Ερευνα-Κείμενο: Κώστας Ζαφειρόπουλος (MIIR)
Συλλογή και ανάλυση δεδομένων, οπτικοποιήσεις: Κωνσταντίνα Μαλτεπιώτη
Εικονογράφηση: Λουίζα Καραγεωργίου

“Nature is blamed for failings that are man’s
and well-run rivers have to change their plans”
Σερ Άλαν Πάτρικ Χέρμπερτ, μυθιστοριογράφος (1890-1971)

«Η πλημμύρα άλλαξε τη ζωή μας. Τα παιδιά μου φοβούνται πια κάθε φορά που βρέχει. Ο γιος μου έπαθε κρίση πανικού όταν έκλεισαν πρόσφατα οι γέφυρες στη Φαέντσα, νομίζοντας ότι θα συμβεί το ίδιο. Κι εγώ δεν μπορώ να μην κοιτάζω το ποτάμι κάθε φορά που περνάω από εκεί. Τώρα πια ζω μέρα με τη μέρα. Όλα μπορούν να αλλάξουν σε μια στιγμή. Ξέρετε, έχασα τα πάντα μέσα σε μισή ώρα». Η 42χρονη, μαγείρισσα Francesca Placci είναι κάτοικος της ιταλικής πόλης Φαέντσα στην επαρχία Ραβέννα, στην Εμίλια-Ρομάνια. Η Φαέντσα, που βρίσκεται 50 χιλιόμετρα νοτιοανατολικά της Μπολόνια, πλημμύρισε τρεις φορές μέσα σε 18 μήνες τη διετία 2023-2024.

Οι κάτοικοι της ιταλικής αυτής πόλης, όπως στη Θεσσαλία και στη Βαλένθια, μετά το τριπλό αυτό σοκ ζουν ακόμα με το φόβο και το άγχος για το μέλλον.  «Κάθε φορά που βρέχει, φοβάμαι. Η εμπιστοσύνη μας έχει χαθεί. Δεν ξέρεις πλέον σε τί μπορείς να βασιστείς. Αυτός ο τόπος δεν είναι ασφαλής. Τίποτα δεν θα είναι όπως πριν. Ο άντρας μου είναι πια πιο κουρασμένος, πιο σιωπηλός. Στην κοινότητά μας συνεχίζουμε να βοηθάμε ο ένας τον άλλον, αλλά το Κράτος δεν ήταν ποτέ εκεί για εμάς. Αντίθετα, το μόνο που λάβαμε ήταν ένα χάος από γραφειοκρατία και ψίχουλα οικονομικής βοήθειας. Μάθαμε να βασιζόμαστε μόνο στους εαυτούς μας και στους ανθρώπους γύρω μας» λέει η 54χρονη κάτοικος Simona Bacchilega.

Η φωνή της αντηχεί και ενώνεται με εκείνες των κατοίκων στον Παλαμά Καρδίτσας, στην Μάνδρα, στο Βόλο και στο Πήλιο, στις γειτονιές της ισπανικής Βαλένθια, στις παραδουνάβιες περιοχές της Ουγγαρίας και της Σλοβακίας, στη Βάδη-Βυρτεμβέργη, στη Βαυαρία και στο Σάαρλαντ της Γερμανίας, στις επαρχίες Κάρλοβατς και Σίσακ-Μοσλαβίνα στην Κροατία και σε δεκάδες ακόμα πληττόμενες περιοχές .

Θεσσαλία, Σεπτέμβριος 2023, κακοκαιρία Daniel, φωτό: Μάριος Λώλος 

Η πιο φονική φυσική καταστροφή

Οι πλημμύρες είναι η πιο συνηθισμένη φυσική καταστροφή. Αντιπροσωπεύουν το 44% όλων των παγκόσμιων φυσικών καταστροφών και ευθύνονται σχεδόν για τους μισούς θανάτους από αυτές. Σήµερα, 1,81 δισεκατοµµύρια άνθρωποι (23% του παγκόσµιου πληθυσµού) θεωρούνται άµεσα εκτεθειµένοι στην απειλή σοβαρών πληµµυρών. Η συχνότητά τους έχει υπερδιπλασιαστεί από το 2004 μέχρι σήμερα, εξηγούν οι επιστήμονες, λόγω της επιτάχυνσης του υδρολογικού κύκλου που οφείλεται στην ανθρωπογενή κλιματική αλλαγή.

Τα τελευταία 30 χρόνια, οι πλημμύρες στην Ευρώπη έχουν πλήξει 5,5 εκατομμύρια ανθρώπους, έχουν προκαλέσει πάνω από 3.000 θανάτους και έχουν οδηγήσει σε οικονομικές απώλειες που ξεπερνούν τα 170 δισεκατομμύρια ευρώ. Όμως τα στοιχεία αυτά ήταν μόνο δημοσιογραφικές εκτιμήσεις.

Πόσοι είναι πραγματικά οι νεκροί σε κάθε περιοχή στην Ευρώπη από τις πλημμύρες την τελευταία δεκαετία; Πόσες και ποιες συγκεκριμένα εκτάσεις σε κάθε χώρα και σε κάθε περιοχή επλήγησαν, ποιες υποδομές χτυπήθηκαν περισσότερο ειδικά την τελευταία διετία; Και πως μπορούμε να προστατευτούμε αποτελεσματικά; Τα ανοιχτά διαθέσιμα επιστημονικά δεδομένα για τις πλημμύρες στην Ευρώπη αποδεικνύονται αποσπασματικά, ελλιπή και μη ενημερωμένα.

Η πολύμηνη, διασυνοριακή δημοσιογραφική έρευνα δεδομένων του ΜIIR- μοναδική στην Ευρώπη- στο πλαίσιο του EDJNET κατάφερε να συνδυάσει στοιχεία από τρεις διαφορετικές ανοιχτές βάσεις δεδομένων για να κατασκευάσουμε την πρώτη ολοκληρωμένη, πανευρωπαϊκή βάση δεδομένων για τις πλημμύρες, καταγράφοντας τον αριθμό τους, τους πληγέντες και τους θανάτους από αυτές, σε όλες τις ευρωπαϊκές περιοχές από το 2014 έως το 2024. 

Επιπλέον, δημιουργήσαμε μία ξεχωριστή βάση δεδομένων βασισμένη σε δορυφορικά στοιχεία για τα τελευταία δύο χρόνια (2023-2024), η οποία αποτυπώνει με ακρίβεια την έκταση των πλημμυρών και τις επιπτώσεις τους στη γη και τις υποδομές σε όλες τις ευρωπαϊκές περιφέρειες 17 κρατών-μελών.

Ο καταστροφικός αντίκτυπος σε νούμερα

Μεταξύ 2014 και 2024, τα δεδομένα που συλλέχθηκαν από το Copernicus, τη δημόσια βάση δεδομένων EM-DAT και τη βάση δεδομένων Hanze δείχνουν ότι τουλάχιστον 681.076 άνθρωποι έχουν πληγεί από πλημμύρες σε 24 ευρωπαϊκές χώρες. Ο πραγματικός αριθμός των πληγέντων, όμως, είναι μεγαλύτερος, καθώς δεν υπάρχουν διαθέσιμα στοιχεία για όλες τις πλημμύρες. 

Με βάση τα υπάρχοντα δεδομένα που αναλύσαμε, τουλάχιστον 1.579 άνθρωποι έχασαν άμεσα τη ζωή τους από τις πλημμύρες στην Ευρώπη κατά την τελευταία δεκαετία. 

«Η Ελλάδα είναι μία από τις χώρες που πλήττονται ιδιαιτέρως, έχουμε πάρα πολλά επεισόδια με νεκρούς. Είμαστε η τέταρτη χώρα σε θανάτους από πλημμύρες στην Ανατολική Μεσόγειο. Κάθε χρόνο στην Ελλάδα έχουμε μία πιθανότητα 2,5 % περίπου να έχουμε πάνω από 80 νεκρούς σε ένα πλημμυρικό επεισόδιο», αναφέρει η Κατερίνα Παπαγιαννάκη, ειδική λειτουργική επιστήμονας στο Ινστιτούτο Ερευνών, Περιβάλλοντος και Βιώσιμης Ανάπτυξης του Εθνικού Αστεροσκοπείου Αθηνών.

Μαζί με τον υδρογεωλόγο, επίκουρο καθηγητή του Πανεπιστημίου Αθηνών, Μιχάλη Διακάκη μελετούν- όσο κανείς άλλος στην Ελλάδα- τους θανάτους από πλημμύρες στην Ευρώπη και στη χώρα μας, έχοντας συνεισφέρει στην πλέον αξιόπιστη (γιατί λαμβάνει υπόψη όλα τα γεγονότα που έχουν έστω έναν νεκρό) βάση δεδομένων μεγάλης κλίμακας για τους νεκρούς από πλημμύρες σε εδάφη της ευρωμεσογειακής περιοχής (Flood Fatalities from the Euro-Mediterranean region FFEM-DB). Οι νεκροί σε 14 ευρωμεσογειακές χώρες τα τελευταία 35 χρόνια ξεπερνούν τους 3000.

Πλεονάζουσα θνησιμότητα 

Η επίσημη καταγραφή των θυμάτων στη Θεσσαλία το 2023 ήταν 17 νεκροί. Ωστόσο, πρόσφατη μελέτη του Κέντρου Έρευνας και Εκπαίδευσης στη Δημόσια Υγεία, την Πολιτική Υγείας και την Πρωτοβάθμια Φροντίδα Υγείας, που αποκάλυψε η «Εφ.Συν.» («Ο κάμπος θρηνεί 335 νεκρούς και όχι 17 από τον Ντάνιελ», 16/3/2025) δείχνει ότι ο πραγματικός αριθμός των συνολικών θανάτων ήταν 20 φορές υψηλότερος το πρώτο τρίμηνο μετά τις πλημμύρες. Συνολικά, 335 άτομα πέθαναν εντός τριών μηνών κυρίως από καρδιαγγειακά και/ή αναπνευστικά προβλήματα.

Όπως σημειώνει το meteo.gr (Κ. Παπαγιαννάκη, Κ. Λαγουβάρδος, Γ. Κύρος, 18/10/2024) τα τελευταία 45 χρόνια, η Ελλάδα έχει βιώσει 70 θανατηφόρες πλημμύρες λόγω έντονων βροχοπτώσεων, με αποτέλεσμα 190 άνθρωποι να χάσουν τη ζωή τους. Αποκαλύπτεται μια ανησυχητική τάση: ο αριθμός των θανάτων από πλημμύρες αυξάνεται με την πάροδο του χρόνου. Ενδεικτικά, την τελευταία δεκαετία σημειώθηκαν οι μισοί από τους καταγεγραμμένους θανάτους στο σύνολο της περιόδου των 45 ετών.

Σύμφωνα με το Ινστιτούτο Περιβαλλοντικής Έρευνας και Αειφόρου Ανάπτυξης του Εθνικού Αστεροσκοπείου Αθηνών, συνολικά στα Βαλκάνια, πλημμύρες με περισσότερους από 10 νεκρούς συμβαίνουν μία φορά κάθε 6,5 χρόνια, ενώ με περισσότερους από 22 νεκρούς μία φορά κάθε 12 χρόνια.

Η έρευνά μας δείχνει ότι τα τελευταία δύο χρόνια, 17 ευρωπαϊκές χώρες αντιμετώπισαν 32 πλημμύρες, οι οποίες έπληξαν συνολικά 4.273.362 στρέμματα – μια έκταση 1,5 φορά μεγαλύτερη από το μέγεθος του Λουξεμβούργου – σύμφωνα με τα δορυφορικά δεδομένα της υπηρεσίας Copernicus Emergency Management Mapping. 

Η πλημμυρισμένη έκταση στην Ευρώπη τα τελευταία δύο χρόνια είναι σχεδόν το διπλάσιο μέγεθος του ευρύτερου Λονδίνου και μεγαλύτερη από τη Ρώμη, το Παρίσι και το Βερολίνο μαζί. 

Αγρότες σε απόγνωση

Η ανάλυση 61 πληγεισών περιοχών αποκαλύπτει ότι οι επαρχιακές περιοχές υπέστησαν τις πιο εκτεταμένες πλημμύρες, με περίπου 1.386.630 πλημμυρισμένα στρέμματα. Αντίστοιχα, 984.470 στρέμματα επηρεάστηκαν στις ενδιάμεσες περιοχές (ημιαστικές) και 884.680 στρέμματα στις αστικές περιοχές. 

Θεσσαλία, Σεπτέμβριος 2023, κακοκαιρία Daniel, φωτό: Μάριος Λώλος 

Σχεδόν το 82,5% της συνολικής πληγείσας γης αφορά γεωργικές εκτάσεις και φυσικά οικοσυστήματα. Οι πλημμύρες επηρέασαν 3.276.660 στρέμματα γεωργικής γης συμπεριλαμβανομένων καλλιεργήσιμων αγρών, βοσκοτόπων, μόνιμων καλλιεργειών και ετερογενών γεωργικών εκτάσεων. Τα παραπάνω αναδεικνύουν τον σοβαρό αντίκτυπο που έχουν οι πλημμύρες στο βιοπορισμό των αγροτών.

Η μεγαλύτερη πλημμύρα στην Ευρώπη τα τελευταία δύο χρόνια ξεκίνησε στις 5 Σεπτεμβρίου 2023, στην Περιφέρεια Θεσσαλίας στην Ελλάδα, επηρεάζοντας σχεδόν 1.223.750 στρέμματα, το 92% των οποίων ήταν γεωργική γη. Η καταιγίδα στοίχισε άμεσα τη ζωή σε 17 ανθρώπους, επηρέασε 44.000 κατοίκους σε Καρδίτσα, Τρίκαλα, Μαγνησία και Λάρισα και είχε ως αποτέλεσμα το θάνατο περισσότερων από 200.000 ζώων.

Η πραγματική έκταση της πλημμύρας στη Θεσσαλία

Μέχρι τώρα, τα πλημμυρισμένα στρέμματα στη Θεσσαλία φαίνονταν κάτω του 1 εκατ., όμως η ανάλυσή μας αποκαλύπτει ότι η πραγματική έκταση της καταστροφής είναι μεγαλύτερη από ό,τι έχει αναφερθεί στον Τύπο. Αυτό οφείλεται στο ότι η μέτρησή μας συμπεριλαμβάνει και το “ίχνος πλημμύρας” που έχουν καταγράψει οι δορυφόροι του Copernicus—δηλαδή περιοχές όπου το νερό υπήρξε αλλά είχε υποχωρήσει μέχρι τη στιγμή της δορυφορικής λήψης. 

Όπως ανέφερε το Copernicus στο MIIR: «Υποθέτουμε με πολύ υψηλή πιθανότητα ότι σημειώθηκε πλημμύρα όπου εντοπίζονται ίχνη της στις δορυφορικές εικόνες».

Στιγμιότυπο από την ιστοσελίδα του Copernicus, που αποτυπώνει με διαγώνιες γραμμές το ίχνος πλημμύρας της Θεσσαλίας, στις 9 Σεπτεμβρίου 2023. 

Πλεονάζουσα θνησιμότητα

Η επίσημη καταγραφή των θυμάτων στη Θεσσαλία ήταν 17 νεκροί. Ωστόσο, πρόσφατη μελέτη του Κέντρου Έρευνας και Εκπαίδευσης στη Δημόσια Υγεία, την Πολιτική Υγείας και την Πρωτοβάθμια Φροντίδα Υγείας, που αποκάλυψε η «Εφ.Συν.» («Ο κάμπος θρηνεί 335 νεκρούς και όχι 17 από τον Ντάνιελ», 16/3/2025) δείχνει ότι ο πραγματικός αριθμός των συνολικών θανάτων ήταν 20 φορές υψηλότερος το πρώτο τρίμηνο μετά τις πλημμύρες. Συνολικά, 335 άτομα πέθαναν εντός τριών μηνών κυρίως από καρδιαγγειακά και/ή αναπνευστικά προβλήματα.

Κατεστραμμένες υποδομές -Αρνητική ελληνική πρωτιά

Τα στοιχεία μας δείχνουν ότι η Θεσσαλία αντιμετώπισε επίσης τις σημαντικότερες ζημιές στο μεταφορικό δίκτυο σε ολόκληρη την Ευρώπη τα τελευταία δύο χρόνια, με 1.590 χιλιόμετρα δρόμων και σχεδόν 149 χιλιόμετρα σιδηροδρομικών υποδομών να έχουν πληγεί.

Η έρευνά μας δείχνει ότι οι πλημμύρες προκάλεσαν ζημιές σε συνολικά 4.256,2 χιλιόμετρα υποδομών μεταφορών στην Ευρώπη μόνο για τα τελευταία δύο χρόνια (οδικές, σιδηροδρομικές, θαλάσσιες υποδομές, αστικές μεταφορές και αερομεταφορές). Οι τοπικοί δρόμοι αντιπροσωπεύουν σχεδόν το 67% των συνολικών ζημιών, με τις αστικές περιοχές να υφίστανται τις σημαντικότερες επιπτώσεις στις οδικές υποδομές. Επιπλέον, άλλα 6.885,4 χλμ. χωματόδρομων, κυρίως σε αγροτικές περιοχές, έχουν επίσης πληγεί

Τα τελευταία δύο χρόνια, οι πλημμύρες επηρέασαν επίσης 1.223,6 χλμ. αγωγών και υποδομών επικοινωνίας, κυρίως σε περιοχές με έντονη αστική ανάπτυξη. Αυτό περιλαμβάνει 845,9 χλμ. αγωγών μακράς απόστασης, γραμμών επικοινωνίας και ηλεκτρικής ενέργειας, καθώς και 377,7 χλμ. τοπικών αγωγών και καλωδίων, με αποτέλεσμα μερικές χιλιάδες σπίτια να μείνουν χωρίς ρεύμα και πόσιμο νερό. Τα στοιχεία δείχνουν ότι ενώ οι αγροτικές περιοχές υφίστανται μεγαλύτερη έκταση πλημμυρών, οι αστικές περιοχές υφίστανται σοβαρότερη ζημιά στις υποδομές.

Αρνητική πρωτιά σε αυτήν την κατηγορία σε όλη την Ευρώπη καταγράφει τα τελευταία δύο χρόνια η Γερμανία, με 209,8 χιλιόμετρα πληγέντων αγωγών και γραμμών ηλεκτρικής ενέργειας μεγάλων αποστάσεων και 117,7 χιλιόμετρα πληγέντων τοπικών αγωγών και καλωδίων.

Πλημμύρα του ποταμού Σάαρ, Σάαρλαντ Γερμανία, 18.05.2024. Πηγή: Berit Kessler / Shutterstock.com

Στη Βαλένθια δεκάδες χιλιάδες σπίτια έμειναν χωρίς ηλεκτρικό ρεύμα και πόσιμο νερό για αρκετές μέρες, ενώ στην Πολωνία η υπουργός Περιβάλλοντος Paulina Hennig-Kloska δήλωσε ότι 80.000 νοικοκυριά ήταν χωρίς ηλεκτρικό ρεύμα κατά την κορύφωση των πλημμυρών από την κακοκαιρία Boris.

Πλημμύρα στη Βαλένθια, κακακαιρία Dana, Οκτώβριος 2024. Πηγή: Guillermo Gutiérrez Carrascal / El Confidencial.

Ένα ακόμη σημαντικό εύρημα είναι ότι την τελευταία διετία, οι πλημμύρες έχουν επηρεάσει 1.964.045 στρέμματα σε 46 μη παράκτιες περιοχές της Ευρώπης, ενώ σε μόλις 15 παράκτιες περιοχές έχουν πληγεί 1.291.731 στρέμματα.
Τα συγκεκριμένα δεδομένα δείχνουν ότι οι πλημμύρες στην ενδοχώρα σε επίπεδο δήμων και επαρχιών, που συχνά προκαλούνται από έντονες βροχοπτώσεις, υπερχείλιση ποταμών ή κακή αποχέτευση, έχουν επηρεάσει μεγαλύτερη έκταση από ό,τι οι παράκτιες πλημμύρες.

Παρόλα αυτά, οι περιοχές κοντά στο νερό φαίνεται να είναι πιο επιρρεπείς στις πλημμύρες, καθώς μέσα σε μία δεκαετία τα περισσότερα περιστατικά πλημμύρας έχουν συμβεί σε παράκτιες περιφέρειες, πιο συγκεκριμένα της Ισπανίας, Γαλλίας και Ιταλίας.

Ταξικός καύσωνας ταξικές πλημμύρες

Ως γνωστόν η θερμοκρασία σε κάθε πόλη ανεβοκατεβαίνει ανάλογα με τη δόμηση, τις περιοχές πρασίνου και δέντρων, την ποιότητα των κατοικιών. Συνήθως στις περιοχές όπου ζει η εργατική τάξη, τα πιο φτωχά λαϊκά στρώματα και οι μετανάστες, η δόμηση είναι πυκνότερη, οι ελεύθεροι χώροι πρασίνου σπανίζουν, η θερμοκρασία ανεβαίνει και οι καύσωνες είναι πιο δυσβάσταχτοι.

Όπως αποδείχθηκε και για τις πλημμύρες σε παράλληλη έρευνα της συνεργαζόμενης δημοσιογραφικής ομάδας της ισπανικής El Confidencial, οι περιοχές που επλήγησαν περισσότερο στη Βαλένθια συγκεντρώνουν χαμηλότερα επίπεδα κατά κεφαλήν εισοδήματος και, ταυτόχρονα, τα σπίτια που χτίστηκαν εκεί, όπου η γη είναι φθηνότερη, είναι λιγότερο προετοιμασμένα να αντιμετωπίσουν αυτού του είδους τα γεγονότα. Οι πέντε ισπανικές επαρχίες με τον υψηλότερο αριθμό κτιρίων σε περιοχές που κινδυνεύουν από πλημμύρες είναι κατά σειρά η Μούρθια, η Σεβίλλη, η Βαλένθια, το Αλικάντε και η Ταραγόνα. 

Πλημμύρα στη Βαλένθια, κακακαιρία Dana, Οκτώβριος 2024. Πηγή: Guillermo Gutiérrez Carrascal / El Confidencial.

«Όταν βρέχει, ακόμα φοβάμαι ότι το ποτάμι θα μας τα πάρει όλα» 

Οι τελευταίες τρεισήμισι δεκαετίες ήταν από τις πιο πυκνές περιόδους σε πλημμύρες στην Ευρώπη τα τελευταία 500 χρόνια. Οι επιστήμονες έχουν αποδείξει ότι η εποχή αυτή διαφέρει από άλλες αντίστοιχες περιόδους πλούσιες σε πλημμύρες όσον αφορά το μέγεθός τους, τις θερμοκρασίες του αέρα και της θάλασσας, και την εποχικότητα του φαινομένου. Το καλοκαίρι του 2024 ήταν το θερμότερο που έχει καταγραφεί ποτέ στην Ευρώπη και παγκοσμίως. Σημειώνεται ότι για κάθε βαθμό Κελσίου που προστίθεται στη μέση παγκόσμια θερμοκρασία, η ένταση των βροχοπτώσεων αυξάνεται κατά περίπου 7%.

Το μεγαλύτερο πρόβλημα είναι ότι έχει αυξηθεί η θερμοκρασία της θάλασσας στη Μεσόγειο. Το κρίσιμο όριο είναι οι 26 βαθμοί κελσίου θερμοκρασίας νερού. «Αν ξεπεραστεί αυτό, το μετεωρολογικό σύστημα που περνάει πάνω από μια περιοχή εμπλουτίζεται με τεράστια επιπρόσθετη υγρασία και όλο αυτό λειτουργεί και σαν επιταχυντής αλλά και σαν μεγεθυντής του φαινομένου» εξηγεί ο καθηγητής στο Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας, Νικήτας Μυλόπουλος.

Μια τέτοια συνθήκη οδηγεί στους περίφημους Ωμέγα κυκλώνες, όπως συνέβη με τον Ντάνιελ στη Θεσσαλία. «Στην ίδια περιοχή είχαμε δύο φαινόμενα που παρατηρούνται υποτίθεται ανά 500 και 1000 χρόνια, μέσα σε μόλις τρία χρόνια. Αυτό σημαίνει αυτομάτως, ότι θα πρέπει να “βαρέσουν” όλα τα καμπανάκια κινδύνου, καθώς αλλάζουν οι περίοδοι επαναφοράς, αλλάζουν όλες οι στατιστικές κατανομές φυσικά αλλάζει και όλος ο τρόπος αντιμετώπισης και ο σχεδιασμός». 

Αντιπλημμυρική θωράκιση δε σημαίνει (μόνο) 112

«Επιμένουν οι κυβερνήσεις στο να ασχολούνται μόνο με την επόμενη μέρα της καταστροφής (post disaster), αντί να παίρνουν προληπτικά μέτρα (risk-cost benefit). Μεταξύ 2017-2021 δόθηκαν στην Ελλάδα περίπου 100 εκατομμύρια ευρώ μόνο σε αποζημιώσεις από πλημμύρες. Μόνο για τον Ιανό (σ.σ. μεσογειακός κυκλώνας που έπληξε τη Μεσόγειο και κυρίως την Ελλάδα τον Σεπτέμβριο του 2020) δόθηκαν 38 εκατ. ευρώ, 7 εκατ. κρατικές αποζημιώσεις και 31 εκατ. αποζημιώσεις ασφαλιστικών» σημειώνει η επιστήμονας του Εθνικού Αστεροσκοπείου Αθηνών Κατερίνα Παπαγιαννάκη.

Το ίδιο μας λέει και ο καθηγητής στο Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας, διευθυντής του Εργαστηρίου Υδρολογίας και Ανάλυσης Υδατικών Συστημάτων, Νικήτας Μυλόπουλος ξεκαθαρίζοντας πως ο μόνος τρόπος αντιμετώπισης είναι η κατάρτιση ενός Ολιστικού Σχεδίου Αντιπλημμυρικής Προστασίας με μια σειρά από έργα που θα «συνεργάζονται» μεταξύ τους.

Εξυπνα φράγματα

«Η διόδευση της πλημμύρας είναι πολύ σημαντική», επισημαίνει ο Μυλόπουλος. «Σχετίζεται με το πώς εμείς με τα έργα μας θα κατευθύνουμε, θα καθοδηγήσουμε τους πλημμυρικούς όγκους όσο γίνεται με μεγαλύτερη ασφάλεια για να αποφύγουμε τις μεγάλες καταστροφές. Αυτό γίνεται πρώτα από όλα με τα έργα ορεινής υδρονομίας: μικρά χωμάτινα φράγματα ψηλά στο βουνό, εκεί που ξεκινάει το φαινόμενο, στους μικρούς χειμάρρους. Εκεί λοιπόν βάζεις το πρώτο στοπ. Δεύτερον χρειάζονται, μικρότερα μικρού και μεσαίου μεγέθους φράγματα και αναχώματα στα κατάντη του ποταμου. Και όχι τα φαραωνικά μεγάλα φράγματα. Μικρά φράγματα, αλλά στημένα έξυπνα, στις περιοχές που όντως κάνουν δουλειά. Τρίτον απαιτούνται, αναδασώσεις σε όλη την περιοχή, και η ενίσχυση της φυσικής προστασίας, η φυτοκάλυψη ειναι καθοριστικής σημασίας στον περιορισμό της πλημμύρας. Και βέβαια πρέπει επιτέλους να προβλεφθούν οι πλημμυρικές ζώνες, ανάλογα με την επικινδυνότητά τους, που συνήθως σήμερα είναι είτε χτισμένες, είτε χωράφια εντατικής καλλιέργειας. Πρέπει να αποδοθούν πίσω με ελαφρύτερες χρήσεις γης, αυτές οι ζώνες. Πρέπει να αποδοθούν στα ποτάμια οι παλαιοί τους μαιανδρισμοί, οι οποίοι παίζουν ρόλο στην εκτόνωση του κινδύνου».

«Η φύση δεν εκδικείται», συνεχίζει. «Η φύση κάνει τη δουλειά της. Αλλά γενικά όποτε την πειράζουμε ποτέ δεν ξέρουμε από πού θα μας έρθει. Ένα σύστημα σαν τον Ντάνιελ θα μπορούσε να χτυπήσει και στην Αττική δυστυχώς. Η μεγάλη μας αποτυχία είναι ότι δεν έχουμε συστήματα έγκαιρης προειδοποίησης. Όμως δεν αρκεί μόνο να δώσεις το σήμα νωρίς για να φύγει ο κόσμος και να προστατευτεί. Πρέπει να ξέρεις το “κακό” πού θα χτυπήσει, να έχεις κάποιο χρόνο μπροστά σου ώστε να μπορέσεις να προστατεύσεις με ανοίγματα θυροφραγμάτων συντονισμένα -και όχι το χάος που έγινε εκείνες τις νύχτες του Ντάνιελ- εκτός από ανθρώπους, ζώα ή περιουσίες και τις κρίσιμες δημόσιες υποδομές». 

Θεσσαλία, Σεπτέμβριος 2023, κακοκαιρία Daniel, φωτό: Μάριος Λώλος 

«Κάθε φορά που έβρεχε, πάθαινα κρίση άγχους»

Ταξιδεύουμε στην ιταλική πόλη Φαέντσα στην επαρχία της Ραβέννας, 50 χιλιόμετρα νοτιοανατολικά της Μπολόνια. Μεταξύ 16 και 18 Μαΐου 2023, 350 εκατομμύρια κυβικά μέτρα νερού, που αντιστοιχούν σε βροχή έξι μηνών, έπεσαν μέσα σε 36 ώρες στην Εμίλια-Ρομάνια, μια από τις σημαντικότερες γεωργικές περιοχές της Ιταλίας. Οι έντονες βροχοπτώσεις προκάλεσαν την υπερχείλιση 23 ποταμών σε ολόκληρη την περιοχή, επηρεάζοντας 100 δήμους και προκαλώντας περισσότερες από 400 κατολισθήσεις, οι οποίες με τη σειρά τους προκάλεσαν ζημιές και έκλεισαν εκατοντάδες δρόμους. Όλα τα υδάτινα φράγματα μεταξύ Ρίμινι και Μπολόνια, έσπασαν ή υπερχείλισαν πλημμυρίζοντας τεράστιες περιοχές. Τραγικός απολογισμός 17 νεκροί και πάνω απο 8,5 δισ. εκτιμώμενο κόστος.

Η Simona Bacchilega, εργαζόμενη στον δήμο της Φαέντσα, το βράδυ της 16η Μαΐου 2023 λάμβανε μηνύματα από φίλους της να εγκαταλείψει το σπίτι της.

«Εμείς μέναμε στο κέντρο της πόλης, δέκα μέτρα πάνω από την επιφάνεια του ποταμού, και δεν ανησυχούσαμε. Δεν είχαμε σκεφτεί ότι οι υπόνομοι θα μπορούσαν να ξεχειλίσουν. Μέχρι τη στιγμή που ακούσαμε έναν περίεργο ήχο από το μπάνιο και υπήρξε μια τρομερή δυσοσμία. Ξαφνικά είδαμε το νερό να έρχεται από την αυλή, παρά τις σακούλες με άμμο που είχαν τοποθετήσει ο σύζυγός μου και ο γείτονας. Το νερό εισέβαλε ασταμάτητα. Πήρα γρήγορα ένα σακίδιο, έβαλα μέσα ρούχα, ένα φακό, νερό. Βγήκαμε στο δρόμο. Συνειδητοποίησα ότι το νερό μου έφτανε στη μέση.Περάσαμε όλη την πρώτη νύχτα ξάγρυπνοι, καθισμένοι στο σκοτάδι. Το ρεύμα είχε διακοπεί ήδη από τις 9 το βράδυ. Κοιτάζοντας έξω, έβλεπα το νερό να ανεβαίνει στο αυτοκίνητό μου. “Όχι το αυτοκίνητο”, σκεφτόμουν. “Το ξεχρέωσα μόλις”!».

Το ποτάμι θα στα πάρει όλα

«Είχα στο μυαλό μου τη θεία μου που μας έλεγε πιο παλιά “Το ποτάμι θα στα πάρει όλα”», θυμάται η Simona. «Ο ηλικιωμένος γείτονας απέναντι μας μιλούσε από το παράθυρό του. Η σύζυγός του έκανε αιμοκάθαρση, και όλη τη νύχτα ανταλλάσσαμε βλέμματα. Ήταν ένας καθηγητής, ένας σπουδαίος άνθρωπος. Έχασε όλη του τη βιβλιοθήκη. Τον έβλεπα να κοιτάζει τα βιβλία του μέσα στο νερό. Την επόμενη μέρα ελικόπτερα πετούσαν συνεχώς, χωρίς να ξέρουμε τι συνέβαινε».

Για ένα διάστημα έμειναν σε κάποιους γείτονες. «Όταν πια καταφέραμε να επιστρέψουμε σπίτι, συνειδητοποιήσαμε ότι έπρεπε να τα βγάλουμε πέρα μόνοι μας. Κανείς δεν μας βοήθησε. Αν ήθελες νερό, έπρεπε να το βρεις μόνος σου. Οι εθελοντές και οι οργανωμένες βοήθειες δεν έφτασαν ποτέ στην περιοχή μας. Στη συνέχεια, αρχίσαμε να καθαρίζουμε». 18 μήνες μετά, τον Σεπτέμβριο του 2024,  η Φαέντσα όπως και δεκάδες περιοχές της κεντρικής Ευρώπης πλημμύρισε εκ νέου από την κακοκαιρία Boris. 

Δορυφορική εικόνα της ιταλικής πόλης Faenza από ESA/NASA, Μάιος 2023

Ο 56xρονος τραπεζικός υπάλληλος Andrea Bazzocchi διηγείται: «Το νερό ήρθε από μια άλλη γειτονιά που έτρεχε με τρομερή δύναμη. Κατέκλυσε πρώτα το υπόγειο, ανέβηκε από τις σκάλες σαν να ήταν ένας ένοικος και στη συνέχεια πέρασε αργά από την είσοδο του διαμερίσματος μου μέχρι που έφτασε σε ύψος 1,60 μέτρων. Μείναμε εγκλωβισμένοι στον τρίτο όροφο, χωρίς νερό και ρεύμα. Μείναμε στο σπίτι των φίλων μας για τρεις νύχτες. Με όλες τις δυσκολίες που υπήρχαν, καθώς ο γιος τους ήταν σε αναπηρικό αμαξίδιο και χρειαζόταν μηχανική υποστήριξη στην αναπνοή. Χωρίς ρεύμα, έπρεπε να το κάνουμε χειροκίνητα, αλλά ευτυχώς βρήκαμε μια λύση με μια γεννήτρια. Κοιμόμασταν στο πάτωμα και από το παράθυρο βλέπαμε την “Αποκάλυψη” τη νύχτα. Ελικόπτερα έσωζαν ανθρώπους που δεν ήταν τόσο τυχεροί όσο εμείς».

Το ίδιο βράδυ η 42χρονη μαγείρισσα Φρανσέσκα Πλάτσι έχασε ό,τι είχε χτίσει με κόπο μια ζωή. «Το διαμέρισμά μου βυθίστηκε εντελώς, το νερό έφτασε μέχρι 3 εκ. από το ταβάνι» μας λέει.

Η Raffaela Paladini, ειδικός στη διαχείριση του τραύματος μετά από μια καταστροφή, επισκέφθηκε τη Φαέντσα, ως «ψυχολόγος έκτακτης ανάγκης» παρέχοντας βοήθεια σε δεκάδες άτομα. «Μια τέτοια κατάσταση σίγουρα έχει τραυματικό αντίκτυπο. Ανθρωποι που πορεύονται στην καθημερινή τους ζωή όπως όλοι μας, κάποια στιγμή βρίσκονται σε μια κατάσταση έκτακτης ανάγκης αντιμέτωποι με κάτι που διακόπτει την καθημερινή τους ρουτίνα. Αυτη η διακοπή προκαλεί αρχικά σύγχυση, μια αίσθηση αποπροσανατολισμού,  κενού και απόγνωσης. Στη συνέχεια όλο αυτό μπορεί να προκαλέσει πολύ διαφορετικά συναισθήματα, όπως θυμό, οργή αλλά και ενοχή.»

Πλημμύρα Φαέντσα, Ιταλία, 17 Μαΐου 2023 . Πηγή: Dario Argenti / Shutterstock.com

Το σπίτι της 58χρονης δασκάλας Novella Laghi υπέστη τεράστιες ζημιές μετά τη δεύτερη πλημμύρα.

«Οικονομικά εξαντληθήκαμε. Ολα χρειάζονταν αντικατάσταση. Η απογοήτευση μεγάλωνε, καθώς δεν υπήρχε κρατική στήριξη. Πέρασα μήνες αναζητώντας βοήθεια, χτυπώντας πόρτες σε δημόσιες υπηρεσίες, αλλά μάταια. Όμως το χειρότερο ήταν ο ψυχολογικός αντίκτυπος. Κάθε φορά που έβρεχε, πάθαινα κρίση άγχους. Δεν μπορούσα να κοιμηθώ, ξυπνούσα μέσα στη νύχτα για να ελέγξω αν το ποτάμι είχε φουσκώσει ξανά. Η μητέρα μου, που ήταν πάντα δυνατή, άρχισε να δείχνει σημάδια άνοιας. Δεν ήταν πια η ίδια.»

Και για την 66χρονη συνταξιούχο Mirella Emiliani, όλα έχουν αλλάξει. «Παλιά έδινα σημασία στην εμφάνιση, είχα ωραία ρούχα, ένα οργανωμένο σπίτι. Τώρα, δεν έχω τίποτα. Δεν έχω ούτε τις παλιές μου φωτογραφίες. Η πλημμύρα άλλαξε τις σχέσεις μου με τους ανθρώπους. Οι λίγοι πραγματικοί φίλοι μου έκαναν ό,τι μπορούσαν για να με βοηθήσουν. Άλλοι απλά εξαφανίστηκαν. Όταν βρέχει, ακόμα φοβάμαι. Σκέφτομαι πως δεν μπορώ να περάσω ξανά τα ίδια. Κανείς δεν μας ειδοποίησε εγκαίρως. Τίποτα δεν έγινε σωστά. Τώρα, ζω μέρα με τη μέρα, γιατί έμαθα πως η ζωή μπορεί να αλλάξει σε μια στιγμή».

Όλοι πάντως οι πληγέντες λένε σχεδόν το ίδιο: «η καταστροφή αυτή με άλλαξε αλλά ανέδειξε και την δύναμη της αλληλεγγύης». Ο Andrea Bazzeghi επέστρεψε στο σπίτι του μετά από 1,5 χρονο ταλαιπωρίας. «Προσπαθούμε να ξαναφτιάξουμε τη ζωή μας, βήμα-βήμα.Η εμπειρία αυτή μας δίδαξε πολλά, αλλά δεν μπορούμε να ζούμε με τον φόβο. Προχωράμε με αισιοδοξία».

Ταυτότητα έρευνας

Η διασυνοριακή έρευνα δεδομένων οργανώθηκε και συντονίστηκε από το Μεσογειακό Ινστιτούτο Ερευνητικής Δημοσιογραφίας (MIIR.gr – Mediterranean Institute for Investigative Reporting) στο πλαίσιο του Ευρωπαϊκού Δικτύου Δημοσιογραφίας Δεδομένων (EDJNet – European Data Journalism Network).

H συλλογή, ανάλυση και οπτικοποίηση των δεδομένων υλοποιήθηκε από την Κωνσταντίνα Μαλτεπιώτη. Τον έλεγχο ανάλυσης δεδομένων πραγματοποίησε η ομάδα της Deutsche Welle. Την εικονογράφηση δημιούργησε η Λουίζα Καραγεωργίου.

Στην έρευνα που διεξήχθη από τον Νοέμβριο 2024 ως τον Μάρτιο 2025 συμμετείχαν συνολικά 6 μέλη του EDJNet: MIIR (Ελλάδα), Atlatszo (Ουγγαρία), Facta (Ιταλία), El Confidencial, Civio (Ισπανία), PressOne (Ρουμανία), 

Η έρευνα δημοσιεύτηκε στις 29 Μαρτίου 2025 στo miir.gr και την Εφημερίδα των Συντακτών, καθώς και στην ιστοσελίδα και το δίκτυο των συνεργατών του EDJNet.

Δείτε το scrollytelling της έρευνας εδώ.
Διαβάστε τη μεθοδολογία της έρευνας εδώ.

“Nature is blamed for failings that are man’s
and well-run rivers have to change their plans”
Sir Alan Patrick Herbert, novelist (1890-1971)

“The flood has changed our lives. My children are scared every time it rains. My son had a panic attack when the bridges in Faenza were closed recently, because he thought the same thing would happen. And I can’t help but look at the river every time I drive by. I live from day to day now. Everything can change in an instant. You know, I lost everything in half an hour”. Francesca Placci, 42, a cook, lives in the Italian city of Faenza, in the province of Ravenna, in Emilia-Romagna. Faenza, located 50 kilometres south-east of Bologna, was flooded three times in 18 months during the 2023-2024 biennium.

As in Thessaly and Valencia, the inhabitants of this Italian city are still living with fear and anxiety about the future after this triple shock.  “Every time it rains, I am afraid. Our confidence is gone. We no longer know what we can rely on. This place is not safe. Nothing will ever be the same again. My husband is more tired now, more silent. In our community we continue to help each other, but the state has never been there for us. Instead, all we got was a mess of bureaucracy and crumbs of financial support. We have learned to rely only on ourselves and the people around us,” says Simona Bacchilega, 54.

Her voice echoes and joins those of the inhabitants of Palamas Karditsa, Mandra, Volos and Pelion, the neighbourhoods of Valencia in Spain, the Danube regions of Hungary and Slovakia, in Baden-Württemberg, Bavaria and Saarland in Germany, in the provinces of Karlovac and Sisk-Moslavina in Croatia and in dozens of other affected areas.

Thessaly, September 2023, photo: Marios Lolos 

Floods are the most common natural disaster. They account for 44% of all natural disasters worldwide and cause almost half of all deaths. Today, 1.81 billion people (23% of the world’s population) are considered to be directly exposed to the risk of severe flooding. Their frequency has more than doubled since 2004, scientists say, due to the acceleration of the hydrological cycle caused by anthropogenic climate change. 

Over the past 30 years, floods in Europe have affected 5.5 million people, caused more than 3,000 deaths and resulted in economic losses of more than €170 billion. But these are just journalistic estimates.

How many people have actually died in floods in each region of Europe over the last decade? How many and which specific areas in each country and region have been affected, and which infrastructure has been hit hardest, especially in the last two years? And how can we protect ourselves effectively? The publicly available scientific data on floods in Europe is fragmentary, incomplete and uninformative.

MIIR’s month-long cross-border journalistic data research – unique in Europe – as part of EDJNET, has managed to combine data from three different open databases to create the first comprehensive pan-European database on floods, recording the number of floods, flood victims and flood deaths in all European regions from 2014 to 2024. 

In addition, we have created a separate database based on satellite data for the last two years (2023-2024), which accurately records the extent of flooding and its impact on land and infrastructure in all European regions of 17 Member States.

The devastating impact in numbers

Between 2014 and 2024, data collected by Copernicus, the EM-DAT public database and the Hanze database show that at least 681,076 people were affected by floods in 24 European countries. However, the actual number of people affected is higher as data is not available for all floods. 

Based on the existing data we have analysed, at least 1,579 people have died directly as a result of floods in Europe over the last decade.

Together with Michalis Diakakis, a hydrogeologist and assistant professor at the University of Athens, they study flood fatalities in Europe, having contributed to the most reliable (because it includes all events with at least one fatality) large-scale database on flood fatalities in the Euro-Mediterranean region (Flood Fatalities from the Euro-Mediterranean region FFEM-DB). The number of deaths in 14 Euro-Mediterranean countries over the last 35 years exceeds 3000.

Excess mortality

The official death toll in Thessaly in 2023 was 17. However, a recent study by the Centre for Research and Training in Public Health, Health Policy and Primary Health Care, published by the Greek daily Efsyn. (“Plains mourns 335 dead, not 17 from Daniel”, 16.3.2025), shows that the actual total number of deaths was 20 times higher in the first quarter after the floods. In total, 335 people died within three months, mostly from cardiovascular and/or respiratory problems. 

As noted by meteo.gr (K. Papagiannaki, K. Lagovardos, G. Kyros, 18/10/2024), in the last 45 years Greece has experienced 70 deadly floods due to heavy rainfall, resulting in 190 deaths. There is an alarming trend: the number of deaths caused by floods is increasing over time. In the last decade, for example, half of all recorded deaths have occurred in the last 45 years. 

According to the Institute for Environmental Research and Sustainable Development of the National Observatory of Athens, in the Balkans as a whole, floods with more than 10 fatalities occur every 6.5 years, while floods with more than 22 fatalities occur every 12 years.

Our research shows that in the last two years, 17 European countries have experienced 32 floods, affecting a total of 427.336,2 hectares – an area 1.5 times the size of Luxembourg – according to satellite data from Copernicus Emergency Management Mapping. 

The area flooded in Europe over the past two years is almost twice the size of Greater London and larger than Rome, Paris and Berlin combined.

Analysis of the 61 affected areas shows that provincial areas suffered the most extensive flooding, with some 138.663 hectares flooded. Similarly, 98.447 hectares were affected in intermediate (semi-urban) areas and 88.468 hectares in urban areas.

Thessaly, September 2023, photo: Marios Lolos 

The largest flood in Europe in the last two years started on 5 September 2023 in the Thessaly region of Greece, affecting almost 1,223,750 hectares, of which 92% was agricultural land. The storm directly claimed the lives of 17 people, affected 44,000 inhabitants in Karditsa, Trikala, Magnesia and Larissa and resulted in the death of more than 200,000 animals.

The actual extent of the flood in Thessaly

Until now, the area flooded in Thessaly seemed to be less than 1 million hectares (72.000 hectares was the first official report from the Athens Observatory), but our analysis shows that the actual extent of the disaster is much greater than what has been reported in the press (up to 80.000 hectares).

It turns out that the total area affected in the whole of Thessaly was 122.374,7 hectares, which is more than 50% more than the initial estimates). This is because our measurement includes the ‘flood footprint’ recorded by the Copernicus satellites – areas where water was present but had receded by the time the satellite image was taken. As Copernicus told MIIR, “we assume with a very high probability that a flood has occurred where traces of it are detected in the satellite images”.

 Snapshot from the Copernicus website, showing the diagonal lines of the Thessaly flood track on 9 September 2023. Retrieved 25.3.2025.

Our data shows that Thessaly also experienced the most significant damage to the transport network in the whole of Europe over the last two years, with 1,590 km of roads and almost 149 km of rail infrastructure damaged. 

Germany has been the worst performer in Europe in this category over the last two years, with 209.8 km of long-distance power lines and cables and 117.7 km of local power lines and cables affected.

Flooding of the Saar River, Saarland Germany, 18.05.2024. Source: Berit Kessler / Shutterstock.com

Flooding in Valencia, Dana, October 2024. Source: Guillermo Gutiérrez Carrascal / El Confidencial.

These data show that inland floods at municipal and provincial level, often caused by heavy rainfall, overflowing rivers or poor drainage, have affected a larger area than coastal floods.

However, areas close to the water appear to be more vulnerable to flooding, with the majority of floods in a decade occurring in coastal areas, particularly in Spain, France and Italy.

As was shown for the floods in a parallel investigation by the Spanish El Confidencial, the areas most affected in Valencia have lower levels of income per capita and, at the same time, the houses built there, where land is cheaper, are less prepared to cope with this type of event. The five Spanish provinces with the highest number of buildings in flood-prone areas at risk of flooding are, in order, Murcia, Seville, Valencia, Alicante and Tarragona. 

Flooding in Valencia, Dana, October 2024. Source: Guillermo Gutiérrez Carrascal / El Confidencial.

The last three and a half decades have been among the most flood-rich periods in Europe in the last 500 years. Scientists have shown (Current European flood-rich period exceptional compared with past 500 years, Nature, 2000) that this period differs from other similar flood-rich periods in terms of magnitude, air and sea temperatures and seasonality. The summer of 2024 was the warmest ever recorded in Europe and worldwide. Note that for each additional degree Celsius of global average temperature, the intensity of precipitation increases by about 7%.

The biggest problem is that sea temperatures in the Mediterranean have risen. The critical limit is a water temperature of 26 degrees Celsius. “When this is exceeded, the meteorological system that passes over an area is enriched with enormous additional moisture, and all this acts as both an accelerator and a magnifier of the phenomenon,” explains Professor Nikitas Mylopoulos, a professor at the University of Thessaly. 

Such a condition leads to the famous Omega cyclones, as happened with Daniel in Thessaly. “In the same region, two phenomena that are supposed to occur every 500 and 1000 years have occurred in just three years. This automatically means that all the alarm bells have to go off, because the return periods change, all the statistical distributions change and, of course, the whole way of coping and planning changes”.

 “Governments insist on dealing only with the day after the disaster (post disaster), instead of taking preventive measures (risk-cost benefit). Between 2017-2021, Greece was given about €100 million in flood compensation alone. Only for Janus (a Mediterranean cyclone that hit the Mediterranean and mainly Greece in September 2020), 38 million euros were given, 7 million euros in state compensation and 31 million euros in insurance compensation,” notes Katerina Papagiannaki, a scientist at the National Observatory of Athens. 

The same is said by Nikitas Mylopoulos, professor at the University of Thessaly, director of the Laboratory of Hydrology and Analysis of Water Systems, making it clear that the only way to deal with the situation is to draw up a Holistic Flood Protection Plan with a series of projects that will “cooperate” with each other. 

Smart dams

“Flood management is very important,” says Mylopoulos. “It relates to how we with our projects will direct, guide the flood volumes as safely as possible to avoid major disasters. This is done first of all with the mountain hydrology projects: small earthen dams high up in the mountains, where the phenomenon starts, in the small streams. So that’s where you put the first stop. Second needed, smaller small and medium-sized dams and dikes downstream. And not the pharaonic big dams. Small dams, but set up smartly, in the areas that actually do the job. Thirdly, reforestation is needed throughout the region, and enhancing natural protection, vegetation cover is crucial in flood mitigation. And, of course, we must finally provide for flood zones, according to their risk, which are usually currently either built-up areas or fields of intensive farming. These zones must be returned with lighter land uses. The rivers must be given back their old meanderings, which play a role in reducing the risk. 

Θεσσαλία, Σεπτέμβριος 2023, κακοκαιρία Daniel, φωτό: Μάριος Λώλος 

Simona Bacchilega, a worker in the municipality of Faenza, on the evening of 16 May 2023 was receiving messages from friends to leave her home. 

“We lived in the centre of the city, ten metres above the surface of the river, and we weren’t worried. We didn’t think the sewers could overflow. Until the moment we heard a strange sound coming from the bathroom and there was a terrible stench. Suddenly we saw water coming from the yard, despite the sandbags my husband and neighbor had placed. The water was coming in non-stop. I quickly grabbed a backpack, put in clothes, a flashlight, water. We went out into the street. I realized that my water was reaching my waist.We spent the entire first night awake, sitting in the dark. The power had been out since 9 o’clock at night. Looking outside, I could see the water rising in my car. “Not the car,” I thought. “I just unloaded it!”

The river will take it all away’

“I was thinking of my aunt who used to tell us, ‘The river will take it all away’,” Simona recalls. “The elderly neighbor across the street was talking to us from his window. His wife was on dialysis, and all night long we exchanged glances. He was a professor, a great man. He lost his entire library. I used to watch him look at his books in the water. The next day helicopters were flying all the time, and we didn’t know what was happening.”

For a while they stayed with some neighbors. “When we were able to return home, we realized we had to fend for ourselves. No one helped us. If you wanted water, you had to find it yourself. Volunteers and organized help never reached our area. Then we started to clean up.” 18 months later, in September 2024, Faenza, like dozens of areas in central Europe, was flooded again by the Boris storm.

Satellite image of the Italian city of Faenza from ​ESA/NASA, May 2023

That same night, 42-year-old cook Francesca Placci lost what she had painstakingly built over a lifetime. “My apartment was completely submerged, the water reached up to 3 cm from the ceiling,” she says.

Raffaela Paladini, an expert in trauma management after a disaster, visited Faenza as an “emergency psychologist” providing assistance to dozens of people. “Such a situation certainly has a traumatic impact. People who go about their daily lives as we all do, at some point in time find themselves in an emergency situation faced with something that disrupts their daily routine. This interruption initially causes confusion, a sense of disorientation, emptiness and despair. It can then trigger very different emotions, such as anger, rage and guilt.”

Flood in Faenza, Italy, 17 May 2023. Source: Dario Argenti / Shutterstock.com

“We are financially exhausted. Everything needed to be replaced. The frustration was growing as there was no government support. I spent months looking for help, knocking on doors of public services, but in vain. But the worst part was the psychological impact. Every time it rained, I had an anxiety attack. I couldn’t sleep, waking up in the middle of the night to check if the river had swollen again. My mother, who was always strong, began to show signs of dementia. She was no longer the same.”

And for 66-year-old retiree Mirella Emiliani, everything has changed. “I used to pay attention to appearance, I had nice clothes, an organized home. Now, I have nothing. I don’t even have my old photos. The flood has changed my relationships with people. My few real friends did everything they could to help me. Others just disappeared. When it rains, I’m still scared. I think I can’t go through the same thing again. No one warned us in time. Nothing was done right. Now, I live day by day, because I learned that life can change in an instant.” 

However, all the affected people say almost the same thing: “this disaster has changed me, but it has also highlighted the power of solidarity”. Andrea Bazzocchi returned home after 1.5 years of suffering. “We are trying to rebuild our lives, step by step; this experience has taught us a lot, but we cannot live in fear. We move forward with optimism.”

The cross-border data research was organised and coordinated by the Mediterranean Institute for Investigative Reporting (MIIR.gr) in the framework of the European Data Journalism Network (EDJNet).

The data collection, analysis and visualization was carried out by Konstantina Maltepioti. The data analysis was checked by the Deutsche Welle team. The illustrations were created by Louisa Karageorgiou.

A total of 6 EDJNet members participated in the survey, which was conducted from November 2024 to March 2025: MIIR (Greece), Atlatszo (Hungary), Facta (Italy), El Confidencial, Civio (Spain), PressOne (Romania).

The survey was published on 29 March 2025 in www.miir.gr and www.efsyn.gr. 

See the scrollytelling of the survey here.
Read the methodology of the survey here.

Πηγή: Εuropean Union-EP

• Η Ελλάδα διαθέτει την πλειοψηφία των πόρων (37%) για την πράσινη μετάβαση του Ταμείου Ανάκαμψης στην ενίσχυση των ΑΠΕ. Μόλις το 11% στην αντιμετώπιση της κλιματικής αλλαγής.
• Η ελληνική κυβέρνηση δεν έχει εκπληρώσει το 79% των πράσινων στόχων. 
• Στα 3 δισ. μέχρι σήμερα οι εκταμιεύσεις για πράσινες επενδύσεις.
• Παραμένει χωρίς χωροταξικό σχεδιασμό η ανάπτυξη των ΑΠΕ. 
• Καμία από τις μεταρρυθμίσεις του ελληνικού Σχεδίου Ανάκαμψης δεν αφορά το σύστημα περιβαλλοντικών ελέγχων.

Ο όρος «πράσινες επενδύσεις» δεν φαίνεται να έχει εδώ και καιρό την αίγλη που διεκδικούσαν οι πολιτικοί εμπνευστές του. Οι αντιδράσεις κατοίκων σε περιοχές της ελληνικής επαρχίας απέναντι στην αλόγιστη διασπορά εγκαταστάσεων Ανανεώσιμων Πηγών Ενέργειας (ανεμογεννήτριες, φωτοβολταϊκά, κλπ) έχουν πολλαπλασιαστεί, τη στιγμή που ένας πακτωλός χρημάτων που προέρχεται από το Ταμείο Ανάκαμψης και Ανθεκτικότητας εστιάζει στον πυλώνα της λεγόμενης «πράσινης μετάβασης» για την ενεργειακή επάρκεια των χωρών της ΕΕ. Ποιοι είναι όμως οι όροι αυτής της μετάβασης, τι περιλαμβάνει και πώς διασφαλίζεται η προστασία του περιβάλλοντος μέσα από τις επενδύσεις και τις μεταρρυθμίσεις που περιλαμβάνει ο Μηχανισμός Ανάκαμψης;

Το Ευρωπαϊκό Δίκτυο Δημοσιογραφίας Δεδομένων (EDJNet) με τη συμμετοχή του MIIR έθεσε στο μικροσκόπιο της έρευνας τα δεδομένα της Ευρωπαϊκής Επιτροπής για την «πράσινη μετάβαση»  μαζί με τα Σχέδια Ανάκαμψης της Ελλάδας και ακόμη 10 χωρών της νότιας και ανατολικής Ευρώπης, προκειμένου να εντοπίσει τις απαντήσεις στα παραπάνω ερωτήματα και, κυρίως, να ρίξει φως στις επιπτώσεις από τις παρεμβάσεις που συνδέονται με τον βασικότερο ίσως πυλώνα του Μηχανισμού.

Τι ποσοστό πόρων διαθέτει η Ελλάδα σε κλιματικούς στόχους

Οι πόροι και οι στόχοι που διατίθενται από την Ε.Ε έχουν διαφορετική σημασία για τα διάφορα κράτη μέλη. Για ορισμένους, ο Μηχανισμός Ανάκαμψης αποτελεί μοναδική ευκαιρία για οικονομική και κοινωνική ανάπτυξη. Αυτό ισχύει ιδιαίτερα για τις χώρες της νότιας και της ανατολικής Ευρώπης, στις οποίες έχουν κατανεμηθεί τα υψηλότερα ποσοστά κεφαλαίων σε σχέση με τα αντίστοιχα ακαθάριστα εγχώρια προϊόντα (ΑΕΠ) τους. Μεταξύ αυτών και η Ελλάδα, όπως επίσης οι Κροατία, Ισπανία, Ρουμανία, Ιταλία, Πορτογαλία, Πολωνία, Βουλγαρία, Λιθουανία, Ουγγαρία και Σλοβακία. Εξου και τα κράτη αυτά τέθηκαν στο μικροσκόπιο της έρευνας.

Και οι 11 χώρες που εξετάζονται πληρούν την ποσόστωση του 37% των κονδυλίων που οφείλουν τα εθνικά Σχέδια να επενδύουν στην πράσινη μετάβαση. Κάποιες το ξεπερνούν κατά πολύ: στην πρώτη θέση βρίσκεται η Ουγγαρία, η οποία αφιερώνει το 67% των πόρων του εθνικού της σχεδίου σε στόχους για το κλίμα και το περιβάλλον. Την Ουγγαρία ακολουθεί η Βουλγαρία, μια άλλη χώρα που αφιερώνει περισσότερο από το ήμισυ των κεφαλαίων της για την πράσινη μετάβαση (57%). Η Σλοβακία και η Πολωνία βρίσκονται κοντά με 48% και 47% αντίστοιχα, ενώ η Ελλάδα βρίσκεται στη δέκατη θέση με 38%.

Στην αναλυτικότερη κατανομή των πόρων της πράσινης μετάβασης σε επιμέρους κλιματικούς/περιβαλλοντικούς τομείς, τα αποτελέσματα δείχνουν ότι η Ελλάδα μαζί με 4 ακόμη χώρες (Πολωνία, Βουλγαρία, Λιθουανία και Ουγγαρία) αφιέρωσαν το μεγαλύτερο μερίδιο κεφαλαίων για την ανάπτυξη ανανεώσιμων πηγών ενέργειας, ενώ 4 κράτη στόχευσαν στην ενεργειακή απόδοση (Κροατία, Ισπανία, Πορτογαλία και Σλοβακία) και μόλις 2 στη βιώσιμη κινητικότητα (Ρουμανία και Ιταλία).

Είναι δύσκολο να ανασυνθέσουμε με βεβαιότητα τους λόγους για τους οποίους τα κράτη αποφάσισαν να επενδύσουν περισσότερα σε έναν στόχο παρά σε έναν άλλο. Ωστόσο, μπορούμε να κάνουμε κάποιες υποθέσεις. Για παράδειγμα, είναι ενδιαφέρον να σημειωθεί ότι η Πολωνία, η Ουγγαρία και η Λιθουανία έχουν διαθέσει περισσότερους από τους μισούς πόρους τους για την πράσινη μετάβαση στην ανάπτυξη των ανανεώσιμων πηγών ενέργειας. Οι δύο πρώτες κατατάσσονται σύμφωνα με τη Eurostat στην τελευταία θέση μεταξύ των κρατών μελών της Ε.Ε. όσον αφορά την κατανάλωση ενέργειας από ανανεώσιμες πηγές. Έχουν επομένως παραπάνω κίνητρο να επενδύσουν περισσότερο στον τομέα αυτόν, ώστε να είναι σύμφωνες με τους ευρωπαϊκούς στόχους.

Και αν για την Πολωνία και την Ουγγαρία η πλειοδοσία στις ανανεώσιμες πηγές ενέργειας εξηγείται από την ελλιπή ανάπτυξη αυτών, για το ελληνικό Σχέδιο Ανάκαμψης που κατευθύνει την πλειοψηφία των πράσινων πόρων (37%) στις ΑΠΕ, δεν ισχύει το ίδιο. Η χώρα με βάση τα ίδια στατιστικά της Eurostat βρίσκεται περίπου στη μέση των ευρωπαϊκών χωρών ως προς το μερίδιο ενέργειας από ΑΠΕ με 22,7% (πρόκειται για την ενέργεια συνολικά σε μέσα μεταφοράς, ρεύμα και ψύξη-θέρμανση), ελάχιστα κάτω από τον μέσο όρο των 27 χωρών της ΕΕ που είναι στο 23%.

Γιατί λοιπόν η χώρα μας επέλεξε να επενδύσει περισσότερο και δυσανάλογα πολύ στις Ανανεώσιμες Πηγές, σε σύγκριση με άλλους στόχους, όπως η ενεργειακή απόδοση (33% των πόρων) που αφορά κυρίως την ενεργειακή αναβάθμιση και ανακαίνιση κτιρίων, σπιτιών, δημόσιων υποδομών, κλπ. Και γιατί επέλεξε να κατευθύνει ελάχιστους συγκριτικά πόρους στο εξαιρετικά κρίσιμο πεδίο της αντιμετώπισης και προσαρμογής στην κλιματική αλλαγή (μόλις το 11%) ή τη βιώσιμη κινητικότητα (3%) παρά τα τεράστια προβλήματα στα αστικά κέντρα και ειδικά στην Αθήνα;

«Το ελληνικό σχέδιο Ανάκαμψης δεν εκπονήθηκε σωστά, γιατί εκεί που θα έπρεπε να έχει διοχετευτεί το πολύ χρήμα, και ήταν όντως μια ευκαιρία, είναι ο κτιριακός τομέας στην Ελλάδα. Δηλαδή ζητήματα ενεργειακής αναβάθμισης, αποδοτικότητας, καλής θωράκισης των κτιρίων, με την κλιματική κρίση να έρχεται και να χτυπάει αλύπητα τον κτιριακό τομέα», υποστηρίζει η Θεοδότα Νάντσου επικεφαλής Περιβαλλοντικής Πολιτικής της WWF Ελλάδας.

Χωρίς θερμομόνωση

Από τις περίπου 6,5 εκατομμύρια συνολικά κατοικίες στη χώρα, πάνω από τις μισές χτίστηκαν πριν από το 1980, επομένως δεν διαθέτουν καμία θερμομόνωση. Με βάση στοιχεία του υπουργείου Περιβάλλοντος και Ενέργειας, το 77% αυτών των κατοικιών που έχουν εκδώσει Πιστοποιητικά Ενεργειακής Απόδοσης, τοποθετούνται στις τρεις χειρότερες ενεργειακά κλάσεις (Ε, Ζ και Η), ενώ στις δύο καλύτερες ενεργειακά κλάσεις τοποθετείται λιγότερο από το 5% των κατοικιών στην Ελλάδα.

Το πρόγραμμα “εξοικονομώ” που αξιοποιεί πόρους του Ταμείου και εφαρμόζεται για την αναβάθμιση-ανακαίνιση των σπιτιών είναι «τελείως ανεπαρκές», επισημαίνει η Νάντσου, «διότι είναι πάρα πολύ μικρό σαν ποσό, τη στιγμή που η Ελλάδα έχει τρύπια κτήρια. Είναι πολύ λίγα τα χρήματα. Και ήταν μια τεράστια ευκαιρία να αναβαθμιστεί ο κτιριακός τομέας, ώστε να είναι βιώσιμα τα υπόγεια, τα σπίτια στις παλιές πολυκατοικίες, στα χωριά που εξαρτώνται από κάρβουνα και τζάκια και καίγονται οι άνθρωποι με σόμπες». 

Ενεργειακή φτώχεια

Το θέμα της ψύξης-θέρμανσης και των μονώσεων των κτιρίων, είναι κρίσιμο καθώς συνδέεται άρρηκτα και με τα μέτρα αντιμετώπισης της ενεργειακής φτώχειας, της αδυναμίας δηλαδή των πολιτών να καλύψουν/πληρώσουν λογαριασμούς ρεύματος, πετρελαίου, κλπ για να έχουν ανεκτές συνθήκες θερμοκρασιακά στο σπίτι τους. Δηλαδή όταν η θέρμανση και η ψύξη, που αυτό είναι το κύριο ζητούμενο για την Ελλάδα, είναι πανάκριβη πολυτέλεια.

Σύμφωνα με τα στοιχεία της Eurostat, πάνω από ένας στους τρεις Ελληνες (34%) αυτή τη στιγμή δεν ζει σε επαρκώς κλιματιζόμενο σπίτι τους θερινούς μήνες.

Πηγή: Freepik

Χωρίς χωροταξικό σχεδιασμό η ανάπτυξη των ΑΠΕ

Την ίδια στιγμή παρατηρείται και ένα δεύτερο οξύμωρο με το ελληνικό Σχέδιο Ανάκαμψης. Ενώ έχει διοχετεύσει το μεγαλύτερο ποσοστό επενδύσεων στις ΑΠΕ, οι μεταρρυθμίσεις για τη θεσμική προστασία του περιβάλλοντος είναι πενιχρές.

Εν γένει, τα περισσότερα ορόσημα που εντάχθηκαν στο ελληνικό σχέδιο ήταν μεταρρυθμίσεις που είχαν μηδενικό κόστος και αφορούν δεσμεύσεις ότι θα βελτιώσει το θεσμικό πλαίσιο στο τάδε ή το δείνα πεδίο. 

Επιπλέον ειδικά στον πυλώνα της πράσινης μετάβασης «ήταν κατά βάση μεταρρυθμίσεις για τις ΑΠΕ, τελείως αποσπασματικές», μας εξηγεί η Νάντσου, αφού δεν καταπιάνονται με το μείζον εδώ και χρόνια έλλειμμα χωροταξικού σχεδιασμού των ΑΠΕ, ούτε με το σύστημα περιβαλλοντικών ελέγχων.

«Στην πραγματικότητα ενώ στην Ελλάδα όντως οι ΑΠΕ προχωράνε με γοργό ρυθμό», σημειώνει, «προχωρούν επειδή υπάρχει ήλιος και άνεμος, και όχι επειδή η αδειοδοτική διαδικασία είναι καλή ή υπάρχει σωστός χωροταξικός σχεδιασμός, ώστε να ξέρει ο επενδυτής που και αν μπορεί να φτιάξει την αιολική εγκατάσταση». 

Αιολικό πάρκο στο Πέτρα Σελί Κρήτης – Πηγή: Ντοκιμαντέρ “Ασκός του Αιόλου”

Ανεξέλεγκτη χωροθέτηση

Για τον ίδιο λόγο, εξάλλου, η Κομισιόν έχει ανοιχτή υπόθεση παραβίασης κατά της Ελλάδας για την ανεξέλεγκτη χωροθέτηση ανεμογεννητριών (παράβαση (2014)4073 σχετικά με τη χωροθέτηση αιολικών πάρκων, που βρίσκεται στο στάδιο της αιτιολογημένης γνώμης από τον Φεβρουάριο 2023), καθώς δεν διαθέτει ειδικό χωροταξικό σχέδιο για τις ΑΠΕ, διότι το υφιστάμενο είναι απαρχαιωμένο (2008) και δεν είναι σύμφωνο με την Οδηγία για την προστασία των περιοχών Natura. Και ως εκ τούτου πρέπει η ελληνική κυβέρνηση να το αναθεωρήσει. 

Ωστόσο, η ελληνική κυβέρνηση δεν συμμορφώνεται και μεταθέτει την αναθεώρησή του διαρκώς. Με συνέπεια, εκπρόσωποι της Κομισιόν- στην ετήσια συνάντηση με επιτελείς του Υπουργείου Περιβάλλοντος για τον έλεγχο εφαρμογής της κοινοτικής περιβαλλοντικής νομοθεσίας- να προειδοποιούν ότι η παραπομπή της χώρας στο Ευρωπαϊκό Δικαστήριο είναι πολύ πιθανή «δεδομένου ότι η αναθεώρηση του Χωροταξικού των ΑΠΕ, η οποία θα περιλαμβάνει και την εξέταση των σωρευτικών επιπτώσεων, μετατίθεται από χρόνο σε χρόνο» (Αυγή, 28/7/2024, Λ.Σταυρογιάννη).
Η ολοκλήρωση της μελέτης έχει μετατεθεί από το ΥΠΕΝ αυτή τη φορά στο τέλος του 2025, παρότι η διαγωνιστική διαδικασία για την ανάθεση κατάρτισης της μελέτης ξεκίνησε από το 2019.

Στο ήδη προβληματικό πλαίσιο χωροθέτησης ανεμογεννητριών, φωτοβολταϊκών, κλπ, η ελληνική κυβέρνηση επέλεξε να εντάξει στο ελληνικό Σχέδιο ως μεταρρύθμιση την ενίσχυση του νομικού πλαισίου για φαραωνικά υπεράκτια αιολικά πάρκα (ανεμογεννήτριες μέσα στις θάλασσες, λίμνες, κλπ). Στην ίδια διάταξη περιλαμβάνει και την «επανεξέταση» και «βελτιστοποίηση» των χρήσεων παραγωγικής γής για νέες δυνατότητες ΑΠΕ, όπως τα αγροφωτοβολταϊκά συστήματα. 

Διόλου τυχαία λοιπόν στον κατάλογο με τους 100 τελικούς αποδέκτες με την υψηλότερη χρηματοδότηση από το Ταμείο Ανάκαμψης πλήθος εταιρειών αιολικής και ηλιακής ενέργειας κατέχουν περίοπτη θέση, όπως η ΤΕΡΝΑ Ενεργειακή που λαμβάνει τη 12η με τα περισσότερα χρήματα (250 εκ ευρώ), ενώ και στα Έργα της πράσινης μετάβασης που περιλαμβάνονται στην ιστοσελίδα του ελληνικού Σχεδίου “Ελλάδα 2.0”, εξέχουσα θέση έχουν τα projects για την εγκατάσταση “Συστημάτων Αποθήκευσης Ηλεκτρικής Ενέργειας καθοριστικών για την ανάπτυξη των ΑΠΕ” προϋπολογισμού 200 εκ ευρώ. Στην παραπάνω λίστα πράσινων έργων περιλαμβάνονται και οι αμφιλεγόμενες τεχνολογίες δέσμευσης και αποθήκευσης διοξειδίου του άνθρακα, για τις οποίες θα μιλήσουμε παρακάτω.

Αξίζει να σημειώσουμε ότι ο κατάλογος των υψηλότερων τελικών αποδεκτών ανανεώθηκε τελευταία φορά τον Νοέμβριο του 2023, με την κυβέρνηση να μην τηρεί τη ντιρεκτίβα του Μηχανισμού για ανανέωση του καταλόγου δύο φορές τον χρόνο. Επιπλέον, ως τελικός αποδέκτης, βάσει των οδηγιών της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, θεωρείται η οντότητα (νομικό ή φυσικό πρόσωπο) που λαμβάνει απευθείας κεφάλαια του Ταμείου και δεν είναι ανάδοχος, εξου και πλην των ιδιωτών ο κατάλογος περιέχει Υπουργεία, δημόσιους οργανισμούς, κλπ που εν συνεχεία αναθέτουν τα έργα. Κατα συνέπεια ο κατάλογος δεν περιλαμβάνει όλες τις εταιρείες αναδόχους που προκύπτουν μετά από την ανάθεση των συμβάσεων. Ανάλογα ισχύει και για τη λίστα των Έργων στη σελίδα του Ελλάδα 2.0, όπως τα συστήματα αποθήκευσης ενέργειας από ΑΠΕ που προαναφέραμε, για τα οποία αναφέρεται στη σχετική απόφαση ένταξης ότι θα ακολουθήσει ανταγωνιστική διαδικασία υποβολής προσφορών για τους αναδόχους.

Πηγή: Pixabay

Καμία μεταρρύθμιση στο σύστημα περιβαλλοντικών ελέγχων

Την ίδια ώρα, καμία μεταρρύθμιση του ελληνικού Σχεδίου δεν αφορά την ενίσχυση του συστήματος περιβαλλοντικών ελέγχων. 

«Στην Ελλάδα δεν υπάρχει σοβαρός περιβαλλοντικός έλεγχος» σημειώνει κατηγορηματικά η Νάντσου. «Αυτή τη στιγμή, πηγαίνει όποιος θέλει, όπου θέλει, χτίζει ό,τι θέλει, μετά ξέρει ότι θα το νομιμοποιήσουν ύστερα από λίγα χρόνια, δεν πληρώνει τους φόρους που θα έπρεπε, δεν φροντίζει να βγάλει μια οικοδομική άδεια όπως πρέπει,  να κάνει τη μελέτη όπως πρέπει, να ρίξει τα λύματα όπως πρέπει. Και μετά το πραγματικό κόστος που είναι το περιβαλλοντικό, το επωμιζόμαστε εμείς»

Παρόλα αυτά, επισημαίνει, η Ελλάδα «δεν έβαλε ορόσημα και στόχους προκειμένου να φτιάξει έναν στιβαρό μηχανισμό ελέγχου που βοηθάει αποδεδειγμένα, όπως και ο ΟΟΣΑ και η ΕΕ έχουν διατυπώσει, ότι δηλαδή, όταν έχεις στιβαρούς μηχανισμούς ελέγχου τότε έχεις, περιβαλλοντική υγεία, περιβαλλοντική καινοτομία και πιο υγιή οικονομική δραστηριότητα».

«Τέτοιες μεγάλες μεταρρυθμίσεις δεν έχουν μπει στο ελληνικό σχέδιο», καταλήγει με απογοήτευση η επικεφαλής Περιβαλλοντικής Πολιτικής της WWF Ελλάδας

Πολύ πίσω η εκπλήρωση των ορόσημων 

Όσον αφορά την εκπλήρωση των 172 ορόσημων και στόχων της πράσινης μετάβασης στο ελληνικό Σχέδιο και την τήρηση των σχετικών προθεσμιών για  71 μεταρρυθμίσεις, η Ελλάδα μέχρι στιγμής δεν έχει εκπληρώσει το 79% αυτών, φαινόμενο που συναντάμε και στις άλλες χώρες, όπως η Ιταλία και η Κροατία που έχουν καταφέρει να εκπληρώσουν το 25%. 

3 δισ έχει εισπράξει μέχρι σήμερα η Ελλάδα για πράσινες επενδύσεις

Οι συνολικοί πόροι που εχει εκταμιεύσει από το Ταμείο Ανάκαμψης η Ελλάδα μέχρι στιγμής για όλους τους πυλώνες του προγράμματος ανέρχονται σε 17,2 δισ, σύμφωνα με την ιστοσελίδα του ελληνικού σχεδίου Ελλάδα 2.0, απο τα 36 δισ συνολικά που δύναται να λάβει σε δάνεια (17,73 δισ) και μη επιστρεπτέες επιχορηγήσεις (18,22 δισ). Τα χρήματα αυτά αντιστοιχούν στο 16,2% ως μερίδιο του ΑΕΠ της χώρας.

Σύμφωνα με τον πίνακα κατανομής των επιλέξιμων κονδυλίων από τα πράσινα ομόλογα του NextGenerationEU (ο χρηματοδοτικός μηχανισμός που τροφοδοτεί τους σχετικούς με το κλίμα πόρους του Ταμείου Ανάκαμψης), η Ελλάδα δύναται να έχει πρόσβαση σε 14,359 δισ, κατατασσόμενη στην 5η θέση με τους περισσότερους επιλέξιμους πόρους από τα πράσινα ομόλογα.

Σύμφωνα με τα στοιχεία της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, η Ελλάδα μέχρι σήμερα έχει εισπράξει συνολικά στο πλαίσιο του πυλώνα της πράσινης μετάβασης 2,84 δισ και επιπλέον 153 εκ ευρώ ως προ-εκταμίευση στο πλαίσιο του προγράμματος RePowerEU, σύνολο δηλαδή σχεδόν 3 δισ ευρώ.

Η Ιταλία για την πράσινη μετάβαση έχει λάβει μέχρι στιγμής 15,5 δισεκατομμύρια μαζί με το REPowerEU,  ενώ στη δεύτερη και τρίτη θέση βρίσκονται η Πολωνία και η Ισπανία με 7 και 6,6 δισεκατομμύρια, αντίστοιχα. 

Οι αμφιλεγόμενες τεχνολογίες δέσμευσης και αποθήκευσης διοξειδίου του άνθρακα

Το ελληνικό σχέδιο περιλαμβάνει μεταρρυθμίσεις και επενδύσεις για την αμφιλεγόμενη και ενδεχομένως επικίνδυνη χρήση τεχνολογιών δέσμευσης και αποθήκευσης διοξειδίου του άνθρακα (Carbon Capture and Storage -CCS) για την προώθηση της απανθρακοποίησης της βιομηχανίας Πρόκειται για  τεχνολογίες που σχετίζονται με τη δέσμευση του CO2 από τις βιομηχανικές εγκαταστάσεις ή τις μονάδες παραγωγής ενέργειας που εκπέμπεται, τη συμπίεσή του και τη μεταφορά του σε αποθήκες σε φυσικούς γεωλογικούς σχηματισμούς (εντός του εδάφους). 

Συγκεκριμένα, στις μεταρρυθμίσεις του ελληνικού Σχεδίου περιλαμβάνεται «η θέσπιση του νομικού πλαισίου, του πλαισίου αδειοδότησης και του κανονιστικού πλαισίου για τις τεχνολογίες δέσμευσης, χρήσης και αποθήκευσης διοξειδίου του άνθρακα», ενώ στο ίδιο πλαίσιο έχουν ενταχθεί δύο επενδύσεις: η μία για την παροχή χρηματοδοτικής στήριξης «για την ανάπτυξη της πρώτης εγκατάστασης αποθήκευσης CO2 στην Ελλάδα» και η δεύτερη σχετικά με «το τμήμα μεταφοράς  CO2».

Η πρώτη και μεγαλύτερη επένδυση αφορά στο project της εταιρείας Energean, η οποία αναπτύσσει την πρώτη αποθήκη CO2 στη χώρα, με τη μετατροπή των «εξαντλημένων» ταμιευτήρων πετρελαίου στην υποθαλάσσια λεκάνη του Πρίνου στην Καβάλα σε γεωλογικές αποθήκες. Χρηματοδοτικά έχει ενταχθεί στη δράση Produc-E Green συνολικού προϋπολογισμού 300 εκ ευρώ, ωστόσο το ποσό επιχορηγησης παραμένει ανεπιβεβαίωτο, καθώς η δράση συμπεριλαμβάνει  διαφορετικές κατηγορίες επιδοτήσεων, από την παραγωγή ηλεκτρικών αυτοκινήτων μέχρι την παραγωγή φορτιστών ηλεκτρικών οχημάτων και μπαταριών ή και ανακύκλωσης αυτών.  

Η δεύτερη επένδυση που εντάχθηκε στο πλαίσιο του RePowerEU αφορά στην κατασκευή αγωγού στην περιοχή της Αττικής, ο οποίος θα συνδέει δύο τσιμεντοβιομηχανίες με τερματικό σταθμό υγροποίησης (ενδεχόμενα στη Ρεβυθούσα), απ’ οπου οι εκπομπές υγροποιημένου CO2 θα μεταφέρονται στη συνέχεια με πλοίο στον χώρο αποθήκευσης του Πρίνου.

Περιβαλλοντικές οργανώσεις είχαν αντιδράσει εξαρχής έντονα ήδη από το στάδιο της δημόσιας διαβούλευσης στην ένταξη των CCS τεχνολογιών, με τη WWF μάλιστα σε σχετικό σχόλιο που είχε αναρτήσει να επισημαίνει ότι «έχουν εξαιρετικά υψηλό κόστος και προσφέρουν αμφισβητήσιμη και επιστημονικά αναπόδεικτη συνεισφορά στον μετριασμό της κλιματικής αλλαγής» και πως η χρήση τους δεν αποτελεί «πανάκεια για την απεξάρτηση των βιομηχανικών τομέων από τον άνθρακα και δεν πρέπει να αποτελέσει δικαιολογία για τη συνέχιση της χρήσης ορυκτών καυσίμων»

«Πρόκειται ουσιαστικά για ένα παραμύθι της πετρελαϊκής βιομηχανίας που στις περισσότερες περιπτώσεις χρησιμοποιείται ως μέσο μετριασμού (mitigation) για να απορροφούν τις δικές τους εκπομπές. Και έτσι να συνεχίζουν τη ρυπογόνο εξορυκτική ή άλλη δραστηριότητα τους θάβοντας τις εκπομπές τους», εξηγεί η Νάντσου. Αυτή η διαδικασία εγκυμονεί κινδύνους καθώς θάβεται το διοξείδιο του άνθρακα με μεγάλη πίεση μέσα σε πετρώματα και με αυτό τον τρόπο μπορεί να προκληθούν ζημιές και επικίνδυνες διαρροές στο υπέδαφος. Μαλιστα, η μέθοδος πειραματικά εφαρμόζεται, ωστόσο αυτό δεν εμποδίζει τις βιομηχανίες να ζητούν εξαιρέσεις από υποχρέωση μειώσεων των ρύπων, γιατί θα εγκαταστήσουν CCS. 

Ο κίνδυνος πάντως δεν περιορίζεται μόνο στο παραπάνω, καθώς στο ορόσημο για την έκδοση άδειας αποθήκευσης στην επένδυση στον Πρίνο, δηλώνεται εμμέσως πως μόνο θεωρητικά είναι εξαντλημένο το κοίτασμα στην περιοχή. Κι αυτό γιατί, όπως περιγράφει, «θα ληφθεί μέριμνα ώστε οποιαδήποτε πιθανή εξόρυξη πετρελαίου ή φυσικού αερίου να περιορίζεται στις απαραίτητες ανάγκες διαχείρισης της πίεσης και κατοχύρωσης της ασφάλειας των χώρων αποθήκευσης και κάθε τέτοια εξόρυξη θα πραγματοποιείται μόνο εάν είναι απαραίτητη για την ασφαλή αποθήκευση του CO2. Το CO2, μαζί με τυχόν πετρέλαιο ή φυσικό αέριο που μπορεί να εξορύσσεται, θα διαχωρίζεται και θα επιστρέφεται για μόνιμη αποθήκευση».

Πηγή: Ελληνική Διαχειριστική Εταιρεία Υδρογονανθράκων και Ενεργειακών Πόρων Α.Ε. (ΕΔΕΥΕΠ)

Η ανεπάρκεια της αρχής της «μη πρόκλησης σημαντικής βλάβης»

Σε όλα τα μέτρα και τις επενδύσεις των εθνικών σχεδίων σύμφωνα με την τεχνική καθοδήγηση που παρείχε η Κομισιόν σε όλα τα κράτη μέλη, πρέπει να εφαρμόζεται η λεγόμενη αρχή της «μη πρόκλησης σημαντικής βλάβης» στο περιβάλλον. Η εφαρμογή της αρχής προβλέπει ότι κανένα μέτρο που περιλαμβάνεται σε σχέδιο ανάκαμψης και ανθεκτικότητας δεν θα πρέπει να προκαλεί σημαντική επιβάρυνση για τους περιβαλλοντικούς στόχους.

Πέρα από το εμφανώς αμφιλεγόμενο του όρου, τι συνιστά δηλαδή και τι όχι σημαντική βλάβη, η αρχή έχει δεχτεί εξαρχής σφοδρή κριτική από περιβαλλοντικές οργανώσεις για την ανεπάρκεια της στην εξασφάλιση της περιβαλλοντικής προστασίας κατά την εκπόνηση και εφαρμογή των σχεδίων ανάκαμψης. 

Σε μια δημόσια δήλωση δέκα διεθνών περιβαλλοντικών οργανώσεων υπό την κοινή ομπρέλα των Green10, οι οργανώσεις εκφράζουν τη βαθιά ανησυχία τους για τα απλοποιημένα κριτήρια της αρχής, όπως παρουσιάζονται στην τεχνική καθοδήγηση, όσον αφορά στις περιβαλλοντικές αξιολογήσεις των επενδύσεων από το κάθε κράτος μέλος ακολουθώντας την απλή διαδικασία να συμπληρώνουν κουτάκια (box-ticking) σε φόρμες ερωτήσεων.

Σύμφωνα μάλιστα με τους Green10 που εξέτασαν πλήθος ευρωπαϊκων σχεδίων «οι αξιολογήσεις που διενεργήθηκαν από τις χώρες μέλη στο πλαίσιο της ‘μη πρόκλησης σημαντικής βλάβης’ ήταν φτωχής ποιότητας και δεν θα είναι αποτελεσματικές στην πρόληψη της περιβαλλοντικής βλάβης».

Συγκεκριμένα «πολλά σχέδια ανάκαμψης δεν περιέχουν αρκετές λεπτομέρειες ώστε να είναι δυνατή η αξιολόγηση των περιβαλλοντικών τους επιπτώσεων», ενώ περιλαμβάνονται «αξιολογήσεις για ορισμένα εγκεκριμένα μέτρα που δεν προσδιορίζουν καν τις ακριβείς τοποθεσίες ή λεπτομέρειες, και ως εκ τούτου τα μέτρα δεν θα έπρεπε να έχουν εγκριθεί». Για παράδειγμα, ένα εγκεκριμένο σχέδιο περιλάμβανε χρηματοδότηση για 29 αρδευτικά έργα χωρίς καν να γνωστοποιούνται οι τοποθεσίες των έργων! 

Δυστυχώς, όμως, αυτό δεν είναι η εξαίρεση. «Οι αξιολογήσεις που παρείχαν τα κράτη-μέλη δεν αντανακλούσαν με ακρίβεια τη δυνητική ζημία αυτού και άλλων τέτοιων έργων- αυτό θα φανεί μόνο αργότερα στη διαδικασία, όταν τα κονδύλια θα έχουν ήδη εκταμιευθεί», σημειώνουν οι περιβαλλοντικές οργανώσεις.

Τότε όμως θα είναι πολύ αργά. Γιατί και θα έχει γίνει η ζημιά, και τα χρήματα θα έχουν δοθεί..

*Η έρευνα εκπονήθηκε στο πλαίσιο του Ευρωπαϊκού Δικτύου Δημοσιογραφίας Δεδομένων (EDJNet). Επικεφαλής αυτής ήταν η ιταλική δημοσιογραφική ομάδα του Openpolis, ενώ συμμετείχαν ακόμη το MIIR απο την Ελλάδα και οι δημοσιογραφικές ομάδες Dennik N από τη Σλοβακία και Eurologus από την Ουγγαρία.

Πηγή επόμενης φωτογραφίας: European Union-EP