Αναχρονιστικός και Ανεπαρκής ο Ελληνικός Χάρτης Πρόβλεψης Κινδύνου Πυρκαγιάς

Φωτογραφία: Η εξάπλωση της φονικής πυρκαγιάς στο Μάτι το 2018, όπως αυτή προσομοιώθηκε
από το προγνωστικό σύστημα ταχείας απόκρισης IRIS 2.0.  –  Πηγή: Meteo.gr, 2021

Μέσα σε 13 μόλις μέρες τον Ιούλιο του 2023 στην Ελλάδα έγιναν στάχτη 470 χιλιάδες στρέμματα δάσους με τον κρατικό μηχανισμό να αποδεικνύεται ανεπαρκής να αντιμετωπίσει τα ακραία καιρικά φαινόμενα.  Στη Ρόδο το 15% ολόκληρου του νησιού καταστράφηκε στη χειρότερη πυρκαγιά των τελευταίων δεκαετιών.  Από την 1η Ιανουαρίου έως την 1η Αυγούστου 2023, σύμφωνα με το EFFIS (Ευρωπαϊκό Σύστημα Πληροφόρησης για τις Δασικές Πυρκαγιές) έχουν καεί συνολικά στις 22 μεγαλύτερες δασικές πυρκαγιές 550.000 στρέμματα, αριθμός υπερτετραπλάσιος από τον μέσο αριθμό των καμένων -στον ανάλογο χρόνο- εκτάσεων κατά τα έτη 2006–2022.

Σε παλαιότερη έρευνα του MIIR σε συνεργασία με τη WWF για τα οικονομικά της δασοπυροπροστασίας, είχαμε δείξει πως μόλις το 16,05%  από τους πόρους του κράτους για την πυροπροστασία αξιοποιούνται ετησίως στην πρόληψη των πυρκαγιών, ενώ το υπόλοιπο 83,95% διατέθηκαν για την καταστολή για την περίοδο 2016-2020. Η αναλογία αυτή δεν έχει αλλάξει σημαντικά και τα τελευταία τρία χρόνια το ελληνικό κράτος εξακολουθεί να επενδύει στην καταστολή αντί της πρόληψης. Σημαντικό, όμως, πρόβλημα διαπιστώνεται και ως προς την ελλιπή αξιοποίηση των επιστημονικών  δεδομένων κατά τη διάρκεια της αντιπυρικής περιόδου από το Κράτος.

Χαρακτηριστική περίπτωση αποτελεί ο περίφημος ημερήσιος χάρτης πρόβλεψης κινδύνου πυρκαγιάς, τον οποίο εκδίδει καθημερινά στις 12.30 το μεσημέρι η Γενική Γραμματεία Πολιτικής Προστασίας με μάλλον αδιαφανή τρόπο – χάρτης που μεταδίδεται από το σύνολο των ΜΜΕ και ο οποίος αποτελεί τη βάση του επιχειρησιακού σχεδιασμού του Πυροσβεστικού Σώματος.  Ξεκίνησε να χρησιμοποιείται από το 2003 (Υ.Α. 1299/7-4-2003 που εκδόθηκε σε εφαρμογή του άρθρου 17 του Ν.3013/2002) και εκδίδεται καθημερινά  από 1 Ιουνίου έως 31 Οκτωβρίου κάθε έτους, με ευθύνη της Διεύθυνσης Σχεδιασμού και Αντιμετώπισης Εκτάκτων Αναγκών της Γενικής Γραμματείας Πολιτικής Προστασίας. Ωστόσο, κανείς από τους ειδικούς επιστήμονες δεν γνωρίζει εδώ και είκοσι χρόνια με ποια ακριβώς δεδομένα και με ποια επιστημονική μεθοδολογία προκύπτει. 

Φωτογραφία: Ο χάρτης πρόβλεψης κινδύνου πυρκαγιάς της Πολιτικής Προστασίας για τις 18 Ιουλίου, ημέρα που ξέσπασε η μεγάλη πυρκαγιά στη Ρόδο. Η επικινδυνότητα για το νησί και τα υπόλοιπα Δωδεκάνησα, είχε τοποθετηθεί στη μεσαία κλίμακα, χαρακτηριζόμενη ως «υψηλή». – Πηγή: Υπουργείο Κλιματικής Κρίσης και Πολιτικής Προστασίας.

Έλλειψη επιστημονικών δεδομένων και… διαίσθηση

«Ο χάρτης που κυκλοφορεί η Πολιτική Προστασία, ο οποίος δεν γνωρίζουμε πως προκύπτει, δεν έχει επιστημονικές δημοσιεύσεις, δεν αναφέρει πώς ρυθμίζονται οι διαφορετικές κατηγορίες ούτε τι λαμβάνει υπόψη. Eκτίμησή μου ειναι πως ο χάρτης της Πολιτικής Προστασίας βγαίνει εντελώς διαισθητικά», δηλώνει ο μετεωρολόγος και Διευθυντής Ερευνών του Εθνικού Αστεροσκοπείου Αθηνών, Κώστας Λαγουβάρδος.

Η απουσία γνώσης των ακριβών επιστημονικών δεδομένων που χρησιμοποιούνται αποτελεί κατά τους ειδικούς το πρώτο μειονέκτημα του χάρτη. Το κυριότερο, όμως, είναι πως εκδίδεται μία φορά την ημέρα, για την επομένη, χωρίς να λαμβάνει υπόψη τις πολύ συχνές διαφοροποιήσεις στις καιρικές συνθήκες μέσα στην ημέρα. 

Σύμφωνα με την ετήσια εγκύκλιο της Γενικής Γραμματείας Πολιτικής Προστασίας, άπαξ και ο χάρτης εκδοθεί και ανακοινωθεί, μετά δεν αλλάζει με τίποτα. 

Φωτογραφία: Απόσπασμα από την Εγκύκλιο του Υπουργείου Κλιματικής Κρίσης και Πολιτικής Προστασίας με θέμα την έκδοση
ημερήσιου Χάρτη Πρόβλεψης Κινδύνου Πυρκαγιάς από την Γ.Γ.Π.Π. κατά την αντιπυρική περίοδο 2023.

«Αυτό είναι μεγάλο λάθος, γιατί μπορεί τα μετεωρολογικά δεδομένα να χειροτερέψουν, μπορεί να καλυτερέψουν, άρα πως είναι δυνατόν να μη μεταβάλλεις το χάρτη; Το ίδιο είναι να εκδίδεις σήμερα για αύριο δείκτη επικινδυνότητας 3 και ξαφνικά το βράδυ να βάλει άνεμο, να πέσει η θερμοκρασία και η επικινδυνότητα να γίνει 5; Αυτό είναι το μεγαλύτερο μειονέκτημα και για έναν ακόμη λόγο: οι άνθρωποι που εκδίδουν τον χάρτη κάθε μεσημέρι σχολάνε ως δημόσιοι υπάλληλοι, πάνε σπίτια τους, δεν παρακολουθούν από εκεί και πέρα τα μετεωρολογικά δεδομένα της ΕΜΥ», εξηγεί ο αντιστράτηγος και πρώην υπαρχηγός του Πυροσβεστικού Σώματος, Ανδριανός Γκουρμπάτσης. 

Ακόμα ένα μειονέκτημα του υφιστάμενου χάρτη είναι πως αντιμετωπίζει ολόκληρες περιοχές, νομούς και γεωγραφικά διαμερίσματα με τον ίδιο τρόπο, χωρίς να λαμβάνει υπόψη τις διαφορετικές πυρομετεωρολογικές συνθήκες που επικρατούν σε αυτές. 

«Στον χάρτη της Γ.Γ.Π.Π. έχουμε σε κάθε νομό το ίδιο χρώμα, καμία σχέση δεν έχει αυτό με την πραγματικότητα. Για παράδειγμα οι άνεμοι στη νότια Κρήτη είναι εξαιρετικά πιο δυνατοί και δεν έχουν καμία σχέση με τους ανέμους στη βόρεια Κρήτη. Άρα σε ένα ισχυρό μελτέμι, που είναι ένα τυπικό καλοκαιρινό γεγονός, έχεις μια τεράστια διαφορά στο πυρομετεωρολογικό πεδίο μεταξύ του ίδιου νομού. Δεν μπορεί ολόκληροι νομοί να έχουν παντού το ίδιο επίπεδο επιφυλακής» εξηγεί ο Κώστας Λαγουβάρδος. Αυτό συνεπάγεται διάσπαση των επίγειων πυροσβεστικών δυνάμεων, με ό,τι καταστροφικό μπορεί να προκαλέσει. 

Εξάλλου ο χάρτης πρόβλεψης κινδύνου πυρκαγιάς βρίσκεται σε άμεση συνάρτηση με το επιχειρησιακό σχέδιο που αναπτύσσεται στο πεδίο. Στην καταστροφική πυρκαγιά στο Μάτι το 2008 με τους 102 νεκρούς ο χάρτης πρόβλεψης κινδύνου πυρκαγιάς ήταν στο 4 (με μέγιστο το 5). 

Φωτογραφία: Ο χάρτης πρόβλεψης κινδύνου πυρκαγιάς της Πολιτικής Προστασίας για τις 23 Ιουλίου 2018, ημέρα που ξέσπασε η φονική πυρκαγιά στο Μάτι.
– Πηγή: Γενική Γραμματεία Πολιτικής Προστασίας.

«Οι συνθήκες ήταν για δείκτη 5 τότε. Με δείκτη 4 το στάδιο ετοιμότητας της Πυροσβεστικής δεν ήταν το μέγιστο. Αν ήταν 5 η Πυροσβεστική θα έβγαζε επιπλέον 25 περιπολικά δασών, από τα 86 που είχε, ενώ θα στελεχώνονταν περισσότερα πυροφυλάκια για περισσότερες ώρες. Δηλαδή ο κόσμος θα ήταν σε μεγαλύτερη ετοιμότητα», εξηγεί ο Γκουρμπάτσης, που είναι ειδικός εμπειρογνώμονας για τις φωτιές στο Μάτι (2018) και τη Βαρυμπμόμπη (2021).

Όταν υπάρχει κατηγορία επικινδυνότητας 4 ή 5 σε μια περιοχή επιβάλλεται η Πυροσβεστική να σχεδιάσει επιτήρηση με εναέριο μέσο, που θα περιπολεί και αν εντοπίσει μια φωτιά, οφείλει να επέμβει αμέσως. Στην καταστροφική πυρκαγιά στη Βαρυμπόμπη το καλοκαίρι του 2021 περιπολούσαν από τις 11 το πρωί δυο air-tractors στην περιοχή λόγω του δείκτη επικινδυνότητας. «Τότε στο Τατόι ο κ. Χαρδαλιάς (υφυπουργός Προστασίας του Πολίτη τότε) έδωσε εντολή στη 13.00 να προσγειωθούν για ‘να τα έχουμε αν χρειαστούνε’. Έλα που όμως στο ένα χιλιόμετρο από το αεροδρόμιο ξέσπασε η φωτιά στη Βαρυμπόμπη. Μέχρι να σηκωθούν οι τράκτορες, οι οποίοι έχουν ετοιμότητα 20 λεπτά, χάθηκε πολύτιμος χρόνος» σημειώνει ο Γκουρμπάτσης. 

Η Πολιτική Προστασία αγνοεί το Εθνικό Αστεροσκοπείο

Ο άνθρωπος που υπέγραφε επί χρόνια τον χάρτη της Γενικής Γραμματείας Πολιτικής Προστασίας ήταν ο γενικός διευθυντής Συντονισμού της Γενικής Γραμματείας Πολιτικής Προστασίας, Φοίβος Θεοδώρου. Ο ίδιος είναι δασολόγος και όχι μετεωρολόγος. Πριν λίγο καιρό συνταξιοδοτήθηκε, αλλά σύμφωνα με πληροφορίες του MIIR, παραμένει σύμβουλος του Υπουργείου Κλιματικής Κρίσης και Πολιτικής Προστασίας και συνεχίζει να ασχολείται με την έκδοση του επίμαχου χάρτη, ο οποίος δεν υπογράφεται πλέον από τον ίδιο, αλλά από την επιστημονική ομάδα έκδοσης της Γ.Γ.Π.Π.  Τα άτομα που αποτελούν αυτήν την ομάδα δεν έχουν γίνει γνωστά.

«Η Πολιτική Προστασία έχει μείνει στον χάρτη που εξέδιδε το 1995 όταν ξεκίνησε η υπηρεσία.  Πρέπει να αλλάξουν πολλά πράγματα. To Σαββατοκύριακο οι υπάλληλοι αυτοί της Πολιτικής Προστασίας πάνε σπίτι τους να φανταστείτε, παρόλα αυτά βγάζουν χάρτη. Δεν είναι σοβαρά πράγματα αυτά. Κοιτάζουν κάθε μέρα στο EFFIS , βλέπουν που ‘μαυρίζει’ και ανάλογα εκδίδουν τoν χάρτη», υποστηρίζει ο Ανδριανός Γκουρμπάτσης.  

Ο ίδιος από τη δεκαετία του 2000 ζητούσε, ως υπαρχηγός του Πυροσβεστικού Σώματος, από την πολιτική ηγεσία ο χάρτης πρόβλεψης κινδύνου πυρκαγιών να εκδίδεται από τον αρμόδιο κρατικό φορέα για τη μετεωρολογία στην Ελλάδα, την ΕΜΥ. Η πρότασή του δεν εισακούστηκε και η ΕΜΥ υλοποιεί σήμερα μικρότερο έργο από ό,τι παλαιότερα, όταν και εξέδιδε καθημερινά ειδικό χάρτη για τις συνθήκες στις καμένες εκτάσεις. 

Σύμφωνα με όσα υποστήριζε ο μέχρι πρότινος υπεύθυνος Φοίβος Θεοδώρου (GrTimes.gr, 08/06/2021), ο χάρτης που εκδίδεται καθημερινά στηρίζεται στον Δείκτη Κινδύνου Δασικών Πυρκαγιών της Καναδικής Δασικής Υπηρεσίας (Forest Fire Weather Index – FFWI) με τη βοήθεια γεωγραφικών συστημάτων πληροφοριών και άλλων λογισμικών. Τα δεδομένα του Εθνικού Αστεροσκοπείου Αθηνών διαψεύδουν τον ισχυρισμό αυτόν. «Δεν μπορεί να χρησιμοποιεί η Γ.Γ.Π.Π. τον καναδικό δείκτη, γιατί αν το έκανε, θα εβγαζε τα αποτελέσματα που βγάζουμε και εμείς. Αν όντως τον χρησιμοποιούσε, η νότια και η Βόρεια Κρήτη σχεδόν ποτέ δεν θα είχαν τον ίδιο δείκτη επικινδυνότητας, όταν παρουσιάζουν διαφορά 4 και 5 μποφόρ», αναφέρει με κατηγορηματικό ύφος ο Κώστας Λαγουβάρδος. 

Επικοινωνήσαμε με τον κ. Φοίβο Θεοδώρου για να απαντήσει σε σχετικά ερωτήματα, χωρίς όμως αποτέλεσμα. Επιπλέον στείλαμε γραπτά ερωτήματα στην Γενικη Γραμματεία Πολιτικής Προστασίας χωρίς να λάβουμε κάποια απάντηση μέχρι τη δημοσίευση του παρόντος.

Ο πιο έγκυρος ημερήσιος χάρτης πρόβλεψης κινδύνου πυρκαγιάς στη χώρα αυτή τη στιγμή μοιάζει να είναι αυτός του Εθνικού Αστεροσκοπείου Αθηνών. Εκδίδεται πράγματι με βάση τον πυρομετερεωλογικό καναδικό δείκτη και λαμβάνει υπόψη τη θερμοκρασία, την υγρασία, τον άνεμο, την ξηρασία, πόσες μέρες έχει να βρέξει και καταλήγει σε έναν αριθμό ο οποίος στη συνέχεια οδηγεί σε διαφορετικά επίπεδα επικινδυνότητας. Προσφέρει μια καλύτερη ανάλυση από τον αντίστοιχο της Γ.Γ.Π.Π., αφού φτάνει σε επίπεδο ανάλυσης 2Χ2 χιλιόμετρα σε κάθε περιοχή της χώρας.  

Ωστόσο η Πυροσβεστική Υπηρεσία – τουλάχιστον επισήμως – βασίζει τον επιχειρησιακό της σχεδιασμό στον χάρτη της Πολιτικής Προστασίας.

«Δεν ξέρουμε πως αξιοποιούνται τα στοιχεία του Εθνικού Αστεροσκοπείου από τη Γενική Γραμματεία Πολιτικής Προστασίας. Γνωρίζουμε πως τη μετεωρολογική παρακολούθηση εμείς την κάνουμε με το δίκτυο των 550 μετεωρολογικών σταθμών που λειτουργούμε σε όλη τη χώρα. Ενδεχομένως η Πολιτική Προστασία, επειδή αυτά τα δεδομένα είναι ελεύθερα, να παρακολουθεί τους σταθμούς μας, όχι όμως με βάση ένα μνημόνιο συνεργασίας, με ένα θεσμοθετημένο τρόπο που θα υποχρέωνε και εμάς να λειτουργούμε διαφορετικά. Εμείς το κάνουμε, αλλά δεν μας υποχρεώνει κάποιος να το κάνουμε. Σε μια οργανωμένη Πολιτεία τα πράγματα θα έπρεπε να είναι λίγο διαφορετικά», μας λέει η Βασιλική Κοτρώνη, Διευθύντρια Ερευνών στο Αστεροσκοπείο Αθηνών. 

H Δρ Κοτρώνη είναι επιστημονικά υπεύθυνη στην επιχειρησιακή ομάδα Meteo του Αστεροσκοπείου, το οποίο έχει αναπτύξει ένα πρωτοποριακό – σε ελληνικό και ευρωπαϊκό επίπεδο – σύστημα πρόγνωσης της εξάπλωσης μετώπου δασικής πυρκαγιάς με την ονομασία IRIS. Tο σύστημα IRIS αναπτύχθηκε με σκοπό την παροχή προγνώσεων ταχείας απόκρισης στην εξάπλωση των δασικών πυρκαγιών. Γνωρίζοντας κάποιος το σημείο και τη χρονική στιγμή έναρξης μιας δασικής πυρκαγιάς, μπορεί με τη βοήθεια του συστήματος μέσα σε 20 λεπτά να δώσει πρόγνωση πώς θα εξελιχθεί το μέτωπο αυτό τις προσεχείς ώρες και μέσα σε μισή ώρα να υπάρξει πρόγνωση για τις επόμενες 24 ώρες. Το σύστημα λαμβάνει υπόψη τόσο τη μετεωρολογία όσο και τη μεταβολή των καιρικών συνθηκών που προκαλεί η ίδια η φωτιά.

Χρησιμοποιήθηκε με επιτυχία σε συνεργασία με την Πολιτική Προστασία και την Πυροσβεστική τη διετία 2019-2020 σε πάνω από 200 δασικές πυρκαγιές, ωστόσο εδώ και δύο χρόνια, όπως εξηγεί η Δρ Κοτρώνη, «η συνεργασία, για λόγους που δε γνωρίζουμε, ατόνησε και δυστυχώς από το 2021 δεν αναζητήθηκε από την Πολιτική Προστασία και την Πυροσβεστική». Παρότι ήταν διαθέσιμο, το IRIS  δεν χρησιμοποιήθηκε το 2021 στις μεγάλες φωτιές στη Βαρυμπόμπη και στην Εύβοια. Σε ανάρτησή του μετά τη φωτιά στη Βαρυμπόμπη, το Meteo.gr τόνιζε πως πραγματοποίησε «εκ των υστέρων πρόγνωση», προσθέτοντας ότι «η πρόγνωση που θα μπορούσε να είχε παράσχει επιχειρησιακά το IRIS 2.0 εάν είχε ζητηθεί βρίσκεται πολύ κοντά στην πραγματική εξάπλωση της φωτιάς». 

Σήμερα το σύστημα IRIS εξακολουθεί να αναπτύσσεται με ίδιους πόρους του Αστεροσκοπείου Αθηνών χωρίς καμία συμμετοχή του κράτους. Και δεν χρησιμοποιήθηκε από την Πολιτική Προστασία ούτε στις φετινές καταστροφικές πυρκαγιές του Ιουλίου.

Στο βίντεο παρουσιάζεται η εξάπλωση της δασικής πυρκαγιάς στη Βαρυμπόμπη το 2021, όπως αυτή προσομοιώθηκε από το προγνωστικό σύστημα ταχείας απόκρισης IRIS 2.0.
– Πηγή: Meteo.gr

Το άρθρο δημοσιεύεται στο πλαίσιο του ερευνητικού έργου FIRE-RES, που συγχρηματοδοτείται από την Ευρωπαϊκή Ένωση. Η τελευταία δεν είναι με κανέναν τρόπο υπεύθυνη για τις πληροφορίες και τις απόψεις που εκφράζονται μέσα στο πλαίσιο του έργου. Η ευθύνη για το περιεχόμενο βαρύνει αποκλειστικά το ΕDJNET. Για περισσότερeες πληροφορίες, επισκεφθείτε τη σελίδα του FIRE-RES. 

Κατόπιν της δημοσίευσης της έρευνας, η Πολιτική Προστασία εξέδωσε στις 4/8/2023 ανακοίνωση-απάντηση στο ρεπορτάζ.

Στην ανακοίνωση της Γ.Γ.Π.Π. το MIIR απάντησε στις 5/8/2023 με δημοσίευση στην ΕφΣυν. 

Η Εφημερίδα των Συντακτών απάντησε με άρθρο που δημοσιεύθηκε στο έντυπο στις 7/8/2023.

Έρευνα-κείμενο: Ιωάννα Λουλούδη, Νίκος Μορφονιός, Κώστας Ζαφειρόπουλος (MIIR)

Ανάλυση & Οπτικοποίηση δεδομένων:  Θανάσης Τρομπούκης (iMΕdDLab)

Οπτικοποίηση δεδομένων: Κορίνα Πετρίδη 

Εικονογράφηση: Λουίζα Καραγεωργίου 

«Ελάτε, σκότωσα τη γυναίκα μου…»
Στις 22 Ιανουαρίου σημειώθηκε στη Νίκαια η πρώτη γυναικοκτονία για το 2023. Ενας 50χρονος άντρας σκότωσε με στραγγαλισμό την 54χρονη σύζυγό του, αφού πρώτα τη χτύπησε, και έπειτα κάλεσε την αστυνομία δηλώνοντας την παραπάνω φράση. Σύμφωνα με τις μαρτυρίες και όσα έγιναν γνωστά μετά τον φόνο, ο δράστης είχε οδηγηθεί και στο παρελθόν, το 2017 και το 2019, στο τοπικό αστυνομικό τμήμα για ενδοοικογενειακή βία, χωρίς ωστόσο να έχει γίνει γνωστή η μετέπειτα ποινική του μεταχείριση. Θα μπορούσε το έγκλημα αυτό να είχε αποφευχθεί;
Το ερώτημα αυτό εμφανίζεται ξανά και ξανά στο άκουσμα ακόμη μίας γυναικοκτονίας. Υπάρχει κάτι που θα μπορούσαν οι Αρχές να είχαν κάνει παραπάνω για να προστατεύσουν τη γυναίκα προτού χάσει τη ζωή της;

Ο Απόστολος Τσάπας εκφράζει έντονα τη λύπη του για την αποτυχία των διωκτικών αρχών να προστατεύσουν τα δικά του παιδιά. Η 28χρονη Κωνσταντίνα Τσάπα μαζί με τον 29χρονο αδερφό της Γιώργο Τσάπα δολοφονήθηκαν στις 5 Απριλίου 2021 από τον εν διαστάσει σύζυγό της στο χωριό Μακρινίτσα του Πηλίου. Η διπλή δολοφονία κυρίευσε τις ειδήσεις εκείνων των ημερών μέσα στο τρίτο κύμα της πανδημίας της Covid-19, περίοδο κατά την οποία ίσχυαν ακόμη αρκετά περιοριστικά μέτρα. Τέσσερις μέρες πριν από τους φόνους ο εν διαστάσει σύζυγος είχε επιτεθεί βίαια στο ίδιο σπίτι ξανά στη μητέρα του ανήλικου παιδιού του και τους γονείς της.

«Στον καβγά τότε στη Μακρινίτσα, πριν από τη δολοφονία, είχε έρθει στο σπίτι και μας χτύπησε και τους τρεις, εμένα, τη γυναίκα μου και τη συγχωρεμένη την κόρη μου. Τότε τον πήρε η αστυνομία, τον πήγαν μέσα, τον κράτησαν κάνα δίωρο-τρίωρο. Τον αφήσαν, όμως, καθώς μου λέγανε “δεν μπορούμε να τον κρατήσουμε άλλο”. Επαιρναν συνεχώς την κόρη μου τηλέφωνο και την ενοχλούσαν, “τι να τον κάνουμε, δεν μπορούμε να τον κρατήσουμε άλλο”. Και αντί να τον κρατήσουν, αφέθηκε ελεύθερος. Καταθέσαμε μήνυση, αλλά δεν τον συνέλαβαν. Τώρα και να ρίξουμε ευθύνες… Το κακό έγινε, τα παιδιά μου εμένα δεν πρόκειται να γυρίσουν πίσω» περιγράφει συντετριμμένος στο MIIR ο Απόστολος Τσάπας και προσθέτει ότι η κόρη του είχε καταθέσει ασφαλιστικά μέτρα εναντίον του δράστη, ωστόσο αυτά δεν εκδικάστηκαν εγκαίρως.

«Τα ασφαλιστικά μέτρα όμως ήταν προγραμματισμένα να εκδικαστούν την επόμενη μέρα της δολοφονίας. Και φυσικά τη σκότωσε και δεν πρόλαβε να εκδικαστεί η λήψη τους» τονίζει η Ανθούλα Ανάσογλου, συνήγορος της οικογένειας των θυμάτων. «Του είχε γίνει μήνυση για ενδοοικογενειακή βία το 2021, ωστόσο στο πλαίσιο του αυτοφώρου δεν είχε συλληφθεί ποτέ. Οι αστυνομικές δυνάμεις είχαν ανεκτική στάση απέναντι στον δράστη. Μέσα μάλιστα στο ακροατήριο στη δίκη ο αστυνομικός μάρτυρας παραδέχτηκε ότι τον αφήσαμε ελεύθερο λέγοντας στη σύζυγο “εντάξει μωρέ, σε αγαπάει, δεν θα σου κάνει κακό”. Και “εντάξει μωρέ, ζευγάρι ήταν, θα τα ξαναέβρισκαν”. Το είπε αυτό ο αστυνομικός μάρτυρας στο δικαστήριο και προκλήθηκε μεγάλη ένταση».

Σε μικρά μέρη όπου γνωρίζονται όλοι, όπως στην περίπτωση της Μακρινίτσας, η παρεμβατικότητα των αστυνομικών ξεπερνά τα καθήκοντά τους στις υποθέσεις ενδοοικογενειακής βίας, εξηγεί η δικηγόρος της οικογένειας Τσάπα: «Οι αστυνομικοί παίζουν τον ρόλο των ψυχολόγων και προσπαθούν να καθησυχάσουν τους συζύγους, χωρίς να καταλαβαίνουν το μέγεθος της σοβαρότητας. Η κοπέλα, δυστυχώς, ό,τι και να έκανε, μα ό,τι και να έκανε, έπεσε στο κενό! Ηταν σαν να υπήρχε ένα θρίλερ που ξέρεις πώς θα τελειώσει. Φωτογραφίες τις προηγούμενες μέρες του φονικού έδειχναν που την έσπασε στο ξύλο, με μαυρισμένο μάτι. Την έβριζε, την κλείδωνε, ατελείωτη βία. Δύο χρόνια συνέβαιναν αυτά. Είχε χτυπήσει στο παρελθόν ξανά τον αδελφό και τους γονείς. Επί δύο χρόνια υπήρχε μια συστηματική κάλυψη. Εδειχναν όλα ότι θα γίνει τραγωδία – και έγινε».

Τα αίτια ενός προδιαγεγραμμένου εγκλήματος

Οπως προκύπτει από τη διασυνοριακή έρευνα δεδομένων που πραγματοποίησε το Μεσογειακό Ινστιτούτο Ερευνητικής Δημοσιογραφίας (MIIR) στο πλαίσιο του Ευρωπαϊκού Δικτύου Δημοσιογραφίας Δεδομένων (EDJNet) μαζί με 18 συνολικά ευρωπαϊκούς δημοσιογραφικούς οργανισμούς με στόχο τη συγκέντρωση επικαιροποιημένων στοιχείων για την έκταση της έμφυλης βίας στην Ευρώπη, στην Ελλάδα η περίοδος της πανδημίας χαρακτηρίστηκε από την τρομακτική αύξηση κατά 110,2% στα θύματα σωματικής βίας το 2020 και κατά 90,4% το 2021, αφού το 2020 είχαν καταγραφεί 3.609 θύματα σωματικής βίας, που έφτασαν τα 6.873 το 2021. Στο ίδιο διάστημα τα θύματα ψυχολογικής βίας αυξήθηκαν από 2.906 σε 5.350, ενώ τα θύματα σεξουαλικής βίας από 69 σε 141. Ανάλογα περιστατικά σωματικής, σεξουαλικής, οικονομικής και ψυχολογικής βίας αντιμετώπισαν χιλιάδες γυναίκες στην Ευρώπη.

Παρά την εγκύκλιο Πλιώτα στην πράξη η παροχή προστασίας και η απονομή δικαιοσύνης δεν κινούνται όσο γρήγορα πρέπει.

Η Σύμβαση της Κωνσταντινούπολης περιλαμβάνει πολλές τέτοιες προβλέψεις για την προστασία των επιζωσών ενδοοικογενειακής βίας και των παιδιών που κακοποιούνται άμεσα και/ή εκτίθενται στην κακοποίηση της μητέρας τους τις οποίες, δυστυχώς, η χώρα μας επιλέγει να μην εφαρμόζει ή ακόμα και να παραβιάζει δια νόμου (Ν.4800/2021). Ενδεικτικά αναφέρονται τα άρθρα 26, 31 και 45 που στοχεύουν στην προστασία των παιδιών και τα άρθρα 48, 51, 52, 53 και 56 που εστιάζουν στην αξιολόγηση και διαχείριση κινδύνου με στόχο την πρόληψη της επαναθυματοποίησης. «Η αποτελεσματική εφαρμογή αυτών και άλλων προβλέψεων της Σύμβασης απαιτεί, για κάθε υπόθεση ενδοοικογενειακής βίας που αναφέρεται ή καταγγέλλεται την ειλικρινή, άμεση και συντονισμένη, διατομεακή ανταπόκριση αστυνομίας, δικαιοσύνης και υπηρεσιών υποστήριξης (εξειδικευμένων και γενικών), την οποία επιχειρεί να σχεδιάσει το Ευρωπαϊκό Δίκτυο κατά της Βίας μαζί με όλες τις αρμόδιες Αρχές και Φορείς, στο πλαίσιο του προγράμματος συνεργασίας Ελλάδας-Ισλανδίας “ACF Έργου GR_IS_UnitedForDVSurvivors”», εξηγεί η Κική Πετρουλάκη και, προσθέτει: «Στο τέλος του 2023 θα δούμε εάν η προστασία γυναικών και παιδιών από την ενδοοικογενειακή βία και η μείωση των γυναικοκτονιών αποτελεί πράγματι πολιτική βούληση και προτεραιότητα ή εάν το μόνο που ενδιαφέρει την χώρα μας είναι να μην ‘ακούγεται’ πως παραβιάζουμε την Ευρωπαϊκή και Διεθνή Νομοθεσία και τα ανθρώπινα δικαιώματα των επιζωσών ενδοοικογενειακής βίας και των παιδιών τους…» 

Μεταξύ των δεδομένων που αναλύθηκαν στο πλαίσιο της έρευνας του MIIR ήταν και ο αριθμός διώξεων, καταδικαστικών αποφάσεων και φυλακίσεων των δραστών ενδοοικογενειακής βίας, προκειμένου να υπάρξει μια σχετική εκτίμηση της σχέσης διώξεων και φυλακίσεων για άντρες δράστες ενδοοικογενειακής βίας κατά γυναικών. Από τα διαθέσιμα στοιχεία που συλλέχθηκαν στην Ελλάδα για το 2020 εκτιμάται ότι συγκριτικά με τον αριθμό δραστών ενδοοικογενειακής βίας κατά γυναικών (4.436) το ποσοστό διώξεων φτάνει στο 70,6% (3.132). Οι καταδίκες αγγίζουν το 20,9% των διώξεων, ενώ το ποσοστό των φυλακίσεων υπολογίζεται στο 13,7% των καταδικαστικών αποφάσεων. Ωστόσο, συγκρίνοντας τον αριθμό των δραστών με εκείνο των αντρών που φυλακίστηκαν, εκτιμάται ότι για κάθε 100 δράστες που καταγράφηκαν το 2020 μόλις 2 φυλακίστηκαν. Συνολικά δηλαδή μόλις το 2% των δραστών που άσκησαν βία κατά γυναικών συντρόφων τους φυλακίστηκε.

Αξίζει να αναφερθεί ότι είναι πιθανό να υπάρχουν παρεκκλίσεις στα δεδομένα και ότι τα ποσοστά αυτά είναι απολύτως ενδεικτικά και υπερεκτιμημένα, καθώς οι ποινικές διώξεις που ασκήθηκαν το 2020 αφορούν και υποθέσεις που καταγγέλθηκαν το 2019 ή και το 2018. Ωστόσο αποτελούν μια σχετική εκτίμηση της σχέσης μεταξύ διώξεων και φυλακίσεων των ανδρών δραστών εγκλημάτων βίας κατά γυναικών σε ένα συγκεκριμένο χρονικό διάστημα και ερμηνεύονται ως δείκτης μιας τάσης.  Με παρόμοιο συλλογισμό αξίζει να υπολογιστεί το ποσοστό των υποθέσεων όπου η ποινική δίωξη έπαυσε επειδή υπήχθησαν σε ποινική διαμεσολάβηση (21,7% και 33,4% των ποινικών διώξεων του 2020 και 2021 αντίστοιχα) καθώς και το ποσοστό των υποθέσεων για τις οποίες εκδόθηκαν περιοριστικοί όροι, το οποίο κυμαίνεται από 0,6% – 1,6% επί των ποινικών διώξεων που ασκήθηκαν κατά τα έτη 2016-2020.

Οι ποινές και η αναγνώριση της γυναικοκτονίας

Η ελληνική κυβέρνηση πρόσφατα προχώρησε στην αυστηροποίηση των ποινών και του πλαισίου έκτισής τους για τους δράστες εγκλημάτων ενδοοικογενειακής βίας. Είναι αυτή όμως η λύση;

«Η αυστηροποίηση των ποινών όχι μόνο δεν είναι πανάκεια, αλλά φαίνεται και ατελέσφορη. Αυτό δεν σημαίνει ότι η ποινή δεν θα πρέπει να είναι ανάλογη με τη βαρύτητα της πράξης, αλλά ότι από μόνη της μια αυστηρή ποινή δεν αρκεί για να αποτρέψει τον δράστη ή για να επιβεβαιώσει την εμπιστοσύνη των πολιτών στους θεσμούς και την απονομή δικαιοσύνης» εξηγεί η Χαρά Χιόνη-Χότουμαν, δικηγόρος στο Κέντρο για τα Εμφυλα Δικαιώματα και την Ισότητα «Διοτίμα». Τονίζει επίσης ότι η μη σωστή εφαρμογή του ποινικού πλαισίου κινδυνεύει να καταστήσει «την ποινική απόκριση κενό γράμμα» και προσθέτει ότι η συχνότητα του φαινομένου των γυναικοκτονιών δείχνει πως η Ελλάδα είναι αναγκαίο να επανεκτιμήσει την απόκρισή της στα εγκλήματα βίας κατά των γυναικών μέσω της αναγνώρισης των γυναικοκτονιών. Επισημαίνει ωστόσο πως πρέπει άμεσα «να επικαιροποιηθούν τα εργαλεία προστασίας μέσω, για παράδειγμα, αυστηροποίησης του πλαισίου γι’ αυτούς που παραβιάζουν αποφάσεις οι οποίες σκοπό έχουν να προστατέψουν το θύμα και να προλάβουν την τέλεση εγκλημάτων βίας».

Με άρθρο του τον περασμένο Οκτώβριο ο πρωθυπουργός Κυριάκος Μητσοτάκης κατέστησε σαφές πως δεν είχε πρόθεση νομικής αναγνώρισης της γυναικοκτονίας στην Ελλάδα, αλλά υποσχόταν πως θα κάνει ό,τι είναι δυνατόν προκειμένου να περιοριστεί το φαινόμενο. Μεταξύ άλλων αναφέρθηκε στην ίδρυση 18 αστυνομικών «Γραφείων Αντιμετώπισης Ενδοοικογενειακής Βίας», επιφορτισμένων με τη διαχείριση των περιστατικών και την παροχή πληροφοριών σε θύματα. Και εκεί όμως έχουν αναφερθεί περιπτώσεις υποστελέχωσης, αλλά και συμπεριφορές από στελέχη που αποθάρρυναν τις γυναίκες από το να καταγγείλουν.

«Γίνονται συνεχώς εκπαιδεύσεις των αστυνομικών για την καλύτερη διαχείριση των περιστατικών έμφυλης και ενδοοικογενειακής βίας» υποστηρίζει η υφυπουργός για τη Δημογραφική Πολιτική και την Οικογένεια, Μαρία Συρεγγέλα, προσθέτοντας πως για την πρόληψη και την αποτροπή της βίας κατά των γυναικών το νομοθετικό πλαίσιο μπορεί να συμβάλει μόνο κατά ένα μέρος. Σε ό,τι έχει να κάνει με τη νομική κατοχύρωση όμως της γυναικοκτονίας, αναφέρει ότι «το θέμα δεν είναι πώς θα ονομάσουμε αυτά τα εγκλήματα κατά των γυναικών αλλά το πιο σημαντικό είναι να εστιάσουμε στην πρόληψη των φαινομένων και να δώσουμε ένα τέλος στις νοοτροπίες που επιτρέπουν κακοποιητικές συμπεριφορές».

Στην Κύπρο, όπου η γυναικοκτονία αναγνωρίστηκε τον Ιούλιο του 2022 ως ιδιώνυμο αδίκημα έπειτα από εισήγηση της προέδρου της Κυπριακής Βουλής, Αννίτας Δημητρίου, η εικόνα είναι διαφορετική. 

Μιλώντας στο MIIR η κα. Δημητρίου, η οποία είναι και η πρώτη γυναίκα στη θέση αυτή στην Κύπρο, αναφέρει πως ο όρος δεν αναιρεί τον όρο ανθρωποκτονία, αλλά επιδρά συμπληρωματικά και ενισχυτικά. «Οφείλουμε καταρχάς να λέμε τα πράγματα με το όνομά τους, για να μπορέσουμε να επιτύχουμε την αποτελεσματική αντιμετώπισή τους. Γι’ αυτόν τον λόγο ακριβώς επιμένουμε στη σημαντικότητα του όρου γυναικοκτονία, γιατί κωδικοποιεί, νοηματοδοτεί και ονοματίζει την πιο ακραία μορφή έμφυλης βίας – και κάθε σύγχρονη κοινωνία που σέβεται τον εαυτό της οφείλει να παραδεχτεί ότι τα θύματα της ενδοοικογενειακής και σεξουαλικής βίας, τα θύματα μισογυνισμού, τα θύματα άσκησης βίας από ερωτικό σύντροφο, τα θύματα εγκλημάτων “τιμής” ή για θρησκευτικές πεποιθήσεις είναι γυναίκες και όχι άντρες. Ως εκ τούτου η θέσπιση της γυναικοκτονίας ως ιδιώνυμου αδικήματος -έναντι του εγκλήματος του κοινού Ποινικού Δικαίου της ανθρωποκτονίας- δίνει έμφαση στην ένταση, στην προέλευση και στην αιτία του εγκλήματος. Υπάρχει συνεπώς ανάγκη νομικού διαχωρισμού. Παράλληλα προστίθεται στην εργαλειοθήκη για την εξάλειψη του φαινομένου ακόμη μία πολύτιμη παράμετρος: η δυνατότητα μιας επίσημης καταγραφής των γυναικοκτονιών».

Όπως έδειξε και η έρευνα του MIIR, υπάρχει ένα σημαντικό πανευρωπαϊκό κενό δεδομένων ως προς τον πραγματικό αριθμό των γυναικοκτονιών πρωτίστως, αλλά και των γυναικών θυμάτων σωματικής, σεξουαλικής, ψυχολογικής και οικονομικής βίας. Υπάρχει επίσης σημαντικό κενό ως προς τον πραγματικό αριθμό των δραστών αυτών των εγκλημάτων. Σε Ελλάδα και Ευρώπη ειδικοί, γυναικείες οργανώσεις και συλλογικότητες που τάσσονται υπέρ της αναγνώρισης της γυναικοκτονίας ως ιδιώνυμου αδικήματος τονίζουν πως είναι ίσως ο μόνος τρόπος να μπει φρένο στην υποκαταγραφή των εγκλημάτων που σκοτώνουν και πληγώνουν χιλιάδες γυναίκες κάθε χρόνο.

Τα δεδομένα που προέκυψαν από την έρευνα, καθώς και τα συμπεράσματα σχετικά με τα θεσμικά κενά στην πρόληψη και υποστήριξη των θυμάτων αλλά και στην απονομή δικαιοσύνης, δείχνουν πως ο ακήρυχτος πόλεμος κατά των γυναικών στην Ευρώπη δεν πρόκειται να σταματήσει εάν πολίτες και πολιτικοί δεν κοιτάξουν κατάματα το πρόβλημα και δεν επενδύσουν οικονομικά και ποιοτικά στην ενίσχυση του συστήματος προστασίας γυναικών και ευάλωτων ομάδων, στην εφαρμογή των νόμων και στη συστηματική εκπαίδευση των νέων γύρω από ζητήματα ισότητας των φύλων και σεξουαλικών σχέσεων. Είναι αυτό ίσως και ένας μικρός φόρος τιμής προς τις γυναίκες που έχασαν μέχρι τώρα τη ζωή τους εξαιτίας εγκλημάτων που θα μπορούσαν να είχαν αποφευχθεί.

Στην έρευνα που διεξήχθη από τον Οκτώβριο 2022 ως τον Φεβρουάριο 2023 συμμετείχαν ακόμη 14 μέλη του EDJNet: Deutsche Welle (Γερμανία), Openpolis, OBC Transeuropa (Ιταλία), Civio, El Confidencial (Ισπανία), Divergente(Πορτογαλία), CINS (Σερβία), Pod črto (Σλοβενία), BIQdata/Gazeta Wyborcza, Frontstory.pl (Πολωνία), Deník Referendum (Τσεχία), EUrologus/HVG(Ουγγαρία), PressOne (Ρουμανία), Journalism++ (Σουηδία). Στην έρευνα συνέβαλαν επίσης με δεδομένα οι δημοσιογραφικές ομάδες: Noteworthy(Ιρλανδία), Investigace (Τσεχία) και Atlatszo (Ουγγαρία).

Η έρευνα δημοσιεύθηκε σε τρία μέρη στo miir.gr και την ΕφΣυν. 

Δείτε εδώ το 1ο μέρος της έρευνας:

Γυναικοκτονίες και αύξηση της βίας κατά των γυναικών στην Ευρώπη στον καιρό της πανδημίας.

Δείτε εδώ το 2ο μέρος της έρευνας:  

Εγκλωβισμένες στον λαβύρινθο της ενδοοικογενειακής βίας