Έρευνα-κείμενο: Ιωάννα Λουλούδη, Νίκος Μορφονιός, Κώστας Ζαφειρόπουλος (MIIR)

Ανάλυση & Οπτικοποίηση δεδομένων:  Θανάσης Τρομπούκης (iMΕdDLab)

Οπτικοποίηση δεδομένων: Κορίνα Πετρίδη 

Εικονογράφηση: Λουίζα Καραγεωργίου 

 

«Ελάτε, σκότωσα τη γυναίκα μου…»
Στις 22 Ιανουαρίου σημειώθηκε στη Νίκαια η πρώτη γυναικοκτονία για το 2023. Ενας 50χρονος άντρας σκότωσε με στραγγαλισμό την 54χρονη σύζυγό του, αφού πρώτα τη χτύπησε, και έπειτα κάλεσε την αστυνομία δηλώνοντας την παραπάνω φράση. Σύμφωνα με τις μαρτυρίες και όσα έγιναν γνωστά μετά τον φόνο, ο δράστης είχε οδηγηθεί και στο παρελθόν, το 2017 και το 2019, στο τοπικό αστυνομικό τμήμα για ενδοοικογενειακή βία, χωρίς ωστόσο να έχει γίνει γνωστή η μετέπειτα ποινική του μεταχείριση. Θα μπορούσε το έγκλημα αυτό να είχε αποφευχθεί;
Το ερώτημα αυτό εμφανίζεται ξανά και ξανά στο άκουσμα ακόμη μίας γυναικοκτονίας. Υπάρχει κάτι που θα μπορούσαν οι Αρχές να είχαν κάνει παραπάνω για να προστατεύσουν τη γυναίκα προτού χάσει τη ζωή της;

Ο Απόστολος Τσάπας εκφράζει έντονα τη λύπη του για την αποτυχία των διωκτικών αρχών να προστατεύσουν τα δικά του παιδιά. Η 28χρονη Κωνσταντίνα Τσάπα μαζί με τον 29χρονο αδερφό της Γιώργο Τσάπα δολοφονήθηκαν στις 5 Απριλίου 2021 από τον εν διαστάσει σύζυγό της στο χωριό Μακρινίτσα του Πηλίου. Η διπλή δολοφονία κυρίευσε τις ειδήσεις εκείνων των ημερών μέσα στο τρίτο κύμα της πανδημίας της Covid-19, περίοδο κατά την οποία ίσχυαν ακόμη αρκετά περιοριστικά μέτρα. Τέσσερις μέρες πριν από τους φόνους ο εν διαστάσει σύζυγος είχε επιτεθεί βίαια στο ίδιο σπίτι ξανά στη μητέρα του ανήλικου παιδιού του και τους γονείς της.

«Στον καβγά τότε στη Μακρινίτσα, πριν από τη δολοφονία, είχε έρθει στο σπίτι και μας χτύπησε και τους τρεις, εμένα, τη γυναίκα μου και τη συγχωρεμένη την κόρη μου. Τότε τον πήρε η αστυνομία, τον πήγαν μέσα, τον κράτησαν κάνα δίωρο-τρίωρο. Τον αφήσαν, όμως, καθώς μου λέγανε “δεν μπορούμε να τον κρατήσουμε άλλο”. Επαιρναν συνεχώς την κόρη μου τηλέφωνο και την ενοχλούσαν, “τι να τον κάνουμε, δεν μπορούμε να τον κρατήσουμε άλλο”. Και αντί να τον κρατήσουν, αφέθηκε ελεύθερος. Καταθέσαμε μήνυση, αλλά δεν τον συνέλαβαν. Τώρα και να ρίξουμε ευθύνες… Το κακό έγινε, τα παιδιά μου εμένα δεν πρόκειται να γυρίσουν πίσω» περιγράφει συντετριμμένος στο MIIR ο Απόστολος Τσάπας και προσθέτει ότι η κόρη του είχε καταθέσει ασφαλιστικά μέτρα εναντίον του δράστη, ωστόσο αυτά δεν εκδικάστηκαν εγκαίρως.

«Τα ασφαλιστικά μέτρα όμως ήταν προγραμματισμένα να εκδικαστούν την επόμενη μέρα της δολοφονίας. Και φυσικά τη σκότωσε και δεν πρόλαβε να εκδικαστεί η λήψη τους» τονίζει η Ανθούλα Ανάσογλου, συνήγορος της οικογένειας των θυμάτων. «Του είχε γίνει μήνυση για ενδοοικογενειακή βία το 2021, ωστόσο στο πλαίσιο του αυτοφώρου δεν είχε συλληφθεί ποτέ. Οι αστυνομικές δυνάμεις είχαν ανεκτική στάση απέναντι στον δράστη. Μέσα μάλιστα στο ακροατήριο στη δίκη ο αστυνομικός μάρτυρας παραδέχτηκε ότι τον αφήσαμε ελεύθερο λέγοντας στη σύζυγο “εντάξει μωρέ, σε αγαπάει, δεν θα σου κάνει κακό”. Και “εντάξει μωρέ, ζευγάρι ήταν, θα τα ξαναέβρισκαν”. Το είπε αυτό ο αστυνομικός μάρτυρας στο δικαστήριο και προκλήθηκε μεγάλη ένταση».

Σε μικρά μέρη όπου γνωρίζονται όλοι, όπως στην περίπτωση της Μακρινίτσας, η παρεμβατικότητα των αστυνομικών ξεπερνά τα καθήκοντά τους στις υποθέσεις ενδοοικογενειακής βίας, εξηγεί η δικηγόρος της οικογένειας Τσάπα: «Οι αστυνομικοί παίζουν τον ρόλο των ψυχολόγων και προσπαθούν να καθησυχάσουν τους συζύγους, χωρίς να καταλαβαίνουν το μέγεθος της σοβαρότητας. Η κοπέλα, δυστυχώς, ό,τι και να έκανε, μα ό,τι και να έκανε, έπεσε στο κενό! Ηταν σαν να υπήρχε ένα θρίλερ που ξέρεις πώς θα τελειώσει. Φωτογραφίες τις προηγούμενες μέρες του φονικού έδειχναν που την έσπασε στο ξύλο, με μαυρισμένο μάτι. Την έβριζε, την κλείδωνε, ατελείωτη βία. Δύο χρόνια συνέβαιναν αυτά. Είχε χτυπήσει στο παρελθόν ξανά τον αδελφό και τους γονείς. Επί δύο χρόνια υπήρχε μια συστηματική κάλυψη. Εδειχναν όλα ότι θα γίνει τραγωδία – και έγινε».

Τα αίτια ενός προδιαγεγραμμένου εγκλήματος

Οπως προκύπτει από τη διασυνοριακή έρευνα δεδομένων που πραγματοποίησε το Μεσογειακό Ινστιτούτο Ερευνητικής Δημοσιογραφίας (MIIR) στο πλαίσιο του Ευρωπαϊκού Δικτύου Δημοσιογραφίας Δεδομένων (EDJNet) μαζί με 18 συνολικά ευρωπαϊκούς δημοσιογραφικούς οργανισμούς με στόχο τη συγκέντρωση επικαιροποιημένων στοιχείων για την έκταση της έμφυλης βίας στην Ευρώπη, στην Ελλάδα η περίοδος της πανδημίας χαρακτηρίστηκε από την τρομακτική αύξηση κατά 110,2% στα θύματα σωματικής βίας το 2020 και κατά 90,4% το 2021, αφού το 2020 είχαν καταγραφεί 3.609 θύματα σωματικής βίας, που έφτασαν τα 6.873 το 2021. Στο ίδιο διάστημα τα θύματα ψυχολογικής βίας αυξήθηκαν από 2.906 σε 5.350, ενώ τα θύματα σεξουαλικής βίας από 69 σε 141. Ανάλογα περιστατικά σωματικής, σεξουαλικής, οικονομικής και ψυχολογικής βίας αντιμετώπισαν χιλιάδες γυναίκες στην Ευρώπη.

Στην Ελλάδα η έξαρση των εγκλημάτων ενδοοικογενειακής βίας και των γυναικοκτονιών οδήγησαν τον Νοέμβριο του 2021 τον εισαγγελέα του Αρείου Πάγου, Βασίλη Πλιώτα, να αποστείλει εγκύκλιο με την οποία καλούσε τους εισαγγελείς να παρεμβαίνουν άμεσα προκειμένου, στο πλαίσιο του αυτοφώρου, να κινούνται οι διαδικασίες για τη σύλληψη των δραστών εγκλημάτων ενδοοικογενειακής βίας και οι συναφείς ποινικές υποθέσεις να εκδικάζονται κατά προτεραιότητα, ώστε να αποφεύγεται η αναβολή εκδίκασής τους. 

Μάλιστα έκανε ρητή αναφορά στον όρο «γυναικοκτονία», θέτοντας με τον τρόπο αυτό για πρώτη φορά ως ανώτατος εισαγγελικός λειτουργός ζήτημα νομικής θεμελίωσής του. Ζητούσε ακόμη να υποστηρίζονται τα θύματα ενδοοικογενειακής βίας στην καταγγελία της βίαιης σε βάρος τους συμπεριφοράς. Δηλαδή ζήτησε από τους/τις Εισαγγελείς να εφαρμόζουν τον νόμο για την αντιμετώπιση της ενδοοικογενειακής βίας (Ν. 3500/2006), ο οποίος ισχύει στη χώρα μας από τον Ιανουάριο 2007.

Παρά την εγκύκλιο Πλιώτα στην πράξη η παροχή προστασίας και η απονομή δικαιοσύνης δεν κινούνται όσο γρήγορα πρέπει.

Η Κική Πετρουλάκη, ψυχολόγος και πρόεδρος του Δ.Σ. του Ευρωπαϊκού Δικτύου κατά της Βίας, τονίζει στο MIIR πως ένας δράστης, όπως στην περίπτωση της Μακρινίτσας, «στην πραγματικότητα δε θα μείνει μέσα, γιατί οι Αρχές, πριν συμβεί η γυναικοκτονία, τείνουν να εκλαμβάνουν την ενδοοικογενειακή βία ως “ένα καβγά στο ζευγάρι” και όχι ως το σοβαρό έγκλημα που είναι. Ακριβώς αυτός είναι ο λόγος που, ακόμα και όταν εκδίδονται περιοριστικοί όροι ή ασφαλιστικά μέτρα, κανείς δεν παρακολουθεί την τήρησή τους ούτε τιμωρεί την παραβίασή τους. Κι έτσι, οι επιζώσες και τα παιδιά τους όχι μόνο δεν λαμβάνουν την προστασία που δικαιούνται, αλλά συχνά εκτίθενται σε ακόμα μεγαλύτερο κίνδυνο. Κανείς δεν παρακολουθεί τους περιοριστικούς όρους. Αυτή τη στιγμή περιμένουμε περιοριστικούς όρους για μια μητέρα και ένα παιδί έναν μήνα. Δεν ξέρουμε καν αν έχει ανοιχτεί η δικογραφία στην Εισαγγελία».

Στην ενδοοικογενειακή βία τα περισσότερα εγκλήματα -εκτός του βιασμού και της ανθρωποκτονίας- είναι πλημμελήματα, εξηγεί η Κική Πετρουλάκη, γεγονός που σημαίνει ότι δίνονται μικρές ποινές με αναστολή. «Το θέμα είναι να συλλάβει η Αστυνομία τον δράστη και να τον τιμωρήσει άμεσα η επόμενη αρχή, όχι να συλλάβει η Αστυνομία, να αφήσει η Εισαγγελέας και μέσα σε 2 ώρες να ξαναγυρίσει ο δράστης στο σπίτι. Έχει μεγάλη ευθύνη το σύστημα όταν βλέπει ότι ο δράστης έχει και άλλες προηγούμενες καταγγελίες και αδρανεί. Η ενδοοικογενειακή και η σεξουαλική βία δεν είναι ποτέ μεμονωμένο περιστατικό, επαναλαμβάνεται –με τα ίδια και με διαφορετικά θύματα. Αυτό είναι και ένα θέμα που και η Ευρώπη συζητά τα τελευταία χρόνια, το επαναλαμβανόμενο μοτίβο ως παράγοντας κινδύνου -υπάρχει και στη Σύμβαση της Κωνσταντινούπολης (Ν. 4531/2018) που θέτει κριτήρια για την πρόληψη της βίας κατά των γυναικών και της ενδοοικογενειακής βίας στην Ε.Ε.- αποτελεί επιβαρυντική περίσταση και θα έπρεπε κάπως να χτυπά καμπανάκια στην Αστυνομία και στην Εισαγγελία να αντιδρούν πιο γρήγορα. Το να μπει κάποιος στη φυλακή για πλημμέλημα σχεδόν αποκλείεται, ακόμη και αν έχει τέσσερις καταδίκες στη σειρά. Αλλά και πάλι να έμπαιναν στη φυλακή δεν θεωρώ ότι θα λυνόταν το πρόβλημα της ενδοοικογενειακής βίας».

Σύμφωνα με την έμπειρη ψυχολόγο που έχει κληθεί να βοηθήσει και να συμβουλεύσει πολλές γυναίκες-θύματα ενδοοικογενειακής/συντροφικής βίας στη χώρα μας, αυτό που χρειάζεται είναι αυστηρά μέτρα που άμεσα θα αφαιρούν από τον δράστη την δυνατότητα να ελέγχει τη ζωή των θυμάτων του, σε συνδυασμό με συστηματική επιτήρηση της ασφάλειας των επιζωσών και των παιδιών τους. 

Η Σύμβαση της Κωνσταντινούπολης περιλαμβάνει πολλές τέτοιες προβλέψεις για την προστασία των επιζωσών ενδοοικογενειακής βίας και των παιδιών που κακοποιούνται άμεσα και/ή εκτίθενται στην κακοποίηση της μητέρας τους τις οποίες, δυστυχώς, η χώρα μας επιλέγει να μην εφαρμόζει ή ακόμα και να παραβιάζει δια νόμου (Ν.4800/2021). Ενδεικτικά αναφέρονται τα άρθρα 26, 31 και 45 που στοχεύουν στην προστασία των παιδιών και τα άρθρα 48, 51, 52, 53 και 56 που εστιάζουν στην αξιολόγηση και διαχείριση κινδύνου με στόχο την πρόληψη της επαναθυματοποίησης. «Η αποτελεσματική εφαρμογή αυτών και άλλων προβλέψεων της Σύμβασης απαιτεί, για κάθε υπόθεση ενδοοικογενειακής βίας που αναφέρεται ή καταγγέλλεται την ειλικρινή, άμεση και συντονισμένη, διατομεακή ανταπόκριση αστυνομίας, δικαιοσύνης και υπηρεσιών υποστήριξης (εξειδικευμένων και γενικών), την οποία επιχειρεί να σχεδιάσει το Ευρωπαϊκό Δίκτυο κατά της Βίας μαζί με όλες τις αρμόδιες Αρχές και Φορείς, στο πλαίσιο του προγράμματος συνεργασίας Ελλάδας-Ισλανδίας “ACF Έργου GR_IS_UnitedForDVSurvivors”», εξηγεί η Κική Πετρουλάκη και, προσθέτει: «Στο τέλος του 2023 θα δούμε εάν η προστασία γυναικών και παιδιών από την ενδοοικογενειακή βία και η μείωση των γυναικοκτονιών αποτελεί πράγματι πολιτική βούληση και προτεραιότητα ή εάν το μόνο που ενδιαφέρει την χώρα μας είναι να μην ‘ακούγεται’ πως παραβιάζουμε την Ευρωπαϊκή και Διεθνή Νομοθεσία και τα ανθρώπινα δικαιώματα των επιζωσών ενδοοικογενειακής βίας και των παιδιών τους…» 

 

Μεταξύ των δεδομένων που αναλύθηκαν στο πλαίσιο της έρευνας του MIIR ήταν και ο αριθμός διώξεων, καταδικαστικών αποφάσεων και φυλακίσεων των δραστών ενδοοικογενειακής βίας, προκειμένου να υπάρξει μια σχετική εκτίμηση της σχέσης διώξεων και φυλακίσεων για άντρες δράστες ενδοοικογενειακής βίας κατά γυναικών. Από τα διαθέσιμα στοιχεία που συλλέχθηκαν στην Ελλάδα για το 2020 εκτιμάται ότι συγκριτικά με τον αριθμό δραστών ενδοοικογενειακής βίας κατά γυναικών (4.436) το ποσοστό διώξεων φτάνει στο 70,6% (3.132). Οι καταδίκες αγγίζουν το 20,9% των διώξεων, ενώ το ποσοστό των φυλακίσεων υπολογίζεται στο 13,7% των καταδικαστικών αποφάσεων. Ωστόσο, συγκρίνοντας τον αριθμό των δραστών με εκείνο των αντρών που φυλακίστηκαν, εκτιμάται ότι για κάθε 100 δράστες που καταγράφηκαν το 2020 μόλις 2 φυλακίστηκαν. Συνολικά δηλαδή μόλις το 2% των δραστών που άσκησαν βία κατά γυναικών συντρόφων τους φυλακίστηκε.

Αξίζει να αναφερθεί ότι είναι πιθανό να υπάρχουν παρεκκλίσεις στα δεδομένα και ότι τα ποσοστά αυτά είναι απολύτως ενδεικτικά και υπερεκτιμημένα, καθώς οι ποινικές διώξεις που ασκήθηκαν το 2020 αφορούν και υποθέσεις που καταγγέλθηκαν το 2019 ή και το 2018. Ωστόσο αποτελούν μια σχετική εκτίμηση της σχέσης μεταξύ διώξεων και φυλακίσεων των ανδρών δραστών εγκλημάτων βίας κατά γυναικών σε ένα συγκεκριμένο χρονικό διάστημα και ερμηνεύονται ως δείκτης μιας τάσης.  Με παρόμοιο συλλογισμό αξίζει να υπολογιστεί το ποσοστό των υποθέσεων όπου η ποινική δίωξη έπαυσε επειδή υπήχθησαν σε ποινική διαμεσολάβηση (21,7% και 33,4% των ποινικών διώξεων του 2020 και 2021 αντίστοιχα) καθώς και το ποσοστό των υποθέσεων για τις οποίες εκδόθηκαν περιοριστικοί όροι, το οποίο κυμαίνεται από 0,6% – 1,6% επί των ποινικών διώξεων που ασκήθηκαν κατά τα έτη 2016-2020.

Κατά μέσο όρο λοιπόν μόνο το 3% των αντρών που διώκονταν για ενδοοικογενειακή βία στην Ελλάδα και το 5% στη Σλοβενία κατέληγαν στη φυλακή ετησίως την περίοδο 2016-2021. Αντίθετα, στην Ισπανία το μέσο ετήσιο ποσοστό των αντρών που διώχθηκαν για ενδοοικογενειακή βία και κατέληξαν στη φυλακή ήταν 30% αντίστοιχα.

Οι ποινές και η αναγνώριση της γυναικοκτονίας

Η ελληνική κυβέρνηση πρόσφατα προχώρησε στην αυστηροποίηση των ποινών και του πλαισίου έκτισής τους για τους δράστες εγκλημάτων ενδοοικογενειακής βίας. Είναι αυτή όμως η λύση;

«Η αυστηροποίηση των ποινών όχι μόνο δεν είναι πανάκεια, αλλά φαίνεται και ατελέσφορη. Αυτό δεν σημαίνει ότι η ποινή δεν θα πρέπει να είναι ανάλογη με τη βαρύτητα της πράξης, αλλά ότι από μόνη της μια αυστηρή ποινή δεν αρκεί για να αποτρέψει τον δράστη ή για να επιβεβαιώσει την εμπιστοσύνη των πολιτών στους θεσμούς και την απονομή δικαιοσύνης» εξηγεί η Χαρά Χιόνη-Χότουμαν, δικηγόρος στο Κέντρο για τα Εμφυλα Δικαιώματα και την Ισότητα «Διοτίμα». Τονίζει επίσης ότι η μη σωστή εφαρμογή του ποινικού πλαισίου κινδυνεύει να καταστήσει «την ποινική απόκριση κενό γράμμα» και προσθέτει ότι η συχνότητα του φαινομένου των γυναικοκτονιών δείχνει πως η Ελλάδα είναι αναγκαίο να επανεκτιμήσει την απόκρισή της στα εγκλήματα βίας κατά των γυναικών μέσω της αναγνώρισης των γυναικοκτονιών. Επισημαίνει ωστόσο πως πρέπει άμεσα «να επικαιροποιηθούν τα εργαλεία προστασίας μέσω, για παράδειγμα, αυστηροποίησης του πλαισίου γι’ αυτούς που παραβιάζουν αποφάσεις οι οποίες σκοπό έχουν να προστατέψουν το θύμα και να προλάβουν την τέλεση εγκλημάτων βίας».

Με άρθρο του τον περασμένο Οκτώβριο ο πρωθυπουργός Κυριάκος Μητσοτάκης κατέστησε σαφές πως δεν είχε πρόθεση νομικής αναγνώρισης της γυναικοκτονίας στην Ελλάδα, αλλά υποσχόταν πως θα κάνει ό,τι είναι δυνατόν προκειμένου να περιοριστεί το φαινόμενο. Μεταξύ άλλων αναφέρθηκε στην ίδρυση 18 αστυνομικών «Γραφείων Αντιμετώπισης Ενδοοικογενειακής Βίας», επιφορτισμένων με τη διαχείριση των περιστατικών και την παροχή πληροφοριών σε θύματα. Και εκεί όμως έχουν αναφερθεί περιπτώσεις υποστελέχωσης, αλλά και συμπεριφορές από στελέχη που αποθάρρυναν τις γυναίκες από το να καταγγείλουν.

«Γίνονται συνεχώς εκπαιδεύσεις των αστυνομικών για την καλύτερη διαχείριση των περιστατικών έμφυλης και ενδοοικογενειακής βίας» υποστηρίζει η υφυπουργός για τη Δημογραφική Πολιτική και την Οικογένεια, Μαρία Συρεγγέλα, προσθέτοντας πως για την πρόληψη και την αποτροπή της βίας κατά των γυναικών το νομοθετικό πλαίσιο μπορεί να συμβάλει μόνο κατά ένα μέρος. Σε ό,τι έχει να κάνει με τη νομική κατοχύρωση όμως της γυναικοκτονίας, αναφέρει ότι «το θέμα δεν είναι πώς θα ονομάσουμε αυτά τα εγκλήματα κατά των γυναικών αλλά το πιο σημαντικό είναι να εστιάσουμε στην πρόληψη των φαινομένων και να δώσουμε ένα τέλος στις νοοτροπίες που επιτρέπουν κακοποιητικές συμπεριφορές».

Στην Κύπρο, όπου η γυναικοκτονία αναγνωρίστηκε τον Ιούλιο του 2022 ως ιδιώνυμο αδίκημα έπειτα από εισήγηση της προέδρου της Κυπριακής Βουλής, Αννίτας Δημητρίου, η εικόνα είναι διαφορετική. 

Μιλώντας στο MIIR η κα. Δημητρίου, η οποία είναι και η πρώτη γυναίκα στη θέση αυτή στην Κύπρο, αναφέρει πως ο όρος δεν αναιρεί τον όρο ανθρωποκτονία, αλλά επιδρά συμπληρωματικά και ενισχυτικά. «Οφείλουμε καταρχάς να λέμε τα πράγματα με το όνομά τους, για να μπορέσουμε να επιτύχουμε την αποτελεσματική αντιμετώπισή τους. Γι’ αυτόν τον λόγο ακριβώς επιμένουμε στη σημαντικότητα του όρου γυναικοκτονία, γιατί κωδικοποιεί, νοηματοδοτεί και ονοματίζει την πιο ακραία μορφή έμφυλης βίας – και κάθε σύγχρονη κοινωνία που σέβεται τον εαυτό της οφείλει να παραδεχτεί ότι τα θύματα της ενδοοικογενειακής και σεξουαλικής βίας, τα θύματα μισογυνισμού, τα θύματα άσκησης βίας από ερωτικό σύντροφο, τα θύματα εγκλημάτων “τιμής” ή για θρησκευτικές πεποιθήσεις είναι γυναίκες και όχι άντρες. Ως εκ τούτου η θέσπιση της γυναικοκτονίας ως ιδιώνυμου αδικήματος -έναντι του εγκλήματος του κοινού Ποινικού Δικαίου της ανθρωποκτονίας- δίνει έμφαση στην ένταση, στην προέλευση και στην αιτία του εγκλήματος. Υπάρχει συνεπώς ανάγκη νομικού διαχωρισμού. Παράλληλα προστίθεται στην εργαλειοθήκη για την εξάλειψη του φαινομένου ακόμη μία πολύτιμη παράμετρος: η δυνατότητα μιας επίσημης καταγραφής των γυναικοκτονιών».

Όπως έδειξε και η έρευνα του MIIR, υπάρχει ένα σημαντικό πανευρωπαϊκό κενό δεδομένων ως προς τον πραγματικό αριθμό των γυναικοκτονιών πρωτίστως, αλλά και των γυναικών θυμάτων σωματικής, σεξουαλικής, ψυχολογικής και οικονομικής βίας. Υπάρχει επίσης σημαντικό κενό ως προς τον πραγματικό αριθμό των δραστών αυτών των εγκλημάτων. Σε Ελλάδα και Ευρώπη ειδικοί, γυναικείες οργανώσεις και συλλογικότητες που τάσσονται υπέρ της αναγνώρισης της γυναικοκτονίας ως ιδιώνυμου αδικήματος τονίζουν πως είναι ίσως ο μόνος τρόπος να μπει φρένο στην υποκαταγραφή των εγκλημάτων που σκοτώνουν και πληγώνουν χιλιάδες γυναίκες κάθε χρόνο.

Τα δεδομένα που προέκυψαν από την έρευνα, καθώς και τα συμπεράσματα σχετικά με τα θεσμικά κενά στην πρόληψη και υποστήριξη των θυμάτων αλλά και στην απονομή δικαιοσύνης, δείχνουν πως ο ακήρυχτος πόλεμος κατά των γυναικών στην Ευρώπη δεν πρόκειται να σταματήσει εάν πολίτες και πολιτικοί δεν κοιτάξουν κατάματα το πρόβλημα και δεν επενδύσουν οικονομικά και ποιοτικά στην ενίσχυση του συστήματος προστασίας γυναικών και ευάλωτων ομάδων, στην εφαρμογή των νόμων και στη συστηματική εκπαίδευση των νέων γύρω από ζητήματα ισότητας των φύλων και σεξουαλικών σχέσεων. Είναι αυτό ίσως και ένας μικρός φόρος τιμής προς τις γυναίκες που έχασαν μέχρι τώρα τη ζωή τους εξαιτίας εγκλημάτων που θα μπορούσαν να είχαν αποφευχθεί.

 

Η διασυνοριακή έρευνα δεδομένων οργανώθηκε και συντονίστηκε από το Μεσογειακό Ινστιτούτο Ερευνητικής Δημοσιογραφίας (MIIR.gr – Mediterranean Institute for Investigative Reporting) στο πλαίσιο του Ευρωπαϊκού Δικτύου Δημοσιογραφίας Δεδομένων (EDJNet – European Data Journalism Network). H ανάλυση & οπτικοποίηση των δεδομένων υλοποιήθηκε από το iMΕdD Lab (incubator for Media Education and Development). Στις οπτικοποιήσεις για αυτό το άρθρο συνέβαλε η Κορίνα Πετρίδη.

Στην έρευνα που διεξήχθη από τον Οκτώβριο 2022 ως τον Φεβρουάριο 2023 συμμετείχαν ακόμη 14 μέλη του EDJNet: Deutsche Welle (Γερμανία), Openpolis, OBC Transeuropa (Ιταλία), Civio, El Confidencial (Ισπανία), Divergente(Πορτογαλία), CINS (Σερβία), Pod črto (Σλοβενία), BIQdata/Gazeta Wyborcza, Frontstory.pl (Πολωνία), Deník Referendum (Τσεχία), EUrologus/HVG(Ουγγαρία), PressOne (Ρουμανία), Journalism++ (Σουηδία). Στην έρευνα συνέβαλαν επίσης με δεδομένα οι δημοσιογραφικές ομάδες: Noteworthy(Ιρλανδία), Investigace (Τσεχία) και Atlatszo (Ουγγαρία).

Η έρευνα δημοσιεύθηκε σε τρία μέρη στo miir.gr και την ΕφΣυν. 

Δείτε εδώ το 1ο μέρος της έρευνας:

Γυναικοκτονίες και αύξηση της βίας κατά των γυναικών στην Ευρώπη στον καιρό της πανδημίας.

Δείτε εδώ το 2ο μέρος της έρευνας:  

Εγκλωβισμένες στον λαβύρινθο της ενδοοικογενειακής βίας

Προκαταβολή ποινής η προφυλάκιση

Ο σταθερά μεγάλος αριθμός προφυλακισμένων γεννά εύλογα το ερώτημα γιατί αυτό συμβαίνει. «Στην Ελλάδα η προσωρινή κράτηση λειτουργεί πολλές φορές ως προκαταβολή ποινής, μολονότι το στοιχείο αυτό ασφαλώς και δεν αναφέρεται στο νόμο» εξηγεί στο MIIR ο Κώστας Κοσμάτος, καθηγητής Εγκληματολογίας στο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης. «Έτσι, όταν πρόκειται για ένα σοβαρό έγκλημα, η βαρύτητα της πράξης, μολονότι ο νομοθέτης λέει πως μόνο αυτή δεν αρκεί, τις περισσότερες φορές αποτελεί το κρίσιμο και πολλές φορές αποφασιστικό κριτήριο που χρησιμοποιείται για την επιβολή προσωρινής κράτησης».

Η χειρότερη επίδοση της δεκαετίας σημειώθηκε τη διετία 2012-2013, με το 34% και 34,6% αντίστοιχα των φυλακισμένων όλης της χώρας να είναι σε καθεστώς προσωρινής κράτησης. Ο μέσος όρος των προφυλακισμένων τη δεκαετία 2010-2020 άγγιξε στην Ελλάδα το 30%.

Στη χρήση του μέτρου της προφυλάκισης ως «προκαταβολή ποινής» αναφέρεται και ο καθηγητής Σωφρονιστικής Πολιτικής στο Πανεπιστήμιο της Θράκης, Νικόλαος Κουλούρης, «καθώς γίνεται μια εκτίμηση από εισαγγελείς και ανακριτές, που βασίζονται, κατά τον νόμο, στην ύπαρξη ισχυρών, “σοβαρών” ενδείξεων, ότι την πράξη για την οποία κατηγορείται κάποιος την έχει τελέσει και είναι ένοχος γι’ αυτήν. Πρόκειται για μια προδικαστική κρίση περί ενοχής, που μπορεί να προκαταλαμβάνει και τους δικαστές. Οι τελευταίοι βλέπουν ποιο κατηγορούμενο πρόσωπο έρχεται στη δίκη ελεύθερο ή με περιοριστικούς όρους, ή αν μετάγεται ως προσωρινά κρατούμενος/-η από τη φυλακή. Όταν συμβαίνει αυτό, δύσκολα περνάει απαρατήρητο, ακριβώς λόγω και των προϋποθέσεων που προβλέπονται στον Κώδικα Ποινικής Δικονομίας για την προσωρινή κράτηση. Προϋποθέσεων που, εκτός από την πιθανολόγηση της ενοχής, αφορούν και την κοινωνική και ποινική κατάσταση των κατηγορουμένων, δηλαδή την έλλειψη γνωστής διαμονής, το ποινικό ιστορικό τους, την επικινδυνότητά τους για τέλεση άλλων αξιόποινων πράξεων και γενικά ό,τι κρίνεται από τους λειτουργούς της δικαιοσύνης πως δείχνει διάθεση αποφυγής της απονομής της και προηγούμενες δικαστικές εμπλοκές».

Η προφυλάκιση είναι ένα από τα τρία περιοριστικά μέτρα που δύναται να αποφασίσουν οι δικαστικές αρχές για έναν κατηγορούμενο εν όψει της δίκης. Τα άλλα δύο είναι οι γνωστοί περιοριστικοί όροι (πχ, παρουσία στο τμήμα 1 φορά το μήνα, απαγόρευση εξόδου από τη χώρα, κτλ) και ο κατ’ οίκον περιορισμός με μέσα ηλεκτρονικής επιτήρησης, το περίφημο βραχιολάκι. Πότε και υπό ποιες προϋποθέσεις όμως μπορούν να αποφασίζουν οι δικαστές το μέτρο της προφυλάκισης;

Σύμφωνα με τον Κώδικα Ποινικής Δικονομίας, η προσωρινή κράτηση μπορεί να επιβληθεί στην περίπτωση κακουργήματος, όταν για τον κατηγορούμενο υπάρχουν σοβαρές ενδείξεις ενοχής, με σκοπό να αποτραπεί η τέλεση νέων εγκλημάτων ή η φυγοδικία. Η προσωρινή κράτηση επιβάλλεται εφόσον αιτιολογημένα κριθεί ότι δεν επαρκούν οι περιοριστικοί όροι ή ο κατ’ οίκον περιορισμός με ηλεκτρονική επιτήρηση (βραχιολάκι), και ο κατηγορούμενος δεν έχει γνωστή διαμονή ή έχει κάνει προπαρασκευαστικές ενέργειες διαφυγής.

Το ανώτερο όριο διάρκειας προφυλάκισης για το ίδιο έγκλημα είναι ένα έτος, και «σε εντελώς εξαιρετικές περιστάσεις», όπως περιγράφει ο ΚΠΔ, μπορεί να παραταθεί κατά ένα ακόμη εξάμηνο και εφόσον πρόκειται για κατηγορία που επισείει ισόβια κάθειρξη ή ανώτατο όριο ποινής τα 15 χρόνια. Όμως, ακόμη και το 18μήνο ανώτατο όριο προφυλάκισης (και συνταγματικά κατοχυρωμένο) μπορεί να «σπάσει» και να επεκταθεί κατ’ ένα ακόμη έτος, εφόσον ασκηθεί νέα ποινική δίωξη για άλλη πράξη μέσα στους τρεις τελευταίους μήνες πριν από την πάροδο του 18μηνου.

Οι προϋποθέσεις του νόμου ή η απαξία της πράξης δεν είναι τα μόνα που καθοδηγούν τη δικαστική κρίση. Η απόφαση μιας προφυλάκισης υπογραμμίζει ο Κοσμάτος «συνδέεται ακόμη και με τη θεατότητα μιας υπόθεσης, δηλαδή την προβολή της υπόθεσης από τα Μέσα Μαζικής Ενημέρωσης και την απήχησή της στην κοινή γνώμη. Νομίζω ότι πάντα  η πίεση του κοινού είναι σε θέση να επηρεάζει ως ένα βαθμό τη σχετική κρίση».  

Από την άλλη, πολλές φορές τα δικαστικά όργανα, τονίζει ο Κουλούρης, «έχοντας μια γενικότερη εικόνα του τι σημαίνει επικίνδυνος εγκληματίας, έχουν μια δυσμενή διακριτική μεταχείριση σε βάρος ανθρώπων που ανήκουν σε συγκεκριμένες κοινωνικές ομάδες. Υπάρχουν δηλαδή κάποιοι εξωνομικοί παράγοντες που επηρεάζουν τη δικαστική κρίση. Αν π.χ. το κατηγορούμενο πρόσωπο είναι αλλοδαπός/ή και μάλιστα μετανάστης/-ρια, χρήστης/-ρια εξαρτησιογόνων ουσιών που εμπλέκεται και στη διακίνησή τους δρώντας στον δρόμο, η κρίση περί ανεπάρκειας άλλων, πιο ήπιων περιοριστικών μέτρων, για την εξασφάλιση της παρουσίας του/της στη δίκη, που οδηγεί στην επιβολή προσωρινής κράτησης, διαμορφώνεται πιο εύκολα σε σύγκριση με ένα ημεδαπό, ευκατάστατο πρόσωπο που κατηγορείται για ένα οικονομικό έγκλημα. Οι λειτουργοί της δικαιοσύνης θα υποστηρίξουν ότι στην πρώτη κατηγορία περιπτώσεων είναι υπαρκτός και μεγαλύτερος ο κίνδυνος φυγής, ωστόσο, η εγκληματολογική ανάγνωση λέει ότι ορισμένα κοινωνικά χαρακτηριστικά των κατηγορουμένων δημιουργούν μια ασυνείδητη προκατάληψη που αποτυπώνεται και στις κρίσεις τους περί της επιβολής ή μη προσωρινής κράτησης».

Τα δεδομένα της έκθεσης του Συμβουλίου επιβεβαιώνουν πλήρως τον Κουλούρη. Σύμφωνα με αυτά, σε σύνολο 2662 προφυλακισμένων το 2021, οι αλλοδαποί κρατούμενοι ανέρχονται σε 1718 και οι ημεδαποί σε  944. Ποσοστό δηλαδή 64,5% των προφυλακισμένων είναι αλλοδαποί.

«Πρόκειται για την αποτύπωση σε αριθμούς της εγκληματοποίησης της φτώχειας και της μετανάστευσης» σχολιάζει ο πολύπειρος δικηγόρος και πρώην μέλος του ΔΣ του Δικηγορικού Συλλόγου Αθηνών, Κώστας Παπαδάκης, προσθέτοντας, ότι «οι ξενοφοβικές προκαταλήψεις συμβάλλουν στη δυσμενέστερη διακριτική μεταχείριση του πληθυσμού των αλλοδαπών και τους οδηγούν αβλεπεί σε προσωρινή κράτηση. Οι άνθρωποι αυτοί συχνά αντιμετωπίζονται ως πολίτες γ’ κατηγορίας, εξωθούνται σε απολογίες στην ανάκριση και σε δίκη χωρίς να καταλαβαίνουν πολλά-πολλά από τις δικογραφίες, με έναν μεταφραστή μάλιστα ο οποίος πολλές φορές μεταφράζει όχι στη μητρική τους, αλλά σε μια ενδιάμεση, στα αγγλικά».

Πάνω από έναν χρόνο φυλακή μέχρι να διεξαχθεί η δίκη

Υπάρχει ωστόσο ένα ακόμη αξιομνημόνευτο στοιχείο που όχι μόνο διαφοροποιεί επί τα χείρω τη χώρα μας σε σχέση με άλλες ευρωπαϊκές χώρες, αλλά φανερώνει περαιτέρω πόσο ριζωμένο ως καθεστώς προκαταβολικής τιμωρίας είναι το μέτρο της προφυλάκισης στο ελληνικό ποινικό σύστημα. Σύμφωνα με την ανάλυση των δεδομένων της έκθεσης του Συμβουλίου της Ευρώπης, η Ελλάδα εμφανίζει μέση διάρκεια προσωρινής κράτησης τους 13,2 μήνες, όταν η αντίστοιχη μέση διάρκεια στην Ευρώπη (european median) είναι 4,5 μήνες. Μεταξύ μάλιστα των χωρών της ΕΕ για τις οποίες είναι διαθέσιμο το στοιχείο, η Ελλάδα έρχεται πρώτη και ακολουθούν η Πορτογαλία με μέση διάρκεια 11,3 μήνες και η Ιταλία με 7,6 μήνες.  

Η μόνη χώρα στην Ευρώπη που ξεπερνάει την Ελλάδα (αλλά είναι εκτός ΕΕ), είναι η Σερβία με μέση διάρκεια προφυλάκισης 17,9 μήνες.

«Ο ανώτατος χρόνος που επιτρέπεται να διαρκεί η προσωρινή κράτηση σύμφωνα με το Σύνταγμα και τη δικονομική νομοθεσία, δηλαδή οι 18 μήνες, σε συνδυασμό με τη βραδύτητα απονομής της ποινικής δικαιοσύνης αποτελούν ένα πλαίσιο που διευκολύνει τον παρατεταμένο χρόνο παραμονής στη φυλακή μέχρι να διεξαχθεί η δίκη, σε καθεστώς υποδικίας», εξηγεί ο Κουλούρης για τα ευρήματα της έκθεσης. 

Το ίδιο αναφέρει και ο Κοσμάτος υπογραμμίζοντας ότι «σίγουρα έχει σχέση με τον αργό χρόνο απονομής της ποινικής δικαιοσύνης, και στις πολυπρόσωπες δίκες αυτό είναι ακόμη πιο δύσκολο». Ωστόσο, το θέμα σχετίζεται και με όλο τον ανακριτικό μηχανισμό και τις υποδομές που παρέχονται τόσο υλικά, όσο και σε ανθρώπινο (εξειδικευμένο επιστημονικό) προσωπικό. Για παράδειγμα, σημειώνει, «για να μεταφραστεί ένα έγγραφο της δικογραφίας, πρέπει να σταλεί στο υπ. Εξωτερικών και αυτό μπορεί να πάρει από 2 έως και 6 μήνες. Ή στις υποθέσεις με οικονομικά, τραπεζικά κλπ, στοιχεία θα οριστεί πραγματογνώμονας από τον πίνακα και θα υποβάλλει την έκθεσή του μετά την πάροδο μηνών, κλπ.  Η ανακριτική διαδικασία δεν είναι μόνο οι καταθέσεις των μαρτύρων και των κατηγορούμενων. Υπάρχει μια σειρά ενεργειών και ανακριτικών πράξεων, που έχουν σχέση με εργαστήρια, ιατροδικαστές, πραγματογνώμονες, δηλαδή με υπηρεσίες που δεν υπάγονται στη δικαιοδοσία των δικαστηρίων».

Την ίδια στιγμή, η κατάχρηση του μέτρου και η μεγάλη παραμονή στη φυλακή πριν από τη δίκη, όπως είναι εύλογο, έχουν και έναν παράπλευρο αντίκτυπο στο χρόνιο πρόβλημα υπερπληθυσμού των ελληνικών φυλακών, επιτείνοντας τις συνθήκες συνωστισμού. Αυτές δεν αμβλύνθηκαν ούτε την περίοδο της Covid-19, καθώς το ελληνικό κράτος -σε αντίθεση με τις περισσότερες ευρωπαϊκές χώρες- δεν προχώρησε σε κανένα μέτρο αποσυμφόρησης, όπως απέδειξε η έρευνα του MIIR σε συνεργασία με το iMEdD για τη διάδοση της Covid-19 στις ελληνικές φυλακές. Αντίθετα, μάλιστα, αυξήθηκε ο πληθυσμός των φυλακών την ίδια περίοδο καταγράφοντας το 2021 αύξηση 3,6% σε σχέση με το 2020.  Την ίδια στιγμή, η πληρότητα με βάση τη συγκριτική ανάλυση πραγματικού πληθυσμού κρατουμένων και θέσεων σε κάθε ίδρυμα, ξεπέρασε το 111%, εμφανίζοντας υπερπληθυσμό με 111,4 κρατούμενους ανά 100 θέσεις, επίδοση που είναι η δεύτερη χειρότερη στην ΕΕ μετά τη Ρουμανία.

Προφυλακισμένος επτά μήνες για επεισόδια σε διαδήλωση παρότι την ίδια ώρα έπαιζε μπάσκετ

Τα κριτήρια βάσει των οποίων συχνά εισαγγελείς και ανακριτές επιλέγουν για να προχωρήσουν σε προσωρινή κράτηση ή μη, προκαλούν κατά διαστήματα το δημόσιο αίσθημα, όχι μόνο για την επιλεκτικότητα που αυτά παρουσιάζουν, αλλά και για την άδικη μεταχείριση που μπορεί να επιφέρουν σε κατηγορούμενους, οι οποίοι αποδεικνύονται αθώοι, ωστόσο, έχουν υποστεί τη στέρηση της ελευθερίας τους και πολλαπλές άλλες συνέπειες.

Εμβληματικό πρόσφατο παράδειγμα συνιστά η άδικη προφυλάκιση για 7 ολόκληρους μήνες του 30χρονου Αλέξανδρου Μ. (σ.σ. αποκαλούμενου στα ΜΜΕ και ως «Ινδιάνου») μετά από τη μαζική διαδήλωση τον Μάρτιο του 2021 στη Νέα Σμύρνη ενάντια στην αστυνομική βία. Η πορεία περιλάμβανε εκτεταμένες συγκρούσεις μεταξύ διαδηλωτών και αστυνομικών δυνάμεων, κατά τη διάρκεια των οποίων ένας εποχούμενος αστυνομικός δέχθηκε επίθεση, η οποία καταγράφηκε από τις κάμερες. Το ίδιο βράδυ ο πρωθυπουργός Κ. Μητσοτάκης προέβη σε διάγγελμα για τον τραυματισμό του αστυνομικού (όχι όμως και για τις καταγεγραμμένες βιαιότητες των αστυνομικών υπαλλήλων). Τρεις ημέρες αργότερα συνελήφθη έξω από την εργασία του ο Αλέξανδρος Μ.

«Ο Αλέξανδρος ήταν ο ορισμός του εξιλαστήριου θύματος προκειμένου να φανεί στην κοινή γνώμη ότι βρέθηκε ο ένοχος», μας λέει ο συνήγορός του, Παύλος Σαράκης. Την ημέρα και την ώρα που υποτίθεται ότι βιαιοπραγούσε κατά του εποχούμενου αστυνομικού, ο ίδιος έπαιζε μπάσκετ σε γειτονιά της Ελευσίνας, μια περιοχή 35 λεπτά (χωρίς κίνηση) με το αυτοκίνητο από το σημείο των συγκρούσεων. Το γεγονός  αποδείχθηκε και με βιντεοσκοπικό υλικό που ήταν από την πρώτη στιγμή σε γνώση των ανακριτικών αρχών. Παρόλα αυτά, χρειάστηκε να περάσουν 7 μήνες με στέρηση της ελευθερίας του μέχρι να αποφυλακιστεί, και 14 μήνες μέχρι να απαλλαγεί εντελώς με βούλευμα του Δικαστικού Συμβουλίου Αθηνών.

«Ο Αλέξανδρος, ένας άνθρωπος εξαιρετικά χαμηλών τόνων, ταλαιπωρήθηκε σωματικά και ψυχολογικά αφάνταστα» εξηγεί στο MIIR ο Σαράκης, αφήνοντας αιχμές για πολιτική σκοπιμότητα από την πλευρά της κυβέρνησης και του υπ. Προστασίας του Πολίτη, αλλά και προς τις δικαστικές αρχές ότι οι τελευταίες αποφάσισαν την προφυλάκιση «διότι από την άλλη πλευρά το φερόμενο θύμα ήταν αστυνομικός».

Ένας στους πέντε κρατούμενους σε προληπτική κράτηση στην Ευρώπη

Σύμφωνα με την πρόσφατη έρευνα του Ευρωπαϊκού Δικτύου Δημοσιογραφίας Δεδομένων, μέλος του οποίου είναι και το MIIR, για το θέμα της προφυλάκισης ή προληπτικής κράτησης (pretrial detention) σε πανευρωπαϊκό επίπεδο, ένας στους πέντε κρατούμενους στις ευρωπαϊκές φυλακές βρίσκεται σε αυτό το καθεστώς. Συνολικά 100.000 προφυλακισμένοι βρίσκονταν στα κελιά των ευρωπαϊκών φυλακών το 2021, με τον διάμεσο αριθμό προφυλακισμένων στην Ευρώπη (european median) να είναι στο 21,6%.

Για την ανάλυση χρησιμοποιήθηκε μεθοδολογικά η γενική κατηγορία της έκθεσης του SPACE I «Κρατούμενοι που δεν εκτίουν τελική ποινή», καθώς στην πλειοψηφία των χωρών το νομικό καθεστώς είναι το ίδιο και αρκετές χώρες δεν επιμερίζουν τα δεδομένα τους μεταξύ όλων των κατηγοριών. Για παράδειγμα, η Ελλάδα και η Αυστρία ταυτίζουν τους υπόδικους με την κατηγορία αυτή, ενώ αντίθετα, η Γαλλία  συγκαταλέγει μεν τους υπόδικους, αλλά συμπεριλαμβάνει και ανθρώπους που περιμένουν την έφεση τους όντες φυλακισμένοι, αν και αποτελουν ισχνή μειοψηφία (7%).  

Αναλυτικά, ο αριθμός και τα ποσοστά των κρατούμενων σε καθεστώς προληπτικής κράτησης, ανά κράτος μέλος της ΕΕ, παρατίθεται στον παρακάτω χάρτη, που δημιουργήθηκε από την συνεργαζόμενη με το MIIR ισπανική δημοσιογραφική ομάδα CIVIO στα πλαίσια του EDJNET. 

Τα ανώτατα επιτρεπόμενα νομικά όρια προφυλάκισης ποικίλουν μεταξύ των ευρωπαϊκών κρατών, με αποτέλεσμα να μην μπορούν να εξαχθούν ομογενοποιημένα συμπεράσματα. Ένας κοινός κανόνας, που θεσπίστηκε από την Ευρωπαϊκή Σύμβαση Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων, είναι ότι ένα άτομο που βρίσκεται σε προληπτική κράτηση έχει το δικαίωμα «να δικαστεί εντός εύλογου χρόνου ή να αφεθεί ελεύθερος». Το πρόβλημα είναι ότι ο «εύλογος χρόνος» είναι σχετικός.

Με διαφορετικά συστήματα ποινικής αξιολόγησης, επεκτάσεων και παρατάσεων επί των επιτρεπόμενων ορίων, καθώς και παραλλαγές ανάλογα με το χρόνο του εγκλήματος, ο μέγιστος χρόνος που μπορεί να περάσει ένας κατηγορούμενος προφυλακισμένος (και μερικές φορές ισχύει μόνο για συγκεκριμένα εγκλήματα), είναι έξι μήνες στη Γερμανία και την Κροατία, ένα έτος στην Ιταλία, 18 μήνες στην Ελλάδα και τη Βουλγαρία και από ένα ως τέσσερα χρόνια στην Ουγγαρία, την Ισπανία και τη Γαλλία, ανάλογα με τη βαρύτητα της κατηγορίας.

Στον έλεγχο του Ευρωπαϊκού Δικαστηρίου η προφυλάκιση και διαπόμπευση 27 οροθετικών γυναικών

Aς γυρίσουμε όμως το ρολόι πίσω στον Μάιο του 2012. Είναι το έτος κατά το οποίο η ελληνική αστυνομία, μετά από εντολή των υπουργείων Προστασίας του Πολίτη και Υγείας, προχωρεί σε ένα πογκρόμ συλλήψεων οροθετικών γυναικών στο κέντρο της Αθήνας με την επίκληση λόγων δημοσίας ασφάλειας και υγείας. Εκατοντάδες γυναίκες προσαγάγονται και υποβάλλονται σε εξαναγκαστική ιατρική εξέταση για HIV, 27 εξ αυτών προφυλακίζονται με την κατηγορία της σκοπούμενης βαριάς σωματικής βλάβης γιατί -υποτίθεται- ως εκδιδόμενες διέσπειραν ενσυνείδητα τον ιό, παρότι δεν γνώριζαν  την οροθετικότητά τους, ενώ παράλληλα διαπομπεύονται με δημοσιοποίηση των στοιχείων και των φωτογραφιών τους.

Ακολουθούν και άλλες συλλήψεις, οι οποίες, ωστόσο, δεν οδηγούν στη δημοσιοποίηση των στοιχείων τους, μετά από τη διεθνή κατακραυγή αλλά και την αντίδραση πλήθους ελληνικών φορέων και οργανώσεων. Τα επόμενα χρόνια οι γυναίκες αθωώνονται, ωστόσο στο μεταξύ αρκετές έχουν περάσει ως και 11 μήνες προφυλακισμένες, ενώ τα στοιχεία και οι φωτογραφίες τους, παρότι «κατέβηκαν» από την επίσημη ιστοσελίδα της αστυνομίας, κυκλοφορούν στο διαδίκτυο μέχρι σήμερα. Σημειωτέον ότι μία γυναίκα αυτοκτόνησε, μετά την αθώωσή της, και άλλες έξι έχασαν τη ζωή τους για λόγους που σχετίζονται με την κακουχία, την επισφαλή υγεία τους και την απουσία υποστηρικτικού πλαισίου. 

«Θα μπορούσε να ισχυριστεί κάποιος ότι είναι αυθαίρετο να συνδέσουμε τον θάνατο των γυναικών με το πογκρόμ και τις προφυλακίσεις, ωστόσο, οι ευάλωτες αυτές γυναίκες δεν έλαβαν καμία υποστήριξη από το κράτος ούτε βέβαια αποκατάσταση ή επανόρθωση για όσα υπέφεραν εξαιτίας ενεργειών κρατικών υπαλλήλων και λειτουργών και τις στιγμάτισαν για πάντα», μας λέει η δικηγόρος Ελένη Σπαθανά, που υπερασπίστηκε μαζί με άλλους δικηγόρους από την Ομάδα Δικηγόρων για τα Δικαιώματα Προσφύγων και Μεταναστών αρκετές από τις γυναίκες αυτές. «Αντίθετα, οι γυναίκες αυτές φυλακίστηκαν, διαπομπεύθηκαν, στιγματίστηκαν δια βίου αλλά και μετά θάνατον, και χρησιμοποιήθηκαν σε μια ξεκάθαρη επιχείρηση πολιτικής σκοπιμότητας λίγο πριν από τις εκλογές του 2012. Με πρόταγμα το δόγμα της δημόσιας τάξης και ασφάλειας και την συμπερίληψη σε αυτό και της “προάσπισης της δημόσιας υγείας”, οι τότε ηγεσίες των Υπουργείων Υγείας και Προστασίας του Πολίτη επιδόθηκαν σε  ένα κυνήγι μαγισσών, με  δηλώσεις αρχικά του υπουργού Υγείας Λοβέρδου για “υγειονομικές βόμβες σε περιοχές της Αθήνας”, για “μετανάστες που διασπείρουν λοιμώδη νοσήματα” κλπ. και την έκδοση της κατάπτυστης Υγειονομικής Διάταξης, η οποία εξανάγκαζε μεταξύ άλλων, σε ιατρική εξέταση και νοσηλεία σε ειδικούς χώρους, επεμβαίνοντας κατ’ αυτό τον τρόπο στην ιδιωτικότητα του προσώπου και παρεμβαίνοντας με τρόπο παράνομο σε χώρους διαβίωσης».

Η Σπαθανά, αναγνωρίζει ακόμη «τεράστιες ευθύνες στις ανακριτικές και εισαγγελικές αρχές, οι οποίες συνυπέγραψαν αυτό το σαθρό κατηγορητήριο στέλνοντας τες στη φυλακή». 

Με τη συνδρομή της Ομάδας Δικηγόρων έχουν κατατεθεί προσφυγές από 13 οροθετικές γυναίκες στο Ευρωπαϊκό Δικαστήριο Δικαιωμάτων του Ανθρώπου (ΕΔΔΑ) για παραβιάσεις του άρθρου 3 για υποβολή σε απάνθρωπη και εξευτελιστική μεταχείριση, για την παράνομη στέρηση ελευθερίας και τις συνθήκες κράτησης, για την εξαναγκαστική εξέταση HIV, καθώς και για τη διαπόμπευση που συνδέεται με το άρθρο 8 και την προσβολή της σφαίρας της προσωπικής και οικογενειακής ζωής. Έχει, δε, ζητηθεί από τους δικηγόρους, προσθέτει η Σπαθανά «να επιληφθεί το Δικαστήριο και να περιληφθούν στις καταδικαστικές αποφάσεις και οι θανούσες, όπως, έχει πράξει το Δικαστήριο σε εξαιρετικές, αντίστοιχες  περιπτώσεις παραβιάσεων δικαιωμάτων του ανθρώπου που έχουν σημαντικές, ευρύτερες συνέπειες για ομάδες πληθυσμού και έχουν απασχολήσει την κοινωνία και την κοινή γνώμη». 

Η απόφαση του  ΕΔΔΑ επί των προσφυγών αναμένεται.  

Πέρα από την προσφυγή στα ευρωπαϊκά δικαστήρια, η νομοθεσία στην Ελλάδα προβλέπει δικαίωμα αποζημίωσης για όσους έχουν αδίκως φυλακιστεί. Σύμφωνα με τον ΚΠΔ το ποσό αυτό μπορεί να κυμαίνεται από 20 ως 50 ευρώ για κάθε ημέρα φυλάκισης, ανάλογα με την οικονομική κατάσταση του αιτούντος θύματος.   

«Τα ποσά που προβλέπει ο κώδικας είναι πενιχρά», σχολιάζει ο Κώστας Παπαδάκης. «Πολύ περισσότερο είναι ντροπή να ζητούν φορολογικές δηλώσεις και να εξαρτούν το ύψος της αποζημίωσης με την οικονομική κατάσταση του θύματος, με το αν δηλαδή, σε περίπτωση που ήταν ελεύθερος, θα δούλευε ή όχι. Λες και η παραμονή στη φυλακή από μόνη της δεν είναι ζημία προς αποκατάσταση», προσθέτει δηκτικά. 

«Και προφανώς δεν υπάρχει άνθρωπος που θα το θεωρούσε ανάλογο αντάλλαγμα απέναντι στην άδικη στέρηση της ελευθερίας του». 

 

This article is part of the European Data Journalism Network, a group of independent media organisations producing data-driven coverage of European topics. It is published under a CC BY-SA 4.0 license.

Copyright: MIIR