«Το δικαίωμα στη μητρότητα ήταν μια πολυτέλεια, ένα προνόμιο το οποίο με έκαναν πολλές φορές κατά τη διαδρομή να νιώθω ότι το κλέβω. Γιατί το μεγάλο μήνυμα είναι ότι δεν θα έπρεπε να υπάρχεις καν. Πόσο μάλλον, να γίνεις μητέρα», λέει η Δήμητρα χαμηλόφωνα, προσπαθώντας να μη γίνει αντιληπτή από τους πελάτες του μαγαζιού, όπου πραγματοποιείται η συνέντευξη.  Η Δήμητρα, άτομο ίντερσεξ, ζήτησε να μιλήσει στο MIIR με ψευδώνυμο , γιατί πιστεύει πως η σωματική διαφοροποίησή της μπορεί να γίνει αιτία στοχοποίησης. 

Τα πρώτα συμπεράσματα πρόσφατης έρευνας της οργάνωσης Intersex Greece με θέμα τη ρητορική μίσους κατά των ίντερσεξ (διαφυλικών) ατόμων στην Ελλάδα, επιβεβαιώνουν πως ελάχιστα είναι γνωστά για την ίντερσεξ κατάσταση, ακόμα λιγότερα συζητούνται ανοιχτά ενώ όταν αυτό συμβαίνει, η ίντερσεξ διαφοροποίηση παρουσιάζεται συχνά ως πρόβλημα και όχι ως μέρος της ανθρώπινης βιολογίας. Η επικράτηση του αντιεπιστημονικού όρου «ερμαφρόδιτος», που ακολουθείται από αρνητικές συμπαραδηλώσεις, είναι ενδεικτική του τρόπου που παρουσιάζονται τα διαφυλικά άτομα στην Ελλάδα, μέχρι σήμερα.

«Οι γιατροί μου έλεγαν να μη μιλάω σε άλλους γιατρούς (για τη διαφοροποίησή μου), γιατί όλοι ήθελαν να με χρησιμοποιήσουν για τις δικές τους επιστημονικές δημοσιεύσεις», λέει η Δήμητρα. Από τις μαρτυρίες ίντερσεξ ατόμων, τα νοσοκομεία καταδεικνύονται ως τα μέρη που εκδηλώνονται συχνότερα οι προκαταλήψεις για την ίντερσεξ σωματικότητα. «Όποιο γιατρό πλησίαζα και του έλεγα τι συμβαίνει με έβαζε για εξετάσεις. Άπειρες εξετάσεις και οι φάτσες τους όλες, λες και βρήκαν κανένα θησαυρό, χωρίς να ασχολούνται προσωπικά μαζί μου, να με ρωτάνε πώς νιώθω, χωρίς να μου εξηγούν τι μου συμβαίνει, τί μπορώ να κάνω, ποιες είναι οι προοπτικές». 

Η Δήμητρα έμαθε ότι δεν έχει ωοθήκες ύστερα από μια εγχείρηση σκωληκοειδίτιδας όταν ήταν 12. Η ίντερσεξ διαφοροποίησή της, μία από τις περίπου 50 που υπάρχουν, αφορά σε απολύτως θηλυκό σώμα, με χρωμοσώματα αρσενικού (ΧΨ). «Πολλές διαφυλικές παραλλαγές, αλλά όχι όλες, έχουν ως αποτέλεσμα τη στειρότητα», σύμφωνα με την  οργάνωση Intersex Greece, ωστόσο, ορισμένα άτομα μπορούν να τεκνοποιήσουν. Καθώς συντρέχουν ιατρικοί λόγοι, η χρήση των αναπαραγωγικών τεχνολογιών είναι για τους ανθρώπους με ιντερσεξ χαρακτηριστικά μονόδρομος, ωστόσο η πρόσβασή τους σε αυτές δεν είναι ούτε οικονομικά, ούτε ψυχολογικά απρόσκοπτη. 

«Κάποιος (γιατρός) μου είχε πει, ‘μην πεις τίποτα, ποτέ, στον αυριανό σύζυγό σου και όταν καταλάβει ότι δεν μπορείτε να κάνετε παιδιά, άμα σε έχει αγαπήσει θα σε κρατήσει΄», λέει η Δήμητρα περιγράφοντας μια διαδρομή που βασίστηκε, συχνά με εντολή γιατρού, στην απόκρυψη της βιολογικής κατάστασης. «Και πάντα το θέμα του παιδιού ήταν, για εμένα, φαντασίωση. Σε έναν άνθρωπο που του έχουν πει από τα 12 ότι δεν πρόκειται ποτέ να γίνεις γονιός καταλαβαίνεις ότι αυτό παίρνει μια άλλη διάσταση». 

Όμως, στα 25 της η Δήμητρα θα πληροφορηθεί για πρώτη φορά, ότι μπορεί να υποβληθεί σε εξωσωματική γονιμοποίηση με ωάρια δότριας, με ποσοστό επιτυχίας 10-13%. «Από το 0 που ήταν μέχρι τότε, έμοιαζε με τεράστια ευκαιρία», λέει.

Μητέρα διδύμων, πατέρας ενός

Η εξωσωματική γονιμοποίηση μέσω της δωρεάς ωαρίων εφαρμόζεται στην Ελλάδα από το 1987, ωστόσο η συστηματικοποίηση της προσφοράς της από τις Μονάδες Υποβοηθούμενης Αναπαραγωγής που σχετίζεται αφενός με τη διαθεσιμότητα γενετικού υλικού, αφετέρου με την εξέλιξη των τεχνικών κρυοσυντήρησης του γενετικού υλικού (υαλοποίηση), εντοπίζεται στη δεκαετία του 2010. 

Ειδικά από το 2015 και μετά, η Ελλάδα διεκδικεί δυναμικά θέση ανάμεσα στους δημοφιλέστερους προορισμούς για υπηρεσίες υποβοηθούμενης αναπαραγωγής (ΥΑ) στην Ευρώπη. Σύμφωνα με τις εταιρείες προώθησης τουριστικών πακέτων αναπαραγωγικού τουρισμού, η χώρα έπεται σήμερα της Ισπανίας, που διατηρεί την πρωτοκαθεδρία στο επίπεδο παροχής υπηρεσιών γονιμότητας.

Το παρακάτω γράφημα δείχνει χαρακτηριστικά τη διάδοση διαφόρων μεθόδων υποβοηθούμενης αναπαραγωγής. Σύμφωνα με τα στοιχεία της Εθνικής Αρχής Υποβοηθούμενης Αναπαραγωγής, το 2019, το ποσοστό γεννήσεων μετά από χρήση οποιασδήποτε μεθόδου υποβοηθούμενης αναπαραγωγής επί του συνολικού ποσοστού γεννήσεων ήταν 6.4%. Ειδικότερα, σύμφωνα με τα διαθέσιμα στοιχεία, η μέθοδος που απέφερε τον μεγαλύτερο αριθμό γεννήσεων ήταν η εξωσωματική με τη χρήση ωαρίων δότριας, ακολουθούμενη από την εξωσωματική με χρήση φρέσκων ωαρίων της μέλλουσας μητέρας. Το 2019 πραγματοποιήθηκαν και 219 σπερματεγχύσεις με χρήση σπέρματος δότη, κατηγορία που είναι πιο πιθανό να περιέχει και τον αριθμό των ομοφυλόφιλων γυναικών που απέκτησαν πρόσβαση στις υπηρεσίες υποβοηθούμενης αναπαραγωγής.

Παρά το επιτρεπτικό νομικό πλαίσιο για την ΥΑ και τις υπερσύγχρονες Μονάδες, η Δήμητρα ανακάλυψε ένα πεδίο σπαρμένο με ταμπού. Με ωάρια δότριας γονιμοποιημένα από το γενετικό υλικό του συντρόφου της, κυοφόρησε τελικά με την πρώτη προσπάθεια. «Ο γιατρός που μου έκανε την εξωσωματική μου είπε ‘δεν θα πεις ποτέ τίποτα στο παιδί γιατί θα το καταστρέψεις’», αναφέρει για τη μυστικοπάθεια με την οποία τη συμβούλεψαν να διαχειριστεί (και) το θέμα της δωρεάς. Περισσότερο από μία δεκαετία μετά την επιτυχημένη εξωσωματική της Δήμητρας, ο Βασίλης (όχι το πραγματικό του όνομα) γίνεται πατέρας ενός αγοριού, και πάλι μέσω της υποβοηθούμενης αναπαραγωγής. 

Ο Βασίλης είναι ομοφυλόφιλος και σύμφωνα με την ισχύουσα νομοθεσία δεν υπάρχει κανένας τρόπος για να γίνει γονιός. «Μεγάλωσα σε μια χώρα και σε μια γενιά, όπου συνώνυμα της λέξης ‘γκέι’ ήταν τα ‘μονήρης’ και ‘άκληρος΄». Ο Βασίλης συμφώνησε με την επίσης ομοφυλόφιλη φίλη του Ελένη να παρουσιαστούν ως ζευγάρι, για να κάνουν χρήση των αναπαραγωγικών τεχνολογιών από τις οποίες, κυρίως εκείνος, είναι εντελώς αποκλεισμένος. 

Δεν είναι όλοι οι γκέι ίσοι 

Οι ομοφυλόφιλες γυναίκες που θέλουν να τεκνοποιήσουν απευθύνονται στις Μονάδες ΥΑ  ως “single” (άνευ συντρόφου) ακόμα και αν διατηρούν κάποια σχέση με άλλη γυναίκα. Η ελληνική νομοθεσία επιτρέπει στις γυναίκες χωρίς σύντροφο την εξωσωματική (με χρήση σπέρματος δότη), αλλά το απαγορεύει στους άντρες χωρίς σύντροφο, ανεξαρτήτως σεξουαλικού προσανατολισμού. Συνεπακόλουθα αποκλείει και τα ομοφυλόφιλα ζευγάρια, κάθε φύλου. 

Στην οπτικοποιημένη έρευνά της, η ισπανική δημοσιογραφική ομάδα CIVIO συγκεντρώνει στοιχεία για την πρόσβαση των γκέι γυναικών στην υποβοηθούμενη αναπαραγωγή, πανευρωπαϊκά. Η πλειοψηφία 43 ευρωπαϊκών χωρών απαγορεύει την πρόσβαση στις ανοιχτά λεσβίες γυναίκες (και συνεπώς στα ζευγάρια γκέι γυναικών), ενώ το 1/3 των χωρών κάνει το ίδιο και για τις γυναίκες χωρίς σύντροφο. Σύμφωνα με την έρευνα, στην χειρότερη θέση βρίσκονται τα ιντερσεξ αλλά και τα τρανς άτομα, τα οποία, σε αρκετές ευρωπαϊκές χώρες, υποβάλλονται μέχρι σήμερα σε υποχρεωτική στειρότητα όταν μπαίνουν σε διαδικασία αλλαγής φύλου.

«Στην Ελλάδα η υποβοηθούμενη αναπαραγωγή στους ομοφυλόφιλους, θα συνδεθεί με την αναγνώριση του γάμου ομοφυλοφίλων, όποτε γίνει», διευκρινίζουν νομικοί κύκλοι στο MIIR.  «Οι περιπτώσεις ομοφυλοφίλων που έγιναν γονείς που ξέραμε ήταν ή άτομα που ζούσαν στο εξωτερικό ή κάποιες ελάχιστες εξαιρέσεις Ελλήνων που μπορεί να είχαν τα φράγκα να κινήσουν θεούς και δαίμονες και να κοροϊδέψουν τον νόμο», λέει ο Βασίλης. 

Καθώς δεν διαθέτουν όλοι οι γκέι άντρες μια καλή φίλη με την οποία θα συμφωνήσουν να μοιραστούν την γονεϊκότητα, οι κλινικές εξωσωματικής προσφέρουν κάτω από το τραπέζι δυνατότητες παράκαμψης της νομοθεσίας.  Ή έτσι ισχυρίζονται. 

«Γιατροί μυρίζονται την απελπισία, κι έτσι κλινικές διαδίδουν ‘γκέι ελάτε να κάνετε παιδιά΄ εκμεταλλευόμενες, αυτούς που είναι σε απόγνωση». Την περίοδο της έρευνάς του για τους διαθέσιμους τρόπους να γίνει πατέρας, ο Βασίλης ήρθε σε επαφή με μεγάλη Μονάδα Υποβοηθούμενης Αναπαραγωγής, που του υποσχέθηκε επιτυχία μέσω παρένθετης μητέρας. Με τη βοήθεια κάποιας φίλης του που θα παρίστανε τη σύζυγο, «βρήκαμε έναν γιατρό που ήταν διατεθειμένος να ψευδομαρτυρησει (σ.σ. απαιτείται δικαστική απόφαση) ότι η φίλη μου έχει κάνει πολλές εξωσωματικές, έχει βεβαρημένη ψυχολογία και μπορούσαμε να τεκνοποιήσουμε μόνο μέσω παρένθετης», λέει. 

Παρά τις πιέσεις της κλινικής για να κλείσει γρήγορα συμφωνία με μια Μολδαβή παρένθετη μητέρα, ή μάλλον ακριβώς εξαιτίας αυτών, ο Βασίλης θεώρησε πως πρόκειται για απάτη. Δεν έλειπαν οι εμπειρίες γκέι φίλων του, που οι προσπάθειές τους να γίνουν γονείς με αυτόν τον τρόπο δεν είχαν καρποφορήσει. Οι αιτιολογήσεις της κλινικής για «ασυμβατότητα γενετικού υλικού», ή «αδύναμου σπέρματος», δεν έπειθαν τους επίδοξους γονείς.

Τα γράμματα που λείπουν 

Δεν είναι μόνο η νομοθεσία που θέτει τα όρια πρόσβασης στην υποβοηθούμενη αναπαραγωγή. Ακόμα και όταν αυτή είναι εγγυημένη, μπορεί το κόστος να είναι αποτρεπτικό. Για την τεκνοποίηση μέσω παρένθετης μητέρας η μεγάλη και γνωστή κλινική στην οποία απευθύνθηκε ο Βασίλης του ζήτησε 25.000 για την αμοιβή της γυναίκας που θα κυοφορούσε το παιδί, 5.000 για την εξωσωματική, «5 ή 8 χιλιάδες για τη μίζα του γιατρού -το είπε έτσι ακριβώς ο γιατρός» και 3.000 για την «επιλογή ωαρίων». Καθώς η χρήση παρένθετης απαιτεί δικαστική απόφαση, η τιμή ανεβαίνει. Τελικά, η διαδικασία της εξωσωματικής γονιμοποίησης που ακολούθησαν με την φίλη του, με την οποία σήμερα μεγαλώνουν μαζί το μωρό τους, κόστισε 8.000 ευρώ, συμπεριλαμβανομένων των εξετάσεων και 8 αποτυχημένων σπερματεγχύσεων. 

Το εισιτήριο για μια θέση στον προθάλαμο της γονεϊκότητας κόστισε για τη Δήμητρα 3000 ευρώ. Στην περίπτωσή της, τα φάρμακα για τη διέγερση των ωοθηκών τα λαμβάνει η δότρια και το κόστος το αναλαμβάνουν οι λήπτες. Ο ΕΟΠΥΥ δεν καλύπτει το κόστος των φαρμάκων όταν η εξωσωματική γίνεται με δότρια, ωστόσο σύμφωνα με πληροφορίες του MIIR πολλά ζευγάρια που χρησιμοποιούν δανεικά ωάρια καταφέρνουν με κάποια παρατυπία να εξασφαλίσουν δωρεάν τα ακριβά φάρμακα, τουλάχιστον για μία προσπάθεια. «Το παραθυράκι για να τα πάρεις παράνομα, προϋποθέτει να έχεις μήτρα και ωοθήκες και μια στοιχειώδη πιθανότητα παραγωγής ωαρίων», λέει πρώην εργαζόμενη σε μεγάλη Μονάδα Υποβοηθούμενης Αναπαραγωγής στην  Αθήνα, που θέλει να μείνει ανώνυμη. 

Η Δήμητρα αναρωτιέται: «Δεν είναι ότι άργησα να το αποφασίσω να κάνω παιδιά, ήταν βιολογικοί οι λόγοι. Δεν θα έπρεπε να δικαιούμαι μια έκπτωση;». Ύστερα από μία εύκολη πολύδυμη κύηση όπου όλα πήγαν καλά, η Δήμητρα έγινε όπως λέει ένα από τα λίγα άτομα με αυτή την σωματικότητα που κατάφεραν να γίνουν γονείς. «Αν δεν είμαι στην Ελλάδα τουλάχιστον η πρώτη, τότε είμαι από τους πρώτους. Εδώ, και παγκοσμίως». 

Από το αρκτικόλεξο ΛΟΑΤΚΙ, καμία κατάσταση σεξουαλικού προσανατολισμού ή ταυτότητας φύλου δεν βρίσκει απρόσκοπτη πρόσβαση στην υποβοηθούμενη αναπαραγωγή. Οι γκέι άντρες αποκλείονται τελείως και τα ίντερσεξ άτομα είναι πιθανό να βιώσουν τον  ίδιο αποκλεισμό που συνοδεύει την κατάστασή τους και σε άλλες εκφάνσεις της κοινωνικής τους ζωής.

«Άμα με ρωτάς ποιο είναι το ιδανικό, δεν μπορώ να σου πω. Γιατί εγώ δεν έχω τόση φαντασία. Είμαι πολύ ρεαλιστής δεν μπαίνω στη διαδικασία καν να κάνω daydreaming, όταν ξέρω ότι δεν με παίρνει. Σε έναν ιδανικό κόσμο μπορεί να ήθελα παιδί με τον σύντροφό μου» λέει ο Βασίλης που αποκρύπτοντας τυπικά τον σεξουαλικό του προσανατολισμό, κατάφερε να ξεπεράσει, όπως επισημαίνουν οι φίλοι του, «γραπτούς και άγραφους νόμους».  

«Και αν με ρωτήσει το παιδί γιατί μπαμπά, θα του πω ότι σε θέλαμε τόσο πολύ, που φέραμε τον κόσμο ανάποδα».

Γυναίκα Ρομά άνεργη με αναπηρία ή τρανς πρόσφυγας μουσουλμάνος. Πόσα στρώματα αποκλεισμού και διακρίσεων μπορούν να χωρέσουν μέσα σε τέσσερις μόλις λέξεις που ταυτόχρονα είναι ταυτοτικές για έναν άνθρωπο; 

Πόσες νομικές διατάξεις άραγε θα έπρεπε κανείς να επικαλεστεί σε μια απλή συναλλαγή των δύο παραπάνω συμπολιτών μας με μια δημόσια υπηρεσία ή με μια ιδιωτική επιχείρηση για να πετύχει ίση μεταχείριση με έναν λευκό στρειτ άντρα, ευρωπαίο πολίτη, οικονομικά εύρωστο; Αυτό το ερώτημα ίσως θα μπορούσε πια να είναι θέμα εξετάσεων σε έναν φοιτητή νομικής. Αν όμως προσθέσουμε και την παράμετρο της πολιτικής και κοινωνικής πραγματικότητας μιας Ευρώπης που οι πολίτες της κάθε μέρα τα τελευταία 12-15 χρόνια βλέπουν τις ζωές τους να χειροτερεύουν και μετά από 2 χρόνια πανδημίας περιμένουν έναν χειμώνα χωρίς θέρμανση ή ρεύμα, τότε η εξίσωση και η πολιτική συζήτηση περί ίσης μεταχείρισης ή πολιτικών κατά των διακρίσεων δυσκολεύει και ξεπερνά την νομική επιστήμη.

Στη χώρα μας την εφαρμογή της νομοθεσίας κατά των διακρίσεων εποπτεύει ο Συνήγορος του Πολίτη και στο πλαίσιο αυτό εκδίδει κάθε χρόνο και ειδική έκθεση για την «ίση μεταχείριση», όπως θεμελιώνεται στους νόμους 3896/2010 και 4443/2016, καθώς και στον πρόσφατο 4808/2021, ενσωματώνοντας το σχετικό ευρωπαϊκό δίκαιο. 

Οι μισές αναφορές αφορούν διακρίσεις σε βάρος των γυναικών

 Στην πιο πρόσφατη έκθεση του Συνηγόρου του Πολίτη, αυτή του 2021, η οποία δόθηκε στη δημοσιότητα τον περασμένο Ιούνιο, καταγράφηκαν 1.054 αναφορές, αριθμός κατά 11% μεγαλύτερος από το 2020. Από αυτές, το 49% αφορούσε διακρίσεις λόγω φύλου, το 25% λόγω αναπηρίας ή χρόνιας πάθησης, το 12% λόγω οικογενειακής κατάστασης, το 4% λόγω ηλικίας, 3% λόγω εθνικής ή εθνοτικής καταγωγής, 3% λόγω κοινωνικής κατάστασης, 2% λόγω θρησκευτικών ή άλλων πεποιθήσεων, 1% λόγω φυλής ή χρώματος, 1%λόγω σεξουαλικού προσανατολισμού, ταυτότητας ή χαρακτηριστικών φύλου. 

Εξαιρετικά ενδιαφέρον είναι το γεγονός ότι στις διακρίσεις λόγω φύλου η πλειοψηφία τους αφορούν σε διακρίσεις που υπέστησαν γυναίκες στην εργασία κατά την απόκτηση παιδιού, σε μια εποχή που βλέπουμε συντηρητικούς και ακροδεξιούς κύκλους να αμφισβητούν το δικαίωμα της γυναίκας να ορίζει το σώμα της, με την δικαιολογία «της προστασίας της ζωής του αγέννητου παιδιού». 

«Σταθερά σε ορίζοντα πενταετίας, ένα ποσοστό 50% των αναφορών που δέχεται ετησίως ο Συνήγορος του Πολίτη ως αρμόδιος εθνικός φορέας για την ίση μεταχείριση, αφορά θέματα διακρίσεων μεταξύ ανδρών και γυναικών», σημειώνει στο MIIR η Καλλιόπη Λυκοβαρδή, Βοηθός Συνήγορος του Πολίτη για το χαρτοφυλάκιο των διακρίσεων. «Εκείνο που παρατηρείται είναι σταθερή ετήσια αύξηση αναφορών για ζητήματα διακρίσεων λόγω αναπηρίας, αλλά και σταδιακή αύξηση σε θέματα που αφορούν διακρίσεις λόγω οικογενειακής κατάστασης. Πχ., διακρίσεις στη μεταχείριση αν κάποιος/α έχει συνάψει σύμφωνο συμβίωσης και όχι γάμο, αν είναι μονογονέας, θετός γονέας. Αντιθέτως, σταθερή υπο-αναφορικότητα εμφανίζουν τα θέματα που αφορούν την εθνική/φυλετική καταγωγή, τις θρησκευτικές πεποιθήσεις, τον σεξουαλικό προσανατολισμό, την ταυτότητα ή τα χαρακτηριστικά φύλου».

Στις περιπτώσεις των τσιγγάνων και προσφύγων, όπου πηγή των διακρίσεων είναι η διαφορετική εθνική ή φυλετική τους καταγωγή, εκείνο που επιχειρεί να αναδείξει ο Συνήγορος του Πολίτη είναι τα δομικά προβλήματα που υποκρύπτονται και η ιδιαίτερη ευαλωτότητα της συγκεκριμένης πληθυσμιακής ομάδας που δεν εξαντλούνται στην επίλυση μιας ατομικής περίπτωσης ή αναφοράς. 

«Οι ανισότητες και ο κοινωνικός αποκλεισμός των τσιγγάνων είναι εξαιρετικά πολύπλοκα και δυσχερώς επιλύσιμα ζητήματα», παρατηρεί η κα Λυκοβαρδή. Την ίδια στιγμή «ένα εκρηκτικό μίγμα δημιουργεί η συρροή διαφορετικών ταυτοτήτων στο ίδιο πρόσωπο, όπως, πχ, γυναίκα Ρομά, γυναίκα πρόσφυγας, ΛΟΑΤΚΙ πρόσφυγας, πρόσφυγας με αναπηρία κλπ, όπου το ενδεχόμενο πολλαπλής και διαθεματικής διάκρισης, είναι πάντα παρόν και πολλαπλά επιβαρυντικό».

Μειωμένες καταγραφές υποθέσεων διακρίσεων εθνοτικής/φυλετικής καταγωγής και σεξουαλικού προσανατολισμού

H ειδική νομοθεσία για τις διακρίσεις έρχεται σε ενσωμάτωση του Ενωσιακού δικαίου. Με τη νομοθεσία αυτή φαίνεται να επιχειρείται περισσότερο η μεταφορά παρά η ουσιαστική επεξεργασία στις εγχώριες ανάγκες και τα δεδομένα της ελληνικής πραγματικότητας. Μεγάλο πρόβλημα στη χώρα μας είναι επίσης το γεγονός ότι δεν έχουμε επίσημα συναφή δεδομένα. Το γεγονός αυτό επηρεάζει τόσο τον σχεδιασμό και την εφαρμογή των πολιτικών όσο και τον σχεδιασμό και την εφαρμογή των νόμων. 

«Είναι προφανές ότι αυτό δυσχεραίνει και το έργο του Συνηγόρου του Πολίτη» σχολιάζει η κα Λυκοβαρδή. «Δεν μπορούν να είναι αποτελεσματικές οι πολιτικές για τους Ρομά αν δεν γνωρίζεις τον ακριβή αριθμό τους ή τον αριθμό επιμέρους ομάδων (πχ ρομά με αναπηρία). Η νομοθεσία διαμορφώνει ένα πλαίσιο προστασίας και αυτό είναι θετικό. Μπορεί να αποτελέσει την αφετηρία για να εξελιχθεί περισσότερο και να επέλθει σταδιακά πρόοδος».

Παράλληλα, στην εφαρμογή του το ισχύον πλαίσιο έχει προβλήματα, με το κύριο να είναι οι μειωμένες καταγραφές

«Εκείνο που διαπιστώνεται είναι ότι υπάρχει μια προφανής αναντιστοιχία μεταξύ των διακρίσεων στο πραγματικό κοινωνικό πεδίο και των αριθμών των αναφορών, δηλαδή 1.000 αναφορές ετησίως», παραδέχεται η κα Λυκοβαρδή. «Ειδικά σε κάποια πεδία της εθνικής/φυλετικής καταγωγής, σεξουαλικού προσανατολισμού που γνωρίζουμε και εμπειρικά ότι οι διακρίσεις που δέχονται αυτά τα άτομα είναι πολύ περισσότερες από αυτές που καταγράφονται σε επίπεδο καταγγελιών». 

Μία ακόμη πτυχή αφορά το ζήτημα της δικαστικής προστασίας και της πρόσβασης στη δικαιοσύνη. Εκεί το κόστος είναι συνήθως μεγάλο, η νομική βοήθεια δεν είναι πάντα επαρκής και πολλές φορές οι διαδικασίες είναι εξαιρετικά χρονοβόρες και άρα εν τέλει αναποτελεσματικές.  «Η δικαιοσύνη όμως θα μπορούσε να δώσει απαντήσεις σε πολλά ζητήματα» σημειώνει η κα Λυκοβαρδή. «Αλλά και η διοικητική οδός δεν είναι πάντα εύκολη. Το κενό επικοινωνίας των θυμάτων με τους αρμόδιους φορείς είναι μεγάλο. Εκεί πρέπει να βοηθήσουν οι ίδιοι οι φορείς αλλά και οι οργανώσεις της Κοινωνίας των Πολιτών.  Αν δεν πιάσουμε το θεσμικό, δομικό ρατσισμό και τις διακρίσεις ουσιαστικά νομίζω ότι αναλωνόμαστε σε λάθος πεδίο. Έχει σημασία η ατομική προστασία και η αποκατάσταση του θύματος και θα πρέπει αυτή να επιδιώκεται με κάθε τρόπο», καταλήγει η ίδια.

Απροθυμία για την ενίσχυση του θεσμικού πλαισίου κατά των διακρίσεων των Ρομά 

«Η νομοθεσία έχει ορισμένα προβλήματα γιατί αυτό που δεν είναι προφανές είναι ότι οι διακρίσεις αφορούν μια καθημερινότητα στη λειτουργία του κράτους, η οποία κάποιες φορές περνάει εκτός της λειτουργίας του ελέγχου του Συνηγόρου του Πολίτη» τονίζει ο Ανδρέας Τάκης, πρόεδρος του ΔΣ της Ελληνικής Ένωσης για τα Δικαιώματα του Ανθρώπου και επίκουρος καθηγητής στη Νομική του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκη, ο οποίος έχει διατελέσει Γενικός Γραμματέας Μεταναστευτικής Πολιτικής του Υπουργείου Εσωτερικών (2009-2011) και Βοηθός Συνήγορος του Πολίτη, υπεύθυνος του Κύκλου Δικαιωμάτων του Ανθρώπου (2003-2009).

Επιπλέον, συνεχίζει ο κ. Τάκης, «ο Συνήγορος του Πολίτη αδυνατεί να πιάσει πολλαπλά φαινόμενα διακρίσεων αποτελεσματικά επειδή η λειτουργία του δεν έχει ένα χαρακτήρα που αναγκάζει, είναι συμβουλευτική. Έχουμε ένα τεράστιο αριθμό καθημερινών διακρίσεων που διαπλέκονται η μια με την άλλη και αποκλείουν ολόκληρους πληθυσμούς, όπως είναι η περίπτωση των Ρομά. Έχει γίνει μεγάλη κουβέντα εδώ και χρόνια, αλλά πολιτικά συνεχώς ανατρέπεται σε επίπεδο ΕΕ (σ.σ. κυρίως από χώρες με μεγάλους πληθυσμούς ρομά), ώστε να βγει επιτέλους μια ειδική οδηγία, εξειδικευτική των άλλων δύο, για τους Ρομά στην Ευρώπη». 

Δυστυχώς με την ένταση της κοινωνικής επισφάλειας της εποχής μας, οι οριζόντιες κοινωνικές εντάσεις αυξάνονται και τα όργανα του κράτους που ασκούν τη διαχείριση στην καθημερινότητα της κοινωνικής ζωής, όπως είναι η αστυνομία, εμφανίζουν συχνότατα μια τεράστια γκάμα διακρισιακών συμπεριφορών.

Ωστόσο, δεν οδεύουν όλα προς τη λάθος κατεύθυνση. Ο Αν. Τάκης υπενθυμίζει την προσπάθεια ανανέωσης της νομοθεσίας και σε άλλα πεδία, όπως τις ομάδες LGBTQ. «Αυτό επικεντρώθηκε στη χώρα μας εμβληματικά στα ζητήματα του συμφώνου συμβίωσης» καταδεικνύει.

Ευρωπαϊκές διακρίσεις για τους μη Ευρωπαίους

Υπάρχει και μια άλλη πελώρια τρύπα που αφορά και την ευρωπαϊκή νομοθεσία. Η ιδέα των διακρίσεων και της καταπολέμησης των διακρίσεων στην ΕΕ ως ενιαίο χώρο δικαιοσύνης, ασφάλειας και ελευθερίας είναι κάτι το οποίο ναι μεν έχει τη διακηρυκτική αναφορά στα δικαιώματα του ανθρώπου και στην ίση μεταχείριση, αλλά το “concept” από κάτω έχει να κάνει με την ελεύθερη διακίνηση των προσώπων επί ίσοις όροις μέσα στον ευρωπαϊκό χώρο ως εργαζομένων. 

«Το ζήτημα είναι να υπάρχει εναλλαξιμότητα όλων των διαβιούντων εντός της ΕΕ ως των ηλεκτρονίων μιας μεγάλης αγοράς. Αυτό όμως αφορά πρωτίστως τους Ευρωπαίους» επισημαίνει ο κ. Τάκης. «Δεν είναι σαφές τι από αυτά που έχουν να κάνουν με την ίση μεταχείριση αφορούν τους λεγόμενους υπηκόους τρίτων χωρών, τους μη Ευρωπαίους πολίτες. Αυτό είναι κρίσιμο γεγονός δεδομένου ότι ζούμε σε περιστάσεις εδώ και 20 χρόνια μαζικής μετανάστευσης, είτε αυτή έχει την μορφή της προσφυγιάς, είτε της οικονομικής μετανάστευσης και με πολλαπλές μορφές ένταξης των ανθρώπων στον κοινωνικό ιστό των ευρωπαϊκών χωρών, κυρίως εν όψει και των χρόνων της παραμονής τους που συσσωρεύεται. 

Έχουμε ανθρώπους που είναι 30 χρόνια, 20, 10, 5 χρόνια ή λίγους μήνες. Ποιο είναι το σημείο που αυτοί οι άνθρωποι μπορούν να επωφεληθούν της ίσης μεταχείρισης που υπόσχεται η ευρωπαϊκή νομοθεσία; Μόνο αν γίνουν ευρωπαίοι πολίτες…» υπογραμμίζει ο κ. Τάκης

Για όλους τους άλλους, συνεχίζει, «υπάρχει μήπως ένα σημείο και μετά όπου η διακρισιακή συμπεριφορά είναι κάτι προς καταπολέμηση ασχέτως αν είσαι ευρωπαίος, ακόμα και από την πρώτη ημέρα που είσαι εδώ; Το να σου φέρεται απάνθρωπα η αστυνομία γιατί μόλις σε βρήκαν στον Έβρο είναι κάτι που δεν έχει να κάνει με τις διακρίσεις φυλής και από που έρχεσαι ή εθνικής καταγωγής ή θρησκευτικής; Οπότε αυτό είναι ένα ζήτημα που βρίσκεται στην καρδιά ενός δυσεπίλυτου θέματος της ετερότητας στην ΕΕ ως χώρο δημοκρατίας και ελευθερίας, αν το εννοεί. Αυτά είναι και τα καυτά ζητήματα που θα τεθούν τα επόμενα χρόνια. Δεν είμαι αισιόδοξος», καταλήγει ο Ανδρέας Τάκης 

Απαιτείται πολιτική βούληση και ιδεολογική δουλειά

Για τον Δημήτρη Χριστόπουλο, καθηγητή Πολιτειολογίας στο Πάντειο Πανεπιστήμιο και πρώην πρόεδρο της Διεθνούς Ομοσπονδίας για τα Δικαιώματα του Ανθρώπου, δεν γίνεται να μην έχουμε διακρίσεις σε μια ταξική κοινωνία.  «Κάποιοι είναι πάντα κάτω από τους άλλους, κάποιες φορές είναι το κριτήριο του φύλου, κάποια στιγμή ήταν οι γυναίκες», σχολιάζει ο κ. Χριστόπουλος. «Αυτό άρχισε να αμβλύνεται από εκεί και ύστερα νέες ομάδες μπαίνουν στην ιστορία, οι μειονότητες, βάλτε μέσα και ότι όλες αυτές τις ομάδες έχουν τις δικές τους εσωτερικές διαστρωματώσεις δηλαδή η γυναίκα πρόσφυγας, η γυναίκα άνεργη τσιγγάνα, πολλαπλές ιδιότητες που επικάθονται φτιάχνοντας μια κρούστα διακρίσεων που είναι ουσιαστικά αδιαπέραστες».

Για για να αρχίσει να αντιμετωπίζεται το πρόβλημα δεν αρκεί να πούμε ότι έχουμε νόμους, σύμφωνα με τον κ. Χριστόπουλο. «Θέλει πολλή βούληση πολιτική, πάρα πολύ ιδεολογική δουλειά, προκειμένου η κοινωνία να αρχίσει να δέχεται ότι μια εκλεγμένη κυβέρνηση ασχολείται με το να άρει και να αμβλύνει τις κοινωνικές διακρίσεις», καταλήγει.

This article has been produced within the project “INGRID. Intersecting Grounds of Discrimination in Italy” financed by the European Commission, Rights, Equality, Citizenship programme 2014-2020.