«Το δικαίωμα στη μητρότητα ήταν μια πολυτέλεια, ένα προνόμιο το οποίο με έκαναν πολλές φορές κατά τη διαδρομή να νιώθω ότι το κλέβω. Γιατί το μεγάλο μήνυμα είναι ότι δεν θα έπρεπε να υπάρχεις καν. Πόσο μάλλον, να γίνεις μητέρα», λέει η Δήμητρα χαμηλόφωνα, προσπαθώντας να μη γίνει αντιληπτή από τους πελάτες του μαγαζιού, όπου πραγματοποιείται η συνέντευξη.  Η Δήμητρα, άτομο ίντερσεξ, ζήτησε να μιλήσει στο MIIR με ψευδώνυμο , γιατί πιστεύει πως η σωματική διαφοροποίησή της μπορεί να γίνει αιτία στοχοποίησης. 

Τα πρώτα συμπεράσματα πρόσφατης έρευνας της οργάνωσης Intersex Greece με θέμα τη ρητορική μίσους κατά των ίντερσεξ (διαφυλικών) ατόμων στην Ελλάδα, επιβεβαιώνουν πως ελάχιστα είναι γνωστά για την ίντερσεξ κατάσταση, ακόμα λιγότερα συζητούνται ανοιχτά ενώ όταν αυτό συμβαίνει, η ίντερσεξ διαφοροποίηση παρουσιάζεται συχνά ως πρόβλημα και όχι ως μέρος της ανθρώπινης βιολογίας. Η επικράτηση του αντιεπιστημονικού όρου «ερμαφρόδιτος», που ακολουθείται από αρνητικές συμπαραδηλώσεις, είναι ενδεικτική του τρόπου που παρουσιάζονται τα διαφυλικά άτομα στην Ελλάδα, μέχρι σήμερα.

«Οι γιατροί μου έλεγαν να μη μιλάω σε άλλους γιατρούς (για τη διαφοροποίησή μου), γιατί όλοι ήθελαν να με χρησιμοποιήσουν για τις δικές τους επιστημονικές δημοσιεύσεις», λέει η Δήμητρα. Από τις μαρτυρίες ίντερσεξ ατόμων, τα νοσοκομεία καταδεικνύονται ως τα μέρη που εκδηλώνονται συχνότερα οι προκαταλήψεις για την ίντερσεξ σωματικότητα. «Όποιο γιατρό πλησίαζα και του έλεγα τι συμβαίνει με έβαζε για εξετάσεις. Άπειρες εξετάσεις και οι φάτσες τους όλες, λες και βρήκαν κανένα θησαυρό, χωρίς να ασχολούνται προσωπικά μαζί μου, να με ρωτάνε πώς νιώθω, χωρίς να μου εξηγούν τι μου συμβαίνει, τί μπορώ να κάνω, ποιες είναι οι προοπτικές». 

Η Δήμητρα έμαθε ότι δεν έχει ωοθήκες ύστερα από μια εγχείρηση σκωληκοειδίτιδας όταν ήταν 12. Η ίντερσεξ διαφοροποίησή της, μία από τις περίπου 50 που υπάρχουν, αφορά σε απολύτως θηλυκό σώμα, με χρωμοσώματα αρσενικού (ΧΨ). «Πολλές διαφυλικές παραλλαγές, αλλά όχι όλες, έχουν ως αποτέλεσμα τη στειρότητα», σύμφωνα με την  οργάνωση Intersex Greece, ωστόσο, ορισμένα άτομα μπορούν να τεκνοποιήσουν. Καθώς συντρέχουν ιατρικοί λόγοι, η χρήση των αναπαραγωγικών τεχνολογιών είναι για τους ανθρώπους με ιντερσεξ χαρακτηριστικά μονόδρομος, ωστόσο η πρόσβασή τους σε αυτές δεν είναι ούτε οικονομικά, ούτε ψυχολογικά απρόσκοπτη. 

«Κάποιος (γιατρός) μου είχε πει, ‘μην πεις τίποτα, ποτέ, στον αυριανό σύζυγό σου και όταν καταλάβει ότι δεν μπορείτε να κάνετε παιδιά, άμα σε έχει αγαπήσει θα σε κρατήσει΄», λέει η Δήμητρα περιγράφοντας μια διαδρομή που βασίστηκε, συχνά με εντολή γιατρού, στην απόκρυψη της βιολογικής κατάστασης. «Και πάντα το θέμα του παιδιού ήταν, για εμένα, φαντασίωση. Σε έναν άνθρωπο που του έχουν πει από τα 12 ότι δεν πρόκειται ποτέ να γίνεις γονιός καταλαβαίνεις ότι αυτό παίρνει μια άλλη διάσταση». 

Όμως, στα 25 της η Δήμητρα θα πληροφορηθεί για πρώτη φορά, ότι μπορεί να υποβληθεί σε εξωσωματική γονιμοποίηση με ωάρια δότριας, με ποσοστό επιτυχίας 10-13%. «Από το 0 που ήταν μέχρι τότε, έμοιαζε με τεράστια ευκαιρία», λέει.

Μητέρα διδύμων, πατέρας ενός

Η εξωσωματική γονιμοποίηση μέσω της δωρεάς ωαρίων εφαρμόζεται στην Ελλάδα από το 1987, ωστόσο η συστηματικοποίηση της προσφοράς της από τις Μονάδες Υποβοηθούμενης Αναπαραγωγής που σχετίζεται αφενός με τη διαθεσιμότητα γενετικού υλικού, αφετέρου με την εξέλιξη των τεχνικών κρυοσυντήρησης του γενετικού υλικού (υαλοποίηση), εντοπίζεται στη δεκαετία του 2010. 

Ειδικά από το 2015 και μετά, η Ελλάδα διεκδικεί δυναμικά θέση ανάμεσα στους δημοφιλέστερους προορισμούς για υπηρεσίες υποβοηθούμενης αναπαραγωγής (ΥΑ) στην Ευρώπη. Σύμφωνα με τις εταιρείες προώθησης τουριστικών πακέτων αναπαραγωγικού τουρισμού, η χώρα έπεται σήμερα της Ισπανίας, που διατηρεί την πρωτοκαθεδρία στο επίπεδο παροχής υπηρεσιών γονιμότητας.

Το παρακάτω γράφημα δείχνει χαρακτηριστικά τη διάδοση διαφόρων μεθόδων υποβοηθούμενης αναπαραγωγής. Σύμφωνα με τα στοιχεία της Εθνικής Αρχής Υποβοηθούμενης Αναπαραγωγής, το 2019, το ποσοστό γεννήσεων μετά από χρήση οποιασδήποτε μεθόδου υποβοηθούμενης αναπαραγωγής επί του συνολικού ποσοστού γεννήσεων ήταν 6.4%. Ειδικότερα, σύμφωνα με τα διαθέσιμα στοιχεία, η μέθοδος που απέφερε τον μεγαλύτερο αριθμό γεννήσεων ήταν η εξωσωματική με τη χρήση ωαρίων δότριας, ακολουθούμενη από την εξωσωματική με χρήση φρέσκων ωαρίων της μέλλουσας μητέρας. Το 2019 πραγματοποιήθηκαν και 219 σπερματεγχύσεις με χρήση σπέρματος δότη, κατηγορία που είναι πιο πιθανό να περιέχει και τον αριθμό των ομοφυλόφιλων γυναικών που απέκτησαν πρόσβαση στις υπηρεσίες υποβοηθούμενης αναπαραγωγής.

Παρά το επιτρεπτικό νομικό πλαίσιο για την ΥΑ και τις υπερσύγχρονες Μονάδες, η Δήμητρα ανακάλυψε ένα πεδίο σπαρμένο με ταμπού. Με ωάρια δότριας γονιμοποιημένα από το γενετικό υλικό του συντρόφου της, κυοφόρησε τελικά με την πρώτη προσπάθεια. «Ο γιατρός που μου έκανε την εξωσωματική μου είπε ‘δεν θα πεις ποτέ τίποτα στο παιδί γιατί θα το καταστρέψεις’», αναφέρει για τη μυστικοπάθεια με την οποία τη συμβούλεψαν να διαχειριστεί (και) το θέμα της δωρεάς. Περισσότερο από μία δεκαετία μετά την επιτυχημένη εξωσωματική της Δήμητρας, ο Βασίλης (όχι το πραγματικό του όνομα) γίνεται πατέρας ενός αγοριού, και πάλι μέσω της υποβοηθούμενης αναπαραγωγής. 

Ο Βασίλης είναι ομοφυλόφιλος και σύμφωνα με την ισχύουσα νομοθεσία δεν υπάρχει κανένας τρόπος για να γίνει γονιός. «Μεγάλωσα σε μια χώρα και σε μια γενιά, όπου συνώνυμα της λέξης ‘γκέι’ ήταν τα ‘μονήρης’ και ‘άκληρος΄». Ο Βασίλης συμφώνησε με την επίσης ομοφυλόφιλη φίλη του Ελένη να παρουσιαστούν ως ζευγάρι, για να κάνουν χρήση των αναπαραγωγικών τεχνολογιών από τις οποίες, κυρίως εκείνος, είναι εντελώς αποκλεισμένος. 

Δεν είναι όλοι οι γκέι ίσοι 

Οι ομοφυλόφιλες γυναίκες που θέλουν να τεκνοποιήσουν απευθύνονται στις Μονάδες ΥΑ  ως “single” (άνευ συντρόφου) ακόμα και αν διατηρούν κάποια σχέση με άλλη γυναίκα. Η ελληνική νομοθεσία επιτρέπει στις γυναίκες χωρίς σύντροφο την εξωσωματική (με χρήση σπέρματος δότη), αλλά το απαγορεύει στους άντρες χωρίς σύντροφο, ανεξαρτήτως σεξουαλικού προσανατολισμού. Συνεπακόλουθα αποκλείει και τα ομοφυλόφιλα ζευγάρια, κάθε φύλου. 

Στην οπτικοποιημένη έρευνά της, η ισπανική δημοσιογραφική ομάδα CIVIO συγκεντρώνει στοιχεία για την πρόσβαση των γκέι γυναικών στην υποβοηθούμενη αναπαραγωγή, πανευρωπαϊκά. Η πλειοψηφία 43 ευρωπαϊκών χωρών απαγορεύει την πρόσβαση στις ανοιχτά λεσβίες γυναίκες (και συνεπώς στα ζευγάρια γκέι γυναικών), ενώ το 1/3 των χωρών κάνει το ίδιο και για τις γυναίκες χωρίς σύντροφο. Σύμφωνα με την έρευνα, στην χειρότερη θέση βρίσκονται τα ιντερσεξ αλλά και τα τρανς άτομα, τα οποία, σε αρκετές ευρωπαϊκές χώρες, υποβάλλονται μέχρι σήμερα σε υποχρεωτική στειρότητα όταν μπαίνουν σε διαδικασία αλλαγής φύλου.

«Στην Ελλάδα η υποβοηθούμενη αναπαραγωγή στους ομοφυλόφιλους, θα συνδεθεί με την αναγνώριση του γάμου ομοφυλοφίλων, όποτε γίνει», διευκρινίζουν νομικοί κύκλοι στο MIIR.  «Οι περιπτώσεις ομοφυλοφίλων που έγιναν γονείς που ξέραμε ήταν ή άτομα που ζούσαν στο εξωτερικό ή κάποιες ελάχιστες εξαιρέσεις Ελλήνων που μπορεί να είχαν τα φράγκα να κινήσουν θεούς και δαίμονες και να κοροϊδέψουν τον νόμο», λέει ο Βασίλης. 

Καθώς δεν διαθέτουν όλοι οι γκέι άντρες μια καλή φίλη με την οποία θα συμφωνήσουν να μοιραστούν την γονεϊκότητα, οι κλινικές εξωσωματικής προσφέρουν κάτω από το τραπέζι δυνατότητες παράκαμψης της νομοθεσίας.  Ή έτσι ισχυρίζονται. 

«Γιατροί μυρίζονται την απελπισία, κι έτσι κλινικές διαδίδουν ‘γκέι ελάτε να κάνετε παιδιά΄ εκμεταλλευόμενες, αυτούς που είναι σε απόγνωση». Την περίοδο της έρευνάς του για τους διαθέσιμους τρόπους να γίνει πατέρας, ο Βασίλης ήρθε σε επαφή με μεγάλη Μονάδα Υποβοηθούμενης Αναπαραγωγής, που του υποσχέθηκε επιτυχία μέσω παρένθετης μητέρας. Με τη βοήθεια κάποιας φίλης του που θα παρίστανε τη σύζυγο, «βρήκαμε έναν γιατρό που ήταν διατεθειμένος να ψευδομαρτυρησει (σ.σ. απαιτείται δικαστική απόφαση) ότι η φίλη μου έχει κάνει πολλές εξωσωματικές, έχει βεβαρημένη ψυχολογία και μπορούσαμε να τεκνοποιήσουμε μόνο μέσω παρένθετης», λέει. 

Παρά τις πιέσεις της κλινικής για να κλείσει γρήγορα συμφωνία με μια Μολδαβή παρένθετη μητέρα, ή μάλλον ακριβώς εξαιτίας αυτών, ο Βασίλης θεώρησε πως πρόκειται για απάτη. Δεν έλειπαν οι εμπειρίες γκέι φίλων του, που οι προσπάθειές τους να γίνουν γονείς με αυτόν τον τρόπο δεν είχαν καρποφορήσει. Οι αιτιολογήσεις της κλινικής για «ασυμβατότητα γενετικού υλικού», ή «αδύναμου σπέρματος», δεν έπειθαν τους επίδοξους γονείς.

Τα γράμματα που λείπουν 

Δεν είναι μόνο η νομοθεσία που θέτει τα όρια πρόσβασης στην υποβοηθούμενη αναπαραγωγή. Ακόμα και όταν αυτή είναι εγγυημένη, μπορεί το κόστος να είναι αποτρεπτικό. Για την τεκνοποίηση μέσω παρένθετης μητέρας η μεγάλη και γνωστή κλινική στην οποία απευθύνθηκε ο Βασίλης του ζήτησε 25.000 για την αμοιβή της γυναίκας που θα κυοφορούσε το παιδί, 5.000 για την εξωσωματική, «5 ή 8 χιλιάδες για τη μίζα του γιατρού -το είπε έτσι ακριβώς ο γιατρός» και 3.000 για την «επιλογή ωαρίων». Καθώς η χρήση παρένθετης απαιτεί δικαστική απόφαση, η τιμή ανεβαίνει. Τελικά, η διαδικασία της εξωσωματικής γονιμοποίησης που ακολούθησαν με την φίλη του, με την οποία σήμερα μεγαλώνουν μαζί το μωρό τους, κόστισε 8.000 ευρώ, συμπεριλαμβανομένων των εξετάσεων και 8 αποτυχημένων σπερματεγχύσεων. 

Το εισιτήριο για μια θέση στον προθάλαμο της γονεϊκότητας κόστισε για τη Δήμητρα 3000 ευρώ. Στην περίπτωσή της, τα φάρμακα για τη διέγερση των ωοθηκών τα λαμβάνει η δότρια και το κόστος το αναλαμβάνουν οι λήπτες. Ο ΕΟΠΥΥ δεν καλύπτει το κόστος των φαρμάκων όταν η εξωσωματική γίνεται με δότρια, ωστόσο σύμφωνα με πληροφορίες του MIIR πολλά ζευγάρια που χρησιμοποιούν δανεικά ωάρια καταφέρνουν με κάποια παρατυπία να εξασφαλίσουν δωρεάν τα ακριβά φάρμακα, τουλάχιστον για μία προσπάθεια. «Το παραθυράκι για να τα πάρεις παράνομα, προϋποθέτει να έχεις μήτρα και ωοθήκες και μια στοιχειώδη πιθανότητα παραγωγής ωαρίων», λέει πρώην εργαζόμενη σε μεγάλη Μονάδα Υποβοηθούμενης Αναπαραγωγής στην  Αθήνα, που θέλει να μείνει ανώνυμη. 

Η Δήμητρα αναρωτιέται: «Δεν είναι ότι άργησα να το αποφασίσω να κάνω παιδιά, ήταν βιολογικοί οι λόγοι. Δεν θα έπρεπε να δικαιούμαι μια έκπτωση;». Ύστερα από μία εύκολη πολύδυμη κύηση όπου όλα πήγαν καλά, η Δήμητρα έγινε όπως λέει ένα από τα λίγα άτομα με αυτή την σωματικότητα που κατάφεραν να γίνουν γονείς. «Αν δεν είμαι στην Ελλάδα τουλάχιστον η πρώτη, τότε είμαι από τους πρώτους. Εδώ, και παγκοσμίως». 

Από το αρκτικόλεξο ΛΟΑΤΚΙ, καμία κατάσταση σεξουαλικού προσανατολισμού ή ταυτότητας φύλου δεν βρίσκει απρόσκοπτη πρόσβαση στην υποβοηθούμενη αναπαραγωγή. Οι γκέι άντρες αποκλείονται τελείως και τα ίντερσεξ άτομα είναι πιθανό να βιώσουν τον  ίδιο αποκλεισμό που συνοδεύει την κατάστασή τους και σε άλλες εκφάνσεις της κοινωνικής τους ζωής.

«Άμα με ρωτάς ποιο είναι το ιδανικό, δεν μπορώ να σου πω. Γιατί εγώ δεν έχω τόση φαντασία. Είμαι πολύ ρεαλιστής δεν μπαίνω στη διαδικασία καν να κάνω daydreaming, όταν ξέρω ότι δεν με παίρνει. Σε έναν ιδανικό κόσμο μπορεί να ήθελα παιδί με τον σύντροφό μου» λέει ο Βασίλης που αποκρύπτοντας τυπικά τον σεξουαλικό του προσανατολισμό, κατάφερε να ξεπεράσει, όπως επισημαίνουν οι φίλοι του, «γραπτούς και άγραφους νόμους».  

«Και αν με ρωτήσει το παιδί γιατί μπαμπά, θα του πω ότι σε θέλαμε τόσο πολύ, που φέραμε τον κόσμο ανάποδα».

Η κατάσταση είναι χειρότερη για τα ζευγάρια ομοφυλόφιλων γυναικών: 24 χώρες απαγορεύουν εξ ολοκλήρου την πρόσβασή τους στην υποβοηθούμενη αναπαραγωγή. Για την ΛΟΑΤΚΙ κοινότητα, η απόκτηση παιδιών μέσω τεχνολογίας υποβοηθούμενης αναπαραγωγής δεν είναι εύκολος δρόμος στην Ευρώπη. «Οι χώρες  όπου είναι πιο δύσκολο για τα άτομα της ΛΟΑΤΚΙ κοινότητας να βρουν δουλειά ή να βγουν έξω ή να παντρευτούν ή να αποκτήσουν νομική αναγνώριση φύλου είναι επίσης οι χώρες όπου είναι πιο δύσκολο να έχουν πρόσβαση και στις τεχνολογίες υποβοηθούμενης αναπαραγωγής», λέει ο Cianan Russell, από ILGA Europe, μια ομοσπονδία ευρωπαϊκών ομάδων για τα δικαιώματα των λεσβιών, γκέι, αμφιφυλόφιλων, τρανς και ιντερσεξ ατόμων.  Η Ουγγαρία και η Πολωνία είναι οι χώρες όπου η κατάσταση είναι η χειρότερη, αλλά το πρόβλημα είναι ευρέως διαδεδομένο και στην υπόλοιπη Ευρώπη, δηλώνει. Ακόμη και όταν τα άτομα της ΛΟΑΤΚΙ κοινότητας μπορούν να λάβουν αναπαραγωγική βοήθεια νόμιμα, η πραγματικότητα μερικές φορές τους  φέρνει αντιμέτωπους με «διακρίσεις, παρενόχληση ή ακόμα και βία», λέει ο Russell. Εκείνοι που αντιμετωπίζουν τα περισσότερα προβλήματα είναι οι τρανς και οι ιντερσεξ, προσθέτει.

Οι άνθρωποι που αντιμετωπίζουν αυτές τις μορφές διακρίσεων παλεύουν με δύσκολες εναλλακτικές λύσεις. Στην περίπτωση της ΛΟΑΤΚΙ κοινότητας οι εναλλακτικές είναι τρεις λέει ο Russell. Η πρώτη εναλλακτική είναι η παραποίηση της ταυτότητας τους, όπως για παράδειγμα τα ζευγάρια ομοφυλόφιλων γυναικών που λένε ψέματα λέγοντας ότι μόνο μία από τις δύο  αναζητά  υποβοηθούμενη αναπαραγωγή  ως ανύπαντρη γυναίκα, εάν αυτό επιτρέπεται από το νόμο, ή μη-δυαδικά άτομα ή τρανς άνδρες που λένε ότι είναι γυναίκες. Η δεύτερη εναλλακτική είναι η διέλευση των συνόρων για την αναζήτηση πρόσβασης στην υποβοηθούμενη αναπαραγωγή σε άλλη χώρα. Το τρίτο είναι η προσπάθεια σύλληψης με φίλους ή έμπιστους ανθρώπους ακόμα κι αν δεν τους ελκύουν.

Αν και αυτό δεν είναι συνηθισμένο, είναι ένας δρόμος που μπορεί να ακολουθήσουν πολλοί άνθρωποι που θέλουν να κάνουν παιδιά εάν τα εμπόδια φαίνονται ανυπέρβλητα. Στην περίπτωση των ανύπαντρων γυναικών, η Izaskun Gamen, εκπρόσωπος της ένωσης Single Mothers By Choice (MSPE), λέει ότι, κατά τη διάρκεια της πολύχρονης προσπάθειας της να αποκτήσει παιδιά, κάποιοι της πρότειναν να μείνει έγκυος από έναν άγνωστο μετά από ένα one night stand και να μην του πει τίποτα. Όπως λέει, αυτό της φαίνεται αδιανόητο: «Πώς το εξηγείς στο παιδί σου αργότερα; Πώς εξηγείται  ότι αυτός ή αυτή γεννήθηκε από μια εξαπάτηση;»

Μεγαλύτερες και μεγαλύτερες μητέρες

Το μόνο νομικό εμπόδιο για τα ετεροφυλόφιλα ζευγάρια, στις περισσότερες περιπτώσεις, είναι η ηλικία. Οι γυναίκες που αναζητούν την  υποβοηθούμενη αναπαραγωγή είναι κατά μέσο όρο μεγαλύτερες από ότι στο παρελθόν. Την τελευταία δεκαετία, ο μέσος όρος ηλικίας των μητέρων κατά τη γέννηση του πρώτου τους παιδιού, είτε είναι φυσικά είτε υποβοηθούμενα, έχει αυξηθεί στο μεγαλύτερο μέρος της Ευρώπης. Στην Ισπανία και την Ιρλανδία ο μέσος όρος ηλικίας ήταν άνω των 32 ετών το 2019.

Αυτός είναι ο μέσος όρος, πράγμα που σημαίνει ότι πολλές γυναίκες αναζητούν  πρόσβαση στην υποβοηθούμενη αναπαραγωγή  αργότερα, όταν, λόγω της ηλικίας τους, η φυσική σύλληψη γίνεται πιο δύσκολη. Οι περισσότερες χώρες θέτουν το νόμιμο ανώτατο όριο για την υποβοηθούμενη αναπαραγωγή περίπου στα 50 χρόνια. Αυτή είναι η μέγιστη ηλικία στην Ελλάδα, για παράδειγμα, αλλά ως λύση  στις καθυστερήσεις στη θεραπεία που σχετίζονται με την πανδημία του COVID-19, η κυβέρνηση παρέτεινε την ηλικία στα 52 έτη έως τις 30 Ιουνίου 2023.

Η Juana Crespo, διευθύντρια μιας  κλινικής γονιμότητας στην Ισπανία, ειδικευμένη σε δύσκολες περιπτώσεις, λέει ότι το κύριο πρόβλημα για τους ασθενείς της είναι η μεγαλύτερη ηλικία: «Γερνάμε και, όταν το αναπαραγωγικό μας σύστημα γερνάει, ολόκληρη η ορχήστρα γερνάει». Το αποκαλεί «νέα ασθένεια»: «Η ιστορία της καθυστερημένης μητρότητας είναι άγραφη».

Αν και οι ηλικίες των γυναικών αποτελούν  συχνό παράγοντα αναπαραγωγικών δυσκολιών, ο Carlos Calhaz-Jorge, γιατρός γονιμότητας και ερευνητής στο Universidade de Lisboa στην Πορτογαλία και πρόεδρος της Ευρωπαϊκής Εταιρείας Ανθρώπινης Αναπαραγωγής και Εμβρυολογίας (ESHRE), λέει ότι τα μισά προβλήματα των ζευγαριών που αναζητούν υποβοηθούμενη αναπαραγωγή προέρχονται από την πλευρά του άνδρα συντρόφου.

Ωστόσο, η ηλικία δεν αποτελεί παράγοντα νομικού αποκλεισμού για τους άνδρες και, γενικά, δεν υπάρχουν όρια στις ευρωπαϊκές χώρες. Μόνο τρεις από τις 43 χώρες έχουν ανώτατα όρια ηλικιών για τους άνδρες: Γαλλία, 59 ετών, Φινλανδία, 60 ετών; και Ελβετία, 56 ετών, αν και σε αυτές τις δύο τελευταίες περιπτώσεις είναι συστάσεις, όχι νομικές απαγορεύσεις. Μάλιστα, στην Ελβετία η σύσταση είναι ότι ο πατέρας μπορεί να είναι ζωντανός μέχρι το παιδί να κλείσει τα 18, μια σύσταση περισσότερο κοινωνιολογική παρά ιατρική.

Το πιο συνηθισμένο εμπόδιο: έλλειψη οικονομικών πόρων

Μόλις ξεπεραστούν τα νομικά εμπόδια, τα οικονομικά «σηκώνουν κεφάλι». Σύμφωνα με τον Calhaz-Jorge, «το πρόβλημα για το μεγαλύτερο μέρος του πληθυσμού είναι η έλλειψη δημόσιας χρηματοδότησης. Ακόμη και σε χώρες όπου τα ετεροφυλόφιλα ζευγάρια επιτρέπεται να προβούν σε υποβοηθούμενη αναπαραγωγή, η ικανότητα τους να το κάνουν, εξαρτάται πολύ από τη οικονομική στήριξη που λαμβάνουν από το κράτος». Μια άλλη διάκριση, που προστίθεται στις προηγούμενες, είναι η οικονομική: δεν καλύπτουν όλες οι χώρες αυτές τις τεχνικές (η Ιρλανδία και η Ελβετία δεν τις καλύπτουν) και όσες το κάνουν μερικές φορές πληρώνουν μόνο μέρος του κόστους  ή οι λίστες αναμονής είναι τεράστιες, σε  ένα θέμα όπου κάθε καθυστέρηση λειτουργεί εναντίον τους..

Στην πραγματικότητα, υπάρχουν μεγάλες διαφορές μεταξύ των ευρωπαϊκών χωρών. Υπάρχουν ακόμη και διαφορές μεταξύ περιοχών της ίδιας χώρας, όπως στο Ηνωμένο Βασίλειο, την Ιταλία και την Ισπανία. Στην Ισπανία, για παράδειγμα, οι ανύπαντρες γυναίκες μπορούν να έχουν πρόσβαση σε τεχνητή γονιμοποίηση στη Ναβάρα, αλλά όχι σε εξωσωματική γονιμοποίηση, ακόμη κι αν έχουν ιατρικά προβλήματα που τις εμποδίζουν να μείνουν έγκυες μέσω γονιμοποίησης. Οι άλλες περιοχές της Ισπανίας το επιτρέπουν, παρόλα αυτά. Η Γερμανία, εν τω μεταξύ, δεν καλύπτει την εξωσωματική γονιμοποίηση για λεσβίες και ανύπαντρες γυναίκες.

Τα όρια ηλικίας, που ήδη αποτελούν σημαντικό νομικό εμπόδιο για όσους αναζητούν ιδιωτική πρόσβαση στην υποβοηθούμενη αναπαραγωγή, είναι χαμηλότερα για τα άτομα που αναζητούν υποβοηθούμενη αναπαραγωγή μέσω των εθνικών υπηρεσιών υγείας. Για άλλη μια φορά, στην περίπτωση των ετεροφυλόφιλων ζευγαριών, πολύ λίγες χώρες θέτουν ανώτατο όριο στην ηλικία των ανδρών. Η Πορτογαλία τα ορίζει όρια στα 60 χρόνια και η Αυστρία στα 49. Για τις γυναίκες τα όρια είναι: από 38 στη Λετονία έως 46 στην Ιταλία ή 48 στη Μάλτα, έως το πιο κοινό όριο στην Ευρώπη που είναι τα 40.

Σε άλλες χώρες, η δημόσια χρηματοδοτούμενη υποβοηθούμενη αναπαραγωγή έχει πρόσθετους φραγμούς, όπως το να μην υπερβαίνεται ένα ορισμένο βάρος (στη Σερβία, τη Ρουμανία και ορισμένες ισπανικές περιοχές) ή το να μην υπάρχουν άλλα παιδιά, όπως στη Δανία, τη Μάλτα, την Πορτογαλία, τη Ρουμανία, την Ισπανία, τη Σουηδία και την Τουρκία. .

Ένα άλλο από τα πιο συνηθισμένα όρια είναι η κάλυψη μόνο ενός μέγιστου αριθμού προσπαθειών. Λίγες χώρες είναι σαφείς σχετικά με τη γονιμοποίηση  μέσω της εισαγωγής σπέρματος με σωληνίσκο ή δεν θέτουν όρια αν το κάνουν, συνήθως είναι έξι ή τρεις κύκλοι. Οι χώρες είναι γενικά πιο ξεκάθαρες σχετικά με την εξωσωματική γονιμοποίηση: σχεδόν όλες περιορίζουν τον αριθμό των χρηματοδοτούμενων προσπαθειών. Το Βέλγιο, η Σλοβενία, η Γαλλία και η Ιταλία χρηματοδοτούν έξι προσπάθειες. 15 άλλες χώρες χρηματοδοτούν τρεις προσπάθειες. Η Ρουμανία, η Μολδαβία και το Καζακστάν χρηματοδοτούν μόνο μία. Εκεί, είτε μένεις έγκυος με την πρώτη φορά, είτε αν θέλεις να συνεχίσεις να προσπαθείς πρέπει να το πληρώσεις από την τσέπη σου.

Η Irene Cuevas, διευθύντρια του εμβρυολογικού εργαστηρίου του δημόσιου Γενικού Νοσοκομείου της Βαλένθια (Ισπανία), λέει ότι μετά από έναν ορισμένο αριθμό προσπαθειών η πιθανότητα επιτυχίας μειώνεται πολύ. «Έχουμε πολύ περιορισμένους πόρους και πρέπει να προσπαθήσουμε να τους βελτιστοποιήσουμε με κάποιο τρόπο. Είναι ένας πολύ λογικός αριθμός», υποστηρίζει.

Έπειτα, υπάρχουν οι «συν-πληρωμές», που σημαίνει ότι η πρόσβαση στην θεραπεία δεν είναι  εντελώς δωρεάν. Η πιο συνηθισμένη περίπτωση  είναι για τα φάρμακα και είναι σημαντική. Κάθε γύρος ορμονικής θεραπείας για εξωσωματική γονιμοποίηση στην Ισπανία, για παράδειγμα, μπορεί να κοστίσει πάνω από χίλια ευρώ.

Υπάρχουν και οι μεγάλες λίστες αναμονής. Η Cuevas τους αποκαλεί «το θεμελιώδες πρόβλημα». [[Cuál es la espera media en España?]] Η μεγάλη αναμονή είναι επίσης συνηθισμένη, για παράδειγμα, στην Ουγγαρία. Κάποια περίοδο η Ουγγαρία δεν επέτρεπε δότες σπέρματος που δεν ήταν Ούγγροι. Ακόμη και αφού αφαίρεσαν αυτό το εμπόδιο, τα πράγματα δεν βελτιώθηκαν, λέει ο Sandor. Το περασμένο καλοκαίρι, η Ουγγαρία εθνικοποίησε όλες τις κλινικές γονιμότητας. «Όλοι γνωρίζουν ότι αυτό σημαίνει ότι θα υπάρχουν λίστες αναμονής 5 έως 10 ετών για όσους δεν έχουν χρήματα», λέει ο Sándor.

Ο Calhaz-Jorge λέει ότι αυτό δεν είναι μόνο ένα πρόβλημα δικαιωμάτων: «Θα ήθελα να έχω περισσότερη υποστήριξη στη χώρα μου, την Πορτογαλία, επειδή υπάρχουν πολύ μεγάλες λίστες αναμονής και όπως και στην υπόλοιπη Ευρώπη, η γονιμότητά μας μειώνεται. Περισσότερη υποστήριξη θα μπορούσε να βοηθήσει στην επιβράδυνση της μείωσης της γονιμότητας. Έχουμε πρόθεση να παρέχουμε αναπαραγωγική βοήθεια σε έως και 5% όλων των μωρών που γεννιούνται στην Πορτογαλία. Αυτό είναι ρεαλιστικό, αλλά για αυτό χρειαζόμαστε περισσότερα χρήματα».

Η Ισπανία είναι η χώρα της Ευρώπης, μαζί με την Ελλάδα, στην οποία γεννιούνται περισσότερα παιδιά χάρη στις διαδικασίες υποβοηθούμενης αναπαραγωγής, φτάνοντας το 7,9% του συνολικού αριθμού των παιδιών που γεννήθηκαν το 2017. Στην Ιταλία, το Ηνωμένο Βασίλειο και την Πορτογαλία, το ποσοστό είναι περίπου 3 %.

Μπροστά σε όλες αυτές τις δυσκολίες, είναι δυνατός ένας κοινός ευρωπαϊκός κανονισμός που να εγγυάται ίση πρόσβαση σε όλους;  Ο Russell, εκπρόσωπος της ΛΟΑΤΚΙ κοινότητας , λέει ότι αυτό θα ήταν δύσκολο. Οι ευρωπαϊκές χώρες, και όχι η ΕΕ, έχουν δικαιοδοσία για αυτό το θέμα, επομένως η μόνη εναλλακτική λύση όσον αφορά την υπεράσπιση των δικαιωμάτων της ΛΟΑΤΚΙ κοινότητας είναι τα δικαστήρια.

Ο Calhaz-Jorge, πρόεδρος της ESHRE, λέει: «Είμαι πεπεισμένος ότι δεν είναι δυνατόν να υπάρχουν παρόμοιοι κανόνες. Εάν σε μια χώρα δεν είναι νόμιμη η πρόσβαση στην υποβοηθούμενη αναπαραγωγή για τις ανύπαντρες γυναίκες, τι είδους ρύθμιση θα έχουν εάν πάνε στο εξωτερικό; Οι πολιτικές απόψεις και οι πολιτισμικές ευαισθησίες είναι πολύ διαφορετικές». Πράγματι.