφο και τον θάνατο μιας γυναίκας ως αποτέλεσμα μιας πρακτικής που βλάπτει τις γυναίκες» και κατατάσσει τα εγκλήματα που πληρούν αυτά τα χαρακτηριστικά στον «δείκτη 9» που μετρά τις γυναίκες θύματα γυναικοκτονίας ηλικίας 18 ετών και άνω. Να σημειωθεί ότι καθώς στην Ελλάδα δεν υφίσταται ξεχωριστή διάταξη νόμου για την ποινική δίωξη του εγκλήματος της γυναικοκτονίας, η αποτύπωση της διάστασης του φαινομένου στη χώρα γίνεται μέσω της συγκέντρωσης του συνολικού αριθμού των γυναικών θυμάτων ανθρωποκτονίας με πρόθεση (ά.299 ΠΚ), ενώ η σχέση τους με τον δράστη προκύπτει σε συνδυασμό με τον νόμο για την αντιμετώπιση της ενδοοικογενειακής βίας (Ν. 3500/2006). 

Ως δεύτερη πηγή και εργαλείο άτυπης «επαλήθευσης» των αποτελεσμάτων, χρησιμοποιήθηκαν οι βάσεις δεδομένων της Eurostat που παρέχουν στοιχεία ως το 2020 -και αυτά επικαιροποιήθηκαν από τις δημοσιογραφικές ομάδες- για τις ανθρωποκτονίες με πρόθεση (intentional homicides) -αλλά και για βιασμούς, σεξουαλικές επιθέσεις- όπου ο δράστης είναι σύντροφος ή μέλος οικογένειας, καθώς και data για την ποινική μεταχείριση δραστών. 

Στην περίπτωση της Ελλάδας τα δεδομένα συγκεντρώθηκαν από τη Γενική Γραμματεία Δημογραφικής & Οικογενειακής Πολιτικής και Ισότητας των Φύλων (ΓΓΔΟΠΙΦ), η οποία με τη σειρά της άντλησε στοιχεία από την Ελληνική Αστυνομία, καθώς και το υπουργείο Δικαιοσύνης. Μαζί με τη Σλοβενία η Ελλάδα υπήρξε μία από τις λίγες χώρες που παρείχε δεδομένα σε αρκετές κατηγορίες. Ωστόσο η αλήθεια που αυτά κρύβουν είναι μάλλον ζοφερή.

Η μαύρη τρύπα των δεδομένων έμφυλης βίας στην ΕΕ

Μετά την επικαιροποίηση στοιχείων στη βάση της πρώτης πηγής δεδομένων, ο συνολικός αριθμός γυναικοκτονιών από το 2010 ως το 2021 στις 20 χώρες που παρέχουν σχετικά δεδομένα υπολογίζεται σε 3232 – ωστόσο δεν προκύπτουν δεδομένα για οκτώ χώρες (Πολωνία, Βουλγαρία, Δανία, Λουξεμβούργο, Βέλγιο, Πορτογαλία, Ιρλανδία, Ρουμανία). Εντούτοις, από τον παραπάνω αριθμό προκύπτουν σοβαρές ενδείξεις υποκαταγραφής από τις αστυνομικές αρχές. Κι αυτό γιατί παράλληλα, τα στοιχεία της Eurostat δείχνουν 6593 ανθρωποκτονίες γυναικών από πρόθεση στην Ευρώπη μεταξύ 2011-2021, εκ των οποίων 4208 από συντρόφους και 2385 από συγγενείς (δεδομένα για 20 χώρες: Αυστρία, Κροατία, Κύπρος, Τσεχία, Εσθονία, Φινλανδία, Γαλλία, Γερμανία, Ελλάδα, Ουγγαρία, Ιταλία, Λετονία, Λιθουανία, Μάλτα, Ολλανδία, Σερβία, Σλοβακία, Σλοβενία, Ισπανία, Σουηδία). 

Τόσο στην έρευνα που πραγματοποιήσαμε όσο και συνολικά στη διαχείριση της βίας κατά  των γυναικών και τη χάραξη πολιτικής, η έλλειψη σύγχρονων δεδομένων αποτελεί σημαντικό ανασταλτικό παράγοντα. Αναζητώντας επικαιροποιημένα δεδομένα οι ομάδες του EDJNet έπεσαν σύσσωμες πάνω στο σημαντικό κενό στη δημοσίευση πρόσφατων δεδομένων από πλευράς κρατικών φορέων, καθώς και στην ελλιπή συλλογή δεδομένων που να φέρουν κοινά και άρα συγκρίσιμα χαρακτηριστικά. «Δεν δίνεται βαθμολογία στην ΕΕ στον τομέα της βίας λόγω έλλειψης συγκρίσιμων δεδομένων σε όλη την ΕΕ», επισημαίνει το ίδιο το EIGE που αναζητά τρόπους να ξεπεράσει αυτή τη σκόπελο. 

Παρά τα εμπόδια, από τα δεδομένα που περιλαμβάνει πλέον η πρωτογενής βάση δεδομένων του MIIR προκύπτουν σημαντικά ευρήματα για την κατεύθυνση της έμφυλης βίας στην Ελλάδα και την Ευρώπη πριν, κατά τη διάρκεια και μετά το διάστημα της πανδημίας. 

Έκρηξη γυναικοκτονιών στην Ελλάδα 

Η δυσκολία στη συγκρισιμότητα οφείλεται σε σημαντικό βαθμό σε διαφορές στη νομοθεσία και τον τρόπο συλλογής δεδομένων μεταξύ των κρατών – για παράδειγμα άλλες χώρες μετρούν θύματα, άλλες περιστατικά εγκλημάτων. Για πιο αξιόπιστα αποτελέσματα, εξαιτίας και των ελλιπών δεδομένων και διαφορετικών μεθόδων καταγραφής των γυναικοκτονιών βάσει του δείκτη της EIGE από χώρα σε χώρα, επιλέχθηκε η σύγκριση όχι των απόλυτων αριθμών, αλλά της ποσοστιαίας μεταβολής γυναικοκτονιών από χρόνο σε χρόνο για τις χώρες που έχουν διαθέσιμα δεδομένα, καθώς και η αναγωγή των στοιχείων σε συγκρίσιμα ποσοστά ανά 100.000 πληθυσμού.

Την υψηλότερη αύξηση στις γυναικοκτονίες συνολικά σημείωσε το 2021 η Ελλάδα με αύξηση 187,5%, από 8 περιστατικά το 2020 σε 23 το 2021. «Άλμα» έκανε και η Σουηδία με αύξηση γυναικοκτονιών 120% το 2018 σε σύγκριση με το 2017, ενώ η Εσθονία και η Σλοβενία σημείωσαν αύξηση 100% το 2015 και το 2020 αντίστοιχα. Συγκρίνοντας τη διετία της πανδημίας με το 2019 προκύπτει ότι σε Ελλάδα, Σλοβενία, Γερμανία και Ιταλία υπήρξε σημαντική αύξηση στις γυναικοκτονίες.

Για τις ανάγκες της έρευνας, οι συμμετέχουσες ομάδες συνέλεξαν επίσης στοιχεία από ανεπίσημες πηγές, όπως τα κατά τόπους Παρατηρητήρια για την καταγραφή των γυναικοκτονιών που στην πλειοψηφία τους  παρακολουθούν τις εξελίξεις στα μίντια και έχουν στόχο τον έλεγχο της υποκαταγραφής της βίας κατά των γυναικών. Η επιλογή αυτή έγινε ώστε να συγκριθεί ο επίσημος αριθμός γυναικοκτονιών με τον ανεπίσημο αριθμό. 

«Δεν διατεινόμαστε ότι κάνουμε ακριβή καταγραφή, προσπαθούμε να καταδείξουμε την αναγκαιότητα των ανοιχτών δεδομένων. Το θέμα της βίας στην πανδημία είναι πολύ σύνθετο και όχι παροδικό. Από το 2019 μέχρι το 2022 με τα δεδομένα που έχουμε, παρατηρούμε μια διάρκεια του φαινομέμου», επισημαίνει η Αθηνά Πεγκλίδου που ίδρυσε το Ελληνικό Τμήμα του Ευρωπαϊκού Παρατηρητηρίου Γυναικοκτονιών. Για το 2020 και το 2021 προκύπτει ότι ο ανεπίσημος αριθμός καταγεγραμμένων γυναικοκτονιών που συνέλεξε το Παρατηρητήριο ήταν υψηλότερος στην Ελλάδα από τον επίσημο αριθμό κατά 2,4 φορές το 2020 και 1,4 φορές το 2021. 

Στη Σερβία, ο ανεπίσημος αριθμός γυναικοκτονιών που συγκέντρωσε η ΜΚΟ Αυτόνομο Κέντρο Γυναικών (Autonomous Women’s Centre) ήταν σχεδόν 1,5 φορές υψηλότερος από τον επίσημο αριθμό. 

Εξετάζοντας τα στοιχεία της Eurostat για τις ανθρωποκτονίες με πρόθεση γυναικών από άνδρες, συντρόφους ή συγγενείς, επιβεβαιώνεται για την Ελλάδα ανάλογη αύξηση ύψους 156% το 2021 σε σχέση με το 2020. Η ανάλυση δείχνει ακόμη ότι η Σλοβενία είχε 100% αύξηση στο πρώτο έτος της πανδημίας στις ανθρωποκτονίες γυναικών από στενούς συντρόφους και συγγενείς σε σύγκριση με το 2019. Η Κροατία, η Αυστρία και η Ουγγαρία ακολούθησαν με αύξηση 55,6%, 28,6% και 26,1% αντίστοιχα. 

Η Κριστίνα Φάμπρε Ροσέλ είναι επικεφαλής του Τμήματος Έμφυλης Βίας στο EIGE και εξηγεί ότι κατά τη διάρκεια του πρώτου lockdown της πανδημίας παρατηρήθηκε μια σχετική μείωση των περιστατικών γυναικοκτονιών, ωστόσο ο κίνδυνος παραμόνευε: «Οι γυναίκες δεν κινδύνευαν σε εκείνο το στάδιο το ίδιο, γιατί ήταν διαρκώς με τον δράστη κι εκείνος ένιωθε πιο σίγουρος. Όλη η δύναμη και ο έλεγχος ήταν στα χέρια του. Η γυναίκα δεν είχε πού να πάει, δεν είχε έξοδο. Έτσι αυξήθηκε η ενδοοικογενειακή βία, αλλά όχι η πιο σοβαρή μορφή της. Για εμάς αυτό που ήταν πιο ανησυχητικό τότε, ήταν τα μέτρα που θα ακολουθούσαν μετά την καραντίνα. Πώς θα προστατεύαμε όλες αυτές τις γυναίκες που ξέφυγαν από τους θύτες τους. Ο φόβος μας ήταν ότι η πιο σοβαρή μορφή βίας, η γυναικοκτονία, θα μπορούσε να αυξηθεί μετά την απελευθέρωση των μέτρων lockdown. Αυτό συνέβη σε κάποια κράτη-μέλη. Αλλά προς το παρόν δεν μπορούμε να διακρίνουμε εάν αποτελεί ένα κοινό μοτίβο που επικράτησε σε όλα τα κράτη της ΕΕ και σε τι βαθμό μπορει να αποτελεί αποτέλεσμα αυτών των μέτρων. Δεν έχουμε αποδείξεις. Αλλά ελπίζουμε ότι με αυτή τη συλλογή δεδομένων για γυναικοκτονίες από οικείους συντρόφους κατά το πέρασμα των χρόνων, ίσως να είμαστε σε θέση να χτίσουμε τις αποδείξεις». 

Όπως δείχνουν τα στοιχεία της έρευνας δεδομένων, αυτό συνέβη το 2021 σε αρκετές χώρες, και κυρίως στην Ελλάδα.

Έξαρση της βίας κατά γυναικών

Τα λεγόμενά της επικεφαλής του Τμήματος Έμφυλης Βίας επιβεβαιώνονται και από την ανάλυση άλλων δεικτών του EIGE σχετικά με τη σωματική, ψυχολογική, οικονομική και σεξουαλική βία. Τα στοιχεία που παρατίθενται στο παρακάτω γράφημα δείχνουν τη διακύμανση που είχε τα τελευταία χρόνια ο αριθμός των θυμάτων κάθε είδους.

Στην Ελλάδα η περίοδος της πανδημίας χαρακτηρίστηκε από την τρομακτική αύξηση κατά 110,2% στα θύματα σωματικής βίας το 2020 και 90,4% το 2021. Συγκεκριμένα το 2020 είχαν καταγραφεί 3609 θύματα περιστατικά άσκησης σωματικής βίας, ενώ το 2021 έφτασαν τα 6873, ενώ τα θύματα σεξουαλικής βίας από 69 σε 141.

Την ίδια στιγμή, η διευρυμένη παρουσία στο Ίντερνετ και η αύξηση της διαδικτυακής βίας συντέλεσε στο να υπάρξει αύξηση στα θύματα ψυχολογικής βίας κατά 84,1% και να φτάσει τα 2906 το 2020, αλλά και να αυξηθεί πάλι κατά 104,6% και να φτάσει τα 5350 θύματα το 2021. «Πιστεύω ότι έχουμε αρχίσει τώρα πια να αντιλαμβανόμαστε την ψυχολογική βία, οι άνθρωποι συνειδητοποιούν τί είναι η ψυχολογική απειλή και τον αντίκτυπο που αυτή έχει. Αυτό πιστεύω βρίσκεται πίσω από την τάση που βλέπουμε. Όλο και περισσότερο τα θύματα αντιλαμβάνονται ότι, ‘αυτό είναι απαράδεκτο, είναι ένα αδίκημα, είναι βία», τονίζει η επικεφαλής του Τμήματος Έμφυλης Βίας στο EIGE.

Σύμφωνα με το EIGE, τουλάχιστον το 44% των γυναικών στην Ευρώπη έχει υποστεί ψυχολογική βία κάποια στιγμή από ένα σύντροφο. Ωστόσο φαίνεται πως υπάρχουν περιπτώσεις κρατών που μπόρεσαν να βάλουν φρένο στην εξάπλωσή της, όπως η Σερβία και η Γερμανία στις οποίες η αύξηση περιορίστηκε τον πρώτο χρόνο της πανδημίας στο 3,4% και 1,5% αντίστοιχα.

Υπάρχουν περιορισμένες αναφορές για την άσκηση οικονομικής βίας κατά γυναικών (πρόκειται για τον ασφυκτικό οικονομικό έλεγχο ή την οικονομική αφαίμαξη που μπορεί ένας άνδρας να ασκήσει προς τη νυν/πρώην σύντροφό του), αλλά στις δέκα χώρες που την αναφέρουν, υπήρξε αύξηση σε έξι και μείωση σε τέσσερις από το 2015 έως το 2018. Η Φινλανδία είχε την υψηλότερη μέση αύξηση με 33,4%, ακολουθούμενη από την Τσεχία με 26,6%, τη Γερμανία με 12,2%, την Αυστρία με 8,4%, την Ισπανία στο 6,0% και τη Λετονία στο 4,6%. Από την άλλη πλευρά, το Βέλγιο σημείωσε μέση μείωση -0,1%, η Μάλτα μείωση -2,7%, η Σλοβακία μείωση -12,1% και η Σερβία μείωση -18,1%.

Στον δείκτη της σεξουαλικής βίας η Ελλάδα, η Σερβία και η Σλοβενία παρουσίασαν σημαντικές αυξήσεις τα έτη της πανδημίας. Συγκεκριμένα η σεξουαλική βία στην Ελλάδα αυξήθηκε κατά 115,6% το 2020 και 104,3% το 2021. Στη Σερβία αυξήθηκε κατά 76,0% το 2021, μετά από μείωση -52,6% το 2020, ενώ στη Σλοβενία αυξήθηκε κατά 64,3% το 2020 και 17,4% το 2021. Η Γερμανία σημείωσε αύξηση 8,0% το 2020, ενώ και η Ουγγαρία σημείωσε αύξηση 20,8% το 2020, αλλά μεταβολή -6,3% το 2021.

Βάσει των στοιχείων της Eurostat, το 2020 η Ουγγαρία και η Ελλάδα κατέγραψαν τις μεγαλύτερες αυξήσεις στους αναφερόμενους βιασμούς γυναικών, με 41,2% και 36,5%, αντίστοιχα, με τη Ρουμανία και τη Σλοβενία να ακολουθούν. Συνολικά τα πρωτεία κατέχει η Σουηδία με 135 θύματα βιασμού και 197 θύματα σεξουαλικής επίθεσης ανά 100.000 γυναικείο πληθυσμό μεταξύ 2015 και 2020 (σημειώνεται ότι στη Σουηδία ο ορισμός του βιασμού διευρύνθηκε το 2013 και έπειτα ξανά το 2018, γεγονός που μπορεί να επηρεάζει τα αριθμητικά στοιχεία). Η Γαλλία, η Φιλανδία και η Δανία ακολουθούν με 47, 41 και 54 θύματα ανά 100.000 γυναικείο πληθυσμό, αντίστοιχα. Ως προς τις σεξουαλικές επιθέσεις, η Γαλλία, η Δανία, η Γερμανία και η Φινλανδία έχουν τα υψηλότερα ποσοστά.

Η ολιγωρία των διωκτικών αρχών που κοστίζει ζωές 

Η Κωνσταντίνα Τσάπα στις 5 Απριλίου 2021 δολοφονήθηκε με μαχαίρι από τον εν διαστάσει σύζυγό της στο χωριό Μακρινίτσα του Πηλίου κοντά στον Βόλο. Την ημέρα εκείνη, μέσα στο σπίτι των γονιών της, ο δράστης δολοφόνησε επίσης τον αδελφό της Γιώργο Τσάπα. Τέσσερις μέρες νωρίτερα ο δολοφόνος είχε επιτεθεί βίαια στο ίδιο σπίτι ξανά στη μητέρα του ανήλικου παιδιού του και τους γονείς της.
Ανάλογα άγρια περιστατικά είχαν επαναληφθεί αρκετές φορές από τον ίδιο δράστη, ωστόσο παρά τις εκκλήσεις στην αστυνομία, τις μηνύσεις και το αίτημα για ασφαλιστικά μέτρα, ο δράστης δεν είχε περάσει ούτε ένα βράδυ στο κρατητήριο.

«Στον καβγά τότε στη Μακρινίτσα πριν από τη δολοφονία, είχε έρθει στο σπίτι και μας χτύπησε και τους τρεις, εμένα, τη γυναίκα μου και τη συγχωρεμένη την κόρη μου. Τότε τον πήρε η αστυνομία,  τον πήγαν μέσα, τον κράτησαν κάνα δίωρο, τρίωρο. Τον άφησαν,  όμως, και μου λέγανε ‘δεν μπορούμε να τον κρατήσουμε άλλο’», περιγράφει συντετριμμένος στο MIIR ο Απόστολος Τσάπας, που είδε τα δύο του παιδιά να δολοφονούνται μπροστά στα μάτια του. 

«Οι αστυνομικές δυνάμεις είχαν ανεκτική στάση απέναντι στον δράστη», λέει η Ανθούλα Ανάσογλου, συνήγορος της οικογένειας των θυμάτων. «Του είχε γίνει και μήνυση για ενδοοικογενειακή βία το 2021 ωστόσο στα πλαίσια του αυτοφώρου δεν είχε συλληφθεί ποτέ. Μέσα μάλιστα στο ακροατήριο στη δίκη, ο αστυνομικός μάρτυρας παραδέχθηκε ότι λίγες μέρες πριν τον αφήσαμε ελεύθερο λέγοντας ‘εντάξει, μωρέ, ζευγάρι ήταν θα τα ξαναέβρισκαν’». 

Η Ντόρα Ζαχαριά αγνοούσε το 2021 ότι σε βάρος του τότε συντρόφου της και μετέπειτα δολοφόνου της είχε στο παρελθόν ασκηθεί δίωξη για παράνομη βία και οπλοφορία εξαιτίας περιστατικού στο οποίο είχε απειλήσει πρώην σύντροφό του. Το πλημμέλημα της παράνομης βίας είχε παυθεί λόγω εξάλειψης του αξιόποινου, ενώ του είχε επιβληθεί ποινή φυλάκισης δύο μηνών με τριετή αναστολή για το αδίκημα της παράνομης οπλοφορίας. Άλλη πρώην σύντροφός του θύμα σωματικής βίας, είχε και εκείνη καταθέσει μήνυση σε βάρος του, ωστόσο τα ασφαλιστικά μέτρα δεν εκδικάστηκαν εγκαίρως. 

Η Ντόρα Ζαχαριά ήταν το 11ο θύμα γυναικοκτονίας για το 2021. Δολοφονήθηκε στη Ρόδο από τον πρώην σύντροφό της λίγες μέρες μετά τον χωρισμό τους.

«Αυτήν την καθυστέρηση την πλήρωσε η Ντόρα με τη ζωή της. Χάσαμε το παιδί άδικα…», λέει στο MIIR και την «Εφ.Συν.»  η Κατερίνα Κώτη, μητέρα της 31χρονης εκπαιδευτικού που δολοφονήθηκε το 2021.

Από τα διαθέσιμα στοιχεία που συλλέχθηκαν στην Ελλάδα για το 2020 εκτιμάται ότι συγκριτικά με τον αριθμό δραστών ενδοοικογενειακής βίας κατά γυναικών (4436) το ποσοστό διώξεων φτάνει στο 70,6% (3132). Οι καταδίκες αγγίζουν το 20,9% των διώξεων, ενώ το ποσοστό των φυλακίσεων υπολογίζεται στο 13,7% των καταδικαστικών αποφάσεων. Ωστόσο, συγκρίνοντας τον αριθμό των δραστών με εκείνο των ανδρών που φυλακίστηκαν εκτιμάται ότι για κάθε 100 δράστες που καταγράφηκαν το 2020 μόλις 2 -ποσοστό 2% – καταγράφηκε οτι κατέληξαν στη φυλακή. 

Αξίζει να αναφερθεί ότι τα απόλυτα νούμερα ενδεχομένως να μην αποτυπώνουν πλήρως την κατάσταση της χρονιάς αναφοράς και πως ενδεχομένως υπάρχουν ανωμαλίες στα δεδομένα. Για παράδειγμα, η καταγραφή ενός δράστη το 2020 δεν σημαίνει οτι το αδίκημα συντελέστηκε το 2020, και αντιστοίχως η φυλάκιση ενός δράστη το 2020 δεν σημαίνει ότι διέπραξε το αδίκημα την ίδια χρονιά. Για αυτόν τον λόγο, τα ποσοστά αυτά αποτελούν μια σχετική εκτίμηση της σχέσης μεταξύ διώξεων και φυλακίσεων δραστών εγκλημάτων βίας κατά γυναικών που καταγράφονται σε ένα συγκεκριμένο χρονικό διάστημα και θα πρέπει να ερμηνεύονται ως δείκτης μιας τάσης. 

Κατά μέσο όρο μόνο το 3% των ανδρών που διώκονταν για ενδοοικογενειακή βία στην Ελλάδα και το 5% στη Σλοβενία κατέληγαν στη φυλακή ετησίως. Αντίθετα, στην Ισπανία, το μέσο ετήσιο ποσοστό των ανδρών που διώχθηκαν για ενδοοικογενειακή βία που κατέληξαν στη φυλακή ήταν 30%, αντίστοιχα. 

Η μητέρα της Ντόρας Ζαχαριά συμμετέχει σήμερα συχνά σε εκδηλώσεις κατά των γυναικοκτονιών, μαζί με τις μητέρες άλλων γυναικών που δολοφονήθηκαν πρόσφατα. Μαζί ζητούν επιτακτικά αλλαγές στον τρόπο που η πολιτεία και η κοινωνία αντιμετωπίζουν συνολικά τη βία κατά των γυναικών και τους δράστες της συντροφικής και ενδοοικογενειακής βίας. 

Σε μια ιστορική απόφαση το βράδυ της Τετάρτης 22/2, μετά από καθυστερήσεις 6 χρόνων λόγω διαρκών εναντιώσεων διαφόρων κρατών-μελών- το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο αποφάσισε την προσχώρηση της Ε.Ε. ως διακρατικής οντότητας στη Σύμβαση της Κωνσταντινούπολης μετά και από τη σύμφωνη γνώμη του ευρωπαϊκού κοινοβουλίου που είχε και στο παρελθόν ζητήσει να συμπεριληφθεί η βία κατά των γυναικών στη λίστα των αναγνωρισμένων εγκλημάτων της ΕΕ. Σε ισχύ από το 2014 -και επικυρωμένη στην Ελλάδα από το 2018- η Σύμβαση αποτελεί το πρώτο νομικά δεσμευτικό διεθνές κείμενο που θέτει κριτήρια για την πρόληψη της έμφυλης βίας στην Ε.Ε. και ενδέχεται να αποτελέσει οδηγό για τις επόμενες πρωτοβουλίες των Βρυξελλών.

Πάντως, στις 25 Νοεμβρίου, διεθνή ημέρα για την εξάλειψη της βίας κατά των γυναικών, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή είχε ζητήσει από το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο να υιοθετήσει το συντομότερο δυνατό τη νέα πρόταση Οδηγίας που είχε κατατεθεί τον περασμένο Μάρτιο και αφορά την καταπολέμηση της βίας κατά των γυναικών και της ενδοοικογενειακής βίας. Μεταξύ άλλων η Οδηγία στοχεύει να κατοχυρώσει στη νομοθεσία της ΕΕ ελάχιστα πρότυπα για την ποινικοποίηση ορισμένων μορφών βίας κατά των γυναικών, την προστασία των θυμάτων και τη βελτίωση της πρόσβασης στη δικαιοσύνη, την υποστήριξη των θυμάτων και τη διασφάλιση του συντονισμού μεταξύ των σχετικών υπηρεσιών και των εργασιών για την πρόληψη. 

Προτείνει επίσης να καταστεί επιτέλους υποχρεωτική η συλλογή δεδομένων σε όλη την ΕΕ, καθώς η έκταση της βίας κατά των γυναικών δεν καταγράφεται και δεν μεταδίδεται επαρκώς, ενώ, όπως επισημαίνεται, και τα δεδομένα δεν είναι εύκολα συγκρίσιμα μεταξύ των κρατών-μελών της ΕΕ. Αναφέρει μάλιστα πως η τελευταία σχετική πανευρωπαϊκή έρευνα δημοσιεύθηκε το 2014.

Τα αποτελέσματα της διασυνοριακής έρευνας δεδομένων που υλοποιήθηκε από το MIIR στο πλαίσιο του EDJNet έρχονται να τεκμηριώσουν τα παραπάνω. Χρειάστηκαν 19 συνολικά ευρωπαϊκές δημοσιογραφικές ομάδες να αναζητήσουν επί 4 μήνες επικαιροποιημένα δεδομένα από τις εθνικές αρχές τουλάχιστον 22 κρατών για να αναδείξουν εάν υπήρξε αύξηση των γυναικοκτονιών και έξαρση της βίας κατά των γυναικών την περίοδο της πανδημίας στην Ευρώπη. Κάποιες ομάδες πέτυχαν να βρουν νέα και συγκρίσιμα δεδομένα, άλλες όχι. 

Είναι ξεκάθαρο σε κάθε περίπτωση πως χωρίς κοινό ευρωπαϊκό σύστημα καταγραφής της βίας κατά των γυναικών και ενίσχυσης του συστήματος προστασίας των θυμάτων, εφαρμογή των νόμων και επανεξέταση των ποινών για τους θύτες, αλλά και συστηματικής εκπαίδευσης των νέων γύρω από ζητήματα έμφυλης ταυτότητας και σεξουαλικών σχέσεων, η έμφυλη βία θα συνεχίσει να τροφοδοτείται. Ενδεχομένως βέβαια κανείς να μην το μαθαίνει, διότι τα περιστατικά απλά δεν θα καταγράφονται…